Чон гыч лекше
Почеламут-влак
Валерий Михайлов

© Валерий Михайлов, 2019

ISBN 978-5-4496-2943-2

Создано в интеллектуальной издательской системе Ridero

Ончылмут

Кажне еҥын, очыни, мый декем икымше йодыш тыгайрак шочеш: «Кузе почеламутым возаш тӱҥалынат?». Вашештем: такшым, шукынжо йӧратымаш нерген почеламутым возат, «музаштым» шокшо шӱм дене кынелтат, а мыйын икымше почеламутем-влак армий радамыште шочаш тӱҥалыныт. Тушто яра жапем шуко лийын, да шочмо вер дечын ушанымемат шке пайжым пыштен. Вуйлатымаш дене проблеме ынже лий манын, марий йылме дене возкаленам. Салтак радам гыч пӧртылмек, возымо пашам кудалтышым, а икмыняр жап гычын руш йылме дене возаш тӱҥалынам.

Кум ий наре шочмо марий йылмем дене возкален омыл. А ончылно мыйым марий самырыктукым слёт вучен. Лач тунам шӱм-чонем марла возаш ӱжын. Адакшым, йӧратымашат шке вийжым пуэн, садлан тудын нергенат почеламут аршаш погынен.

Икымше аршашым лукмо годым почеламутысо йоҥылышым шотеш налын омыл, садлан лудшо-влаклан умылаш изиш нелырак лийын. Кызытсе савыктымаште ончычсо йоҥылышем умыленам, тудым тӧрленам да ош тӱняш луктынам.

«Чон гыч лекше» книга куд ужаш гыч шога. Икымше ужашым «Салтак радамыште» лӱмденам. Тушко мыйын икымше почеламутем-влак пуреныт, куштыжо салтак радамысе илыш, да тушечын шочмо кундемышкем, суртышкем пӧртылмем нерген возкаленам.

«Йӧратымаш» да «А тул йӧрен…» ужаш-влак йӧратымаш нерген каласкалат, кузе шочеш, кузе пыта, да молыжат. «Чонышто неле лиеш гын!» ден «Пурем чонышкет…» мыйын тӱрлӧ амал верч тургыжланымем нерген палдарат.

Илышыште шке верем кычалмылан да йот семын моло вере кузе шкемым шижмем нерген, психологийым шымлаш тӱҥалынам, да вес еҥлан, мо шӱмыш пурен кертеш, палаш тыршенам. Кӧргӧ чонемым колыштын, почеламут-влакым возенам.

Пытартыш «Авылем» ужашыште мый шке шочмо верем нерген ойлем да Урал мландыште илыше-влакым марий йылмынам арален кодаш ӱжам.

Лудмо годым диалект мут-влакым ужаш лиеш, вет шкеже мый Свердловск кундемынсе ялеш шочын-кушкынам. Почеламутым возымем годым мутер-влакат полшеныт. Мутвундым кугемдашлан кӧра тӱрлӧ поэт ден шанче-влакын книгаштым лудын шогенам. Тау!

Салтак радамыште

Ну мо, йолташ

Ну мо, йолташ, ончен шогет?
Пален от налак мыйым?
Кушан ужаш шунат, шонет?
Мылам Карши нерген ойлет?

Мылам каласе, мом иленда?
Вучен вет шуктенат тый мыйым…
Кунам мый шым лий, мом ыштенда?
Кузе туге? Лектеш, монденда?

Айда, ме коктын ойлена,
Кужеш вет тыйым ужын омыл!
Пӧртем воктен изиш шоген, ме
Да унала пурен лекна.

Авам ик ийым ужын омыл,
Ачам моткочак йывыртен.
Егор урем гыч модын толын.
Кӧ ынде мыйже тый шинчет.

А ынде мый ойлем тылат,
Кузе Россия мучко коштым…

Салтак кас деч ончыч

Девятый май уже вет таче,
Эрла салтак касем лиеш,
Чара вуян улам, сай каче,
Ончем, а кече уж шинчеш.

Кастене мый йолташ-влак дене
Каем лач погынен олашке,
Ончаш салютым шӱдӧ еҥ
Шогаледат пӧрт-влак коклашке.

А весе кечын погынен,
Чылан, да кочо вӱдым йӱын,
Кугу оксам тӱшкан поген,
Колтат да ужаталыт мыйым.

Кандашле кече вет эртен,
Кузе ковам колен колтен,
Мылам ойлен вет тунемаш,
А мый каем шке служитлаш…

Авамын шочмо кече

«Авай, тый икте вел улат,
Ончен куштет изи годсекак
Кугу улам чечас мыят,
Да служитлаш каем Восток дек.

Уж шуын тат – шестой февраль.
Авай, вет таче шочмо кечет,
Вашкем мый тыйым саламлаш,
Ик ийлан икте шочмо кече.

Да таче мый каласынем:
Мотор, чеверак код эре,
Ушан тунемшым тыланем» —
Тыгай письмам мӧҥгеш серем.

Пӧртем деч мый ушаненам,
Авам, ачам дечат вет
А шольо дене коштмынам,
Шарнем эрат, касат вет.

Ушаненам шаҥга дечет,
Тый кудым кӱэштат,
Вет ыштыме салтакын пай деч,
Эртак вет тамлырак.

Шӱдӧ кече

Шӱдӧ кече терке кодын,
Мый уже мӧҥгеш вашкем.
Тыште неле умыр водын
Да шонем мӧҥгеш шумем.

Шӱм пешак вашка шке велыш,
Эх, кунам мӧҥгеш шуам?
Тыште лум кия, леведыш,
Порсын гай. Кунам толам?

А йолташ-влак ден ойлаш
Эр марте лиеш, докан,
Да ача-авам ужаш,
Эр марте йоргаланаш.

Кызыт Юмо деч йодам,
Тек ик ий гына мылам
Ик шагат гай шижме лийже,
Да вуча тора вашлийше.

Пургыж, ӱарня, вӱдшор,
Адакат ужам Каршийым.
Да ага толеш содор,
Ну, сита, лекна Российым.

Мый малем, ужам сай омым,
Таче мӧҥгӧ толынам,
Вот «подъём» ора дневальный,
Вот «отбой», ну мом ойлаш…

Кече-влак тыге эртат,
Полигон вашке шуеш,
Да тревога ман сумкам
Кучалтен куржаш возеш.

Вот тыге ага шуеш,
Теркем шкетынак каем,
Да йолташ-влакем уэш
Вашлиям шке ялыштем.

МК

МК, кунам уэш адак ужам?
Кунам кавашкет ончалам?
Кунам мален мый кынелам?
Кунам мӧҥгеш миен шуам?

Кунам мӧҥгеш?

Индешле кокыт кече корно
Кая шуйналт мӧҥгеш марте,
Индеш вет тылзе ынде лийын,
Пӧртем коденам, шарналтем.

Шке шочмо пöртым ужмо омо,
Шÿмем лач оҥ гыч тӧрштышаш,
Коршта, лукташ кöлан ты ойгым,
Мылам вет нигöлан ойлаш.

Да кок мут веле йылмыштем:
«Кунам мӧҥгеш? Кунам мӧҥгеш?».

Келшем?

Келшем ли, ӱдыр-влак? Ом келше?
Модам молан тендан шӱм дене?
Моднеда чонем дене те,
А мый чыла ужам-ужде.

Шона лай ӱдыр: «Кодынем!»
Вара изишкына шарна дыр,
Кузе мый тудым йöратем,
Уда шÿмем туддеч кая тыр.

Уэш лийнеже пеленем,
А мый уж весе ден шогем,
Да шонкалем шке семынем,
Уке, ок кӱл мылам ты еҥ.

Пиалым сакле…

Ик ӱдырым эре шонем:
Вуча дыр мыйымже? Уке?
Ужам вашке тора ялем,
Вет ушыштем нимо уке.

Огеш вучал гын… Мо. Йöра!
Мый весым тыгакак муам,
Наушник гоч сем-влак мурат,
Да терне шкетак мый улам.

И вот звонок, трупкам налам:
Ала-могай еҥ йыҥгырта,
Чевер йӱкшат, пеш сай колам,
Уремышке лекташ кÿшта.

Ну мом ышташ? Чием, лектам,
Мотор йӱк ӱдырын шокта,
Толеш, куржеш, мый вашлиям,
Ӧндал колтем садеш чотрак.

Мыняр жапшат эртен, мыняр,
Кужеш тый мыйым вученат?
Ме коктын коштына эр марте,
Мален колтет, пиалым сакле…

Кас поро, ӱдыр-влак!

Кас поро, ÿдыр-влак! Шогеда?
Кузе кая шке илышда?
Ну кеч иктаж-кö пелештеда?
Вет ужын омыл мый тендам.

Пашаште тыршеда? Океда?
А можыч, те шÿлалтеда?
Могай пашашке те пуренда?
Могай олаште океда?

Мылам вет латиндеше веле,
Тунемашат пураш лиеш,
Салтак эртен, эртен и теле,
Кӧ ынде мыйым вашлиеш?

Айда, каена тул воктеке,
Изиш шинчена ырыкталт,
Вара куржам йолташ-влак деке,
Каена клубыш чыланат.

Тушан ик ÿдырым мунем мый,
Ту денак таче куштынем.
Пешак шыҥен пура. Лушкемым,
А ынде мӧҥгӧ ужатем.

Молан тый ӱдыр ончыштат?

Молан тый ÿдыр ончыштат?
Шинчатлан от ÿшане?!
Мыняр жапшат эртен, ужат?
А рвезыже могае!

Монден вет отыл капкылжым:
Кугу, чатка да поро,
А таче вестÿкемын толын,
Тыгайым тудым ужын отыл.

Ӱдыр

Эрла уже вет пургыж тылзе,
Жап тыште вашкыде эрта.
Мӧҥгеш вашкем, ужнем ялемым,
Лӱйкалыме йӱк пич шокта.

А мый ужнем шке ÿдыремым,
Чонем ӱжеш, каяш кӱшта,
Ну куш вашкаш, вет ӱмыремым
Илаш перна ты верыштат.

Но тиде ÿдыр пеш келшалын,
Кеч ик шинча дене ужаш…
Да мӱндыр корнышко логалын,
Пеш неле ончыко ончаш.

Шонем эре, кузе кастене,
Кеҥеж кастене ӧндален.
Ончен ужар шинчаже дене,
Да чонышко тугак пурен.

Нимом каласыде нигӧлан,
Теркем миен пурем, шыпак,
Тек йывыртат миен шумемлан,
Ик ий эртен – чонан салтак.

Иктаж кастене родо дене,
Олаш пеледышлан каен,
Поген букетым роза дене,
Мӧҥгеш толына савырнен.

Возем тыге, а шке шонем:
Вуча, уке ты ӱдыремже,
Ала ту вес пелен уже?
Шӱмем пыртка. Чонем шемемше…

Кунам ужам, чот ӧндалем,
Шижеш шӱмем йӧратымашым,
Уке гын, лоч шелеш кӧргем,
Шинча йӧра, чон пытаралтын…

Йӧратымаш
Тыланем тыланет пиалым гына! А мут-влак: «Мый воктенет улам» чын шонымемым ончыкта. Кеч мемнан кап коклаште пеш шуко меҥге, чонем дене мый воктенет улам. Ӱмылкаште лияш – алдыме лияш огыл, ӱмылкаште лияш – лач воктенет кучалташ да йӧсырак жапыште, ӱмыл гыч лектын, тыланет полшаш!

Ӱмылеш

Огына лий пырля ӱмыр мучко,
Но улат лишыл эн, пиалем,
Кеч модеш илыш ден ия шучко,
Утарет эре тыяк, суксем.

Кеч тӧрзаште йӱреш йӱр ведра гыч,
Кеч поран пире гай урмыжеш,
Ошкылам тыйын дек курымла гоч,
Кучалтам воктенет, ӱмылеш.

16.12.2017

Ала колат!

Ала колат, йӧратымем…
От кол гынат, ну мо… Йӧра!
Ах, пеш келшен йошкар тӱрвет,
У илышемын – ӱжара!

Мылам улат тый ӱжара!
Шинчет гынат, уке гынат,
Кава умбалне ояра,
Вашталт кая кумылемат.

Йокрокланем, ужде, тачат,
Монден ом керт мотор сынет,
Возаш шонем эре тылат
Тура письмам, кеч умылет:

Молан улам тыгай окмак,
Кузе модеш уш дене вӱр,
Шеҥгелне нӧлталтеш пурак,
Йӱла лӱмем, кеч кугу йӱр.

Лӱмем почеш кӱвар-влакат
Йӱлат! Йӱлат, волгалтарен
Кумда тӱням: мылам, тылат!
Шинчаштына куан сескем!

2.11.2017

Умыленам

Эх… Вуйыштем тынар шуко шонымаш пӧрдеш… А мыйын адак йӧратымаш нерген корно-влак лектыт… Шӱмым петыраш гын?!.

Умыленам!
Эртен ту жап, кунам лийнат воктенем,
Ӧпкеленам да ӧпкелем мый шкемым йӱд-кастене!
Да эскерем: могайрак велыш ты илышет вашталтеш,
Кунам гынат шыма ӱпет шӱргем ласкан логалеш…

Ах, пеш келша!
Колташ парня кокла гыч сар ӱпетым,
А ончалат гын: ушем йомеш, йӱкем йомеш, да шке мый,
Возем йӱд вошт тылат мый шокшо корно-влакым,
Мален колтем, возеш йӱдеш вуем ӱстел ӱмбаке…

Омеш толат?
Вучем, шонем, мом каласаш вашлийме годым,
Шӱм юлгыжеш, уэш тодам мый эҥыремышвотым,
Кодмем огеш шу шкетын пырдыж-влак коклаште,
Йӱлем ош тул гае, кузе йӱла чашка коҥгаште.

9.10.2017

У еш

Могай кугу кумыл, айдемым вучашлан,
Кӱлеш мыланна, да пеш чот йӧраташ!
Шочеш шӱм лоҥгаште ош вий, да куатле
Сынан еш кушкеш, чеверга, тӱзлана!

Кучен кидым кидыш, ик ошкылым ончык —
Ты тат тыланда пешак шерге лийшаш!
Вет ынде те еш! Перегаш виян лийын,
Келшен, умылен, чон илаш тылана!

22.07.2017

Кеч ик кече

Кушко, пиалем, сай кумылетше йомын?
Шыргыжал мылам, кеч ик гана, йодам…
Мӱндырнӧ ялет. Кертам тый декет толын!
Ик ончалтышет, ик мут сита мылам.

А эрла толам гын, вашлият ли мыйым?
Кеч ик кече каналте, кудалтен пашам.
Кеч ик кече полшем, куаным талын йӱын,
Мый, тылат чыла пуэн, йомам, ок код кыша!

8.11.2017

Мӱндыр мландыште

Мӱндыр мландыште,
Кугу олаште
Уло палыме —
Ӱдыр пагалыме,

Шӱдыр гай мылам,
Колтылеш ӱмам,
Ах, молан вара
Чот шыҥен пура,

Йӱлата шӱмем,
Йомдарен вуем,
Тудым вел вучем,
Эркын йӱд шуэш,

Монденам чыла,
Чон гына йӱла,
Адакат онлайн,
Эх, кунам гын май…

29.08.2017

Молан пеш шагал пагытна?

Улат шӱмыштем да коштат ала кушто,
Пӧрдеш йылмыштемже лӱмет
Малат чыла калык, тушта тылзе туштым,
Манат мыланем вашмутет?

Пера йӱр тӧрзашке, чӱча вӱд торашке,
Кунам гына тудо пыта?
Мардеж наҥгая тек ушем пыл лоҥгашке,
Кавам пыл деч чышт эрыкта.

Лектам мый уремыш, йолга кӱшнӧ емыж,
Кузе тудым кӱрлын налаш?
Сита ойгыраш, вий поген, ыште эмым,
Шӱмет садешак тыплана.

Ушен пӱрымаш когыньнам ик сай кечын,
Тунамже мом мый шоненам?
Келшен мыланем ик кастен мотор ӱдыр,
Мыят тудылан келшенам.

Шинчаже чевер, ончен темын мый ом керт,
Молан пеш шагал пагытна?

8.06.2017

Тек кече онча яндар шинчашкет…

Тек кече онча эн яндар шинчашкет,
Тек лум кечыйол дене модын лойга,
Мыняр уло кумыл, нӧлталт кайже тек,
Ончал, кузе кӱшнӧ кава ояра.

Ший, ошо да шеме тӱс-влак ден пӱртӱс
Модеш йывыртен, йӱштӧ теле толеш,
Вола эркын пырче, лум пырче пыл гыч,
Шулаш шокшо верым копаштет муеш.

Шӱргет ваштареш шогалам, шыргыжал,
Пытартыш ужмаш деч жап шуко эртен,
Шарнет? Нигунам, иканат ит мондал,
Да пале: чонет мылам пешак келшен.

7.11.2016

Ӱдырем, воктекем тол

Ӱдырем, воктекем тол!
Мый ом пур! Туге вет, шол?
Кумылем куандаре,

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.