Саҗидә Сөләйманова
Сайланма әсәрләр

Ач, шигърият, серләреңне…

Саҗидә Сөләйманова…Бу исем шигъри яңгырашы белән үк җанга якын, чөнки ул – безнең чор шагыйрәсе. «Кеше барыбер кошлар нәселеннән», «Ач, шигърият, серләреңне, тылсымлы сүзләр өйрәт», «Киткәннәрнең юллары озын, көткәннәрнең көннәре озын…» һ. б. гыйбарә-сүзтезмәләре халык иҗаты кебек үк күңелләргә береккән; алар телдән төшми, көндәлек матбугаттамы, радио-телевидениедәме – һәрдаим кабатланып тора.

Саҗидә Сөләйманова иҗатының төп үзенчәлеге дә шундадыр, ягъни тарту көче булуында. «Аланнарда балан», «Кызыл каурыйлар» – шагыйрәнең безнең студент елларында дөнья күргән китаплары. Әлеге затлы китапларны без кулдан төшермәдек сыман. Ул чорда шагыйрәләр дә әллә ни күп түгел иде бит. Безнең рухка аваздаш булырлык зур иҗат турында сүз алып барганда, әлбәттә, Саҗидә Сөләйманова иң алгы сафка чыгып басты кебек. Чын шигърияткә юлыгу бәхетеннәнме, без чиксез якты тәэсирле мизгелләр кичердек ул чакта. Һәм шунысы куанычлы: ул хисләр әле дә исән. Алар Саҗидә Сөләйманова шигъриятенең олылыгын, тирәнлеген даими искәртеп тора. Еллар шуны раслады: ул – хәзерге заман шагыйрәсе дә!

Шагыйрә гомеренең иң матур чоры Әлмәт каласы белән бәйле. Әлмәт белән Чаллы арасы шагыйрьләр өчен бер сала күпере кебек кенә. Саҗидә апа Чаллыдагы «Ләйсән» әдәби түгәрәгенә еш кына кунак булып килгән. Яшь талантлар белән аралашкан. Ни кызганыч, озак еллар Чаллы каласында яшәсәм дә, минем үземә аны күрергә насыйп булмады. Әмма яшьләр утырышта «Бу шигырьгә Саҗидә Сөләйманова фатиха бирде» дигәндә, аларга канат үсеп чыккандай тоела иде. Бу инде шагыйрә сүзенең нинди көчкә ия булуы турында сөйлидер. Чынында, ул шигърияте белән безнең барыбызга да остаз иде.

Аның шигъриятенең үзәгендә соклану яшәп ята. Кешеләргә, тормышка, мәхәббәткә, яшәүгә соклану аша караш. Һәм ул сине һичшиксез әсир итә.

Бүлешик әле кайгыны,
Ак каен, сары толым.
Саргая торган аең бу,
Сагына торган елым.

Юк, юк, соклану гына да түгел…

Әҗәл белән шактый якалашканнан соң, яшәүгә мәңгелек күзләре аша керфек сирпегән Саҗидә апа ире Әдип Маликовтан кәгазь-каләм сорап ала. «Шигырь туарга азаплана бит әле», – ди ул.

Үлән булып җирдә үсәмме мин,
Балык булып суда йөзәмме?
Җилләр исә… Төш икән бу, дисәм,
Өн икәнсең, тормыш, исәнме!

Шагыйрә йөрәгеннән үзәк өзгеч моң катыш искитәрлек оптимизм саркылып чыга. Җанны савыктыргыч көч тә бар кебек анда…

Саҗидә Сөләйманова хакында «татарның Анна Ахматовасы, татарның Зөлфиясе бу» диләр. Күренекле әдибебез Хәсән ага Туфан: «Исеңдәдер, без синең әдәбиятка килүеңне сокланып, шатланып каршы алган идек. Татар поэзиясенең Анна Ахматовасы булачак бу, дип сөенгән идек. Әле дә шулай уйлыйбыз», – дип яза. Шагыйрә дә, үз чиратында, җавапсыз калмый. «Ахматова түгел мин, бүтән», – ди ул бер шигырендә.

Олуг әдибебезнең өметләре аклана. Халкыбызның көзге баландай тулышкан үзе ачы, үзе татлы милли моңы, әрнүе, көрәшкә чакыру рухы шигърияттә Саҗидә Сөләйманова булып ташып чыга.

Ахматова, Зөлфия, Саҗидә Сөләйманова…

Әйе, ул үзе булып кала…

«Саҗидәкәй, син язганнар, бөек Тукай әйтмешли, бигүк гали, бигүк нечкәдер. Мин синең язганнарыңда иҗатың белән шәхеснең тәңгәллеген тоям…» – ди язучы Кояш Тимбикова.

Якын дусларының берсе Ләбибә Ихсанова исә: «Һич арттыру түгел, ир-егетләрнең әйбәтләре белән янәшә торып иҗат итәсең», – ди.

Саҗидә апа шигъриятенең җаннарны савыктыргыч көче турында әйткән идем инде. Шуңа дәлил итеп РСФСРның атказанган артисты Евгения Лисецкая хатыннан өзек китерәсем килә: «Мин бердәнбер улымны югалттым. Бар булган бәхетем, киләчәгем – ул иде. Улымны Ленинградка туксан яшьлек әтием белән күрештерергә алып барган идем. Башына кан сауды. Бер ай эчендә малаем юкка чыкты. Оныгын югалту кайгысыннан әтием йөрәге ярылып үлде… Үзем аңымны җуйганмын. Хәсрәт утында янар өчендер, исән калдым. Саҗидә Сөләйманова шигырьләре миңа яшәргә көч бирде, киләчәккә өмет уятты. Тирән кайгы базыннан чыгу өчен, алар миңа таяныч булды. Аңымны, акылымны җуймас өчен, мин ул шигырьләрне күңелдән ятлап сөйләп йөрдем…»

Табигатькә бар бәндәләр тигез –
Җир куенына сала кадерләп…
Юлчыларга нинди серләр сөйли
Ак каенлы телсез каберләр?

Ни турында әйтсә дә, аның шигырьләреннән милли рух ургып чыга. Һәммәсе безнеңчә, үзебезчә күз алдына килә. Нәкъ шушы үзебезчәлеге белән ул башка халыкларны да дәвалый.

Яна, өзгәләнә, васыять итә шагыйрә. Әгәр дә без шагыйрә васыятенә тугрылыклы кала алсак, бик бәхетле милләт булыр идек сыман…

Туган илгә, туган телгә

Тугры Тукай һаман сафта.
Мәрмәр ташта
Чакматаштай
Тора Тукай:
– Сатылмаска!..

* * *

Гомер юлы да, тормышы да тоташ сикәлтәләрдән торган шагыйрәнең.

Әдип Маликовның «Гомер мизгелләре» китабы белән танышкач, моңа тагын бер кат инанасың. Шамил Маннапов әйтмешли, монда сугыштан соңгы чордан алып бүгенгәчә булган әдәби, сәнгати хәрәкәтнең, илкүләм барган хезмәтнең кайнар сулышын тоясың.

Саҗидә Сөләйманова – сугыш чоры баласы. Әтиләрен яуга озатып, әниләренең, гомумән, гаиләнең терәге булырга алынган буын. Ләкин тормыш авырлыклары аны чыныктырган гына. Мөгаен, язмыш хәйләләрен нечкә тоемлап һаман алга атларга шагыйрәгә рухының көчлелеге, тормышны яратуы ярдәм иткәндер.

Ә уртак язмышның уен башы болай башланган.

Укытучы Малик аганы Тәтешле районындагы Югары Чаттан Аксәеткә күчерәләр. Авыл Советы рәисе Сөләйманов агай аларны фатирга урнаштыра. Бер йортта – кыз, икенчесендә егет үсә икән…

Шул чордагы бер-берсен белешүләр егетнең күңелендә кала.

Аннан армия хезмәте. Шуннан сугыш. Еллар үтә дә үтә. Исән-сау әйләнеп кайткан егетнең иҗади мөмкинлекләре дә өметле. Моны тоючы остазлары аңа Мәскәүдәге Әдәбият институтында укырга тәкъдим итәләр. Китә егет.

Барыбер язмышның хәйләкәрлеге җиңә. Мәскәүдәге улын каршыларга вокзалга бара Малик абзый. Төпчеге Илне дә ияртә. Гаделша агай да Саҗидәсен Урал аръягына озата. Кыз китә, егет кайта. Очрашу өчен нибары ике минут вакыт җитми… Шулай да Уфа педагогия институтын тәмамлаган Саҗидә Әдипнең энекәшенә: «Абыеңа сәлам әйт!» – дияргә өлгерә. Шушы «сәлам» ике яшь йөрәкне бәйләүдә төп сәбәпче була да инде. Сәламгә каршы хат яза Әдип. Хатлар, хатлар… Башкортстан чигендәге Әбҗәлил районының Аскар урта мәктәбенә эшкә китә Саҗидә. «Үзебезнең Тәтешледә яки күрше районда да калырга мөмкин иде. Ләкин минем аз булса да сәяхәт итәсем, ят җирләрне, яңа кешеләрне күрәсем, элек күчмә халык булып саналган башкортлар белән танышасым килде», – ди ул.

Аскар авылының кыргый гүзәллегенә чынлап та соклана кыз. Каенлыктагы һәр яфракның сары сагышы аның йөрәгенә коела. «Кайчагында бөтен дөньяга ишетелерлек итеп үкереп елыйсы килә. Бәхеткә, моңа вакыт калмый. Мәктәптә эш муеннан», – дип яза ул Әдипкә. Егет гел Аскардан хәбәр көтә. «Аскар–Мәскәү арасындагы хатлар миңа яшәү өмете бирде», – ди.

Язмыш аларны Мәскәүдә очраштыра. Шуннан туган якта очрашулар. Ниһаять, ике яшь йөрәкнең тормыш юллары бергә бәйләнә. Аннан Минзәлә… Йорт-җирсез, кеше өстендә көн итүләр. Уллары Илдар, кызлары Миләүшә туу сөенечен кичерүләр… Әлмәткә күченеп баш өстендә түбәле булу шатлыгын нарасый кызларын югалту хәсрәте алыштыру… Төпчекләре Әнвәрне алып кайтулары… Болар барысы да шагыйрә йөрәге аша үткән. Һәммәсе аның көчле рухын сынаган. «Бигрәк мужественный кеше син, Саҗидә! Иҗатта да, тормышта да хатын-кыз, мужественный булмаса, шагыйрә булалмый». Бу сүзләрне олуг шагыйрь Наҗар Нәҗми аның вафатыннан соң язган.

Алтын, диләр,
Бик кирәгем чыкса, куштаннар.
Алтын булсам, бер сатылыр идем, –
Мин – Кеше.
Ярага – тоз, арага ут сала
Дошманнар.
Корыч булсам да, бер эрер идем, –
Мин – Кеше.

Йә, бу юллар егетлек хакында сөйләмимени!

* * *

Саҗидә Сөләйманова шигыренә Мәсгут Имашев иҗат иткән «Ерак икәнен дә беләм» дип аталган Гүзәлия җыры без үскәндә бик популяр булды. Күпчелек җырларның язмышы шундый: халык теленә эләгеп дөнья гизәләр дә бормалы, урау юлларда кинәт юкка чыгалар. Әмма халык Гүзәлия җырын югалтмаган. Мәҗлесләрдә, туйларда мин аны әле дә еш ишетәм:

Таң атканда уйланам,
Су акканда моңланам.
Таң нурында син йөзәсең,
Утларыңда мин янам.

Хәер, Саҗидә Сөләйманованың байтак шигырьләренә көй язылган. Җырлар тарихында аларның һәммәсенең үз урыны бар.

Безгә, «Фал китабы», «Кызыл каурыйлар», «Аланнарда балан» китапларын ябырылып укыган яшьләргә, шагыйрә мәхәббәт лирикасы белән дә кадерле иде.

Кем әйтә «сөю – ләззәт» дип?
Дөресе: сөю – газап.
Йөгәнен өзгән йөрәгең
Әллә кол, әллә азат.

Саҗидә апаның ихласлыгына, йөрәк хисләрен бүтәннәргә күчерә алуына мөкиббән идек без.

Кермим кеше биләмәләренә,
Үз җиремдә ташка таш өям.
Мәһабәт тау түбәсенә басып,
Мәхәббәткә шуннан баш иям.

Дөньяны азгынлык баскан бер чорда да, ягъни әле бүген дә ул шигърият күпләрне уйланырга мәҗбүр итә, игелеккә өнди.

Юллар, еллар безне аерсалар,
йөрәкләргә алар киртәме?
…Бер сукмактан йөреп,
очрашканда,
туктап кул да бирми китәмен.
Күзләреңнең сихри моңы сүнәр,
Караларын түгеп карама.
Очып,
     йөзеп,
          атлап чыгалмаслык
кеше язмышы бар арада.

Айдар Хәлим язганча, шагыйрәнең шәхсән мәхәббәте шәхси мәхәббәттән чагыштырыла алмас дәрәҗәдә өстен. Аның бөек мәхәббәте һәрчакта да бөек газап, бөек нәфрәт белән тәңгәл килә. Ул – яктыда караңгылыкны, караңгыда яктылыкны онытмый торган камил шәхес…

Саҗидә Сөләйманова иҗатына без кат-кат әйләнеп кайтканбыз икән, димәк, ул аңа лаек шәхес.

Шагыйрәнең әдәбият мәйданындагы исемен мәңгеләштерү юнәлешендә дә шактый эшләр эшләнде инде. Казанда, Башкортстан Республикасының Тәтешле, Яңавыл район үзәкләрендәге урамнарның берсе аның исемен йөртә, Әлмәттә исә шагыйрә исемендәге урамга һәйкәл дә куелган. Әлбәттә, әдәби мирасыбызны, әдәбиятыбызны саклау-үстерүгә дәүләткүләм игътибар сорала. Әлмәт шәһәре, «Татнефть» компаниясе бу юнәлештә үрнәк күрсәтә. Алар тырышлыгы белән шигърияттә үз урынын тапкан язучыларыбыз өчен 2006 елдан Саҗидә Сөләйманова исемендәге премия һәм яшь иҗатчыларга стипендия бирелә башлады.

Шагыйрә әҗәл белән тарткалашкан елларда да иҗат итүдән туктамый. Тормышка мәдхия җырлый торган шигырьләр белән беррәттән «Гөлбадран» повестен яза. Берсеннән-берсе матуррак китаплар чыгару, аларның һәркайсын рус теленә тәрҗемә итү турында хыяллана. Ләкин аңа нәшриятта яткан соңгы кулъязмасының китап булып чыгу бәхетен татырга туры килми. «Сабыр канатлары» аның вафатыннан соң дөнья күрә. Шагыйрә үзе бакыйлыкка күчсә дә, иҗаты яши. Саҗидә Сөләйманова иҗаты – халкыбызның рухи мирасы гына түгел, аның горурлыгы да…

Фирүзә Җамалетдинова

Шигырьләр

«Ни белән үлчәнә үткән гомер…»

Ни белән үлчәнә үткән гомер?
Йөргән юллар белән,
уй чаткысы булып йөзгә төшкән
юл-юл сырлар белән.

Ни белән үлчәнә үткән гомер?
Менгән үрләр белән,
үзән-үрләрендә йөргәнеңдә
белгән серләр белән.

Ни белән үлчәнә үткән гомер?
Калган эзләр белән,
кеше күңеленә орлык итеп
салган сүзләр белән.

Һәм өметләр белән!
Йә табылган,
          йә тапталып калган…
Гомерең алда –
     үлчәүләргә сыймас
          хыялларың барда.

Дөньяга килде бер кеше

Дөньяга килде бер кеше.
Артты бер гомер.
Зур тормыш аңа үзеннән
бер урын бирер.

Дөньяга туды яшь бала
мең газап аша.
Газаплар бетсен,
     син, бала,
кайгысыз яшә.

Салкында сине төрергә
юрган сырганнар.
Тәпи баскач та йөрергә
юллар сузганнар.

Бәхетең артырмы, күренсә
юлның азагы?
Газаплар булсын –
яңаны
     эзләү
          газабы.

1957

Сөюмени

Юл йөрүме, тузан кунмаса,
каршы җилләр битең кисмәсә?
Кайнарлыгын көннең тоймасаң,
татлылыгын суның сизмәсәң.

Йөзүмени, киңлек кичкәндә,
беләкләрең арып-талмаса?
Аргы якны кочып шатлыктан,
яшь үләнгә башың салмасаң.

Күз яшеңнең саф һәм ачысы
йөрәгеңне уеп төшмәсә,
сөюмени,
      бәхет каршына,
канатланып, күңелең очмаса?

1958

Язгы җилдәй

Апрель җиле ярсына,
сулар боздан арчыла.
Яз җилләре килеп какса,
тәрәзәләр ачыла.

Тәрәзә юа кызый –
кояш уйный битендә.
Күзен сирпеп бер караса,
үтүләре читен лә.

Тәрәзәсе ялт иткән –
кыз күңледәй саф икән.
Яз кояшы нурын сипкән,
таң җиле үбеп киткән.

1958

«Колачлап иңләдем…»

Колачлап иңләдем
Агыйдел суларын.
Әллә син килмәдең,
әллә мин соңладым…

Дулкыннар кагалар
бер ярдан бер ярга.
Безнең дә аралар
охшаган шуларга.

Юлларда җилләрдән
җырларың ишеттем.
Әллә мин ашыктым,
әллә син кичектең…

1959

Су буенда шәфәкъ алы

Ике авыл уртасында
елга ага талгынга.
Ярдан ярга басма салдың,
килер өчен яныма.

Су буенда шәфәкъ алы
ялганды таң алына.
Безне күрде алсу таң да
ярда бөдрә тал гына.

Җәйләр үтте, көзләр җитте –
Басмабыз агып китте.
Басмалардан чыккач, юлың
кайларга алып китте?

Мин дә үттем күперләрнең
чуенын, тимерләрен;
нигәдер, инеш басмасын
юксынды күңелләрем.

1959

Туган җирем дә түгел

Туган җирем дә түгел,
үскән җирем да түгел,
Әлмәт, Әлмәт, ник сине
якын итте бу күңел?

Кулга көрәк алдык без,
җил, кояшта яндык без. –
Әлмәт дигән шәһәргә
башлап нигез салдык без.

Хезмәт белән зур даны,
ерак балкый утлары.
Бергә булды шатлыгы,
кайгылы минутлары.

Шулай үсте таш кала.
Шунда туды баш бала.
Аның тәүге адымы,
Әлмәт, синнән башлана.
Тәпи баскан туфрагы
җанга якын, яшь кала!

1959

Ач, шигърият, серләреңне

Үз энҗемне эзлим һаман,
көн туса, йөрим йөдәп…
Ач, шигърият, серләреңне,
тылсымлы сүзләр өйрәт.

Гөл серләрен тыңлар идем,
чәчәк атса бер гөлем.
Таңда торып, сандугачтан
өйрәнимме җыр телен?

Боз пәрдәсен умырзая
ничек ача? – Күрсәйдең.
Энҗе гөлдән мәңге шиңмәс
такыялар үрсәйдең.

Тау чишмәсе таш эретә,
әллә суы кайнармы –
шуның серен сорыйм әле
сездән, Урал таулары!

Кем уйламый бер очарга,
йолдызларга юл төбәп?
Уйларымны җырга салам –
яшендәй сүзләр кирәк.

Ташка тисә, таш эресен,
һич сүрелмәсен йөрәк!
Ач, шигърият, серләреңне,
тылсымлы сүзләр өйрәт!

1960

Кыр казлары

– Кыйгак-кыйгак, – казлар оча
ерак-ерак илләр аша,
канатларын кагып-кагып,
болытларда юллар ярып.

Кыр казлары, кыр казлары,
матур туган ил язлары!
Күктә уйнап, җырлар җырлап
кайтасыз сез:
– Кыйгак-кыйгак!

Очуыгыз бигрәк күркәм,
авыл өсте чыңлап тора.
Җырыгызны яше-карты
юлга чыгып тыңлап тора.

Илләр гизеп, мин дә шулай
исәр идем язгы моңдай –
бик йомшак шул канат кынам,
оча алмыйм, тик талпынам.

Уйларымны белгән сыман
каңгылдашып, баш очымнан
казлар очты:
– Кыйгак-кыйгак!
Идел өсте калды чыңлап:

– Зәңгәр күктә тумадык без,
бәбкә чакта җирдә тордык.
Бик яшь иде канатыбыз,
оча-оча чыныктырдык.

Кичтек без киң диңгезләрне,
күрер өчен бу язларны!
Мине уйга салып китте
кыр казлары, кыр казлары…

1960

Чишмә

Илһам Шакировка

Үтелмәгән нинди юллары бар, –
ургый-ургый чишмә ага…
Сагынып, сусап көткән ал иреннәр
еракларда, ерак ярда.

Ачылмаган нинди серләре бар, –
чылтыр-чылтыр чишмә ага…
Тау астыннан асылташлар җыйган, –
һәр ташыннан көмеш тама.

Җырланмаган нинди җырлары бар, –
уелып-уелып, чишмә ага…
Бөгелеп кенә, сыгылып, таллар тала,
су бир,
      сулыгып йөрәк яна!

Ургый да гына ургый,
      җырлый-җырлый
           чишмә ага.

1960

Эзләреңне саклый һәр буразна

Әткәй истәлегенә

Урман буе яшел аланлыкта
гөлләр үскән инде кай ара.
Күптәнме соң кулларымнан тотып
өйрәтүең печән чабарга.

– Өздереп чап, чалгың уйнап торсын,
такыр калсын покос арасы, –
Алдан киттең чыклы болын буйлап,
яшел сукмак салып барасың.

Очкынлатып чалгы янаганда
хәтерләдең яшьлек елларын:
Кылыч белән ерып үткәнсез сез
покосларга кайту юлларын.

Сүз озайтмый идең үз хакыңда,
әллә вакытың бик аз булдымы;
Кара рамда рәсмең төшкән хәбәр
сөйләп бирде тормыш юлыңны.

Яшен кебек сукты һәрбер сүзе,
хәтеремдә мәңге калсын дип:
Элек батрак булган,
      аннан – эшче.
Егермебишмеңче.
           Большевик.

Сәнәкчеләр сине кыйнаганнар…
Үләр, диеп, дошман көтмәсен! –
Канлы күлмәгеңне байрак итеп,
колхоз кырларына киткәнсең.

Ак каеннар, әнә, хәйран калып,
шуны сөйли булыр җилләргә.
Эзләреңне саклый һәр буразна,
кырны иңләп, бодай тирбәлә…

1960

Хатлар язам

Хатлар язам сиңа,
      сөям, сагынам!
Мондый сүзләр ләкин хатта юк.
Салкынайта мәллә хат битләрен
көзге җилләр, саксыз актарып.

Кайнар сүзләр юкка үпкәләмә,
укы, иркәм, шуны искәреп:
Сүзләрдән мин бары юллар тездем,
юл арасы тулы – хисләрем.

1960

Гел синең белән

Урамнар буш калган,
йолдызлар сүнгән,
ә яңгыр кыекка
алкалар элгән.
Ялгызым мин бүген
уйларым белән.
Урамның иң аулак
юлларын беләм.
     Җил төннең күренмәс
     кылларын чиртә,
     үзендә күпме көй,
     күпме сер йөртә!
     Төшенеп серенә,
     тыңлыйсы килә,
     кушылып, тын гына
     җырлыйсы килә.
Омтылса күңелем
җыр булган җиргә,
бу мине онытты,
ташлады, димә.
Кайчакта күңелсез
давылсыз, җилсез;
ә җилләр, давыллар
бик шыксыз синсез.
     Син китсәң еракка,
     моңнарым арта.
     Өйләрдә ямансу,
     кырларга тарта.
     Ялгызым мин бүген
     күңелем белән.
     Ә күңел син юкта
     гел синең белән.

1961

«Караңгылар алай кара түгел…»

Караңгылар алай кара түгел, –
Айлар батса, Чулпан калкасы.
Күк йөзендә бермәл пәйда була
сызылып кына төшкән Ай кашы.

Йөзкәенә зәңгәр пәрдә япкан.
Ачылмаган әле керфекләр.
Ай кашына шунда гашыйк булды,
таңга калып янды офыклар.

Офыклардан әллә көнләшепме,
уятырга килде Кояшы.
Күк йөзеннән нурлар булып тамды
сызылып кына төшкән Ай кашы.

1961

Үкенмим

Тау артында зәңгәр болыт
бер килеп явар төсле.
Тауга менсәм, бу күңелем
юаныч табар төсле.

Тау башлары, ай-һай, биек,
тау буе – карамалык.
Нигә, дустым, үзең менгәч
әйләнеп карамадың?

Тау башында түгәрәк күл,
йөрмәдек түгәрәкләп…
Үкенмимен, сиңа карап
тау кичтем, шуңа рәхмәт.

1961

Август

Август ае.
      Җәйнең кайнар көннәре.
Олы юлда – машиналар гөрләве.
Асфальт юллар кызган чуерташ сыман,
шул юлларда йөрүләрем аз сыман.

Йөкләр, йөкләр –
           икмәк килә басудан.
Машиналар чабыш аттай ярсыган.
Җәяү юлчы, бер читкәрәк бас юлдан –
бу чабышта йөгәнсез көч бар сыман.

– Алтын йөккә тиң юлдашмы бу юлдаш? –
дип әйтәме юлга яткан чуерташ.
Җәяүлене ташлау сезгә хас түгел,
шофёр күңеле, беләм, чуерташ түгел.

Читтә торып чабыш карау кызык та,
күңеллерәк үзең бару узышка!
Әйдә, шофёр, булмас бушка йөртүең –
минем дә бар бу йөктә үз бөртегем.

1961

Гел синең белән

Урамнар буш калган,
йолдызлар сүнгән,
ә яңгыр кыекка
алкалар элгән.
Ялгызым мин бүген
уйларым белән.
Урамның иң аулак
юлларын беләм.
     Җил төннең күренмәс
     кылларын чиртә,
     үзендә күпме көй,
     күпме сер йөртә!
     Төшенеп серенә,
     тыңлыйсы килә;
     кушылып, тын гына
     җырлыйсы килә.
Омтылса күңелем
җыр булган җиргә,
бу мине онытты,
ташлады, димә.
Кайчакта күңелсез
давылсыз, җилсез;
ә җилләр, давыллар
бик шыксыз синсез.
     Син китсәң еракка,
     Моңнарым арта.
     Өйләрдә ямансу, кырларга тарта.
     Ялгызым мин бүген
     Күңелем белән.
     Ә күңел син юкта
     Гел синең белән.

1961

Кечкенә йорт бар тайгада

Бер йорт бар ерак Себердә –
бүрәнәсе ак нараттан.
Башын бераз аска иеп,
гүя тирән уйга баткан.

Туктала да карый шуңа,
юлы төшеп, узган-барган.
Иске үзе, ә шулай да
горур мәрмәр сарайлардан.

Нәфрәт атып таш тәхеткә,
декабристлар салган аны:
«Тимер богау зыңлавына
бер уяныр сөрген ягы…»

Лачын туа очар өчен,
богаулатмас канатларын.
Баш игәннәр батырларга
кыргый Себер наратлары.

1962

Шофёр

Кышкы юл озын,
кышкы көн кыска,
ерак үтәсе аралар.
Төн куенына тонык нур коя,
алга юл капшый фаралар.
Мотор гүләвен җил ала,
җил уңаена кар ага.

Ә җил бер уңай,
бер каршы өрә.
Тирә-як диңгездәй чиксез.
Дулкындай кага,
юлны кар яба.
Буранлы төндә
кем шиксез?
Әйдә, тик буран дуласын,
тик мотор гына тынмасын.

Чигенер төннәр,
басылыр җилләр,
онытылыр, бетәр арулар.
Көтәдер дуслар:
еракта утлар –
яктысын өстәр фаралар.
Юлларың булсын, һәй, чиксез,
максатың булсын шиксез.

1962

Бүген монда сәер бер тынлык

Чапкан печән инде җыелган,
кызлар киткән урман буеннан.
Бар да тынган. Шаян җилләр дә
кибәннәргә килеп сыенган.

Бүген монда сәер бер тынлык –
кичен черки куган төтен юк.
Ике таган калган тырпаеп,
учак тирәсендә беркем юк.

Ә кибәннәр, гүя, үрелеп
колак сала ерак гармунга.
– Тальян гармун, китмә, кал монда,
иртә-кичләр моңга бай монда.
Күләгә бар кибән төбендә,
суынмаган учак көле дә.

Тып-тын калып тыңлый болыннар:
ерагайган гармун көендә
сызылып китә чалгы чыңлавы,
сузып кына кызлар җырлавы,
чагыла ярсып учак дөрләве,
Туган якның айлы төннәре…

1962

Сынау

Сынау бара кичке техникумда.
Ямьле җәйнең эссе бер көне.
Фикерләрдән әллә бүлмә кысан,
әллә һава шулай бөркүме?

Башын тотып, егет уйга чумган:
тарих куйган җитди сораулар.
Берәүләргә шактый җиңел сыман
тәүлек буе җирне бораулау.

Кемнәр борау, кемнәр сорау белән
эзли, таба,
      тагын эзләнә.
Сынау бара.
      Кеше үз гомерен
салып үлчи тарих-бизмәнгә.

Җавап бирә Гайсин.
           Йөзе йончу.
Йокламаган төнге йокысын.
Кем юраган аңа, чәч агарткач,
сабый кебек сабак укыйсын!

Идел буендагы канлы сугыш…
Белми икән моны кем генә.
«Фактларга тарих шундый бай ул,
сөйләр өчен булсын тел генә», –
дия иде безнең бер студент.
Тел тегермән түгел Гайсинда.
Йөрәгеннән гүя суырып ала
сүзләренең бүген барсын да.

Идел буендагы канлы сугыш…
Тезми Гайсин дата, саннарны.
Бармаклары курок тоткан килеш,
ә уң күзе
      дошманына төбәлеп калганын
бүген күрдем.

Ә мин сынау алам.
           Тормыш,
хаклык монда бармы соң?
Егерме ел элек егет үткән
бу сынауның утлы, канлысын.

Вуз ишеген миңа ачып биргән,
Берлиннарның ватып капкасын.
Кайгысыннан кара янып-көеп,
җире көткән.
      Белгән кайтасын.

Көтеп алган ятим, ишле гаилә,
ачык яраларын ямарга.
Вакыт яңа тигән,
           өзелеп калган
фән җепләрен җыеп ялгарга.

Кылган эше аны алып чыгар
сынау түгел, сират күпердән!
Сөйли Гайсин.
           Үткән-күргәннәрне
тарих битләренә күчергән.

Кылыч чыңы сугыш уены сыман
ишетелә безнең елларда.
Ә бит туры килде
           бензин салган
шешә тотып яуга чыгарга.

Дошман утларыннан шешә шартлый,
ялкын ала солдат гәүдәсен…
Чыра кебек чыртлап янып бетсәң –
шундамыни яшәү мәгънәсе?

Ярсып-ярсып, солдат алга ыргый,
ядрә эри шушы ялкыннан!
Идел кайнап тора.
           Җирдә корым кала
улап сүнгән дошман танкыннан.

Бәхетне шул тәлинкәгә салып
китермиләр бәйрәм кичендә.
Утлы сынау булды
           иле белән
бер үк утта янган кешегә.

Ә мин сынау алам.
           Гаеп итмә,
окопларда бергә ятмадым.
«Без җиңәрбез!» –
           Моның ни хакына
үтәлгәнен соңрак аңладым.

Купшы сүзләр…
           Күптән күңелем кайтты.
Укытучы өчен эш – яну.
Бәхәсләргә, көрәшләргә атты
бөек эшкә чиксез ышану.

Тик янмаска коры чыра булып,
эремәскә матур вәгазьдә!
Гади солдат!
           Синең вөҗдан аша
чыныгу алам кызган бәхәстә.

Сынау бара.
           Төрле караш белән
безгә бага бүген бар дөнья.
Синең вөҗдан,
           минем вөҗдан эше
сынау үтә кешелек алдында.

1962

Диңгез ярында

Таң нурлары төшә,
вак дулкыннар
      җемелдәшә…
Диңгез, синсез
ничек яшәгәнмен
      бүгенгәчә.
Рәхәт
дулкыннарда чалкан ятып
      күк гизүе.
Йөрәкнең дә була
ялга талган
      бер мизгеле.
Нинди матур дөнья,
нинди тыныч
      җир-күгендә!
Кояш бата.
      Ай нурлары –
кызлар керфегендә.
Күкне җирдән аерып,
кинәт
      кара
           болыт ятты.
Дулкын ярдан купты,
болытларга
      ташлар атты.
Төне буе
диңгез шавы изде
      төш аралаш.
Мин уяндым,
      тәрәз ачып
тәүге нур карагач.
Юеш комнан,
      авыр атлап,
ике солдат бара.
Арган дулкын
солдат итегенә
      башын сала.

1962

«Бер исә җил, бер тына…»

Бер исә җил, бер тына,
күк йөзе болыт кына.
Болытлар кичәр идем
искән җил булып кына.
Җил исә дә гел исә,
агыла болытлары,
тагыла болытлары…
Үтәргә иде ары.
Болытлар алып килсәм
күгеңә синең, иркәм,
япма тәрәзәң иртән,
болытлар белән килсәм.
Яшенле яңгыр кирәк –
таралсын кара болыт.
Кавышсын ике йөрәк,
яшенле чаткы булып.

Карасаң тәрәз ачып,
җил-яшен тынгач кына, –
табарсың яшен ташын
суынгач, сулгач кына.

1962

Поезд бара

Поезд бара,
поезд бара.
Кара диңгез
кала, кала…

Омтылгандай
хушлашырга,
дулкыннары
ярга кага.

Поезд бара,
таулар яра.
Кыя ташлар
кыелып кала.

Алда дала,
янда дала.
Көнбагышлар
көнгә бага.

Күмер таулар
кинәт калка.
Тау-тау байлык
илдә арта.
Поезд илтә
кемне кая –
кемдер бара,
кемдер кайта.

Көн дә, төн дә
тормыш бара,
әй, юлаучы,
йоклап калма!
Юллар чаба,
сулар ага,
якыная
ерак ара.

Ике якта –
миләш, балан.
Хушыгыз, хуш,
пальма, банан!
Башка диңгез
дулкынлана:
бодайлар
баш иеп кала.

Манаралар
ераклардан
үрелеп карап
каршы ала.
Тәгәрмәчләр
җырлап бара:
бәхетне кем
кайдан таба.

1962

Кыш үтмәгән әле

Кыш үтмәгән әле,
йомшак җилләр
яз хисләрен инде уята.
Алтын көзге белән ирештерә,
кояш көлеп карап куя да.

Тау түбәсе нейлон тунын салган,
бер елмаеп кояш назлауга.
Кырлар исә
      яшел уҗымнарын
ябып саклый –
      әле яз алда.

1963

Елга ага

Ярларына тулып, елга ага,
яулыгымны салдым юарга.
Яшь киленнәр төшә кер чайкарга,
таң атканда, кызлар су ала.
Саф гәрәбә кебек су ага.

Каплар булса юлын карлы бозлар,
ярсына да елга, болгана.
Кар сулары белән җыен чүп-чар
агып төшә язын елгага.
Җир яшәрә – елга болгана.

Тормыш!
Син дә Идел-елга кебек,
ярлар тулса, ярып яңасын,
бозлар туңса, ватып,
      кайнап, ярсып
агасың да һаман агасың,
агым көчен кайдан аласың?

Бу дөньяның әле азмы кере?
Җыйсаң, булыр иде сазлавык.
Саф гәрәбә кебек чишмәләре
ургып чыга, тау-таш актарып.
Елга ага һаман сафланып.

Суга төшсәм, чылтырап аккан чишмә
сорый иде: «Сеңлем, ни йомыш?»
Шул чишмәнең саф тамчысы булып,
агымыңа чыгыйм, әй, тормыш!

1963

Күзләреңдә

Син әйтмәдең, ә мин сизми йөрдем,
яшердеңме,
      йә син түземме? –
Тутырып карау белән,
           күзләреңнең
иң түрендә күрдем… үземне.

Күзләреңдә синең диңгез төсе,
диңгез холкы –
      ярсый, карая,
Ә кайчакта, ярларыннан ташып,
дулкын бәреп керә арага.

Башым куеп дулкын уңаена
агыйммы соң, каршы йөзимме?
Ә каршыңа бассам,
           күзләреңнең
иң түрендә күрәм үземне.

1963

Юлларга чыксаң

Мамык кар төшеп тора,
йомшак җил исеп тора.
Ак шәлең болгап, каен,
ак юллар миңа юра.

Көн иткән йортым-курам…
Озата чыга урам.
Сез ачык капка белән
көтәрсез мине, беләм.

Чыгам мин атлап кына,
кышкы юл ап-ак кына.
Колачын җәйгән дала,
җилләре каршы ала.

Җилләре ачы, кырыс.
Күңелем, булма тыныч.
Нинди тын иде урам…
Юлларга чыксаң – буран.

1963

Машинада атлар

Кара тасма юл сузылган,
ике якта – ак кар.
Машиналар узышалар,
машинада – атлар…

Җирән кашка моңсу гына
карап бара юлга.
Дан казанган мәйданнарың
кайда, кара юрга?

Көмеш дага ялтыратып
юртыр гына чаклар…
Җилдәй очкан машинага
төялгәннәр атлар.

Дилбегәдән рульгә күчте
егетләрнең кулы.
Мәйдан түгел,
      галәм гизеп
үтә батыр юлы.

Юл ташларын ат ташыды,
таныш һәрбер чаты –
кара көздә, тездән батып,
чыгалмыйча ятты.

Пар кыңгырау чылтыратып
юртыр гына чаклар…
Машиналар чаба юлдан,
машинада – атлар.

1963

Бәхет

Дөньяда шатлык нихәтле,
яшәсәң ямен табып!
Су белән кара икмәкнең
ашасаң тәмен табып.

Маңгайга язганын, сөртеп,
тир белән сугa салам.
Язмышны үзем язам мин,
бәхетне үзем табам.

Шау яфраклы тирәк үсә,
кадасам җиргә таяк.
Бер эндәшсәм карурманга,
ишетәм күпме җавап!

Йөргән җирләрем хикмәтле –
түшәлгән яшел келәм.
Язмышны күрә,
      икмәкне
үзем үстерә беләм!

1963

Иртәнге җилләрдә

Иртәнге ай йөзә,
аксыл юллар алда.
Ак юрган астында
басу-кырлар ялда.

Атлыйсың сак кына –
йокламый Җир-ана.
Тирәннән яктыга
кара елга ага.

Иртәнге җилләрдә
мин чыгам кырларга
җирнең сулышын,
йөрәк тибешен тыңларга.

Без йөргән юлларда
алтын фонтан ата.
Без булган җирләрдә
якты нурлар арта.

Кыш уза, яз җитә,
уҗымнар уяна.
Урманга җыр кайта,
тургайлар куана.

Чык төшә юлларга,
мин чыгам кырларга
җирнең сулышын,
йөрәк тибешен тыңларга.

Иртәнге җилләрдә
бодай дулкынлана.
Үзенә чакыра, –
төнге утлар яна.

Без йөргән җирләрдә
кайнар эзләр кала.
Кул тисә җиремә –
кулдан алтын тама.

Таң нуры юлларда,
мин чыгам кырларга
җирнең сулышын,
йөрәк тибешен тыңларга.

1963

«– Тиз кайт, әни…»

– Тиз кайт, әни, – диеп калса бала,
сабый белән булыр ана җаны.
Санап торыр күрешү араларын
сәгать саны түгел, минут саны.

– Хат яз, балам, – диеп калыр ана,
улы китәр ерак юллар белән.
Санар аннан күрешү араларын
айлар белән түгел, еллар белән.

1963

Киек казлар китә

Киек казлар китә, көзләр җитсә,
киек казлар китә каңгылдап.
Ерак юлда сезне саклар идем,
каплар идем җилдән, яңгырдан.

Сызылып кына зәңгәр юллар кала,
ил чикләре сезгә чик түгел.
Ят күзләрдән көнлим, киек казлар,
ник чит җирләр сезгә чит түгел?

Яулык болгап калам сез киткәндә,
киек казлар, тагын кайтыгыз.
Каршы алса дуслар ерак илдә,
канат кагып сәлам әйтегез.

Көн яктысы кунган ак канаткай
яктылары төшсен төннәргә.
Кагынганда, агым суларымның
тамчылары төшсен чүлләргә.

Сәлам алып каурый очларында,
яз кайтырсыз, диңгез – чик түгел,
чиксез илләр, уртак телләр табу –
безгә дә бит, дуслар, чит түгел.

1963

Янә килдем Минзәләгә

Минзәлә юллары такыр, диләр…
Такырлыгы чынмы, түгелме –
шул юллары менә ничә еллар
һаман тартып торды күңелне.

Минзәләдә ярлар матур, диләр…
Ялгыз кеше ансын карасын.
Койрык кагып чапкан грузовойда
Чаллы белән Минзәлә арасын
кайчандыр бер очып үткән идек,
түмгәкләре саен
бер-беребезгә ныграк сыенып,
юлда җыелып яткан кар суының
биткә чәчрәвенә сөенеп.

Бездән дә бай кеше булмагандыр:
икебезгә – ике чемодан…
Агач өйдән нәни бүлмә алгач,
шатлык ашкан иде чамадан.
Ашау өстәле дә шул чемодан,
язу өстәле дә – чемодан,
Гел шатлыгы истә.

Борчулары
      сүзсез генә әллә йотылган.
Сыңар чиләк тотып, иртә таңнан
суга чират тору онтылган.
Гел шатлыгы калган. Язлар саен
мәктәп кичәләре хәтердә.
Ун ел элек унны бетергәннәр
унҗидедә кебек хәзер дә.
Минзәләдә юллар такыр, диләр…
Бәхетлеләр өчен такыр ул.
Минзәләдә ярлар матур, диләр…
Сөя белгән өчен матур ул.

Сикәлтәле сиртмә юлларыңнан
оча-оча килдем мин янә!
Бәхет кошым әллә бер каурыен
синдә калдырганмы, Минзәлә?

1964

«Көн эссе…»

Көн эссе.
Су өсте – нәкъ көзге.
Күктән нур коела.
Таң белән уянган күп төсләр
җуела, җуела.
Бик иртә чык кипкән.
Күзләрем
      камаша яктыга.
Баш иеп, миләүшә берәүне
озаткан вахтага.
Ай күргән эзләрне, и кояш,
чык белән алдыңмы?
Таң белән уянган төсләрне
оталмый калдыммы?

1964

Җырчы дустыма

(Венера Шәриповага)

Ике күзең, ике күзең – утлы күмер,
бер карасаң, ничә күзләр кабына.
Күз сирпесәң, ничә йөрәк, ничә күңел
өметләнәп, канатланып кагына.

Җыр башласаң, болыннарга, тугайларга,
сахраларга әйди көмеш кыңгырау.
Китәсе лә бергә, борылып карамый да!
Ә күңелдә, ә күңелдә бер сорау:
Җырга ияреп, дулкыннарга төшеп чумсам,
гел янармы, йә сүнәрме бу дөрләү?
Сүнмәгән дә, күмер булып көймәгән дә,
яннарыңда нигә соң юк тик берәү?

Ике күзең, ике күзең – якты йолдыз,
сүндерәдер бик күпләрнең кайгысын.
Таң белән таң очрашалмый, кавышалмый…
әллә шуңа үзең һаман ялгыз син.

Китәсе лә иде бергә еракларга,
еракларга әйди көмеш кыңгырау…
Сагынырсың да, әйләнерсең дә карарсың:
өметләнеп калганнар күп,
           син – берәү.
Шуны сөйләп чыңлый көмеш кыңгырау.

1964

Хәерле сәфәрләр

Урманнар, болыннар,
мәһабәт чыршылар…
Юлларда онтыла
мәшәкать-борчулар.

Бу җитез каеннар
кая гел йөгерә?
Кич була, ай чыга,
вагонга төн керә.

Шуышып төн керә,
моңая җырчылар.
Мәхәббәт турында
көй яз да җыр чыгар.

Тылсымлы аһәңнәр
җилкетте гомергә.
Сагышлы көй белән
кермә син күңелгә.

Йөрәкнең иң нечкә
кылына кагылма.
Һәй, гореф-гадәтләр
бик кырыс авылда.

Сездәге җыр-уен
чамасыз ярамый.
Бу төннәр алдаучан
томандай таралыр.

Җыр-уен – сезгә эш,
эшнең бер төрлесе.
Ә мине көтәдер
җир эше, тир эше.

Җырлыйлар җырчылар:
«Җилләрдә гөл сынар…»
Кем сынар, кем чыдар –
туасы көн сынар.

Паровоз ыргыла,
төтеннәр төтәтеп.
Ашыга вагоннар:
– Көтәдер, көтәдер…

И, туган якларның
ник якын җир-суы?!
Үрелгән пар толым –
шатлыгы, борчуы.

Иелә-бөгелә
каршылый арышлар.
Ә сез бит биредә
тик узып барышлый.

Хәерле сәфәрләр!
Бу минем тукталыш.
Ә йөрәк ник янмас:
көтәдер уттай эш.

Мәхәббәт турында
җырлыйлар җырчылар.
Юлларда онтыла
мәшәкать-борчулар…

1964

«Болыннарда – сихри бер ямь…»

Болыннарда – сихри бер ямь.
Такыялар үреп киям.
Чәчкә кадыйм чәчләремә –
бөтен дөнья чәчкә генә.
Йомшак кына җилләр исә.
Яфрагына җилләр тисә,
ак энҗеләр сибә шомырт.
Бу табигать нинди юмарт!
И былбылым, сандугачым,
бармы сайрап туяр чагың?
Гүзәллектән эри җаным,
бармы, башым, уяу сагың?
Ак күбәләк тибрәп оча,
чык суларын гөлдән эчә.
Дөнья аңа гөлгенәдәй,
гомере ләкин бер генә җәй.
Гөлләр сыйпап узыйм, дисәм,
кулларымны чәнчә билчән.
Былбыл тавышын тыңлап йөрсәм,
бәбкәләрне аулый тилгән.
Сөендерә язгы тамчы,
сискәндерә яшен-камчы.
Ә син сайра, сандугачым,
күңел – былбыл,
      йөрәк – лачын.

1964

«Ак конвертта адрес…»

Ак конвертта адрес –
     Казан.
Күк конвертта адрес –
     Казан.
Казан, Казан,
     сиңа язам.
Язам, бозам,
     сызам-язам.
Язам –
     килсә бәла-каза,
сиңа язам –
     шатлык артса.
Эндәшмичә калсаң,
     Казан,
шуннан авыр булмас
     җәзаң.
Җырлар язам сиңа, Казан, –
түгел синдә җырлар аздан.
Казаныңда кайнат, Казан,
Иделеңдә айкат яздан.
Җырлап акса,
     дөрләп янса,
димәк, яшим,
     нурлы Казан!

1964

«Кичке шәфәкъ…»

Кичке шәфәкъ.
Яна офык.
Күктә – төрле төсләр.
Бик ямьле дә
һәм моңлы да
шушы җәйге кичләр.
Үрмә гөлкәй үрли, әнә,
ал нурларга сузыла.
Көн ачылды,
якты көнкәй,
узма әле, узма.
Үткәрмәдем көн кайнарын
изрәп, үрмә гөлдәй.
Саклап йөрдем таң нурларын
күңел түрләремдә.
Офыкларда шәфәкъ нуры,
балкый барча төсләр!
Нигә моңсу була икән
шушы җәйге кичләр…

1964

«Чәчәкләр – аланда…»

Чәчәкләр – аланда,
чәчәкләр – болында.
Ак канат ромашка
гашыйклар кулында.

– Ярата, яратмый,
яратмый, ярата…
Өметле карашлар
иң соңгы канатта.

«Сөяме, сөймиме,
сөяме, сөймиме…»
Сөйгәне әйтмәгән
сүзне гөл сөйлиме?

– Ярата, яратмый,
ярата, яратмый…
Никадәр чәчәкләр
өзелгән канатлы.

Чәчәкләр – кырларда,
чәчәкләр – юлларда.
Табышкан, кавышкан
күп икән дөньяда.

1964

«Хисләр болыты…»

Хисләр болыты
кыя күкрәгенә тап булды,
ватылды
      челпәрәмә.
Өзелде,
      сибелде җиргә
           чын гәрәбә.
Әйләнеп кайтып эзләдең,
бөртекләп җыйдың тезләнеп,
ә җепкә тезмәдең.
Салкыннар алар, дымлылар,
чыкмы бу, бәсме…
Учыңда йөртәсең курынып¹,
кабат чәчелмәсме?

1964

«Чәчкә хисләреңне, букет итеп…»

Чәчкә хисләреңне, букет итеп,
сөйгәнеңнең аяк астына
салма, салма, дускай!
      Аларга бит,
ялгыш булса да, бер басыла.

1964

Саубуллашу вальсы²

Ак алъяпкычларда – ак канат,
күңел оча, гүя акчарлак.
Ак канат иңнәрдә,
     җилферди җилләрдә,
күңел оча ерак җирләргә.

Аерылыр чак җитә, дусларым,
сизелмәде ун ел узганы.
Хуш, мәктәп, үз күрдең,
     яшәргә көч бирдең,
канат куеп, безне үстердең.

Алда юллар, кайсын сайларга,
юллар чакыра әллә кайларга:
океаннар айкарга,
     очарга айларга,
тормыш дәрьясында кайнарга…

Алъяпкычың, дустым, ак икән,
ак булса да, салыр чак җиткән.
Хыяллар ак җилкән,
     кузгалырбыз иртән,
ерак юлга чыгар чак җиткән.

1964

Җырланмаган җырлар

(Цикл)

«Саргаеп көйгәнне…»

Саргаеп көйгәнне,
сөюдән үлгәнне
сөйлиләр борынгы бәетләр.
Янсаң да, көймә син,
саргаеп сөймә син,
замана гаепләр.

Үткәнгә иярмә.
Заманны иярлә –
чабышта чыныксын йөрәгең.
Юлчылар юл алыр,
моңлыга җыр калыр, –
кирәкле һөнәрең.

Ә җыр бит күтәрә.
Авыр юл үткәндә,
дәртле җыр һәрвакыт иң алда.
Ул ялгыз калдырмас,
арытмас, талдырмас –
сагышлы җырларга инанма.

Тик менә һаман да
бу яңа заманда
кешедә сагыш бар, кайгы бар.
Күңелләр көр була,
максатлар бер була,
ә юллар нигәдер аерыла.

Йолалар искерә,
тик менә хис кенә
һаман шул: буйсынмый, тузына.
Диңгезләр кушыла,
айга юл сузыла.
Ә күңел дигәнең өзелә, сызыла.
Күкләрне күкрәтә,
тауларны тетрәтә,
очканда очрашкан җисемнәр.
Нидә соң кодрәте? –
Күпләрне тетрәтә
янәшә җырланган исемнәр.

Мин дә җыр тыңладым.
Йокысыз төннәрем
таң белән тоташты, сизмәдем.
Ишеткәч, түзмәдем,
иясен эзләдем
күңелне кузгаткан сүзләрнең.

Эзләгән – тиз табар,
күңел бит – эзтабар,
бушлыкка чыдамый бик озак.
Бер тынса, бер тула,
җыр булып ургыла,
ә җырга юк йозак.

Бәлки, ул яңгырамас, –
кайда көз, кайда яз.
Эресен күңелләр юшкыны.
Яңарыр, онытылмас,
йөрәккә һәрчак хас
омтылу, ашкыну.

«Тәңкә карлар…»

Тәңкә карлар,
    алка карлар,
        ап-ак карлар ява.
Җәйләр,
    көзләр,
        йөргән эзләр
            кар астында кала.
Кара күзе,
    сабыр йөзе,
        әллә үзе якын.
Карлар ява,
    карлар ява,
        ә йөрәктә – ялкын.
Йолдыз карлар
    һавалардан
        нигә төшә җиргә?
…Күрми торсам,
    онытыр идем, –
        төшләремә керә.
Күктән йолдыз яудыралган
    сөю бар, ди,
        чындыр.
Салкын кышта
    яндыралгач,
        гыйшык уты – шулдыр.

«Яр тулып бозлар акканда…»

Яр тулып бозлар акканда,
нигәдер күңел тула.
Елыйсы килгән чакларда
җырласаң җиңел була.

Тамчылар тама, таш яра,
Ирешә теләгенә.
Күз яше эзләр уялмас
берәүнең йөрәгенә.

Ә күктә кояш елмая,
урамнар дәрья төсле.
Яз быел матур килә бит,
кешеләр көләч йөзле.

«Чык-чык» дип килә чыпчыклар
Тәрәзәм турысына.
Каршылыйм таңны, сөялеп
тәрәзә борысына.

Сыерчык килгәнен көтәм,
күңелемне аңлар иде.
Барыр да аның каршына,
талпынып сайрар иде.

Сыерчык теленә салып
җибәрсәм сагышымны,
ул да бер моңланыр иде,
ишетеп тавышымны.

Сәламен, бәлки, җибәрер
җырчы кош канатында…
Сыерчык килгәнен көтәм,
күңелемне аңлатырга.

«Күзләреңнән нурлар агылганда…»

Күзләреңнән нурлар агылганда,
керфекләрең ничек талмый соң?
Син карыйсың миңа, гел карыйсың,
әйтер сүзең әллә бармы соң?
Син карыйсың үзең, керфекләрең
серләреңне җыя, яшерә.
Син яшермә инде, әйт, яшермә,
сүз табалмыйм башлап дәшәргә.
Көн дә йөргән юлларыңа чыгам,
дәва эзлим йөрәк сызлауга.
Син кызганма инде, һич кызганма,
күз нурыңны сирпе узганда.
Күзләреңдә, ахры, тылсым бардыр, –
сине күрми бер көн түзалмыйм.
Мин эзләмим сине, юк, эзләмим,
эзләреңнән генә күз алмыйм.

«Күзләр белән күзләр очрашканда…»

Күзләр белән күзләр очрашканда,
калам төсле упкын читендә.
Сагына да төсле, чакыра да…
Соңгы адымны ясау читен дә.
Тиңсез сагыш кара тирәнлектән
якты өмет булып бөркелә.
Әллә көтә, әллә икеләнә,
кулын сузмый, куя иркемә,
Ә мин һаман сихерләнгән сыман
басып торам упкын читендә.
Күзне йомсам, бәлки, атлар идем,
күрәләтә керү читен лә…

«Иртәрәк килмәдең…»

Иртәрәк килмәдең,
и ләйсән яңгыры.
Бөредә йомылган
яфраклар арыды.

Саргаеп көттеләр
үләннәр, уҗымнар.
Сарылган тузанны
тамчылар юсыннар.

И яңгыр, ю әле
берәүнең тәрәзен.
Күтәреп карасын
күңеле пәрдәсен.

Тамчылар, тамчылар,
белегез бер серне:
мин – бердәнбереме,
күпләрнең берсеме?

Нигә соң тәрәзә
томанлы, тузанлы…
И ләйсән яңгыры,
юдырып уз әле.

«Кайдан синдә бу кадәр…»

Кайдан синдә бу кадәр
сөенеч, шатлык?
Шатлыгың миңа күчә,
үзеңнән артып.

Очраштык. Әйтер сүз юк.
Үтәргә юл юк.
Сиңа ни сөйли икән
тынычсыз тынлык?

Кара коңгырт күзләрнең
төрлесен беләм.
Яз сыман яктыларын
беренче күрәм.

Үзем нигә елмаям,
сәбәпсез көләм? –
Нигә сөенүеңнең
сәбәбен беләм…

«Яңгыр ява…»

Яңгыр ява,
     яңгыр ява,
         гөрләп сулар ага.
Җыелмаган бөртекләрем
         кала инде,
             яна.
Урылганы,
     егылганы,
         сугылганы бергә…
Нигә килү кирәк инде
         чакырылмаган җиргә?
Җыяр идем,
     куяр идем
         келәтләрне биккә.
Йозак-келә табалмадым
         йөрәккә һәм күккә.
Яшьнәп, күкрәп калыйм диме
         җәйнең соңгы ае?
Күктәгеләр күкрәр инде,
         җирдәгегә – авыр.
Яңгыр ява, яңгыр ява…
         Гөрләп сулар ага.
Галәм суы сүндералмый,
         яна йөрәк, яна.

«Табышмакның җаваплары кызык, –…»

Табышмакның җаваплары кызык, –
я бик ерак, я бик якыннар.
Син эзлисең мичтән пәрәмәчләр –
алар йолдыз булып балкыйлар.

Йөрәгенә ут салучы бала
Кайда йөри?
     Табу, һай, авыр.
Ә ул синең каршыңда ук икән:
кайнап торган сары самавыр.

Ак самавыр җырлый, гөрли генә,
Дус-ишләрне җыя табынга.
Тик йөрәге кеше кулы белән
утлы күмер салып кабына.

Янар йолдыз төннәр карасына
үз яктысын биреп яктыра.
…Синең күзләр йолдызларга тиңме, –
хыял илләренә чакыра.

Эзләгәнне бик якыннан тапсаң,
табу сөенече ник сүрән?
Ерактагы учак якты сыман,
якын килсәң – инде ул сүнгән.

Табышмаклар дөньясына кереп,
әллә инде үзем югалам.
Минем өчен әле табылмаган
табышмак син. Эзлим, уйланам.

«Яланаяк юлга чыгам…»

Яланаяк юлга чыгам,
әле янам, әле туңам,
һаман барам бер ялсыз.
Әллә җәй бу, әллә кыш.

Берәү аңлый, берәү каргый,
аяк тала, йөрәк армый.
Һәр борылыш – сөенеч,
әллә бәйрәм, әллә эш.

Бер югала, бер табыла,
бер еракта, бер янымда, –
кояш кына бата кич.
…Әллә өн бу, әллә төш.

«Бозлы диңгез ятса арабызда…»

Бозлы диңгез ятса арабызда,
эретер иде кайнар хисләрем.
Карлы таулар булса, мәхәббәтнең
канатлары белән кичәрмен.
Юллар, еллар безне аерсалар,
йөрәкләргә алар киртәме?
…Бер сукмактан йөреп очрашканда,
туктап кул да бирми китәмен.
Күзләреңнең сихри нуры сүнәр,
караларын түгеп карама.
Очып, йөзеп, атлап чыгалмаслык
кеше язмышы бар арада.

«Буранлы кышларым, яшенле җәйләрем…»

Буранлы кышларым, яшенле җәйләрем,
Йокысыз таңнарым, кичләрем…
Кайларда кышлады, кайларда җәйләде
хыялда сакланган төсләрең?
Ә хыял канатлы, ябуны яратмый.
Кошларга киңлек бир, югалмый.
Кундың да, очтың да, тотарга кыялмыйм,
бәхетме, әллә син хыялмы?
Ә бәхет түгәрәк,
     килә ди тәгәрәп,
туп итеп уйнарга, чөяргә…
Очасың, төшәсең, туктама, тәгәрә.
Кояшы артыннан җир калмый иярә.
Кайсыннан алыйм да,
     бирим соң кайсына, –
берәүнең бәхете – берәүнең кайгысы.
Кайгыны бүлешәм, шатлыкны өләшәм.
Ә бәхет бүленми, ник аның яртысы?
Торналар очалар,
     торырга кушалар.
Җыр белсәң, кошка бир, таратыр.
Кешедән качырган,
     эченә яшергән
сукыр ут саргайтыр.
Чаткылар уйнасын,
     йоклаган уянсын, –
мин күккә йолдызлар чөям.
Сүнсә дә, нур калсын.
Көл түгел, җыр калсын, –
     янам мин, сөям.

«Болытларны ярып, нидер үтте…»

Болытларны ярып, нидер үтте,
әллә яшен, әллә аҗаган.
Табылмаган, танылмаган уктай,
йөрәгемә нидер кадалган.

Кузгата да, сызлата да сыман,
җәрәхәт тә кебек, түгел дә.
Көе табылмаган, язылмаган,
җырланмаган җырдай күңелдә.

Сызлаган да булды, эзләгән дә.
Ул чакларны инде оныттым.
Эзләгәндә түгел, сизмәгәндә,
юлларыма нигә юлыктың?

Сизелмәгән, әле бизелмәгән,
өзелмәгән гөлләр кирәкме?
Күз күрмәгән гөлнең энәседәй,
нидер чәнчеп тора йөрәкне.

«Синең куллар белән минем куллар…»

Синең куллар белән минем куллар,
синең юллар белән минем юллар,
очрашса да, бергә үрелмәс.
Саумы, диеп, кемнәр кул бирмәс.

Ә мин кулым бирәм, син сузганда.
Ә мин өнсез булам, син узганда,
йөрешләрең әллә тылсымлы.
Очрашулар безнең бик соңмы?

Үзем кулым алам кулларыңнан,
үзем күзем алмыйм юлларыңнан,
булыр төсле берәр могҗиза.
Көн артыннан шулай көн уза.

Ә мин сыныйм акыл белән хисне.
Баскан җирдә карлар эрер төсле…
Йөрәк каты тибә, тиз эремәс.
Күзләреңә туры карасам да,
эчләремдә утлар кайнаса да,
кулым салкын булыр, сиздермәс.

«Чәчләреңне тарар идем…»

Чәчләреңне тарар идем,
күзләреңә карап.
Алар көзге көндәй соры,
болыт сыман кара.

Беләм бит мин ул күзләрнең
иң бәхетле чагын.
Тирбәндереп, сискәндереп
карарлармы тагын?

Кояш кебек кирәк миңа
яздай якты йөзең.
…Атналары бик тиз уза,
бәйрәмнәре – озын.

Отыламы, онытыламы
язылмаган җырлар?
…Иңнәремә салынмаган,
кагылмаган куллар.

Серләреңне белер идем,
күзләреңдә – томан.
Алар бүген ерактагы
кара урман сыман.

«Кашларың кыйгач» дигәннәр…»

«Кашларың кыйгач» дигәннәр
чәчеңне үрмәсеннәр.
«Башларың ялгыз» дигәннәр
яшеңне күрмәсеннәр.

Гөлләргә тиңләсеннәр,
алларга тиңләсеннәр.
Арага кергәннәре дә
яраңны күрмәсеннәр.

Сагышлар йөздә чагылса,
әйдә, бер сөйләсеннәр!
«Сагына» дисә дисеннәр,
«ялына» димәсеннәр.

1964

Йөрәк җыры³

Тиңләр өчен серле күзләреңә,
күк йөзеннән йолдыз эзләдем.
Гөлләр сибеп йөрдем эзләреңә,
ятка калганыңны сизмәдем.

Ян син, йөрәк, ян син, ян көчлерәк,
ялкыннарың бер чак сүрелер.
Янган мәхәббәтем очкыннары
йолдыз булып күккә сибелер.

Караңгыда юллар эзләрсең дә
йолдызларга карап табарсың.
Сызылып кына йолдыз атылганда,
өзелеп сөюемне аңларсың.

1965

Яңгыр килә

Яңгыр килә, яңгыр килә
кара урман буеннан.
Явар түгел, кояр яңгыр –
күк болытлар куерган.

Яңгыр килә, яңгыр килә,
юл өстендә – ком-тузан.
Әйдә, бер яу, җәйге яңгыр,
ком-тузаннан тын кысан.

Яңгыр килә, яңгыр килә,
күк күкрәтеп, яшенләп.
Узма, яңгыр, җил уйнатып,
явар булсаң, яу чынлап.

1965

«Ымсындыңмы, күңел?..»

Ымсындыңмы, күңел?
Актыккысы.
Ахыргысы булсын. Соңгысы.
Очып барган идең каршысына,
Сынып килде Амур сөңгесе.

Сөюемне яклап яуга чыксам –
каршы сөңгеләр юк,
     буш кыны.
Йөрәгеңдә калкан –
     янган, сарган
сүнгән мәхәббәтләр юшкыны…

Еллар аркылы⁴

Еллар уза. Менә тагын бер ел
саубуллашып узды үткәнгә.
Ямансудыр карап калу,
         еллар
гомер йомгагыңны сүткәндә.
Ерагая бара йомгак очы,
кечерәя бара йомгагың…
Һаман киләчәккә омтылганга,
гомер җебен үлчәп тормадым.
Юк, ел түгел,
без үзебез үттек,
җырлар җырлап еллар аркылы.
Чор – оркестр гүя,
         кеше гомере –
әйтерсең лә шуның бер кылы.
Кыл тартылган саен, көй югары,
алдан тия җиле, яңгыры.
Кыл өзелсә, еллар чыңлап кала,
кайтавазлар булып яңгырый.
Җыр көчәя һаман, күтәрелә,
алдан тия уты, ялкыны.
Юк, ел түгел,
         без үзебез үттек,
юллар ярып еллар аркылы.

1965

Агым сулар⁵

Агым сулар ярсып ага,
әллә яры тар микән?
Сулар ага, йөрәк яна,
сүреләсе бар микән?

Агым суда, агым суда
агып китә балдагым.
Агым сулар ташлап китә
үз дип көткән ярларын.

Агым суга сал төшердем,
тал бөгелә, кисмәдем.
Хисләреңне җилкән итеп,
бармы дәрья кичкәнең?

Аккан сулар кире кайтмас,
иңләп-буйлап йөзәрмен.
Син онытсаң, мин бәс булып
керфегеңә төшәрмен.

1965

«Су буйларын буйлыйм…»

Су буйларын буйлыйм.
     Ярга басып,
рәсемнәр дә, җыр да язганнар.
Гел яшәреп торган бизәкләрне
табалмаган әле рәссамнар.

Нинди серле минем зәңгәр күгем!
Күк гөмбәзе, беләм, ачылган.
Ләкин хыял очкан биеклеккә
менәлмәгән әле лачыннар.

Үлчәп төштек девон тирәнлеген –
океан-диңгезләргә тиң генә.
Кеше күңеле – тиңсез тирән дәрья:
беркем җитәлмәгән төбенә.

1966

Урсал тауда⁶

Ярларына кайтты елга,
яшелләнде киң ялан.
Урсал тауда – күксел томан,
әллә шуңа моңланам.

Яшьнәп, яшеннәр көйдерсә,
яңгырда калып чылан.
Урсал тауда – кара урман,
керсәм чыгалмам сыман.

Көзләр килде –
     төсләр төрле,
алтын бизәк – ай гынам!
Урсал тауны сары сарган,
әллә шуңа кайгырам?

Үтә айлар, көтә Зәйләр,
суларында йөзалмыйм…
Урсал тауга карлар яуган,
барам инде, түзалмыйм…

1966

«Кар суы шаулап-гөрләп акты…»

Кар суы шаулап-гөрләп акты,
кошларны уятты.
Минем кайгы-хәсрәтем кайтты,
җылатты, юатты.

Гөл керфекләрен түбән иде.
Бар дөнья тын калды…
Минем бәхетем-шатлыгым китте:
ай күрде – көн алды.

Бәхеткә шулай килеп-китеп
йөрергә калдымы?
Узгынчы узар. Кайсы туктар:
шатлыкмы? Кайгымы?

1966

Җирдәшләр

Кешеләрне дус һәм туган иткән
олы бер хис – күңел көзгесе.
Авылдашың әйбәт кеше булса,
мактанасың:
     – Минем дус кеше.

Газет-журналларны актарганда,
эшләреңнән бераз арынгач,
тукталасың таныш бер рәсемгә:
– Герой, герой!
     Минем райондаш!

Турнир барса бөтен ил буенча,
шунда гына була бар хәстәр:
– Нәҗметдинов тагын «мат» чәпәде!
Сынатмыйлар безнең кардәшләр!

Космонавтлар күктә.
     Тетрәп китә
читтә яшәп чәче бәсәргән.
Сулган сыны турайгандай итә:
– Минем ватандашым!
     Рәсәйдән!

Дус-туганлык хисе кешеләрнең
күзен ачкан гомер-гомергә.
Авыллар күп,
     илләр, калалар күп,
ә Җир шары бары бер генә.

Шул мөкатдәс Җирнең бер баласы,
сабыйларның
     бер анасы булып
         мин дәшәм:
– Йолып калыйк Җирне ут-мәхшәрдән,
    әй кешеләр,
         без бит – җирдәшләр!

1966

Ерак икәнен дә беләм⁷

(Җыр)

Таң атканда уйланам,
Су акканда моңланам.
Таң нурында син йөзәсең,
утларыңда мин янам.

Биек тауга менимме,
агым суга керимме?

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.

1

Курыну – югалтудан курку, кызгану.

Артка

2

М. Имашев музыкасы.

Артка

3

М. Имашев музыкасы.

Артка

4

Р. Бикбулатов музыкасы.

Артка

5

Р. Бикбулатов музыкасы.

Артка

6

Р. Нәгыймов музыкасы.

Артка

7

М. Имашев музыкасы.

Артка