Tunelaz

bestaldean

Joxerra Garzia Garmendia

1999Ko “Baporea” Lehen Saria

Lehen eguna

Bat

Zoragarria da gaur egiten ez duen eguraldia.

Zeru urdinean laino zuri batzuk ageri dira han-hemenka. Amorrua diot zeru guztiz urdinari, gezurrezkoa da eta. Naturreko irakasleak ez dit inoiz erantzuten galdetzen diodanean nola lortzen duen zeruak, dena aire izanda, ematen duen itxura hori ematea. Gero, txostenean, honelakoak jartzen dizkit beti:

—Ondo, baina gehiago dezake. Burua beste tokitan duela ematen du sarri. Aise distraitzen da. Ahalegina egin beharko luke lurrera jaisten.

Zeru erabat urdina bezain amorragarriak dira naturreko irakaslearen oharrak. Biak gezurra. Zerua, hala ere, lotsalainotu egiten da behintzat tarteka. Naturreko irakaslea, berriz, hori ere ez. Beti harro, beti egiaren jabe, beti berean tente. Jasangarriago egingo lukeen laino txikienik ere gabe.

Zoragarria da, bai, gaur egiten ez duen eguraldia.

Tenperatura, berriz, ez hotz eta ez bero. Are gutxiago epel. Zeru urdin-urdina gorrotagarria baldin bada, zer ote da, gero, «epel» hitza? Higuina diet berean oso izan ez litezkeen gauzei eta pertsonei eta sentimenduei. Eta non entzun da zerbait oso-oso epel dagoela? Nik «bero hotza», edo «hotz beroa», gogoak nondik ematen didan, esaten diot gaur egiten ez duen bezalako tenperaturari. Berean oso izan ez litezkeenei higuina diet, bai, baina izugarri maite ditut kontrakoekin elkartzen dakiten gauza, pertsona eta sentimenduak. Hotza eta beroa, zuri eta beltz, hurbil eta urrun.

Bi

—Lauretan elizaurrean —agindu du Andonik.

—Berriz ere hondartzara? —pentsatu dut nik. Baina ez dut noski deus esan.

Lagunak izerditan daude, egiten ez duen eguraldiaz gozatzeko gauza ni bakarrik naizela ematen du. Hala ere, gustura joango nintzateke neu ere hondartzara, futbolean aritzeko edo olatuen kontra borroka egiteko balitz. Egun hauetako planak, ordea, asper-asper eginda nauka.

Ez dakit zer ikusten dieten Andonik-eta neskei. Tira, ikustea balitz sikira! Hondartzara joan, xukazapian etzan, eta Malenen titiak gora, Ainhoaren ipurdia behera, han jarduten dute arratsalde osoan.

Andonik, Kepak eta Koldok jarduten dute, batez ere, horretan. Jardun-jardun, egia esan, Andonik jarduten du. Kepak eta Koldok baietz esaten diote tarteka, komeni denean algara egin, eta komeni denean ahoa miresmenez zabaldu, besterik ez. Nik uste dut film gehiegi ikusten dituztela. Horretaz ari direnean, ahotsa gizendu egiten dute, gainera, gizonago agertzeko edo:

—Ikusi al duzue ze titi ederrak dauzkan Malenek?

Horrek ere amorrua ematen dit. Nik ikusten ditut noski, Malenen titiak, baina nahiago dut futbolean egin, edo olatuekin borrokan. Uste dut Mikelek eta Jonek ere hala nahiago luketeela, baina askotan geratzen gara gu hirurok ere xukazapian tripaz behera, kontu aspergarri horiek entzuten.

Eta bitartean, alferrik lehertzen den olatu bakoitzak ziztada txiki bat ematen dit urdailean, txokolate gehiegi jandakoan sentitzen den moduko ziztada txiki baina desatsegin bat.

—Joan duk, eta olatu hori behintzat ez diagu sekula harrapatuko! —pentsatzen dut neure kolkorako.

Eta hori pentsatzeko ez dut pentsamenduen ahotsa gizendu beharrik, Andonik-eta egiten duten bezala.

Hiru

Larunbatean ama bisitatzera joan behar dugula esan dit aitak bazkaritan. Ama urruti bizi da, eta «urruti» ez da berez hitz gorrotagarria, oso-oso urruti izaten badaki eta. Aukeran hobe da noski hurbil egotea, baina urruti ere ez dago berez hain gaizki.

Txarra, benetan txarra, ez urruti ez hurbil da. Hurbil egonda urruti sentitzea. Hor ez baitira kontrakoak elkartzen. Elkar engainatu nahirik dabiltza hor kontrakoak.

Aitarekin hori gertatzen zait gehienetan azken aspaldi honetan. Hurbil daukat, baina urruti sentitzen dut. Hitz egingo nioke, baina ez dakit ondo hartuko lukeen edo petraldu eta kristonak esango lizkidakeen. Aitak ez dauka ahotsa propio potoldu beharrik, berez du halakoxea. Batez ere komeni ez zaion zerbait galdetzen diodanean:

—Egon hadi isilik, hau ez duk-eta horretaz hitz egiteko unea!

Gaitzerdi, aitarentzat une egokia noiz den baneki.

Aitak ez nau inoiz zigortzen. Jo ere ez, noski. Bakar-bakarrik hori: itxura denez ez dizkiodala neure galderak une egokian egiten, eta orduan purrustaka hitz egiten dit, ahots gizen-gizenez. Baina aitak berez du ahots hori, haserre edo triste dagoenean batez ere. Andonik-eta ez, haiek propio egiten dute, gizonago emateko.

Jakin nahi nuke ze ahotsez hitz egiten duen Andonik bere gurasoek zigortzen dutenean. Berak dionez, edozer txorakeriarengatik zigortzen baitute. Baita jo ere sarri. Andonik gizon-ahots gizenez kontatzen digu hori guri:

—Atzo ere kriston zaplastekoa jo zidaan xaharrak, hemen, da!

Eta, ahots gizon-gizenez esaten dituenez horrelakoak, berehala hasten da titiak-goraipurdia-beherako hizketan. Baina jakin nahi nuke zer ahotsez hitz egiten dion aitari hura horrela haserretu eta joka hasten zaionean.

Seguru ez duela ahotsa gurekin bezala harrotzen eta loditzen.

Nolanahi ere, inbidia piska bat ematen dit Andonik. Zigorrengatik noski, ez ahotsarengatik. Nik ere estimatuko nuke aitak tarteka zigortu edo joko banindu. Hartara hurbil sentituko nuke agian.

—Gogoa izango duk ama ikusteko, ez?

Baietz erantzun diot aitari. Ez diot esan ama, urruti badago ere, bera baino hurbilago sentitzen dudala. Egunen batean topatuko dut hori esateko une egokia ere. Baina niri ahotsa potoltzen edo bestela aitari mehetzen zaionean beharko du izan.

Lau

Hiru urte nituen ama eraman zutenean.

Gaur balitz bezala oroitzen naiz.

Tira, badakit ez dela erraz sinestekoa, baina sarri gertatzen zait: behin eta berriz kontatu dizkidaten kontu batzuk neuk bizi izandakoak balira bezala sentitzen ditut. Ez hori bakarrik: kontatuaren kontatu beharrez, azkenean kosta egiten zait bereiztea zein diren benetan bizi izandakoak eta zein bestelakoak. Baina hori berez dator, aitaren ahots gizena bezala, ez Andonik neskei buruz hitz egiteko erabiltzen duen ahots gezurrezkoa bezala.

Jaio nintzenekoa, esate baterako.

Gogoan dut kosta egin zitzaidala amaren sabeletik irteteko erabakia hartzen. Tira, azkenean hartu ere ez nuen egin erabaki hori. Irten nahi ez izateko arrazoiak, aldiz, laino artean bezala oroitzen ditut: epel eta umel. Gehiegi iruditzen zait esatea hasieratik igarri nuela mundu hau aldrebesa dela eta horrexegatik geratu nahi izan nuela amaren sabel bero eta hezean. Gogoan dut, hala ere, gauzak oso bestelakoak zirela han barruan. Epelak, adibidez, bazekien han oso-oso epel izaten.

Kontua da ez nuela atera nahi. Amak bultz egiten zidan tarteka, eta orduan nik burua kobazulotik atera beste erremediorik ez nuen izaten. Aita ikusten nuen han aurrean, burua ateratzen nuen bakoitzean, amari laguntzen, itxura zuenez. Hitz gozoak esaten zizkion behintzat.

Aita bakarrik ikusi izan banu, lehenago aterako nintzen, seguru asko. Baina, egia esan, aita albo batean ikusten nuen burua ateratzen nuen bakoitzean. Pare-parean, berriz, maskaradun tipo bat ikusten nuen, badator, badator, oihukatzen zuena amak bultz egiten zidan aldiro. Izugarria, benetan.

Halako batean, hamaika aldiz burua atera eta atzera berriz sartu eta gero, maskaradun tipoak (orain badakit medikua zela, baina orduan ez: Jurasic Park eta Gremlisak ikusi baino askoz lehenago ikasi nuen nik munstro bat zer den) oihu egiteari utzi, eta aita kanpora bidali zuen:

—Hobe duzu kanpoan itxaron. Ez da ikuskizun atsegina izango.

Hori entzunik, are barrurago egin eta neure txoko epel-epelean gotortu nintzen, zer gerta ere.

Munstroak harrapatu egin ninduen, hala ere, azkenean. Amaren hamabigarren bultzaldian —edo hamaseigarrenean, aidanez: ez nituen amaren bultzaldiak kontatu—, burukaskoa atera nuen orduko han heldu zidan munstroak, tak!, burdinezko pintza batzuekin bi lokietatik. Atzera egiten saiatu nintzen, baina alfer-alferrik. Hemen da, hemen da, egiten zuen munstroak garrasi, eta amak, berriz, atzetik bultza eta bultza. Ez dut uste lotsatu behar dudanik azkenean amore eman behar izan nuela aitortzen badut.

Aita, bien bitartean, itxaron gelan. Beste aitagai bat ere bai, luzaroan han zain egona, inondik ere. Zigarroa piztu zigarroa bota ari zen behintzat, eta itxarongelako zoruak su hartutako tabako-denda batena ematen zuen. Oso gerora jakin nuen, komikiei esker, hala jokatzen dutela horrelakoetan aitagai guztiek.

Munstroaren zerbitzari zirudien atso batek hartua ninduen ni ordurako, eta sekulako jipoia ematen ari zitzaidan. Hark jipoia amaitu zuen une berean sartu zen erizaina aita zegoen itxarongelan. Beste aitagaiari hitz egin zion, ordea:

—Jaio da zurea. Dena ondo.

Ez zen hori, ordea, haren ardura nagusia. Zigarro piztu berria lurrera bota, sakeletik Ducados paketea atera, beste zigarro bat piztu, eta zera galdetu zion erizainari, zigarro piztu berria ere lurrera botatzen zuen bitartean:

—Zer izan da, neska ala mutila? Neskato polit bat izan zela erantzun zion, irribarrez, erizainak. Aitagai ordurako aita bilakatuak «eskerrak» edo adierazi nahi zuen keinu bat egin zuen:

—Hobe! Hartara ez ditu erditzean bere aitak pasatu dituenak pasatu beharrik izango! Ezinezkoa da noski nik hori gogoratzea, ez bainengoen gela hartan, albokoan baizik, eta nahikoa lan banuen, gainera, munstroa eta haren zerbitzaria zaintzen. Ez ninduten nik nahi ordurako amaren bularretara inguratu, ez.

Baina amarena bai. Amarena gogoan dut, artean hiru urte baino ez banituen ere, gaur bertan gertatua balitz bezala.

Eta aitortu behar dut: ni indarka munduratu ninduen munstroa aingerutxo bat zen ama eramatera etorri ziren maskaradunen aldean.

Bost

Baierri eta Ezerriren artean dago Dudako herria. Batzuek herri denik ere ez dute uste. Halakoentzat, Baierri eta Ezerriren arteko guztia dudakoa da, minuskulua, hutsaren hurrengoa.

Amak-eta, berriz, beti letra larriz idazten dute duda: Duda. Eta herri deitzen diote: Dudako Herria.

Hori guztia ez dakit noski aitak esanda. Aitak, izan ere, ez dit ia deus esaten aspaldion. Noiz edo noiz, egin diodan galderari erantzuteko une egokia ez dela esaten dit, berezkoa duen ahots gizen horrekin. Noiz edo noiz, amarengana joateko gogorik dudan ere galdetzen dit, baina ez dut uste axola dionik gogorik dudan edo ez dudan. Jakiak irenstezin bihurtzen dituen isiltasun lodi hori hausteko galdetzen dit ea amarengana joateko gogorik dudan. Eta nik, begiak plateretik altxatu gabe buruarekin baietz erantzuten diodan bitartean, jakiarekin batera irensten dut joan ez ezik bertan geratuko nintzatekeela esateko gogoa.

Ez diot nik isiltasun altzairuzko hori hausten lagunduko. Hauts dezala berak benetan hala nahi badu, hartarako du berezko ahots gizen hori, hartarako du nik ez bezalako indarra. Edo izan behar luke behintzat. Ez: aitarengatik balitz, ez nuke inoiz jakingo zergatik dagoen ama dagoen lekuan; ez nuke jakingo gure herriaren izena minuskulaz zergatik idazten duten batzuek; ez nuke deus ere jakingo. Aitak berak nola idatziko ote luke Duda?

Izeba Arantxak kontatuak dakizkit horiek guztiak. Izebak erakutsi zidan Duda letra larriz idazten. Izebak kontatu zidan, behin eta berriz, ama nola eta zergatik eraman zuten. Izeba Arantxari esker ikasi nuen ama hurbil sentitzen, gugandik 789 kilometrotara badago ere. Aspaldi honetan triste dabil izeba, eta ez dizkit betiko kontuak kontatzen, baina izeba Arantxa ez da amaren ahizpa delako bakarrik izeba.

Sei

Hondartzara joango gara noski azkenean. Mikeli esker, ordea, betiko tokira joan ordez, tunela pasa eta alboko hondartzara joatekotan geratu gara. Izan ere, tunelaz honantzako hondartzan, etzanda egotea beste erremediorik ez dugu izaten, hain dago beti jendez leporaino betea. Beste hondartza ere bai, baina bien arteko ertz horretaraino ez da jendea joaten, eta jolasteko toki aproposa da. Puska batzuetan pilotan ere egin liteke, horma horretarakoxe berdindu baitute propio.

Tuneletik pasatzean, gizon bat ikusi dugu bertan, egiten omen duen bero sargoritik ihesi edo, gitarrarekin kantuan. Zutik dago, bizkarra tuneleko paretaren kontra, nik ezagutzen ez dudan hizkuntzaren batean kantari. Oinen pare-parean, gitarraren zorro zurruna du, estalkia altxatuta. Barruan txanpon batzuk ageri dira. Ez du, hala ere, eskale itxurarik.

Andonik-eta kasurik ere ez diote egin, aurrera jo dute, handik ehunen bat metrora dauden eskaileretarantz, handik jaitsiko baikara hondartzara. Neska kontuez ari dira, nola ez, eta tuneleko oihartzun sorrak lagundu egiten die ahotsa gizonez mozorrotzen. Andonik ohi baino gizenago hitz egin du hala ere, gizen-kontuan den-dena gutxi bailitzen, alderantzizko anorexiak jota balego bezala. Kepak eta Koldok ez dute, tunela zeharkatzeko behar izan duten denbora guztian, «bai» gizen batzuk esan edo algara are potoloagoren batzuk egiteko baino betarik izan.

Jon, Mikel eta hirurok atzerago geratu gara, gitarrajoleari begira, haren kantu guretzat ulertezinak entzuten.

—Botako al diogu diru piska bat? —galdetu dut nik ahalik eta ahotsik meheenaz, tunelak nire burutazio akaso desegokia ozenagotuko didan beldurrez.

Ez dakit entzun ere egin didaten. Erantzunik ez dut behintzat jaso. Beharrik ere ez, nire galdera itxuraz bakarrik baitzen galdera.

Horretan, aitak amarengana joateko gogorik dudan galdetzen didanean bezala jokatu dudala uste dut.

Ez diogu noski txanponik bota, eta aurrera egin dugu, tuneleko itzaletik begiratuta eguzkiari atera zaizkion hiru beltzune diruditen gure lagunenganantz.

Alde egiterakoan, ordea, gitarrajoleak begi irribarretsuz begiratu didala iruditu zait.

Egiten ez duen eguraldiarena bezala izan liteke, ordea, hori ere.

Zazpi

Dutxan nengoela agertu da aita. Elkarrekin afaldu dugu, biok bakarrik. Ez diot aukerarik eman une desegokia zela esateko. Berak ere ez dit eman aukerarik nik berari aukera hori emateko. Paper batzuk irakurri eta tarteka zerbait zuzenduz jardun du afari osoan.

Bigarren eguna

Bat

Koldok zinemara joateko proposamena egin du. Bere lehengusuak gomendatu dion filma ikustera joan behar dugula esan du. Kristoren barre-algarak egitekoa omen da filma. Argudio hori behin eta berriz errepikatuta ere ezer lortzen ez zuela ikusirik, argudio erabatekoa bota du azkenean, maltzur itxura eginez:

—Kriston neska puskak ateratzen omen dira.

Inor txaloka eta eupaka hasi ez zaiola ikusita ere ez du Koldok etsi, eta seguru asko bere lehengusuak emandako azken arrazoia bota behar izan du:

—Batzuk titi-bistan agertzen dituk gainera.

Nik ez dut zinema maite. Txorakeria eta denbora-galtzea iruditzen zait areto ilun batean ordu eta erdi edo bi ordu ematea. Horrexegatik hitz egin dut Koldoren proposamenaren alde:

—Niri kristoren ideia iruditzen zaidak Koldorena. Zergatik ez gara film hori ikustera joaten?

Nik hori esan, eta berehala erabaki dugu ez garela zinemara joango. Beste egunen batean, agian.

Andoniri ez baitzaio berari bururatu ez zaionik agintzea gustatzen.

Nire estrategiak primeran funtzionatu du: hondartzara joango gara gaur ere. Ez ohiko lekura, tunelaz bestaldeko ertzera baizik gainera.

Koldo zapuztu egin da noski, baina norbaitek irabazten duenean beste norbaitek galdu behar izaten du jeneralean. Ez omen da hondartzara etorriko. Bera film hori ikustera joango omen da, bakarrik joan behar badu ere. Andoniri ez beste gutzioi begiratu digu txandan-txandan, gutako inor berarekin joango ote litzatekeen galdezka bezala.

Ezetz erantzun dio gure isiltasun axolagabeak.

—Lauretan elizaurrean —potolotu du Andonik «gure» erabakia.

Bi

Bakarrik bazkaldu dut. Aitarik gabe, alegia. Bilera omen du lantokian. Bilera garrantzitsua, esan duenez. Esan ohi duenez.

Bakarrik bazkaldu dut, beraz. Susanarekin, alegia, astean hiru goizetan etxeko lanak egitera etortzen den neskarekin.

Bakarrik bazkaldu dut, bai. Gustatzen zaidan moduan, alegia. Isilik egonda ere ez baita isiltasuna altzairuzko bihurtzen. Eta hitz egin nahi izanez gero, berriz, beti daukazu zeure buruarekin hitz egiteko aukera. Hark ez dizu inoiz esango esaten diozuna esateko une desegokia denik, pentsa litekeen txorakeriarik aldrebesena bada ere esan diozun hori.

Aitaren lana zer den ez dakit zehazki. Jakin nahi nuke nola hitz egiten duen bilera garrantzitsu horietan. Kalean bere lankideren batekin topo egiten dugunean badaki alai eta dotore hitz egiten. Lankideek ez diote, antza, sekula galdera desegokirik egiten. Gorbatadunak dira aitaren lankide gehienak, noiz edo noiz kalean gurekin topo egiten dutenak behintzat.

Jantzi beharko dut neuk ere gorbata. Agian hor egon liteke galderak une egokian egiteko sekretua. Galderaren bat une desegokian datorrenean, gorbatari tira egin, korapiloa zintzurrean estutu, eta han geratuko litzateke, pasa ezinik, uneari ez dagokion galdera hori.

Etxean ere egiten zuen lehen aitak barre, ez kalean bakarrik. Ama eraman eta gero ere bai. Ez dakit garbi noiz utzi zion etxean barre egiteari. Algararik handienak, ni jaio nintzenekoa kontatzean egin eta eragiten zituen aitak. Benetan berak bizi izandakoa