Unsur əl -Məali ibn Keykavus ibn İsqəndər
Qabusnomə

Vəsə
˝Qabusnomə˝ iyən tolışə tərcumə məktəbədə çe əy qətə vırə

Dınyo fərhənqə xəzinə dılədə çı ˝Qabusnomə˝ (bə əvi ˝Pandnomə˝ən votedən) məxsusi vırə hesteşe. Yonzəminə sasori orəxədə,həniyən rosti bıvotəmon,1082/1083-nə sori, bə voteyonro Unsur əl-Məali Keykavus ibn İsqəndəri bə ğələm sə ım molyətinə kitob farsəzıvonə nəsri nubəynəye. İ qılə ım nubeynəən vəs kardışe ki,ənıvışti ğəzinə Unsur əl-Məali Keykavusi nom bə dınyo ədəbiyoti korifeyon navonə reçədə bastə bıbu.

Çe əy həxədə tosə çe əmə rujon hiç qılə rımuz rəsə ni.Mande kitobi handəsə oj-ojko çiyedə ki, Keykavus qıləy universalə basəvodə şəxs,elməqıvur (vunderkind-red.) bıesə bə ziyodə, həmən yolə əyan, alim, şair, canqavər, tovığ bıə. Əv çe əmə Kaspi dıyo cənubə-ğərbə sahilonədə, İroni ısətnə Qiloni vilayətədə jimon kardəşe. Bə vırədə ki, binim ğədimiku tolışon de qiləkon bə i co jiyedən. Məvuji bə ım səbine ki, əməhoy çı Unsur əl-Məali bə ıştə zoə doə nəsihəton, məsləhəton, pandon handeəsə jıqo zınedəmon ki, ımonımon i bəjənən kəynəsə, koncosə,çe kikusə məsəmone, handəmone. Çumçıko həmonə nəsihətə sıxanon veyni ironəzıvonə millət ğəzinə çe əmənən milli əxlağə kodeksi bınədə mandedə.

Keykavusi ıştə əsərış, əlbəttə, bə farsə zıvon nıvıştəşe, binim çe ə devri ədəbi zıvon bıe. Mande ˝Qabusnomə˝ ənıvışti bə çımı peədə nom kəşə qevmon har qılə aid karde qasbuən xəto əbıni.

Unsur əl-Məali ıştə devri basəvodinə ruşinfami ğəzinə həmən bə antikə alimon iyən filosofon əsəron vey çok bələd bıə, əvonış dərk kardə.˝Qabusnomə˝də çı Əflatuni, Sokrati, Aristoteli, Hippokrati, Haleniku rə-rə dəvardə sitaton ımi sof sıbut kardən.

X–XII sasoronədə mısılmonə renessansi səkıştədə bə məydon beşə ˝Qabusnomə˝ fayədə didaktikə əsəron, pandnomon ofəyero bə Avropa məmləkəton çand-çand sa soron lazim bıən. Məsələn, çı Fransua Rable bə Fransa cəmiyəti ğoymə zırinqə dənoə ˝Qarqantua de Pantaqruel˝nomədə kitob dey 1564-nə sori, İnqiltərədə çı lord Çesterfildi ˝Bə zoə nomə˝ kitobi isə əncəx 1774-nə sori bə ruşnə beşeş zınəy.

Qilonədə yol bıə Unsur əl-Məali Keykavusi bənəy insoni ıştən qur-qurinə, qıvoninə qıləy umrış dəvuniyə, binim de şoğinə hadison,de şoy-voyinə ğələbon, de dəboxtə səkışton, de qonə dumoton xırç pur bıə.Bə sə omə ğəziyonku, eqıniyə qulonku bə nav omə səkışton, ıştə jimoniku sə dərson, ıştə zıneyonku, vindəyonku, məsəyonku idrak kardə mətləbon bo ıştə soni nışonə noesə həniən fər çiç bəzıne bıe? Yəne ˝Qabusnomə˝ qıləy pıə bə ıştə zoə doə pandon timsalədə onoə bıə.

Unsur əl-Məali cəmi 44 fəsliku ibarət bıə ım kitobi sıftənə 2 fəsl bə vaxti ədəbi dəsturon əsosən bə Xıdo-Peyğəmbəri həsr kardəşe. Əmandə fəslonədə ısətboy muəllifi bə jimoni har tərəfi nəzər səğandəşe. Muəllif kitobədə de aforizmon, pritçon, kırtə tarıxə iyən məişətə hekoyon vasitə odəmi pand qətey, ləyağətin, şərəfin, mədəni beyro, kom mijon bə dast vardey, çiçonku diəro mandey, ıştə coni şuş iyən xəş oqətey, bə deşmenon bac oməy, dust qətey, sənət-peşə səçın kardey, kaştevonəti kardey, vətəni hovoz kardey çəmon həxədə mıdrikə mətləbon iyən nığılə hıkməton bə əhandon edaştedə.

Sovoy ımon kitobədə bə nucumi (astronomiya – red.), poeziya, musiği dair şoğinə pandon, hətta podoşo fayədə məmləkəti çoknəy de ədoləti idarə karde barədə pandon vırə qətəşone.

De i yəndı hiç suluk nıkardə Xeyr iyən Şəri damədə canq kardə ım dınyoədə çe vicdoninə, şərəfinə, xəymandə insoni vırə kom coye? Diyə bıkə, bə ım parsi vədə mandə cəvob çı ˝Qabusnoməku˝ bənəy sıə cızi dəvardə.

Çı hıkməton mırvari mislədə ım əsər bə sivilə dınyo zıvonon veyni peqordoniyə bıə. Bə tolışə milləti ruhi anə nez mandə ım pandnomə xəyli diən bıbo, ısət iminə bəjəne ki, bə çe əmə zıvon peqordoniyə bıedə.

Bə ım koədə çe əmə tərəfo 3 qılə səvon oko doə bıə:

1) Səid Nəfisi 1312 şəmsiədə (1933/1934-nə miladi) Tehronədə bə farsi bekardə variant;

2) Yevqeni Bertelsi 1958-nə sori Moskvadə bə urusi bekardə variant;

3) Rəhim Sultanovi 1989-nə sori Bokuədə bə tırki bekardə variant.

Vırəş omə, bıdə bə tolışi peqordoiyə bıə ˝Qabusnomə˝ kitobi umumən tolışə tərcumə məktəbədə qətə vırə həxədəən bə əhandon nəzər i-dı qılə sıxan edaştom.

Hələ dəvardə əsri 30-nə soronədə, sovetə hukməti cər kəşə ˝bə rəğ-rişə oqardey siyasəti˝ çərçivədə çe əmə tərcumə məktəbi qofe bınədə mandə Z.Əhmədzodə, M.Nəsirli, Ş.Mursəlov, İ.Abdullayev,Ə.R.Mahmudov,Ş.Təğizodə, çe əmə həniən ço hınəmandə merdon tərəfo çı dınyo ədəbiyoti kali klassikə əsəron bə tolışi peqordınə bıəbin.

Çe əvon reçədə Daniel Defo ˝Robinzon Kruzo heyrətinə jimon iyən çe əy macəron˝,tərcuməəkə Ə. R. Mahmudov (Boku1935); C.Svift. “Qulliver liliputon məholədə˝, tərcuməəkə Ş.Mursəlov (Boku1935); Suleyman Sani Axundovi ˝Siyo kinəli˝,

tərcuməəkə İ.Abdullayev (Boku1935); Mir Cəlali ˝Bəyjibə odəm˝(roman), tərcuməəkə Ş.Təğizodə (Boku1937);

L.Andreyevi ˝Petkə qıyədə˝, tərcuməəkə Ş.Təğizodə;

M. F. Axundzodə ˝Çı nəbotati həkim musyo Jordani de caduəkə dərvişi Məstəli şahi nəğıl˝, 4 pardəynə komediyə,

tərcuməəkə Şeyub Mursəlov (Boku 1937); A. Çexovi ˝Kaştənqə˝, tərcuməəkə Ş.Təğizadə (Boku1937); Cek Londoni ˝Kişi həxədə hikoyə˝,tərcuməəkə İ. Abdullayev (Boku 1936), həniən co kitobon nomə bəbe qəte.

Sovoy ımon 1937-nə sordə Bokuədə təhsili sırf bə tolışi bıə məktəbon V-nə sinifiro çı Z.Əhmədzodə de M.Nəsirli xanboz tərtib kardə ˝Ədəbiyotə xrestomatiyə”də Azərbayconi tırkəzıvonə ənıvıştonədə M. Ə.Sabiri, M.Muşfiqi, R.Rza, S.Vurğuni, M.Seyidzadə,çı urusəzıvonə ədəbiyotiku A.Puşkin, İ.Krılov, İ.Nekrasov, L.Tolstoy, M.Şoloxov, həniyən co sənətkon muxtəlifə janrədə nıvıştəyon bə tolışi tərcumədə doə bıə.

Həminə 30-nə soronədə Azərboyconi Kommunistə bolşevikə firğə Lankoni dairə komitə orqan ˝Sıə Tolış˝ qəzetədəən kali tərcumon dəvardedəbin. Bə ım koodə Xanoğlan Kazımov iyən Qudrət Quluyev çısk bıən.

Təssuf ki, sovetə keşvərədə nav II dınyo muharibə milli siyasət səvırd-po dəqeş be, kamiədə mandə milləton zıvononədə 10 sor dəvom kardə ə xosə multikultural ab-həvo çəsmoni bə orəx rəse,bə ım koədə ıştə sinə bə nav doə vey ruşinfikon dastqir kardə bin,bə Sibiri, bə Miyonə Asiya sardə kəvşənon romə bin,əvoni dey bə qululə və doekuən onıkırin.

Dəvardə sasori 80-nə soron orəxədə sovetə ˝tojədən soxtey siyasəti˝ bə tolışə tərcumə məktəbiən pozitivə otəməyış be. 1993-nə sori Bokuədə ˝Azərnəşrədə˝ rəhmətinə Novruzəli Məmmədovi tərtibatədə ˝Tolışi ərməğon˝ nomədə kitob beşe. Əyo bəğəzi çe muasirə tolışə şairon ıştən əsəron, həmən çe əvon bə tolışi kardə xəyli tərcumonən vırə qətəşone. Çı ımi bə peştən bə devrədə beşə ˝Tolışi sədo˝ rujnomədə, bə tolışi beşə co qəzetonədə, məcmuəonədə, kitobonədə Tofiq İlhami, Xanəli Tolışi, Allahverdi Bayrami, Bəxtiyar Ruşini, Baləddin Veşo, Nəriman Əğəzodə, Camal Lələzoə,Vuqar Həmati, çe əmə həniən co ənıvışton ofəyemononədə çı Azərboyconi tırkəzıvonə ədəbiyotiku, dınyo ədəbiyotiku kardə tərcumonən bə çəş çiyedən.

İyo de Muşfiq Abbasovi dastqəte çı şair Əvəz Nəbi Umər Xəyyami ˝Rubaion˝ tolışi tərcumədə 2005-nə sori Bokuədə çap karde məxsusi qeyd karde lazime.

Çe dınyo ədəbiyoti korifeyonədə bıə Viktor Huqo ˝Səfilon˝ roman tosə orəx nıbuən Baləddin Veşo iyən Diana Montqomeri tərəfo peqordoniyə, hələynə əncəx sosialə şəbəkədə fəaliyət nişon doə ˝Tolışi tərcumə mərənqo˝ nomədə qrupədə vırəbəvırə kardə bıə.Yəni rəsmən dastənıvışteyə fayədəye.

Təəssuf ki, çe əmə qıləyən notəmomə tərcuməmon heste.Əvən ibarəte çı mığəddəsə Ğıroni-Kərimiku. Rəhmətinə filosof Beytulla Şahsoyj çe əvi muəyyən suronış bə tolışi peqordonişe, Bokuədə ˝Şəvnışt˝ nomədə rujnomə beşə mıddətədə əyo çap kardıse.

Henrix Fridrix fon Ditsi 1815-nə sori turkə ˝Dədə Qorqudi dastoni˝ həxədə ˝De Homeri siklopi mığayisədə tojə ojko kardəbə oğuzi siklop˝ tədğiğatə nıvıştəy,iyən çe əy kitobiku bə almani peqordoniyə bıə

˝Basati Kəlləçəşi kıştə daston˝ Allahverdi Bayrami tərcumədə 2015-nə sori Bokuədə ˝Mutərcim˝ nəşriyatiədə bə tolışi beşə. (Həmin kitobədə tərcuməvon ğəzinə səhvən co xonəxo nom şə.)

2020-nə sori sıftədə çı Rusiya Sankt-Peterburq şəhəri СИНЭЛ nəşriyotədə çe ım sətıron ənıvışti tərəfo de ˝Tolışə tərcumə mərənqo kitobxonə˝ reçə ˝Qədə dıl˝ nomədə kitob çap kardə bıə ki, əyo ce Amerika, Avropa, Hındıstoni, Ərəse, İroni, Qırcostoni,həmən çe Azərboyconi ədəbiyoti vey klassikon iyən kali co ənıvışton bə tolışi peqordonə bıə hekoyon,hakazə sovetə publisistikə kali şoğinə numunon qırdə kardə bıən.

Im sori orəxədə Bokuədə ˝Apostrof-A˝ nəşriyoti tərəfo de Əhməd Salayevi dastqətəti çe Mehsun Perzə tərcumədə Şərğə ədəbiyoti mırvarioyonədə qıləy- ˝Kəlilə de Dimnə˝ bə tolışəzıvonə əhandon xıdmət doə bıə.

Əviən qeyd bıkəmon ki,həm navko, həmən oxonə vaxtonədə kamən bıbo, tərsinə proses,yəni çı tolışəzıvonə poeziya kali mətoə numunon bə co zıvonon peqordonə bıən.

Çe Ərəse nomdarə şair, şərğşınos iyən diplomat Aleksandr Xodzko (1804–1891), ki etnos ğəzinə tolışə movzu iminə bəjən bə elmi devriyə okırnəşe, əv Rəştədə konsuli vəzifədə xıdmət kardeyədə həmən iminə bəjən 15 qılə tolışə mahne mətn qırdə kardəşe,əvoni bə inqilisi peqordoniyəşe,1842-nə sori Londonədə çapo beşə ˝Spesimens of the popular poetry of Persia…˝ (˝Pe-volo bıə farsə poeziya numunon…˝ inq.-red.) kitobədə vırə kardəşe.Çe əmə zınəyku, ım, çı tolışə zıvoni nubəynə tərcuməye. Peşe çı Zulfuğar Əhmədzodə ˝Kolxoz˝ şeiri de ˝Колхоз- путь к социализму˝ nomi Dmitri Serebryakovi tərəfo 1933-nə sori Tiflisədə beşə ˝Литературное 3акавказье˝ məcmuə 1-nə numrədə çap kardə bıə. Oxonə vaxtonədə çe ustodi bo hırdənon nıvıştə şeiron qırdə bıə ˝Kırınqo˝ kitobi ki, doktor Hilal Məmmədovi Bokuədə çapo bekardəşbe, Yaser Kərəmzode de Əli Rəfii Cirdehi tərcumə hejo de həminə nomi Rəştədə bə farsi beşə.

Çe Əli Nasiri Bokuədə çapo beşə ˝Qeybdən gələn səs˝ kitobiədə çe əy bə tolışi nıvıştə mərsiyon de ˝Ğəybo nido˝ nomi Elham Ğolizode Həftxani iyən Əli Rəfii Cirdehi tərəfo inən Rəştədə bə farsə zıvon peqordoniyə bıə.

Sovoy ımonən, Yaser Kərəmzode Həftxani tərəfo 2011-nə sori Rəştədə ˝Fərhənq-e İlia˝ nəşriyatiədə ˝Şaeran-e taleş-e İran və comhuri-ye Azərbaycan˝(˝Çı İroni iyən çı Azərboyconi Respublikə tolışə şairon˝ farsi-red.) kitobi vadoə bıə ki,əyo həm çe İroni, həmən çe Azərboyconi tolışon kali poeziya numunon bə farsi handey bəbe.

Çı ğırbinə sənətko Fərəmərz Məsrur Masali tolışiədə nıvıştə nomdarə ˝Hındıləpeşt˝ poemaən çı Yaser Kərəmzode Həftxani tərcumədə Rəştədə peədə nomış dəvardə həminə nəşriyatədə farsiədə rujə ruşnəş vində.

Çı Əli Əbdoli tərtib kardə ˝Ədəbiyyat-e tat-o taleş˝ (˝Tatə iyən tolışə ədəbiyot˝ farsi-red.) kitobiədə bə kali tolışə şairon əsəronən farsiədə peqıniey bedə.

Sovoy ımi, de folklori məşğul bıə Fransavojə alim Q.Lazardiən Nıso Tolışədə ıştən qırdə kardə nəğılonədə i-dı qıləni bə firənqi peqordoniyəşe, əvonış ˝Studiya İranika˝ məcmuədə bə əhandon xıdmət rosniyəşe.

Nisbətən nezə vaxtonədə isə çı Camal Lələzoə ˝Tolışə bandon˝ şeir Valeri Lipneviçi tərəfo de ˝В Талышских гораx˝ nomi bə rusi zıvon, çe Xanəli Tolışi iyən de Camal Lələzoə kali əsəron Rıqor Baradulini tərəfo bə belarusi zıvon peqordoniyə bıən.

De tərcumə vasitə ıştə ədəbiyoti həniyən qəncin karde sahədə Nıso tolışon (cənibi-red.) dastpoçəti zurki-zurki bıdoən, kali koon çəşəvədən. Timsal, Antuan de Sent-Eqzuperi 1942-nə sori bə firənqi nıvıştə ˝Le Petit Prince˝ (˝Qədə şahzodə˝ (fr.)-red.) povesti qəhrəmon de ˝Podoşo qədə zoə˝ nomi de Siyavuş Şəfiqi Ənbəran iyən Mohsen Şəfiqi dastqətey həni bə tolışə zıvoni so dialektədəən qəp jəy zınedə.

Mətnədə dəvardə beyton,dubeyton, rubaion veyni tərcumə bə Mehsun Perzə məxsuse.Kaliyon isə de satılə tərcumə doə bıən.

Tolışə ədəbi tərcumə tarıxiku ıştə qəncinə elmə zınəyon de əmə de dılojəti baxşəkə İqbal Əbilovi xıdməti məxsusi pezombonedəmon,bə əvi nuperəsə alim ğəzinə yolə ovandon nocə kardedəmon.

Ğurbinə əhandon!

Peştpurimon ki,çe əmə ənkə bobon de vərəson miyonədə pard bıə ˝Qabusnomə˝ tolışi tərcumə şımə dıliku bəbe, həmən bə çe əmə ədəbi zıvoni bə formə eqıne prosesi kamən bıbo, tov bədo.

Əjo dəğandedəmon ki, tərcumə həxədə ıştə ray iyən təklifon bə ım ədres səbəro bıkən: nundastakhoni@mail.ru

Cabbar Əli, tərcuməvon

Mığəddimə

Im kitobi tərtibəkə əmir Unsurulməali Keykavus ibn İskəndər ibn Qabus ibn Vəşmqir ibn Ziyar movla əmirəlmominin bə ıştə zoə Qilonşahi voteşe:

– ˝Çımı balə, vindedəş ki, az həni pi bıəm. Piəmerdəti iyən zəyfəti mınış çe kırışnə ğandə. Sə-rişi sipi bıey çe maqi nez bıey nışon doedə ki, hələ hiç kəs çəyku tıle (vite) zınəni.

Çımı balə, ıştə nomım çı dınyoku kuç əkon siyohiyədə vindeədə, fameme ki, çanə hələ kuçi nomə bəmı omə rəsəni, az ıştən bətı qıləy nomə bınıvıştım ki, əyo çe dınyo çok iyən bədə koon, çe devroni sərost iyən qəcə qərdışon təsvir kardə bıbun, çanə fırsət çe dasto beşəni, qıləy çokə nom bınəm dınyoədə, pıəku bə zoə yodiqor bımandı.

Çımı balə, hələ çanə ki zəmonə tınış həmul kardəni, çımı sıxanon ıştə ağıli kəminəku bekə, bəvon əməl bıkə – bəvədə hərəbaxt bəbıeş. Har dı dınyoədə çokə nom bebakardeş. Azən jıqo hisob bəkardem ki, ıştə pıəti ğarzım doe. Əmoni ruje, ın kitobədə nıvıştə mətləbon bıdə ıştı quşiku vızzə nıkəyn.

Ehanə tı ıştən çımı votəyonku foydə bə dast vardey nızınoşən, bəzıne bıey jəqo odəmon pəydo bıbun ki, bə ın dəqərinə sıxanon əməl kardey bo ıştə ğənimət hisob bıkardın.

Harçand ki, ısətinə zəmonədə hiç qılə avlod bə ıştə pıə nəsihəti quş doedəni, ğəfləti çe cıvonon ğəlbədə qıləy ço sənoəşe, əvon çe pionsə vey zıney qımon kardedən. Az ımoni dərəsedəm, əmmo ijən çımı pıəti məhəbbət mıni haştedəni ki, tam bıjənım. Əve bəmı xoş omə qıləon, bə çımı təbiəti mıvofiğ bıə sıxanonım koç-koç karde, çəvon dılədə kırt iyən loyığ bıə sıxanonım bə ın kitob qırd karde. Ehanə əməl bəkaş – vey əcəb, nıkoşən – inən ıştə pıəti ğarzi bədoem. Sıxan heste, bəvoten: ˝Çe məsləhət ədə vəzifə voteye, quş nıdon – bo rəncidə bıey nibəqınie˝.

Çımı balə, bızın ki, çe insonon xısusiyət ıme ki, əvon bı dınyoədə bə dast vardə ən çokə çiyon həmə bo ıştə ən ğıromiə odəmon oqəteyro kulışiyedən. Çımı bı dınyoədə bə dast vardə ən dəqərinə çiy ın sıxanonin, çımı ən ğıromiə odəm ısə boy tıniş. Isət bo kuç kardey hozı bıeədə ıştə ğəzənc kardə çiyon bo tı yodiqor oqəteyım piyedə. Piyedəme ki, əvoni handey bəpeştə tı nonəcibə koon nıkəş, xəbis nıbuş, bəştə nəsl-nəcobəti loyığ xonəxo bıbuş.

Çımı balə, bəpe bızıniy ki, tı yolə nəsl-toyfəkuş, əvon ğırbinə hıkmdoron bıən. Iştı bobo Şəmşulməali Qabus ibn Vəşmqire. Iştı nəsl çe Qiloni şah əbıə Keyxosrovi iyən Əbulmuəyyədi avlodon vərəsəonədəye. Firdovsi çəvon tərcuməyi-holon ıştə ˝Şahnomə˝ kitobədə bə rujəruşnə bekardəşe. Qiloni şahəti çəvonku bo ıştı bobon yodiqor mandə. Iştı nənə, çımı moə çe ˝Mərzbannomə˝ əsəri mıəllif Mərzban ibn Rustəm ibn Şərvini kinəbe. Çəy 13-nə bobo Ənuşirəvan Adilə podşo bıvə Kavus ibn Ğubadbe. Iştı moə Mələk ğazi Soltan Mahmud Nasirəddini kinəbe. Çımı nənə çe deyləmiyon hıkmdor Firuza kinəbe.

Zoəlim, ağılmand bıbi. Iştə əcdodon ğədi bızın, nonəcibəti məkə. Harçand az tıku çoki iyən hərəbaxtəti əloməton vindedəm, əncəx inən ım sıxanon tikror kardedəm.

Çımı çı dınyoku kuç kardey duəro ni, ıştınən bədi mı omey fərze. Əve, çanə conı xəşe, ıştəni bə ovi-otəşi bıjən, ko bıkə. Əncəx de ın roy əbədiyəti ğəzənc bəkardeş. Əbədiyət mıvəğğətiyətisə barze. Əbədiyəti bı dınyoədə ğəzənc kardey bıedə. Im dınyo bənə hi qıləy çiye – çiç bıkaştoş, əyən bədıveş. Çe əbədiyəti kuşki bınə vırə ın mıvəğğətiə dınyoədə noə bıedə. Çokə odəmon ın dınyoədə şiri təbiətədə, bevəcə odəmon ısə boy sıpə təbiətədə bıedən. Sıpə ıştə pəydo kardə çiy heqo əyo bəharde, şir ıştə şiko kardə çi bə co vırə bəbarde bo hardey.

Im dınyo qıləy şiko vırəy – tınən neçiəvon, çokə əməlon ıştı jivon. Bıkuliş ki, çokə koon bıkəy, peşo çəvon xəyri bıvindiy.

Ha çımı balə, əyən bızın ki, nəsihətonku iborət bıə ın dəqərinə kitobım bə çıl fəsl baxş karde.

Umim heste ki, ın kitob həm bə ıştə ənıvışti, həm bə əhandi, həm bə çəy dimi ovıştıniə kəsi, həmən bə quşədəon hərəbaxtəti bəvarde.˝

İminə fəsl
De kon roy Xıdo dərk kardey bəbıe

Çımı balə, bızın ki, dınyo dimisə çiç heste – çiç ni, çiçon bəzınen bıey – ımoni həməy inson dərk kardey bəzıne, sıvoy Ofəyəvoni. Çəy dərk kardeyro ro ni. Sıvoy çəy çiç heste, həmə dərk kardey bəbıe.

Kəynə ki, tı ıştə dərk kardey ğabiliyətı qin karde, bəvədə Xəllağul-Aləmi bəzıneş dərk kardey.

Naxış dərk kardə bıə çiye, nəqqaş ısə boy dərk əkə. Ehanə maddə naxış peqətedənıbu, hiç nəqqaş bəy naxış jəy nibəzıne.

Məqər vindedəniş ki, mum sığisə çok naxış peqəteyro mıhi çəviku soxtedən, sığiku ne?

Yəne dərk kardə bıə har çiyədə qıləy dərk kardəninə xısusiyət heste ki, çe Ofəyəvoni bə çiçi ğabil bıey nışon doedə. Bı səbəbən tı bə ıştə ediaşt, bə Ofəyəvoni ne. Tı bə ofəyə bıəyon nəzər səğand ki, çəvon ofəyə əkə de ıştə ağıli dərk kardey bızınış.

Əmoni ruje, vaxti çe dasto mədə. Çun boçi, çəy bənə dəvardey qıləy atributış heste.

Dəvardə çiyonən, zınedəş ki, sıftəş bıedə, oxoyış bıedə.

Im dınyoədə çe har çiy de i yəndı anqıl bıey tıni dənıqijnı, jəqo məzın ki, ın anqılon heqo ənəobıə bəmanden.

Tı çe Ofəyəvoni xəymandəti, çəy neməton barədə bıfam, çəy ıştəni barədə məfam. Çun boçi, ro nıbıə vırədə ro nəvə xonəxon rəyrə dəqijiedən. Çoknə ki, Peyğəmbər əleyhissəlomi votəşe: ˝Çe Xıdo neməton həxədə bıfamən, çəy zoti həxədə ne˝.

Ehanə Xıdovandi-Aləmi de şəriəti sohibon vasitə bə ıştə bandon ixtiyorış doə nəbəy ki, Əy dərk kardey roy pəydo kardeyro cəsarət bıkən, hiç kəs ciqə nəkəy çəy barədə ıştə cınqıri bekə, çun boçi, tı Həxi nomi çiç noedəş bınə, bəy çı sifət doedəş bıdə, ım bə Ofəyəvoni ilohiyəti iyən bə çəy rıbubiyəti ne, bə ıştı ıştəni beçizəti iyən ocizəti dəlolət bəkarde. Səbin bəy ki, tı Xıdovandi-aləmi hiç vaxt Çəy loyığ bıə səviyyədə vəsf nibəzıneş kardey.

Bəs jıqo bıə holədə tı Əy çoknə dərk bəkardeş?

Ehanə tı tohidi çiç bıey zıne piyedəbu, bızın ki, bo tı mumkun nıbıə har çi Bəyro mumkune. Timsal, bənə tənhoəti. Kon xonəxo çe potəti mahiyəti sərost dərəso, əv mışrikətiku ozod bəbıe.

Potəti əncəx bə Ofəyəvoni xase, ə mandə har çi qite.

Bə ıştə xosiyətiro qit bıəninə har çi ya bo tərkibiro, yaən pıtı-poə bıeyro qit bıedən – bənə cismi, cəm bıeyro qit bıedən – bənə rəğəmon, bə təzahuriro qit bıedən – bənə sifəton, bə mənşəyiro qit bıedən – bənə covhəri, fəza ya təyliəti ğəzinə qit bıedən – bənə məkoni, ağıl iyən nəfsiro qit bıedən – bənə vəhmi, mıvazinətiro qit bıedən – bənə təbiəti iyən surəti, bə i yəndı rast omeyro qit bıedən – bənə oxşeəti iyən fərğ doe, bə soxtemoni çəmiro qit bıedən – bənə maddə iyən unsuri, bə hadisə bino bıey sıftəro qit bıedən – bənə məkoni iyən zəmoni, bə hədd-ğədəriro qit bıedən – bənə ehtimoli iyən ğətiyəti, səbin bəy ki, ğəbul bəbıe, ya nibəbıe – qit bıedən bənə kamiəti iyən veyəti, səbin bəy ki, dərk kardənine ya ne, qit bıedən bənə bıeyəti iyən nıbıeyəti.

Imon çanə ziddiyətin iyən bə yəndı əks bıbonən, ijən qitəti əlomətışon heste, bəvon dərhəğiğət pot nibəbıe votey.

Çe tohidi məğz çəyku iborəte ki, bızıniy – bə ıştı ağıl omə çiyon nibəzınen Xıdo bıey, xanbozış nıbıə Xıdo tərəfo çımon ofəyə bıə çiyon bıey ğəbul bıkəy.

Dıminə fəsl
Çe peyğəmbəron tərifat

Bızın, çımı balə, Xıdovəndi-Aləmi dınyoş jıqo de ədoləti, de hıkməti zıney-zıneyış ofəyə. Çun boçi, əv zınedəbe ki, bıey bəsə nıbıey, xəy bəsə şəri, pur-boliəti bəsə ninıbıəti, mahbubəti bəsə kifirəti əfzəle. Əv əzıniy kardey ki, çımon har dıynəni ofəyı. Əncəx Əy fəron ofəyəşe, ıştən bə ıştə zınəyonış əks hərəkət kardəni. Har çiy ki, ədoləti əsosədə ofəyə bıə, əv çe əvomətiku, çe fəsodiku vey duəroye. Yəne, çı dınyo bınə vırə əsosədə mıdrikəti mandə – çok çiçebu, əvən ofəyə kardə bıə.

Əv əzıniy kardey ki, ruşnə behəşi bıdə, voşi beavə bıvoynı, cismon betərkib bıbun, bə astovəon hiç əjo nıbu, çokə hadisəon, iyən bevəcə hadisəon cərəyan bıkən. Əncəx səbin bəy ki, dınyo de ıştə nizomi ofəyə kardə bıə, əyo besəbəb hiç çi nibəzıne bıey. Əy həmonə səbəbonış dınyo nizomədə oqəteyro vasitə ğəzinə ğərarış doe. Ehanə ın vasitəon qin bıbon, de nizomi emandə həmə koon səbəbonən çe arəo bebəşen, dınyo bəqınie bə i yəndı. Vasitəonış Xıdo bə səbəb ofəyə ki, qıləy hokim bıbu, qıləy məhkum; qıləy ruzi ədə bıbu, qıləy ruzi əhə. Im qitəti bə Xəllağul-Aləmi tohidəti dəlolət kardedə.

Voteyım ıme ki, tı əncəx vasitə vindey bəzıneş. Əve çoçəş bıbi ki, səbəbi vasitəku ne, çəy ofəyə Xıdoku bıvindiy. Ehanə zəmin bəhrə doedənıbu, tı boy zəmini mığəssir məqət; ehanə astovəon de ədoləti qardış kardəninbu, çəvon hiç taxsişon ni ın koədə.

Astovəon zılm iyən ədolətiku çanə xəbədonbu, çe zəminiyən məhsul doeyku ənə xəbəş heste. Bə zəmin şinə mivə do kaştə bıəbu, əv həmonə vırədə zəhər nibəzıne rosniey. Hiç astovəonən ıştənbəsə ıştə vırəonədə lıvey nibəzınen. Bo çokiəti adətko bıə odəmi dasto bevəci nibome.

Çoçəş bıboş, dınyo reçinəti vindey bəzıneş. Im zinət nəbotat, həyvonat, hard, peşumə çiyon, tan kardə çiyon iyən co nemətonku iborəte. Im çiyon həmməy bınə vırədə hıkmət mandə. Əy Iştən çımi barədə votəşe: ˝Əmə zəmini, osmoni iyən çəvon arədə bıə çiyonımon bo sə ğal kardeyro ofəyəmonni, çəvon bınə vırədə hıkmət mandə.˝

Isət ki, zıne ın dınyo bə hədərə ofəyə kardə bıəni, ımiyən bıfam ki, ın nemətonən doə bıən bə səbəb ki, ruzi bıbun. Co holədə çəvon mənaşon nəbiy. Ruzi bəy votedən ki, bə əjo bıə kəsi nun bıdəy. Diyəkə hələ, ədolət ıme. Əy insononış ofəyə ki, bəvon ruzi bıdə. Ehanə insonon ofəyə bıəbun, ın neməton həmə çəvone.

Əncəx bə insonon devlət iyən ğaydə-ğanun lozime ki, ruzi əhə çe ruzi ədə ğədi bızını. Devləti bəpe rəhbərış bıbu. Bo ruzi ədə noğsan bəbıe ki, əv ıştə ruzi bə nodonon bıdə. Ruzi ədə benoğsan bıeyro, nibəhaşte ki, ruzi əhəon nodon bımandın. Əv ıştən Ğıronədə votedə: ˝Çe insonon nızınəyonış bəvon omute.˝

Əypeyğəmbəronış vığande ki, əvon ibemoni, ruzi harde, iyən bə ruzi ədə şıkr karde ğaydə-ğanunon bəvon omutın. Yəne, dınyo əsosədə mandə ədolət, ədoləti vərz ədə hıkmət, hıkməti dırıstəti nemət, neməti bitovəti ruzi əstənon, ruzi əstənon komiləti ısə boy depeyğəmbəri bastə bıedə.

Peyğəmbəron ruzi əstənonsə əfzəlin. Bə səbəb ki, əvon bə ruzi əhəon bə ruzi rəsey ro-rizi nışon doedən.

Votedəm ki, tı ıştə ağli qədəy bılovnoş, dəbərəseş ki, ruzi əstən ıştə ıstənə ruzi iyən neməton mığobilədə, bə ıştə orzuon, piyemonon rəsey mığobilədə ıştə Rəhbəri həxi etirof kardey, bə ruzi ədə mınnətdo bıey ğarzoxoye. Yəne bə peyğəmbəron həx bıey bovə kardəniniş, çəvonku koməq bıpi, çe Adəmikuş qətə, tosə Məhəmməd əleyhissəlomi həmə peyğəmbəron duzəvoj bıey ğəbul kardəniniş, bə dini votəyon əməl kardəniniş, şıkr kardeyku, rozi-niyoziku bəpe enısiy ki, çokə nom ğəzənc bıkəy iyən tərif kardə bıbiy.

Seminə fəsl
Bə neməton Sohibi mınnətdoəti həxədə

Bəştı ğıbon, bızın ki, bə neməton sohibi mınnətdoəti kardey bo həmə kəsi vacibe. Bə səbəb ne ki, Əv bımi loyığe – bəy bımando, odəm ehanə ıştə umri həmə sof bə şukur kardey sərf bıkardo, ijən Çəy loyıği həzoədə i hissə əkə ni hiç.

Mınnətdoəti bə səbəb vacibe ki, Əy çımi əmrış doə.

İslamədə vacibat pence – çəy dı qıləş bo ərbobon, se qıləş bo əmandənionin.

İminə qılə əve ki, Həxi zıvonədə iqrar bıkəy, dılədə təsdığ.

Dıminəni əve ki, ruji penc kərə nomoj bıvotiy, seminəni ısə boy sorədə si ruj rujə bıqətiy.

Şəhodət sıvoy Həxi har çiy bə həşə jəye.

Nımoj ıştə bandəti dılısıxt irqar kardeyro votə bıə sıxane.

Rujə ısə boy çe Xıdovandi-Aləmi ğudrəti həxədə ıştı doə sıxani təsdığe.

Qəviku ki beşe az ıştı bandəm, bəvədə ıştə bandəti bıkə.

Vote ki Əv əğəy, bəvədə bə çəy fərmayişon əməl bıkə.

Piyedəbu, ıştı ğul bətı itaət bıkə, ıştə əğə hamuəyonku (hıkmonku-red.) beməşi. Ehanə çe əğə fərmayişonku qıyəjənəti bıkardoş, bəvədə ıştə ğuliku itaət çəş məkə. Çun boçi, ıştı bəştə ğuli nışon doə mərhəmət, çe Xıdo bətı nışon doə mərhəmətisə ziyod nibəzıne bıey.

˝İtaət nıkardə bandə məbi˝, səbin bəy ki, jəqo bandə Xıdoəti iddio bəkarde, rəyrəən məhv bəbıe.

* * *

Beyt
Anə bıe, bə əğəti iddio dəşe,
Ğaydəye, ğuli sə, beşubhə bəşe.

Çımı balə, xəbədo bıbi ki, nomoj de rujə çe Xıdoye, bımonədə qıyəjənəti məkə. Bıkardoş, bə məxloği həmməy xas bıə çiyonku məhrum bəbıeş.

Çəmə şəriəti Sohibi nomojış bə dini arbə (bərobər-red.) qətə.

Nomojəvot nıbuş, bızın diniku beşəş.

Əmoni ruje, balə, dınyoədə de hədərə çiyon məşğul məbi. Məvot ki, nomoji nıvoteyən bəbıe.

Ehanə nomoji bə dini xoto votedənişbu, hiç nıbo bə ıştə xəşə coni xoto bıvot. Çun boçi, nomojəvot bıey çand qılə foydəş heste: sıftəni əve ki, rujiy penc bəjən nomoj votə odəmi həm tənış, həmən tanış təmiz bıedə. Təmizəti ısə boy rozi bıbi ki, bəsə notəmizəti əfzəle.

Dıminəni əve ki, çe ğeybətiku iyən təkəbburiku duəro bəbıeş, çun boçi, nomoji əsos təğvaye, purdəmoğətiye, ədəbe.

Ki bə ki bob bıey piyedəşebu, şedə dəy əşt-nışt kardedə. Im bə ağılmandə odəmon həməyni məlume. Hərəbaxt iyən ərbob bıey piyə xonəxoon bə ərbobon, bədbəxt bıey piyə xonəxoonən bə bədbəxton nez bıedən. Həmə ağılmandə odəmon famedən ki, dini-islamisə ğıvvəynə devlət, Çəy əmronku ğudrətinə hiç çi ni. Voteyım ıme ki, ıştı ehanə əbədiyə neməti iyən devləti sohib bıey famı hestebu, de devlətsohibon həmro bıbi, bıkuliş ki, çəvon votəyonku beməşi, bə çəvon əks məşi ki, bədbəxt iyən qınobəqıy nıbuş.

Əmoni ruje, bəştı ğıbon, nomoji bə dast dəmənə. Bə rıxəton, səjdon rışxənd məkə – ım nə bə dini dəbame, nəən bə dınyo.

Səçam, əyən bızın ki, rujə sorədə i kərə bıedə, əve rujə moədə bə hələ bıey kamiku noinsofəti əbiy. Ağılmandə odəmon jıqo çiy bə ıştə rəvo nibəzınen – tınən məzın.

Vinde ki, penc kəs əhli-xıbirə rujə qətedə, tınən bəvon diyəkə, ıştə rujə bıqət. Əvon ıştə rujə okardeədə, tınən ıştə iftori bıkə. Bə nodonon qəpon fik mədə, bıfam ki, Xıdo bə ıştı vəşi bıey, ya luzi si bıey əjoş ni.

Rujədə Xıdo bə ıştı təniyən, bə ıştı sərvətiyən mıhi jəydə, əvoni, çoknə bəvoten, bə xısusi nəzorət peqətedə. Yəni ıştı dast-po, çəş, zıvon, quş, ləvəən fisq-fucuriku, noloyığə koonku, bədə əməlonku bəpe duəro bıbu.

Çımı balə, çe rujə ən vacibə məğsəd əve ki, bini çoştə ruzi hardedəniş ha, əy bıdə bə əjo bıəkəson. Bəvədə ıştə zəhməti bəhrə bəvindeş. Yəne, çı zəhməti foydə sof əve ki, çəy xəyr bə əjo bıəkəsi bırəsı.

Səçam, çoçəş bıbi ki, bə həmə kəsi aid bıə ın se qılə itaəti bə sə vardeyro qıyəjənəti nıkəy. Çun boçi, hiç səbəb nibəzıne bıey ki, əvoni bə vırə nırosıniy.

Əncəx bə ərbobon aid bıə mandə dıqlə itaəti kardeyro bəzıne bıey ki, uzurinə səbəb bıeədə hakanə kıvoləti bıkəy.

Çımi barədə vey qəpon jəy bəbıe, əncəx mı çiç lozimbe, əvonım vote.

Çominə fəsl
Fırsət bıeədə itaəti ziyod kardey həxədə

Çımı balə, bızın ki, Xıdo bə ıştə ərbobə iyən qıləvıjınə bandon qıy dı qılə co vəzifəşən noə, ım iborəte bə Hoc şeyku iyən zəkot doeyku. Im vəzifə bə kosibə bandon aid ni. Məqər vindedəniş ki, ın dınyoədəən çe şahi kuşki bəon əncəx bə ərbobon dim oj bıedən?

Hoc bəvədə bə bandə qıy omedə ki, çəy bı səfər beşeyro dastədəş imkon bıbu. Kosibon bə səfər beşey xətoş heste.

İmkon bıə vırədə, bə səfər benışoş, bəvədə çe dınyo kefiku, ləzzətiku kənoədə bəmandeş. Çun boçi, dınyo təm-ləzzət bəvədəye ki, ıştə nıvində çiyon bıvindiy, nıhardə təamon bəhəy, nadirə çiyon bıhıriy. Bə səfər beşə xonəxoon veyəzın, təcrubəyn, ağılmand iyən hərəbaxt votedən. Çun boçi, əvon ıştə nıvində çiyon vindedən, ıştə nıməsə sıxanon məsedən.

Əve votəşone ki:

Beyt
Dınyo vində ə ağılmandon,
İ qəte nibəbe de məvindəkon

Voteyım əve, bə ərbobon qıy bə səfər beşey bə səbəb omə ki, əvon çe Xıdo doə neməton ğədi bızının, Çəy əmri bə vırə bırosnın, bışun çe Xıdo kə ziyorət bıkən. Xıdo ımış beçizonku, kosibonku piyedəni. Mınən çımi barədə dı qılə beytım votə:

Yo mıni vanq nıdoə, vırə nıdoə əyvonədə,
"Kosibiş tı, məvo!» – rısvo bəka har yonədə.
Bəyku çı qıno vindəş, Xıdovandi aləmən,
Bəştə kə vanq doydəni inson kosib beyədə.

Ə koy ki, bəpe ərbob bıkə, əy kosibən kardəbu – ım oxşəş bədoe bə noxəşə xonəxo ki, bənə xəşə odəmon ko kardə.

Əhvolat:

˝İ kərə bə Buxara əmiri sə dəşe ki, bə Hoc bışu. Əv vey ərbobbe, kərvonədə çəysə ərbobi nıbe. Sasə vey bo kardə bıə nəron bədi əy, ıştənən reçin qıləy kəcovədə nıştə, lənqər jəy-jəy, de ıştə kefi biyabonədə ro şedəbe. De əy bə i co həm ərbobon, həmən kosibon dastə bə Hoc şedəbe.

Kərvon bə Ərəfati rəseədə ımon bə qıləy dəvuşi rast qıniedən. Kəxob poəvo, quşəvard (səvardə sə-red.), təşyən-vəşyən, poşnonış pıtı-poə.

Əy bə əmiri təm-təroğinə kərvoniş fik doe, ozıvon ome:

– Ğıyoməti ruji çımı mıkofot de ıştı mıkofot i bəbıe. Əmmo diyəkə, tı de kon noz-neməti ın roy şedəş, az de kon əzob-əziyəti?

Çe Buxara əmiri votışe:

– Xıdo nıkə çəmə mıkofoton i bıbun. Ehanə mı zınəmbəy çəmə mıkofoton arədə hiç fərğ nibəbıe, az bə biyobon po nənəym.

Dəvuş parsedə:

– Boçi?

Əmir votedə:

– Səbin bəy ki, az de Xıdo rizo oməm, tı berizo. Mınışon vanq kardə – mehmonim, əmmo tıku vədə bıstən bıəni – ıştənbəsə oməş. Çəmə fərğımon ni? Xıdovadi-Aləmi mınış vanq kardə ıyo, bə kosibon ısə boy votəşe: ˝Iştən ıştəni bə xəto dəməğəndən!˝ Tı beXıdo əmr vəşyən-təşyən, təyliyə dast, eqıniəş bə kuh-kəvşən. Çımı dastədə ısə boy çe Xıdo fərmoyiş heste. Əmə de tı çoknə i bıe bəzınemon? Dastədə imkon bıə kəson bə Hoc şedənbu, əvon de Xıdo əmri hərəkət kardedən, çəvon dıvoon mıstəcəb, ziyorətışon ğəbule.˝

* * *

Zoəlim, çəvom bəştı sə, ehanə ıştınən imkon bıbo, bo Hoc şeyro çınığəti (xəsisəti-red.) məkə. Iyo penc qılə şərt heste: ğıvvət, nemət, vaxt, hurmət iyən əmin-əmonəti.

Im şərton həmə vırədə bıbon, ımoni tam oko bıdə.

Bə Hoc şey davləti vey bıə vaxti məsləhəte, yəne əy bə omə sorən bıhaştoş, qınoş ni. Əncəx zəkat çə itaətonədəye ki, əy bə təxir eğandey nibəbıe. Çəy nıdoey hiç səbəbış nibəzıne bıey. Xıdo zəkat ədəonış bə ıştə nez bıə bandonədəş ğərar doə.

Zəkat ədə rəiyəti arədə bənə şahiye – əv ruzi ədə, co xonəxon ruzi əhə bıedən.

Çe Xıdo məsləhət ıme ki, kali kəson ərbob, kaliyon kosib bıbun. Həlbəttə, Əv kardey əzıniy ki, həmə kəsi ərbob ofəyı. Im dı təbəğədə məğsəd əve ki, çe bandon şərəf iyən çəvon movğe oşkor bıbu (bə rujə ruşnə beşu-red.), penton bıə kəson jinton bıə kəsonku fərğ bıdən.

Ehanə şah bo ıştə xıdmətəkonədə qıləyni şərait bısoxto, əv ıştəni bıqəto, bə ruzi ədə peqardo, əncəx bə hiç kəsi ruzi nıdo, bıriyə anqıştəsə xok enıko, ə xonəxo hiç vaxt arxayin nibəzıne bıey ki, rujiy bə şahi ğəzəb əvo ni.

Zəkati ısə boy sorədə i kərə doey lozime.

Sədəğə vacib nıboən, çəy doey alicənabəti, insondustətiye. Dasto çanə omedə, bıdə, çınığəti məkə. Çun boçi, sədəğə ədəon heqo çe Xıdo himoyədə bəbıen, Xıdo tərəfo əvon hifz kardə bəbıen.

Əmoni ruje, bəştı ğıbon, zəkat iyən hoci barədə bə ıştə dıl şəkk məvə, əvoni hədərə çi hisob məkə. Məvot ki, ˝vite, olət tan karde, nanqır qəte, sə toşe bə çiçi lozime? Ha vist dinarədə nimə dinar bə çı səbəb bəpe bıdəm? Zəkat bo çiçiye, pəsikuən, dəvəkuən zəkat bəbıe? Pəsi çıro ğıbon doedən?˝ Jıqo çiyonku ıştə dıli təmiz oqət. Jıqo məfam ki, ıştı nızınə çiyonədə xəyr nibəzıne bıey. Tı bə Xıdo fərmoyişon əməl bıkə, çəvon xəyri bəvindeş. ˝Çıro jıqo bıedə? Çıro jıqo kardedən?˝ – de ımon koyı nıbu.

Ənə bıe ki, bə çımı ın votəyon əməlı karde, çəyo bızın ki, çe pıə-moə hurməti oqəteən Xıdo əmronədəye.

Pencminə fəsl
Çe pıə-moə hurməti oqətey həxədə

Çımı balə, bızın ki, əməni ofəyə Xıdo dınyo ım nizomi, obodəti oqəteyro çe nəslon bə ziyod bıeyış lozim zınəy, həyvonə ehtirosışən bımi səbəbış kardə. Yəne de ağılmandə fami peqətoş, avlod ıştə səbəbi (pıə-moə-red.) bəpe hurməti oqətı, bə ıştə əsıl-zoti ğıymət bınə.

Məvot ki, ˝pıə-moə bəmı çe əl-həqqəş heste – çəvon məğsəd ıştə ehtirosi həmuş kardey bıə, az bıənim˝.

Məğsədşon ıştə ehtirosi həmuş kardeyən bıəbu, əvon ıştı roədə ğıbon şeyro heqo hozı bəbıen. Im ısə boy çe ehtirosisə vey barze oxo!

Bə pıə-moə kamiku bə səbəb bəpe hurmət bıkəy ki, əvon har dıynəni Ofəyəvoni de ıştı arədə vasitən. Voteyım ıme ki, tı çanə bə ıştə Xıdo, bə ıştə ıştəni ğırb noedəşbu, bə ıştə vasitonən ənədə ğırb noəniniş. Ağlış sədə bıə avlod hiç vaxt çe pıə-moə həxi bə lınq-ləğə əjən ni. Xıdo ıştə Məcidə Kitobədə jıqonə votedə: ˝İtaət bıkən bə Xıdo, itaət bıkən bə peyğəmbəri iyən bə ıştə amiron.˝ Im ayə çand cur təfsir kardə bıedə. Qıləy təfsirədə mı handəme ki, ˝amiron˝ voteədə pıə-moə nəzərdə qətə bıedə. Çun boçi, ərəbiyədə ˝əmr˝ kəlimə dı qılə mənaş heste: ko iyən əmr. Amir bəy bəvoten ki, həm ixtiyarış bıbu, həmən iqtidar. Pıə-moədə həm ixtiyar heste, həmən iqtidar. İqtidar – hard doeye, yol kardeye, bə sə bekardeye, ixtiyar – fərə çiyon omutey.

İtyot bıkə, ıştı ozo bəmı, bə ıştə pıə-moə ğəlbi məqın, əvoni ıştəku rəncidə məkə. Çun boçi, Xıdo bə jəqo avlodon doə cəzo vey qon bıedə. Xıdovandi-Aləm votedə: ˝Bəvon tu məkən, əvoni ıştəku rəncidə məkən, bəvon xoşə sıxan bıvotən!˝

Əli əmirəlmomininiku (Xıdo çəyku rozi bıbu) parsen ki, çe pıə-moə həx çanə bəbıe? Votəşe: ˝Çəy çanə bıe Xıdo çe peyğəmbəri (s.ə.a.s) pıə-moə mardeədəş nışon doə. Ehanə əvon tosə çəy peyğəmbərəti devri mandəbəyn,peyğəmbər ıştə pıə-moə həmə kəsisə bə pe əqətiy, çəvon ğolloğədə əmandiy. Bəvədə çe peyğəmbəri votə: ˝Az çe Adəmi avlodonədə ən şərəfinim, ıyo hiç təşəxxusən ni˝ sıxanon qədəy zəyf əçin.

Yəne pıə-moə həxi de dini nəzəri ğəbul nıkoş, de ağıli iyən de insonəti ğəbul kadəniniş. Pıə-moə tınışon perosniə, bətınışon tərbiyə doə. Tı çəvon ın həxi bə lınq-ləğə bıjənoş, ım əv voteye ki, tı loyığ niş ki, bətı çoki kardə bıbu. Çun boçi, oşkoə xəymandə koy dərəsedənişbu, de vasitə kardə bıə xəymandəti çoknə dəbərəseş? Ə odəm ki, ğəd əzın ni, bəy çoki kardey nodonətiye. Tı nodonəti nomi ğəzənc kardeyro məkuliş. Iştə avlodonı botıro çoknə bıe piyedəbu, ıştənən bo ıştə pıə-moə jəqonə bıbi. Tı de ıştə pevatəkəsi çoknə rəftor kardəbu, ıştıku bıəyən de tı jəqo rəftor bəkarde. Avlod oxşəş bədoe bə mivə, pıə-moə ısə boy bə do. Bə do çanə çok ğolloğ bıkoş, çəy mivə ğəşənq iyən təmin bəbıe. Bə pıə-moəən çanə çok diyə bıkardoş, çəvon vədə bımandoş, çəvonku həyo bıkardoş, çəvon ıştı barədə dıvoon ənə rə mıstəcəb bəbıen. Iştı dim həm çe Xıdo tono, həmən çe valideynon tono sipi bəbıe.

Əmoni ruje, səçam, mirosiro bo ıştə pıə-moə maq rə orzu məkə. Pıə-moə nımardoən, ıştı ruzi bərəse. Çun boçi, har kəsi ğısmət bəy bərəse. Ziyodə ruzi bə dast vardeyro ıştəni veyən jıqo-jəqo məjən, çun boçi, de jəqo ruzi ziyod nibəbıe.

Votəşone ki: ˝Bo jiyeyro zəhmət bıkəş, ıştəni bə əziyət dəməğand.˝

Xıdo bo tı çanə ruziş co kardəbu, bəyən şukur bıkə, çun boçi, tıku bevəc jiyə kəsonən hestin.

Ehanə mol-davləti tərəfo kosib bıboş, ağıli, dərrakəku ərbob bıbi. Çun boçi, əv çe mol-davləti ərbobətisə əfzəle.

De ağıli mol-davlət bə dast vardey bəbıe, de mol-davləti ısə boy ağılmand bıey nibəbıe.

Nodon rə sunq (mıflis-red.) bəbıe, əncəx ağıli nə ov bəbarde, nə otəş.

Voteyım əve ki, ağlı hestebu, sənət omut, çun boçi, ağıl besərıştə bənə olət nıbıə andomiye, ya bənə simaş nıbıə odəmiye.

Çok votəşone: ˝Zınəy çe ağıli ovəynəye.˝

Şəşminə fəsl
Soyəti iyən çe zıney ziyod kardey həxədə

Çımı balə, bızın ki, sənətışon nıbıə odəmon bənə muğiloni doy bəbıen ki, puzəşon bəbıe, soğnəşon ne. Nə bə ıştə xəy bədoen, nəən bə co kəson. Əsıl-nəsəbinə odəmon sənətsohib iyən hınəmand nıbonən, bə ıştə əsıl-nəsəbiro məxloği dılədə çe ğırbo enibəqınien. Bevəc əve ki, nə nominə oroğ-toroğı bıbu, nəən hınə! Əncəx oroğ-toroğı çanə nominən bıbo, hərəkətkə ki, dastədə ıştəni qıləy sənətı, fərosətı, şan-şehrətı bıbu. Çun boçi, ıştən ğəzənc kardə nom bəsə oroğ-toroği nomi əfzəle.

Votəşone: ˝Ləyoğət bə ağli iyən bə ədəb-ərkoni bastə bıə, bə oroğ-toroği nomi ne.˝

Yoliəti bə mərifəti iyən bə fərosəti, bə sərıştə anqıle.

Çe komonədəş, kon vırəjiş – de əy ni.

Tı bəpe de ıştə pıə-moə nomi nıqardiy heqo, çun boçi, əv səpenə reçe. Əsl şan-şehrət bəy bəvoten ki, əy de ıştə sərıştə, de ıştə fərosəti bə dast biəy.

Jəqo bıbo, bətı ˝Zeyd˝, ˝Cəfər˝, ˝mamu˝, ˝day˝ ne, ˝mıəllim˝, ˝alim˝, ˝fəqih˝ bəvoten.

Ehanə bə ıştə əsıl-nəsəbi nomi peştpur bıə odəmi ıştən dastədə hiç çi omedənibu, əv hiç bıriə anqıtəsə xok enibəkarde. Əmmo həmonə odəmi ıştənən ğabədə çiy hestebu, ha, çəyku bərk dəçık, əy çı dasto vamədə.

Əyən bızın ki, sənəton dılədə ən çoki ğəşənq sıxan kardeye. Ofəyəvoni insonış çe həmə məxloğati ən şərəfinış ofəyə ki, əvən bə 10 qılə (penci təni dılədə, penci çəy kənoədə) xısusiyətiro əmandə coninonku peədəye.

Dılənton bıə xısusiyəton ımonin: təfəkkur, hofizə, təxəyyul, təsəvvur iyən sıxan kardey.

Benton bıə penc xısusiyət ımonin: məsey, vindey, bu zıney, təm zıney iyən pexəviey.

Im xısusiyətonədə həyvononku bıəyon tikəy co curin. Əve inson həyvononsə peədəye, bəvon hıkm kardeyış bə dast vardə.

Isət ki ımı zıne, bəvədə ıştə zıvoni bo çok sıxan kardey, bo çokə çiyon qəp jəy bəpe pemujınış. Sıvoy çokə çiyon bəy hiç çi mədə votey. Çun boçi, bə zıvoni çoknə vərdış bıdoş, jəqoən sıxan bəvote.

Əve, votəşone: ˝Odəm ki xoşəzıvon bıbo, ğəyyumış vey bəbıe.˝

Kon sənəti sohib bıedəş bıbi, əncəx har sıxani çəy vırədə votey bızın. Səbin bəy ki, bə ıştə vırə enıqıniə sıxan çanə ğəşənqən bıbo, bə nəzər çırkin çiyey bəzıne.

Befoydə sıxanonku duəro bımand, səbin bəy ki, çəvonku tosə ısə xəy vindəkəs hələ bıəni.

Duə bu doə sıxanon, hıkmətə bu nıdoə sıxanon nıkardoş çoke.

Mıdrikə odəmon sıxanışon bə şərovi oxşəş kardə – həm məst bəkarde, həmən məstiətiku bebakarde.

Tainki tıni damə nıkardon, tam bıjən.

Tıku nıparson, nə nəsihət bıdə, nəən məsləhət, məxsusən bə odəmi ki, bini bə məsləhəti pemandedəni. Ə odəm ıştən xar bəbıe.

Bə hiç kəsi cəmati dılədə nəsihət mədə. Çun boçi: ˝Cəmati dılədə kardə nəsihət bə mızəmməti arbəy˝ (bərobəre).

Çe royku sof beşəkəson bə jiə-keşı vardey fik dəməşi, çun boçi, vey çətinə koye.

Şat bemə xıçəynə doy tain ki təmom enıpotoş, çəy bə dərhol vardey mımkun nıbıə koye.

Çoknə ki, bo sıxan votey kırnizəti kardedəniş, imkon bıədə bo mol doeyən dastı bıbu. Səbin bəy ki, mol bə odəmon dıl rə ro pəydo kardedə.

Nomış bə bevəci beşə vırəonku duəro bınəv.

Bədxohə dustonku, tıni bə bevəcə ro okırıniə həmronku bə kəno bımand.

Bə jəqo vırəon bışi ki, lozim bıeədə tıni əyo pəydo bıkon, xəcolət nıkəşış.

Iştə puli jıqo vırədə bınə ki, lozim bıeədə pəydo kardey bızınış.

Bə məxloği dardı-viyəvoni məsır ki, bə ıştı dardı-viyəvoni sırəkəs nıbu.

Ədolətin bıbi ki, de tınən de ədoləti rəftor bıkən.

Xoş bıvot ki, xoş bıməsış.

Bəlekotə vırədə (şoranlıq tırki-red.) məhsul nibəbıe – bə nodoni çoki kardeyən bənə ımiye.

İ dastı heqo bə çoki loyığ bıə kəson səpe bıbu.

Həmən çoki kardey ro nışon bıdə bəvon. Səbin bəy ki,peyğəmbəri (s.ə.a.s-C.Ə.) votəşe: ˝Çoki roy nışon ədə bə çoki kardə odəmi arbəy˝.

Çoki bıkə, çoki kardey omut, səbin bəy ki, ımon dıqlə əkizə boən.

Çoki kardeyku dast məkəş, çun boçi, çe çokiyən, bevəciyən mıkofoti heqo bı dınyoədə bəvindeş.

Odəm çoki vindeədə çanə rohət bıedəbu, tınən çoki kardeədə ənə rohət bıedəş.

Bə bevəci rast qıniəkəsi dıl çoknə dijedəbu, bevəci kardəkəsi dılən jəqo dijedə, bə təlatum dəşedə. Əve bə hiç kəsi bevəci məkə.

Qədəy nığıl bıfamoş, dəbərəseş ki, ıştən əzob nıkəşoş, bə hiç kəsi bevəci kardey nibəzıneş, ıştən ojə dıl nıboş, çokiyən nibəzıneş kardey. Yəne çoki iyən bevəci əvəzi bı dınyoədə vindey sıxan həxe. Hiç kəs çımı ın votəyon bə həşə nibəzıne jəy. Voteyım əve ki, dastiku çanə omedə çoki bıkə – çəy bəhrə rujiy obaqarde.

HIkoyət

Məsəme ki, çe Mıtəvəkkili Fəth nomədə vey reçin, baxtəvər, basəvod, batərbiyə qıləy ğulış hestebən. Mıtəvəkkili əvış bə zoəti peqətəybən, həmən ıştə doğma hırdənonsəş vey piyedəybən.

Ruji bə Fəthi sə dəşedə ki, sinov hardey omutı. Bəle, sinov əhəon omedən, bə Fəthi Dəclədə sinov hardey omutey bino kardedən. Fəth hələ vey hırdən bıeyro çok omuteyış zınənıbe sinov hardey. Əncəx bənə həmə əğılon ıştəni jıqo nışon doedəbe ki, qiya əyən sinov hardeyış omutə.

Ruji çe rujon ıştə mıəllimiku ənəxəbədə ıştənış şodoe bə ru. Ov de tovi şeyro çəy sə bə qij ome, bə ovi nızınəşe mığovimət nışon doey. Ovi əvış barde, cəmati çəşiku esındınişe. Mıddəti bəpeştə Dəclə kəno ovi bə əməl vardə çoləon paylo dəvardeədə, de zu dastış ğande ıştənış band karde bə çəvon qıləyni, nışte çolə dılədə. Əyo nıştey-nıştey fame ki, hələ ki ıştənım çe ovi dasto peroxniə. Diyəkəmon çımi bəçəton bə çımı sə çiç omedə. Haft ruj mande əyo. Heqo iminə ruji bə Mıtəvəkkili xəbə rəse ki, Fəthi ıştənış şodoə bə ru, tasə. Əv həmonə sahat çe taxto eşə, nıştə jintono, vanq kardəşe sinov əhəon, votəşe bəvon ki, ki çe Fəthi ya mardə, yaən diri bıvardo, bəy həzo dinar bədoe. Əyoşən sıxan doə ki, çanə Fəthışon çoknə heste jəqo vardənibu, bə hardi dast əjən ni.

Sinov əhəon bə Dəclə ovi har vırəşon sə jəy. Nəhoyət, haftminə ruji çəvonədə qıləy çe Fəthi nıştə çolədə əvış vinde. Ve şoy-voy kardışe, votışe tı ıyo bımand, bışum, kulos (qayıq tırki-red.) bıvardım. Çəyo duz ome Mıtəvəkkili paylo, parse ki, ehanə Fəthi diri bıvardom, çanə bədoeş? Mıtəvəkkili vote: ˝Penc həzo dinar nağd bədoem˝. Xonəxo vote ki, Fəthım pəydo kardə, diriye.

De kulosi omen, Fəthışon barde.

Mıtəvəkkili fərmoyiş doeşe ki, həmonə ə sinov əhə bə ro dənəyn. Peşo bə vəziriş vote ki, çımı xəzinədə diyəkən çanə pul heste, çəy nimə baxş bıkən bə məholi beçizon.

Çəyo dəsvardeşe, hard bıvardın, oxo hırdən haft ruje vəşyəne.

Fəthi votışe ki:

– Ya əmirəlmominin, çımı vəşim ni, az sim.

Mıtəvəkkil parse:

– De Dəclə ovi ıştə luzı si kardə?

Fəthi vote:

– Ne-ne, az ın haft ruji hiç vəşyən mandənim. Har ruj de ovi dılədəş vist qılə nun bıə teşt dəvardedəbe. Az hərəkət kardedəbim, çəvədə dı-se qılə har rujə təhəriy bə dast vardey zınedəbim. Har nuni səpe ın sıxan nıvıştə bıedəbe: ˝Məhəmməd ibn əl-Huseyn əl Əskaf˝.

Mıtəvəkkili əmrış doe ki, səlo bıjənın bə şəhər, ki ə haft ruji bə Dəclə teşti nunış şodoəbu, nıtarsı, beşu bə dim, bəy çoki bəkardem.

Rujiy bəpeştə i xonəxo ome bə Mıtəvəkkili kuşk, votışe ki, az həmonə odəmim.

Mıtəkkili votışe:

– Sıbut bıkə!

Xonəxo votışe:

– Sıbut əve ki, çımı patə har nuni səpe çımı nom nıvıştə bıə: ˝Məhəmməd ibn əl-Huseyn əl Əskaf˝.

Mıtəvəkkili vote:

– Roste. Isət bəmı bıvot, çand vaxte bə Dəclə nun şodoedəş? Məhəmməd ibn əl-Huseyn əl Əskafi vote:

– Sərost i sore.

Mıtəvəkkil parse:

– Çıro ımi kardedəş?

Vote:

– Məsəmbe ki, votəşone ˝Çoki bıkə, şodə bə ov, rujiy çəy xəy bəvindeş.˝ Çımı dastoən nun patey omedə, əve, har ruj şodoedəbim bə ru, ıştən bo ıştə famedəbim ki, binəmon orəxış çiç bıedə.

Mıtəvəkkili vote:

– Iştə məsəyı karde, çə əməli xəyıən vinde.

Mıtəvəkkili qəteşe Bağdadədə qıləy mılk iyən penc qılə diş baxşe bə xonəxo.

Merd ovaşte bəştə mılk, bıe ərbob. Çəy vərəsonədə hələ tosə ısətən ənə Bağdadədə əji heste.

Əl-Qaim Bi-Əmrillahi devrədə Ofəyəvoni bəmı çəy kəy ziyorət kardeyış ğısmət karde. Bəvədə ın əhvolotım Bağdadi sipirişon qəviku məse.

Haftminə fəsl
Natığəti məharəti ziyod kardey həxədə

Çımı balə, inson bəpe sıxan votey iyən sıxan dərəsey bızını, bədxohonku ıştə zıvoni oqətey bızını.

Tı rostəvoj bıbi, bənə rostəvoji nom bekə. Səbin bəy ki, zəruri bıeədə du bıvotoş, bıdə bənə rosti ğəbul bıkən.

Əncəx bə du oxşəş doə rosti məvot.

Bə rosti oxşəş doə du, bə du oxşəş doə rostisə əfzəle. Səbin bəy ki, bə həmonə du bovə bəkarden, bə həmonə rosti ne.

Şayət piyedənıbu bə çımı sə de rəhmətinə əmir Bus-Suvar Fazi Şapur ibn-əl-Fəzli omə əhvolot bə ıştınən sə bo, ğəbul nıbıə rostonku bə kəno bımand.

HIkoyət

Çımı balə, məlumı bıbu ki, əmir Bus-Suvari devrədə az çe Hoco oqardə sori bə Qəncə bə cihadi davey şəbim. Mı çe Hındıstoni cihadədə vey iştirak kardəmbe, ısətən votem çe Rumi cihadədə iştirak bıkəm.

Əmir Bus-Suvar ğodrətinə şahbe. Iştə votəy əkə, mıdrik, ləyoğətin, ədolətin, şıcoətin, fəsohətin, dini əpi, duəro əvind, yəne bə şahon xas bıə həmə mısbətə xısusiyəton bəyku cəm bıəbin. Veən ciddiə odəmbe, de zərofəti arəş nıbe.

Bəmış vey hurmət hestbe. De mı xəyli sehbətış karde. Azən bəy lozim bıə cəvobon doedəbim. Çımı cəvobon bə çəy xoş ome, bəmış vey kəromət nışon doe, nıhaşteşe oqardım. Ənə lıtftkoətiş karde ki bəmı, oxoyədə az rozi bıem, ıştə meylım dılısıxt dənoe bəy, ənə Qəncədə çand sor mandim. Az heqo çəy təşkil kardə hardı-həşonədə, şərovə məclisonə iştirak kardedəbim. Əv mıku kali çiyon xəbə səydəbe, bə kanə şahon tarıxi marağ nışon doedəbe, bə dınyo vəziyəti dair sualon doedəbe.

Rujiy çəmə vilayətiku sehbət eqınie. Çəmə vırə çoçinə adətonkuş xəbə səşe. Mı votıme:

«Qurqoni nezi, bandə bınədə qıləy di heste, diy neziyən qıləy honi. Diy jenon çə honiku ov vardeyro qırd bıedən bə i vırə, şedən bə honi, ıştə sərıncon de ovi pur kardedən, noedən ıştə səysə, oqardedən bə di.

Jenonku qıləy besərınc navədə şedə ki, bı vıronədə hakanə bə rast beşə havzə melı ro səpe bıvindı, əy peqətı şodə bə kəno. Səbin bəy ki, ov bardə jenon əy nıhastın. Şayət kon jeni po bınədə ə melı tələf bıbo, çəy səysə bıə sərınci ov əlhol buəvolə doedə. Ə jen bəpe sənibəton oqardı bə honi, sərınci pok bıkə, çəyo əy sənibəton purkə de ovi, ijən oqardı bə di.˝

Çımı ın sıxanon məseədə əmir Bus-Suvari ıştə diyənış qend karde, səş jıqo-jəqo doe, dı-se ruj de mı bənə navkonəni həni mehribon nıbıe.

Rujiy Piruzan Deyləmi bəmı votışe ki, əmir tıku noroziye. Votışe ki, fılonkəs bə ciddiə odəmi oxşəş doedə, əncəx zınedənim ço bənə sofə əğılon qəp jəydə, bənə mı qıləy odəmi bə dast dənoedə?

Mı həmonə sahat Qəncəku bə Qurqon qıləy aspom dəro karde ki, bışu çe melı əhvoloti rost bıey barədə çə diy ğazi, rəis, xətib, alimon iyən co etimadinə şəxsonku qıləy sorəxnomə (arayış tırki – red.) bıstənı bo.

Peşo ço manqi mı həmonə sorəxnoməm bə dast varde, bardıme noeme çe əmiri vədə. Handışe, zeveylə sırəyış karde, damə bıe: «Az zınedəm ki, bənə tı odəmi qəvo du benibəşe, məxsusən çımı huzurədə. Əncəx jəqo rostən votey lozim ni ki, çəy təsdığiro ço manq əzob-əziyət bıkəşiy, sorəxnomə bə dast bıvardiy.»

Əyən bızın ki, sıxan ço curəye:

qıləyni nə bəzınen, nə bəvoten;

qıləyni həm bəzınen, həmən bəvoten;

qıləyni bəvoten, əncəx nibəzınen;

qıləyniyən bəzınen, əncəx nibəvoten.

Ənəzınə iyən ənəvotə sıxanon bə dini ziyan bıə qılonin.

Ə sıxanon ki, zıney lozim ni, əncəx votey bıedə, ımonin: Xıdovandi-Aləmi Kitobədə, çe peyğəmbəri (s.ə.a.s.-C.Ə.) hədisonədə, elmə kitobonədə, çe alimon tədğiğatonədə bıə sıxanon.

Çun boçi, jıqo sıxanon şərh əncəx bə təqlidi bastə bıə. Çəvon arədə bıə ziddiyəton, ixtilafon, saxtətion okardey, əvoni bə miyon noey bənə vəyhiku xəbə vardey iyən bə ğısmədə bıə çiyon oxşəş bədoe.

Ə sıxanon ki, həm zıney bıedə, həmən votey, əvon həm bə dınyo, həmən bə dini aid bıə sıxanonin – har dı dınyoədə foydəş heste. Jıqo sıxanon həm bə qəpəjəni, həmən bə quşədə xəy bəvarde.

Bə ə sıxanon ki, zınedəş, əncəx votey nibəbıe, timsal ımi nışon doe bəbıe ki, qıləy yolə odəmi, yaən ıştı qıləy dusti ayb bətı məlume. Ya ehtimal kardedəş, yaən de rımuzi zınedəş ki, ə ayb de şəriəti duz omedəni. Ehanə əy bə zıvon bıvardoş, ya bə həmonə yolə odəmi ğəzəb bomeş, bə həmonə dusti ziyon bəjəyş, ya bə cəmati tənə məruz bəmandeş. Yəne ım jəqo qıləy sıxane ki, bızınoşən, əy bə zıvon vardey xətoş heste.

Çımı votə ın ço curə sıxanədə ən çokion əvonin ki, əvoni həm zıney bəbıe, həmən votey. Əncəx çı curə sıxanonən har qılə dı dimış heste: qıləy reçin, qıləy çırkin.

Cəmati dılədə qəp jəyədə reçinə qılon oko bıdə – həm xoşışon bome, həmən ıştı ğabiliyəti dərəcə bəvinden.

Ağılmandə odəmon bə çəvon sıxanon qorə bəzınen, sıxanon bə odəmon qorə ne.

Har xonəxo ıştə sıxani jiədə niyon bıə.

Əli əmirəlmominini votəşe:

"Har kəs ıştə zıvoni jinton niyon bıə"

Sıxan heste əy curiy bıvotoş odəmi rufi obəlovnie, həmonə sıxani co curə bıvotoş odəmi dıli barışte.

HIkoyət

Votedən ki, i kərə Harun ər-Rəşid hanədə vindedə ki, dandononış həmə ru bıə. Çəy maştə han ovıjqıniəkəson doedə vanq kardey, parsedə ki, çı hani məna çiçe?

Han oəvıjqın votedə ki, Əmirəlmominini umr dıroz bıbu, ıştı həmə oroğ-toroğ ıştısə rə bəmarde, tı coyli bəmandeş.

Harun ər-Rəşid əmr doedə ki, bı han oəvıjqıni sa veyz jə bıbu. Bə səbəb ki, jıqo bədə xəbəş bə çımı dim vote. Həmə ğom-əğrobonım marde bəpeştə az bə ki lozimim?

Əmrış karde co qıləy han oəvıjqınışon varde. Haruni həmonə hanış bəy qəp jəy. Əy votışe çe Əmirəlmominini vində hani məna əve ki, Əmirəlmominin ıştə həmə ğom-ğəbiləsə vey umr bəkarde. Harun ər-Rəşid vote: «Çe ağıli hıkm i curəye. Təbir həmonə təbire. Əncəx ibaronədə fərğ heste.»

Əmrış karde bə merdi 100 dinar bıdən.

Voteyım əve ki, bəpe bə ıştə sıxani navi-dumo fik bıdəy, ıştə votəy ğəşənqə tərzədə bıvot ki, həm ıştı sıxani dərəsın, həmən ıştən sıxan dəərəs bıbiy. Ehanə ıştən ıştə votə sıxani dərəsedənişbu, bəvədə ıştı de tuyəkijə (tutuquşu) fərğ çiçebu?

Əvən sıxan kardə, əncəx ıştə votəy dərəsedəni.

Sıxani yol hisob bıkə.

Əv osmono emə.

Çəy ğədi bızın.

Vırəş oməbu, sıxani bıvot – oməqət, həyfe.

Əncəx bə vırə enıqıniə sıxani ıştə qəvo beməroxın, sıxani çe ğırbo eməğand, bə hıkməti zılm məkə.

Har çi votedəş, rosti bıvot.

Bo beəsosə mıddəon sıbut kardey məşğul məbi.

Iştə nızınə çiyon məvot, bə nızınə elmon sə məjən, çəyku ıştı nun əvo ni.

De ıştə nızınə çiyon bə mətləb rəsey nibəzıneş.

Hikoyət

Votedən ki, qıləy jen Xısrovi (Ənuşirəvan) devrədə Buzurcmehri (çəy vəzir bıə-C.Ə.) paylo omedə ki, qıləy sıxan xəbə bıqətı. Çe Buzurcmehri sə bəvədə ğal bıeyro bəy votedə: «Jenə, az ıştı ın parsi cəvobi zınedənim».

Jen votedə: «Ehanə zınedənişbu, çıro çəmə hıkmdori nuni hardedəş?»

Buzurcmehr votedə:

«Hıkmdor bə çımı zınə çiyon xoto bəmı nun doedə, bə çımı nızınə çiyonro əv bəmı çiç doənine? Piyedə bışəmon çəy ıştəniku bıpars».

Əncəx koonədə ıştə həddi bızın, bə ifrat məşi. Cəhd bıkə, miyonə movqe bıqət. Çəmə şəriəti sohibi votəşe:

«Çe koon xəymandi miyonədə bıə qıləye».

Bo sıxan votey, bo ko qətey tadi məqət, dastpoçə məbi.

Bəmı qon lıveyro tənə bıjənon əfzəle, nəinki bo cinqənətiro tərif bıkon.

Sırpuş bıbi. Sırrı bə kəsi votebu, əy həni sırr hisob məkə.

Çiç bıvotoş, jəqo bıvot ki, həmə kəs çəy rost bıey təsdığ bıkə.

Sıxanə uston tono ğırbinən bıboş, bo hiç çiy şohid mandey rozi məbi. Şayət mandənin bıboş, veyən confəşonəti məkə, de ıştə ray şohidəti məkə.

Har votə sıxani bıməs, əncəx bo əməl kardey tadi məqət.

Çok-çoki bıfam, peşo sıxani ıştə qəvo bekə, səbin bəy ki, pəşmon bəbıeş. Navbənav faməy zıney bo ıştə vərdış bıkə.

Bo tı bırəvioən, nırəvioən – tosə orəx bə sıxani quş bıdə, bıdə sıxanon kəybə bo tı heqo oj bıbu.

Sərin-sərini hiç vaxt qəp məjən, çun boçi, dışmenəti bəvarde.

Alim bıboş, ıştəni nodon hisob bıkə, bıdə zınəyon kəybə bə ıştı dim oj bıbu.

Çanə ki, çe sıxani aybi, yaən çəy reçinəti dərəsəniş, sıxani məbır. Bəy nə tərifat bıdə, nəən bə çəy bevəci bıvot.

Piyedəşe yol bıbu, piyedəşe ruk – de har kəsi de çəy zıvoni sıxan bıkə, quşədon ıştəku bezo məkə.

Əncəx bə ıştı votəyon sıbut-dəlil bıpiyoşone, bəpe curiy bıkəy ki, əvon rozi bımandın, çəvonku de səğ-səloməti ıştə coni peroxnış.

Ehanə tı sıxani lap ustoən bıboş, ıştəni buruz mədə, bıdə sehbəti vaxti ıştı piyodə bıey bə məydon benışu.

Veəzın iyən kaməvojə odəm bıbi, nəinki kaməzın əmmo veyəvoj.

Votəşone ki, tam jəy səlomətətiye, vey sıxan kardey ısə boy beağılətiye.

Çanədəən ağılmand, momin, sofə odəm bıboş, şəvloyı taniku enıqını, çun boçi, bə ıştı ıştəni tərif kardey bovə əkə nibəbıe. Bıdə xəlğ tıni tərif bıkə.

Veən zınedəşbu, cəhd bıkə ki, ıştə zınəyonədə foydəyn kome, əy bıvotış. Ki, bənə Zəncanıjə ələvi bə ıştı səən ədovət nıvo.

Hikoyət

Votedən ki, Sohibi devrədə Zəncanədə qıləy piə merd hestbe. Im merd çe rəhmətmandə Şafei nəslikube ki, yolə nomışon hestbe. Iştən mıfti, vaiz, çe dini xadimən bıbo, çe ğazi mışovir ko kardedəbe. Çe Zəncani rəisi zoəən ələvibe, yəne çe Əli əmirəlmominini nəslikube. Iştənən həm vaizbe, həmən çe ğazi tono mışovir ko kardedəbe. Imon har dıynəən minbəriku i yəndı bevəci əvotin, bə yəndı ədres nımandə sıxanon əkəyn. Rujiy çe rujonən ın ələvi votışe ki, həmonə piəmerd kofire. Xəbə ome rəse bə piəmerdi. Əvən minbərədə votışe ki, çe rəisi həmonə zoə həromzodəye.

Rəisi zoə ın xəbə məsəcəğın bərk əsəbin bıe, ıştəku beşe, beşe şe bə Rey, bə Sohibi ğəbul.

Bə Sohibiş vote ki, şımə devrədə hiç caiz ni ki, bə səyd-peyğombəri avlodi hərəmzodə bıvotın.

Çe piəmerdi hərəkət bə Sohibi çoçin çiye, ğasidış vığande bə Zəncan ki, əy biyə bə çəy huzur.

De səydon, uləman iştiraki məhkəmə soxteşone.

Sohib əyo piəmerdiku parse:

– Bəmı diyəkə, Şıx, ıştən tı çe Şafei (Xıdo əy rəhmətkə) imomon odəmonədəş, alimiş, i lınqı ıyoye, i lınqı qurədəye. Bə ıştı kon vırə dəbame ki, bə peyğəmbəri avlodi həromzodə nom bınəy? Madam votə, ısə boy ıştə sıxanon sıbut bıkə. Sıbut nızınoş kardey, bətı çəmə şəriəti nəzərdə qətə jəqo qıləy yolə cəzo bədoem ki, bo əmandənion dərs bıbu, çı ğələtiku həni hiç kəs nıkə.

Piəmerdi votışe:

– Çımı sıbut heqo çə ələvi ıştəne. Çımı zınəyku əv həlolzodə iyən sof qıləy xonəxoye. Əncəx bə ıştə votə sıxaniro həromzodəye.

Sohib parse:

– Im votəyon çoknə sıbut bəkaş?

Piəmerdi votışe:

– Həmə Zəncan zınedə ki, çəy moə de çəy pıə kəbin mı bıriəme. Əncəx əy minbərədə votəşe ki, az kofirim. Ehanə əy dılısıxt ımış votəbu, jəqoədə kofiri bıriə kəbin hərom bıeyro, çəy ıştən sıxanon səkıştə ıme ki, əv həromzodəye. Ne, şayət dıliku votedənibu, bəvədə duəvoje, bəpe tənbeh kardə bıbu.

Peşo piəmerdi əlavəş karde:

– Har holədə ya duəvoje, yaən həromzodə. Oxo peyğəmbəri avlod duəvoj əbı ni. Votеyım əve ki, çı dıqlə sifətonku qıləy bəpe ğəbulkəy – bıpiyoən, nıpiyoən.

Hamonə cıvoni ranqış doe – ranqış se, nızıneşe çiç bıvotı. Yəne ıştə votə sıxanon cəzoş kəşe.

Çımı balə sıxan əkə bıbi, əmmo hıccət əkə məbi.

Hıccət kardey bənə divonəti qıləy çiye.

De har ki ki, həmsehbət bıedəş, fik bıdə bin əv ıştı sıxanon mıştəriye, ya ne.

Ehanə ruəninə mıştəri pəydokoş, çəy yəxəku dast məkəş, ıştə sıxanon bəy bə çokə ğıymət bəhəvat.

Ne, şayət mıştəri nibu, ıştə sıxani dəqışkə, çəy məsey piyə mətləbonku qəp bıjən ki, vəomoyədə bıdə ıştı mıştəri bıbu.

Cəhd bıkə ki, de odəmi odəm bıbi, de insoni inson. Çun boçi, odəm coye, inson co.

Çe ğəfləti hano beşəkəson de məxloği bənə çımı votəy rəftor kardəninin.

Çanə zınedəş, sıxan bıvot – sıxan bıməs. Çun boçi, bo sıxan kardey zıneyro, bəpe sıftə sıxan bıməsiy.

Timsal: Ehanə qıləy əğıli çəy moəku esındınon, zindonədə oqəton, çəy şıti, hardi, ovi vaxtədə bıdon, əy zindonədə yol bıkon, əncəx hiç kəs de əy i kəliməən sıxan nıkardo, əv çe hiç odəmi sədo nıməso – sıxan nibəzıne kardey, yəne çəy qəv sıxan nibəqəte. Əncəx həmonə əğıli ijən oqordınoş bə cəmiyəti dılə, mıəyyən vaxti bə çəton ijən zıvon okardey bəzıne.

Co qıləy sıbut: Məqər fikı doəni ki, korə odəmon həmən lolin?

Çımı balə, az molyətinə iyən nadirə sıxanonku yodədəm mandə qılon ın kitobədə nıvıştedəm ki, ın sıxanon çe əcəmi şahon şah Nuşirəvan Adil podşo zıvono beşə. Tı əvoni bəpe omutiy iyən bə əvon əməl bıkəy. Çun boçi, əmə çə şahon nəslədəmon.

Mı handəme ki, xəlifə Məmun (Xıdo əy rəhmətkə) bo Ənuşirəvani məğami ziyorət kardey şəbe. Çəy dəxmədə vindeşe ki, Ənuşirəvani astonən pıxən peqardən bə zəmin. Çəy taxti səpe, məğbərə divoədə pəhləvi zıvonədə de ğızıli i-dı satıl nıvıştəy hestbe. Məmuni pəhləvi zıvoni zınə tərcuməəkəonış doe vakarde. Əvon həmonə satılon bə ərəbişon peqordınie. Ərəbi tərcumə ısətən əcəmədə məşhure.

Əyo nıvıştə bıəbe: «Çanə ki az səğbim, bə Xıdo bandon həməy koməqım ərəsiy, jəqo odəm nəbiy ki, bə çımı kəybə bo, çəyo təyliə dast oqardı. Çe əcəli vədə ociz mandeədə, ın nəsihətinə sıxanonım bə ıştə məğbərə divom doe nıvışte bə səbəb ki, odəmon zəhmət bıkəşon, bə çımı ğəbi ziyorət bon, bıdə çıyo təyliə dast onıqardın, ıyoən çımı mərhəmətiku bəhrəmand bıbun.»

Hamonə nəsihətə sıxanon ımonin.

Həştminə fəsl
Adilə Nuşirəvani nəsihəton bə yod dəğandey həxədə

Sıftə votəşe:

˝Çanə ki şəv-ruj yəndı əvəz kardedə, bə ıştə udimiyən (tale) çoçinə qardışon təəccub məkə.˝

İjən votəşe:

˝İnsonon çıro bə ıştə pəşmon bıə koon i kərəən pəşmon bıbun?˝

Çəyo votəşe:

˝De podşo oşıno əbı çıro ıştə kədə rohət hıtedə?˝

Çəyo votəşe:

"Umri bənə ıştə piyəy nıjiyə odəm çıro ıştəni diri hisob kardedə?"

Çəyo votəşe:

"Şəxsiy ki, bo tı ˝fılonkəsi ıştı bevəciş vote˝ – xəbə bıvardo, ə folınkəsi rə bıbaxş, nəinki ın xəbə əvardi."

Çəyo votəşe:

"Befoydə bə sıxonon quş doə odəmi sə hətta səbəsəloməti ğəbul kardə odəmi səysə vey bədije."

Çəyo votəşe:

"Bə ziyon dəşə odəmonsə əy vey ziyonəkəş hisob bıkə ki, bini de ıştə çəşi ıştə ziyoni vindedə."

Çəyo votəşe:

"Ə ğuli ki həvatedən, sedən – ozodətiş veye, nəinki ıştə ləvə ğul bıə odəmi."

Çəyo votəşe:

"Ə şəxsi ki, elmış bıbo, ağlış nıbo – elm bə çəy sə bəlo bəvarde."

Çəyo votəşe:

"Şəxsiy ki, jimoni ıştəniku dərs sey zınedəni, co mıəllim bəpe bəy dərs nıdə, çun boçi, zəhmətış hədər bəşe."

Çəyo votəşe:

"Har çiy nodoniku hifz kardey hostone, nəinki nodoni ıştəni çe nodonətiku."

Çəyo votəşe:

"Bıpiyo xəlğ tıni tərif bıkə, tınən xəlği tərifkə."

Çəyo votəşe:

"Bıpiyo ıştı bo xəlği sərf kardə zəhmət hədər nışu, xəlği bo tı sərf kardə zəhməti bə lınq-ləğə məjən."

"Bıpiyo dustonı kam nıbu, bılxoqət (kinli) məbi."

Çəyo votəşe:

"Ve pərişon bıe piyedənibu, pəxıl məbi."

Çəyo votəşe:

"Bıpiyo, tıni rəncidə nıkən, bə ıştə rəvo nızınə çiyon bə co kəsiyən rəvo məzın."

Çəyo votəşe:

"Bıpiyo asudə umr bıkəy, bə hadison uyğun hərəkət bıkə."

Çəyo votəşe:

"Nıpiyo bətı divonə bıvotın, bə pəydo nıbıə çiyon sorəx eməqın."

Çəyo votəşe:

"De həyo-abru jiyey bıpiyo, xəlği beabru məkə."

Çəyo votəşe:

"Bıpiyo ki, tıni bə dast dənığandın, nimə ko bənə təmomə ko bə ğələm mədə."

Çəyo votəşe:

"Bıpiyo ıştı sırri səpe onıbu, xəlği sırri oşko məkə."

Çəyo votəşe:

"Bıpiyo ıştı peştono bo tı rışxand nıkən, de ıştə koəkon mıloyim rəftor bıkə."

Çəyo votəşe:

"Bıpiyo ki, pəşmon nıbuş, bə ıştə nəfsi tabe məbi."

Çəyo votəşe:

"Zırək bıe piyedəbu, co kəson ovəynədə bə ıştə diyə bıkə."

Çəyo votəşe:

"Bıpiyo ki, əmonədə bıjiy, bə xəlği bevəci məkə."

Çəyo votəşe:

"Piyedəbu ıştı ğədi bızının, co kəson ğədi bızın."

Çəyo votəşe:

"Bıpiyo ki, bə ıştı votəy diyə bıkən, ıştən bə ıştə votəyon əməl bıkə."

Çəyo votəşe:

"Bıpiyo ki xəlğ tıni ağılmand hisob bıkə, bə axməxə odəmi sırr mədə."

Çəyo votəşe:

"Bıpiyo ki, bə xəlği çəş çok bıçiy, nun-nemek ədə bıbi."

Çəyo votəşe:

"Oxo, çıro ə odəmi dışmen hisob nıkəy ki, bini xəlği rəncidə karde iqidəti hisob kardedə?!"

Çəyo votəşe:

"Çıro ə odəmi dust hisob bıkəy ki, bini de ıştı dışmeni dustəti kardedə."

Çəyo votəşe:

"De befərəsatə odəmi dustəti məkə, çun boçi, əv nə bo dışmenəti bə vəc bome, nəən bo dustəti."

Çəyo votəşe:

"Iştəni alim hisob kardə nodoniku duəro bınəv."

Çəyo votəşe:

"Ədolətin bıbı ki, koyı bə ədolətə məhkəmə enıqını."

Çəyo votəşe:

"Həx çanə telən bıbo, bəy tosə oxoy quş bıdə."

Çəyo votəşe:

"Bıpiyo dışmen ıştı sırri nızını, əy bo dusti oməkə."

Çəyo votəşe:

"Uci-uci əkə iyən bə xəlği yolə ziyan əjən məbi."

Çəyo votəşe:

"Çə odəmi ki ləyoğətış ni, əy diri hisob məkə."

Çəyo votəşe:

"Çəşdəğıl nıboş, besərvətən ərbobiş."

Çəyo votəşe:

"Hədərə məhır ki, hədərəən nıhəvatiy."

Çəyo votəşe:

"Bə tay-tuşon mıhtoc bıencə, bımardoş çoke."

Çəyo votəşe:

"Xəbisə odəmi nuni hardencə, bənə vəşi bımardoş çoke."

Çəyo votəşe:

"Iştə har faməy bə beetıboə odəmon məvot, əncəx etıboynə odəmonkuən nion məkə."

Çəyo votəşe:

"Bə ıştəsə bəyjiə odəmi mıhtoc mandey yolə mısibəte. Exrocə odəmiku komək piyencə, ruədə bıtasoş çoke."

Çəyo votəşe:

"Bo ın dınyo kulişiyə təvazoə xəbis bo ə dınyo kulişiyə təkəbburinə abidisə çoke."

Çəyo votəşe:

"Ən nodonə odəm əve ki, jinə mərtəbəku bə penə mərtəbə rost bıbu, əncəx əyən ji hisob bıkə."

Çəyo votəşe:

"Həni çəysəən bədtərə rısvoəti nibəzıne bıey ki, xonəxo ıştə nızınə çiy rost bıey iddo bıkə, peşo çəy du bə miyon bo."

Çəyo votəşe:

"Nağdi bə nısyə dəqış əkəsəən vey bə dast dəğandə bıə odəm nibəbıe."

Çəyo votəşe:

"Ən exrocə odəm əve ki, qıləy xonəxo bəy əjoş eqını, çəy bo dast qətey imkonış bıbu, əncəx imtino bıkə."

Çəyo votəşe:

"Bıpiyo ki, ıştı nom adilə odəmon restədə beşu, bətı tabe əbıə odəmon çok oqət."

Çəyo votəşe:

"Bıpiyo ki, ıştı nom nəcibə odəmon restədə beşu, ıştə tamə oqət, əy bə nez məhaşt."

Çəyo votəşe:

"Bıpiyo cəmat ıştı bevəci nıvotı, əvoni tərif bıkə."

Çəyo votəşe:

"Bıpiyo dılonədə ıştə vırə bıkəy, xəlği tono ğırbı bıbu, bə xəlği tərəf bıbi."

Çəyo votəşe:

"Bıpiyo məxloğ tıni bənə ğırbinə iyən bənə nıfuzinə odəmi bızını, bo ıştə məsləhət nızınə çiy bo hiç kəsi məsləhət məzın."

Çəyo votəşe:

"Bıpiyo bə ıştı dıli jıqo yarə nıqını ki, bini de hiç məlhəmi mıolicə kardey bıedəni, de nodoni bə hıcət dəməşi."

Çəyo votəşe:

"Bıpiyo ən çokə odəm bıbuş, xəlğiku hiç çiy bə kam məkə."

Oxoyədə votəşe:

"Bıpiyo zıvonı dıroz bıbu, dasti kırt bıkə."

Çe Adilə Nuşirəvani nəsihəton ımonin.

Çımı balə, bə ın sıxanon xor diyə məkə. Çun boçi, çımonku həm hıkməti bu omedə, həm hıkmdorəti, səbin bəy ki, ımon həm çe hakimon sıxanonin, həmən çe alimon.

Çanə ki, cıvoniş, omut. Piəmerdətiədə bımonı quş doey nibəpeye. Çun boçi, piə merdon jəqo çiyon bəzınen ki, cıvonon əvoni nibəzınen.

Nəvminə fəsl
Çe piəti iyən cıvonəti ğaydon həxədə

Çımı balə, cıvonən bıboş, piəmerdə ağılı bıbu. Votedənim ki, cıvonəti məkə, ıştəni bə dast sey zınə cıvononədə bıbi. Veyən mardə quşə bın məbi. Filosof Ərəstuni votəşe: ˝Cıvonəti çe cındoəti qıləy sorte.

De ağıli hərəkət bıkə. Çun boçi, zağarətiku, çıskətiku bəlo omedəni. Əncəx axmaxə koonku bəlo bome. Çanə fırsəte çokə cıvonəti bıkə, səbin bəy ki, ə koon həni piətiədə kardey nibəzıneş.˝

Çoknə ki, qləy piəmerdi votəşe:

˝Cıvonətiəədə de ğəm-ğussə famedəbim ki, piətiədə kinon mınışon nibəpeye. Həni zınedənıbim ki, hiç mı ıştənən əvonım nibəpeye.˝

Beyt
Xıdolima, cıvon bim az i zəmin
Bə şəv, bə ruj fikri-xıvət kardedəbim —
Pi bim mıni nibəpiyen reçinon.
Isət pi bəm, hiç koy bə vec vardedənim.

Çanə cıvonən bıboş, izzətin bıbi, hiç vaxt Xıdo çe yod beməkə. Mardeyku arxayin məbi, çun boçi, mardey bə piəti, bə cıvonəti diyə kardedəni.

Bızın ki, oməbuş bə dınyo, kəynə ısə şəniniş.

Pamuye bıəbəy marde de dini,
Əzrayil nəqıni hiç bə cıvoni

Hikoyət

Qıləy şəhrədə qıləy derzi hestbe. Çəy dukun şəhəri dərvozə paylobe. Bə ğəbıston şə ro çı dukuni vəyku dəvardedəbe. Hamonə derzi divoku qıləy hımbəş bə mex pevoniəbe. Dərvozəku kəynə cənozə beəşiy, əy adətış kardəbe qıləy sığ şodə bə hımbə. Manq təmom bıeədə hımbə təy kardedəbe, sığon aşmardedəbe, məlum bıedəbe ki, bə manqi şəhərədə çand kəs bə rəhmət şə.

Ruji çe rujon derziyən eqıniedə mardedə.

Çe derzi mardeyku ənəxəbə bıə qıləy mıştəri omedə bə dukun, vindedə ki, kəybə bastə bıə.

Hamsiyəku derzi xəbə sedə.

Hamso votedə: «Eqınie bə hımbə».

* * *

Çımı balə, de ıştə cıvonəti fors məkə. İtaət kardedəbuş, ya kardedənıbuş – Yolə Ofəyəvoni hiç vaxt çe yodo beməkə. Çəyku bıpi ki, ıştı qınoon bıbaxşı. Bıtars ki, qınobəqıy hınqıfti bəşeş, derzi ğəzinə ebəqınieş bə hımbə.

Heqo de cıvonon əşt-nışt məkə, hakanə pionən bə yod biyə. Çəvonədəən bo ıştə dust bıqət. Çun boçi, kəynə ki, bə ıştə cıvonəti səbin curi xətoon bıkoş, ə pion tıni çəyku obəkırnien.

Çe pion zınəy cıvonon əzın nin.

Harçand bə pion peharış kardey çe cıvonon adəte, əncəx tı çəvonku məbi. Çoknə ki, pion cıvon bıeyışon piyedə, cıvononən, beşubhə, bə piəti rəse orzuədən. Əncəx ıyo qıləy ko heste ki, pion ıştə vaxtədə cıvonətişon dəvoniə, əncəx cıvonon pi bıeyən bəzınen, nıbıeyən. Əve, pion bə dast dəməğand, bəvon ğırb bınə, noloyığə sıxan məkə bəvon, çun boçi, cəvobışon vey qon bəbıe.

Hikoyət

Məsəme ki, 100 sinnədə qıləy piə merd hestebən. Ğəddış dıvəlu bıə, de dastələvo zu de təhəriy bə ro şedəybən. Qıləy cıvonə zoə de məğsədi ki, bəy peharış bıkə, çəy dastələvo nışon doedə, votedə:

– Şıx hey, ın ti-kəmonı bə çand səy, mınən piyedəme çəvo qıləy bıstənım?

Şıx cəvob doedə:

– Şayət umrı bırəso, hovsələ bıkardoş – əy bətı həvoy bəbaxşen.

Çanə həyomand, fərosətinən bıboş, de kamsərə pion həmroəti məkə.

De ağılmandə, ıştə vırə əzınə cıvonon əşt-nışt kardey de kamsərə piə merdon həmroəti kardeysə əfzəle.

çanə cıvoniş – cıvonəti bıkə, pibuş – piəti.

Mınən bı barədə dı beytım bə ğələm ıstənə:

Votıme kəy bə vikə, dəvard bə otəğ,
Boy,az həni ıştınim,tınən çemı bəğ.
Vote, bışi bə ıştə səy bınə xıynə,
Ha pi bedəş- pi bıbi, nıkən botı ləğ.

Bə cıvonon piəti dəməni, bə pionən cıvonəti kardey.

Piətiədə cıvonəti kardə, bə eşğ dəşə pi dəboxtə vaxti bə ğələbə şeypuri əjəni oxşəş bədoe.

Çe ımi barədə az ˝Zehdiyotədəm˝ votə:

Pipışkədə bə eşğ eqnə, cıvonəti kardəkəs,
Mədinədə peş dəboxte şoyə mahne handəkəs.

Pi bıeş, veyən nozəkə bişi məbi, şətələti məkə. Şətələ pion yavə bıedən. Iştəni şətələ mırdolə pionku çəşkə.

De piəmerdəti ədolətin rəftor bıkə, nəinki de cıvonəti. Çun boçi, çe cıvonon bo piə bıey umişon heste, əmmo pion sıvoy marde co çiy bə çəş nin.

Qandımə huşə ki zard bıe, əy bəpe bıdeviy, nıbo – əv ıştən bəçıpie, rubəbıe bə zəmin. Yaən ki, rəsə mivəən nıçınoş, rubəbıe bə doy bın.

Mı çımi barədə votəme:

Zulum doy,cəfo doy sute çemı con,
Qirəm taxti lınqə-poçon bınoş jıqo ovşumisə,
Süleymani keşvərədə bınıştoş ruşnə bəxtisə,
Umr sə be-əcəl oməy,ıştə şələ qırdə bıkə,
Çoko çı doy rəsə mivon emdən bə bum ıştənbəsə.

Əli Əmirəlmominini votəşe:

Umri livə zard be eməy,bə dim beşe çəy noğsonon,
Əcəl oməy,jimon sə bıe,ruf tərq bəka ın insonon.

Imiyən bızın ki, tıni heqo bo jıqo mandey nibəhaşten. Vaxti ki eqınieş, ıştı vindey, məsey, sıxan kardey, bu zıney, təmas kardey hisson kəybə bəştı dim dəbastə bıe, tı ıştən ıştə jimoniku qıləy lı nibəzıneş səy, həmən bo ıştə nezion qıləy qonə şələ bəbıeş. Jıqo umr dəvonencə, mardey əfzəle.

Əncəx pi ki bıeş, həni ıştə cıvonəti hoqqəbozətion bınə bə bın, səbin bəy ki, ıştı oxo nez bıencə, cıvonətiku duəro bıedəş.

İnsonon umr bənə həşiye – cıvonon qılə şərğədəy, pion qılə qərbədə. Ə həşi ki qərbədəy, hisobkə ki, əv həni eşə.

Mı çe ımi barədə votəme:

Ociz mandə pipışkəti vədə dınyo,
Şesti rəsəş- və'də nez bıə, bəpe bımyo.
Çoştə nomoj dəvarde, çe əsri vaxte,
Xiftə nomoj- umri oxoy, marde vaxte.

Məhz bı səbəb pi bə cıvonəti eşğ bəpe dənışu.

Həmişə bə pion mərhəmət nışon bıdə. Səbin bəy ki, piəti jıqo qıləy noxəşiye ki, bə noxəşon qınieyro hiç kəs omedəni. Jıqo qıləy darde ki, sıvoy marde çorəş ni.

Bə səbəbən pi nımardo, ıştə coni roxniey nibəzıne.

Har nəxoşiədə xəş bıey umi heste, sıvoy piəti.

Çe pi xəş bıey umi rujbəruj kam bəbıe.

Qıləy kitobədə handəme:

˝Odəmi tosə 34 sinni həm ğədd-ğamət, həmən dasti zuş şey-şey vey bıey bəzıne. 34-ku tosə 40-i çoko heste, heqo jəqoən bəmande – nə ziyod bəbıe, nə bə kam (Həşiyən nimrujə bəpeştə bə ğurubi səmt de tovi eşedəni). 40-ku tosə 50 sorbəsor ıştəku zəifəti hiss bəkarde, 50-ku tosə 60-i manqbəmanq, 60-ku tosə 70 haftəbəhaftə, 70-ku tosə 80 rujbəruj. Şayət 80-ku bəpe yaş bıko, bəvədə sahatbəsahat əzob-əziyətış ziyod bəbıe.˝

Çoknə ki, çe sırdi (şındı-red.) pillə çıle, oxonnə pilləku sape həni peşey bıedəni, məcburiş ki, bəji etatiy – çe umri pillonən çəy timsalədən.

Har sahat çe odəmi əzob-əziyətış ziyod bıedəbu, əv çoknə şoy-voy bəzıne kardey?

Çımı balə, məvuji çe piətikum bətı vey şikat karde. Çiç bıkəm oxo?! İnson ki pi bıe, qırəy vey bəkarde, təəccub məkə. Piəti dışmene. Dışmeniku şikat bəkarden.

Mı votəme:

Piku bəşikatim, mənvışt bə qıno,
Əv çemı dışmene,çemı çı qıno?

Çımı balə, çımı ən nezə dust tıniş. Dışmeniku bə dusti şikat bəkarden.

De Xıdo rizo, tınən ın şikati bə ıştə nəvə-nəticon bəkardeş.

Çe ımi barədə az votəme:

Pi bim,eməm bə ki bıkəm şikat az,
Cıvonon çı dardiku nişone xəbə.
Dardi dəmon tıniş bomı, sıvoy əy
Niye bızın, əcəl omə,umr səbə.

Əve, pion çiç kəşey, sıvoy pion hiç kəs dəərəs ni.

Hikoyət

Çımı pıə dəftəri qıləy yolış hestbe (çe administrasiyə rəhbər-red.). Nomış Komilbe. Sinnışən həştosə bəpe əbiy. Piyedəşbe asp bıstənı. Mehtəri qıləy aspış varde, ğəşənqə ranqış hestbe, kok, dast-lınqonış sərost. Komili bəqəmış karde, ğıyməti rozi bıen, peşo əv bə çə aspi qəvədə bıə dandonon erəxe, ıştə fikriku qarde. Vote ki, ın asp piye.

Qıləy cıvonə zoə həmonə aspış hırie.

Az parsem Komiliku ki, əy çıro ə aspış nıstəne?

Komili vote:

– Ə cıvonə zoə çe piətikuş xəbə ni. Çe aspi zahir bəy xoş oməbu, ımi bəyro dəvardey bəbıe. Əncəx oxo çımı çe piəti əzob-əziyətikum xəbə heste. Ehanə az piə asp bıstənom, bomı ayb bəbıe.

* * *

Çımı balə, cəhd bıkə ki, piətiədə səyohət məkə, i vırədə bıji. Çun boçi, bə səfər beşey bo pion çokə ko ni. Məxsusən, bo beçizə pion. Səbin bəy ki, həm piəti dışmene, həmən beçizəti. De dıqlə dışmeni bə səfər beşey bə ağılmandə odəmi daməni. Əmmo şayət beçorə bımandoş, bə səfər beşoş, Xıdo ıştı ko sərost bıko ın səfərədə, har çi səğ-səlomət orəxo, ım həlbəttə, kədə nışteysə çoke. Əncəx jıqo holədə, məvot ki, az hıkmən bəştə vətən bəpe oqardım. Konco botıro çok dəvardedə – əvrəən ıştı vətəne. Əvən duze ki, votedən: ˝Vətən dıminə moəy˝.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.