Yurgen Habermas (32276290)
İnsan təbiətinin gələcəyi

ÖN SÖZ

2000-ci ilin Dr.Marqrit Eqner mükafatına layiq görülməyim münasibəti ilə 9 sentyabr 2000-ci ildə Sürix universitetində çıxışım əlinizdəki kitabın ilk fəslini təşkil edir¹. Bu çıxışda boşuna xərclənməmiş, səmərəli keçən gözəl bir həyatın nə demək olduğuna dair kritik sual qarşısında post-metafizik düşüncənin özünə borc bildiyi o məşum səssiz qalmanın səbəbini və əsaslandırılışını, Kantın ədalət nəzəriyyəsi ilə Kyerkoqorun ”özün olma etikası” arasında bölgü edərək göstərməyə çalışmışdım. Bu kontekstdə gen texnologiyasında inkişafın səbəb olduğu mübahisədən yaranan bu əks sual da eyni zəmin üzərində müəyyənləşməkdədir: Fəlsəfə bu cür sub-etik suallar qarşısında səssiz qalmağına bir səbəb göstərə biləcəkdirmi?

Kitabın ikinci və əhatə baxımından ən əsas fəsli, 28 iyun 2001 tarixində Marburq Universitetində dediyim ənənəvi Kristian Vulf dərsinə əsaslanmaqdadır. Bu mətn post-metafizik düşüncənin ön şərtlərindən əl çəkməməklə yanaşı, yuxarıda danışılan mübahisəyə müdaxilə etməkdədir. Bu vaxta qədər genetik tədqiqatlar və gen texnologiyası üstündə edilən mübahisə, doğumöncəsi insan həyatının əxlaqi vəziyyəti barədə gedən lazımsız diskussiyalardan ibarət idi. Halbuki, mən gələcəkdəki istənilən bir zaman kəsiyindən geriyə dönüb baxmaqla, günümüzdə ilk baxışda mübahisəli qəbul edilən, amma yaxın gələcəkdə, bəlkə də, həyata keçəcək olan bazarın tələb və təklif mexanizmi tərəfindən nizamlanan liberal bir yevgenikanı² qələmə alıram. Çünki məncə, embrion araşdırmaları və PİD (Praimplantationsdiagnostik – İÖD-İmplantasiya Öncəsi Diaqnostika-döllənmiş yumurta hüceyrəsinin ana bətninə yerləşdirilmədən əvvəl, onda genetik çatışmazlıqların olub-olmamasını müəyyən edir – tərc) kimi mövzularda insanların qızğın diskussiyalarının səbəbi “insan yetişdirmə” metaforası ilə ifadə edilən təhlükələrə gətirib çıxarma qorxusu ilə bağlıdır. Çünki heç kəsdən hesabı soruşulmayacaq nəsillərarası bir qarşılıqlı təsir silsiləsinin doğuşundan narahat olmaqda haqlıyıq. Bu nəsillərarası təsirlər silsiləsi birtərəfli şaquli formada dövrümüzün münasibətlər sistemini deşib keçmə gücünə malikdir. Bunun qarşılığında, bütün gen-texnoloji müdaxilələrin məhdudlaşdırılıb qanunlarla müəyyən olunmasını dəstəkləyən “nizamlayıcı hədəflər”, müdaxilələri lazımsız və dar sahələrə həbs edirlər. Bu təqdirdə müdaxilə edəcək olan tibb mütəxəssisi icazə almalı olduğu ikinci şəxslə əməkdaşlığa getməyə məcburdur.

İlin son günlərində qələmə aldığım “Son Qeyd” mənə yönələn tənqidlərə cavab olmaqla bərabər, müdafiə etdiyim fikirlərdə heç bir dəyişiklik etmədiyimi, əksinə, öz mövqeyimi daha da qətiyyətlə bildirdiyimi göstərir.

Kitabdakı son hissə “İnanmaq və bilmək” layiq görüldüyüm Alman Naşirlər Birliyinin Sülh mükafatının təqdimi mərasimində 14 Oktyabr 2001-ci ildə etdiyim çıxışdandır. Bu yazı 11 sentyabr sonrası meydana gələn yeni bir mövzuya toxunur. Post-sekulyar cəmiyyətlərdə yaranan bir sahə içindəki demokratik konstitusiya dövləti vətəndaşların dünyəviləşdirilməsi fazasında insanlardan (inanan və inanamayanlardan) nələri gözləyir?

Yurgen Habermas. Ştarnberq, 31 yanvar 2001.

SƏSSIZ QALMANIN SƏBƏBI VƏ ƏSASLANDIRILMASI

“Doğru həyat nədir?” sualına veriləbiləcək post-metafizik bir cavab varmı?

Maks Frişin “Ştiller” əsərində hakim romanın qəhrəmanından soruşur: “İnsan oğlu ona verilən həyatı necə dəyərləndirir? Bu sualı heç doğru-dürüst dərk belə etmirdim. Bu sual sadəcə məni narahat edirdi. O qədər.” Friş bu sualı öyrənmək üçün verirdi. Belə ki, bu mövzuda daha dərin fikirlərə qərq olan oxucu özündə narahatlıq hissi keçirərək düşünəcəkdir:

“Mənə verilən bu ömrü necə yaşamalıyam?”

Filosoflar əsrlərlə bu suala veriləcək cavablarının var olduğunu düşündülər. Amma bu gün post-metafizik fəlsəfədə fərdi və hətta kollektiv həyatın davamına dair dolğun bir cavab verməyə cəsarət etmirlər. Məsələn, bu mənada Adorno, Minima Moraliyaya, həm Nitsşenin şən elminə (Fröhliche Wissenschaft – tərc) melanxolik bir bənzətmə edərək, həm də vacib bir acizliyimizi etiraf edərək başlayır: “Dostlara bir şeylər təqdim etdiyim bu hüznlü elm, dünya yaranandan bəri, fəlsəfənin ən dəqiqi sayılan.... doğru həyat təliminə dairdir.”³ Adornoya görə etika, sadəcə “hasarlı həyatdan epizodlar” haqqında bəzi dağınıq aforizmlərə icazə verə bildiyindən bu cür hüznlü bir elm vəziyyətinə düşmüşdür.

I

Bir zamanlar fəlsəfə təbiətə ve tarixə bir bütün olaraq hakim olduğunu, bu mənada da fərdi və cəmiyyət halında insan həyatının uyğunlaşdırılmasının zəruriliyini, guya “sabit bir mənalandırma çərçivəsinə” sahib olduğunu iddia edirdi. Necə ki, kosmosun və insan təbiətinin quruluşu ilə, dünya və insanlıq tarixinin mərhələləri doğru həyatın nə olduğuna dair normativ yüklü əsaslar yaratmışdı. Burada “doğru” sözü etalon yaradacaq bir mənada işlənirdi, beləliklə, həm fərdin, həm də siyasi cəmiyyətin təqlid etməyə təşviq edildiyi bir həyat modeli yaradılmışdı. Eynilə səmavi dinlərin öz qurucularının sərəncamlarını haqqa çatma yolu olaraq təqdim etmələri kimi, metafizika da bəzi həyat modelləri təqdim edirdi. Bu, təbii ki, çoxluqda qalan kütlələr üçün fərqli, azlıqda qalan bir ovuc seçilmişlər üçün isə çox daha fərqli bir həyat modeli idi. Bu anlayış içində yaxşı həyat və ədalətli cəmiyyət, etika və siyasət kimi mövzulardakı təlimlərin hamısı bir qəlibdən çıxmışdı. Lakin sosial dəyişikliklərin sürətlənməsi ilə əlaqədar əxlaqlı həyata dair bu modellərin müddətləri də getdikcə qısalırdı. Bu müddətlər (istər yunan polisini, istərsə də orta əsrlərin societas civilis cəmiyyətinin üzvlərini təşkil edən təbəqələri, şəhər mənşəli Renessansın şanlı nümayəndələrini, ya da Hegeldə olduğu kimi, ailə, burjua cəmiyyəti və konstitusiyalı monarxiyanın əmələ gətirdiyi sistemi əsas götürsünlər) sürətlə qısalırdı.

Bu yanaşmanın son nöqtəsi isə Con Rolzun müdafiə etdiyi siyasi liberalizmdir. O, bununla dünyagörüşlərindəki fərqliliklərə və həyat tərzlərində getdikcə artan individuallaşmaya öz etirazını bildirirdi. Bundan başqa fəlsəfənin müəyyən həyat modellərini nümunə göstərməsini, ya da ümumiyyətlə yolgöstərən rolunda çıxışetmə cəhdinin iflas olmasından kəskin nəticələr çıxarırdı. Rolza görə “ədalətli cəmiyyət” fərdlərin həyatı boyu nə edəcəklərini yenə onların öz ixtiyarına buraxmalı idi. Bu nəticə hamıya eyni azadlığı vəd etməkdə, etik bir “mənlik” anlayışının inkişafının formalaşdırılmasında və insanların “gözəl həyata” dair fərdi düşüncələrinin öz imkan və qərarları əsasında reallaşdırma şansı tanıyırdı.

Fərdi həyat planlamaları, əlbəttə ki, şəxslər arasında paylaşılan sosial həyat əlaqələrindən ayrı şəkildə meydana gəlmir. Amma qarmaqarışıq bir cəmiyyətin təşkilatlanmasında bir mədəniyyətin özünü başqa bir mədəniyyət qarşısında qoruya və davam etdirə bilməsi, ancaq bir mədəniyyətin yeni yetişən və “yox” demə imkanına sahib olan nəsillərini, dünyanı kəşf edib onu tanıtdıran semantiklərinin üstünlüklərini və əmələ yönəlmiş gücünü tanıdaraq yola gətirməsi ilə mümkündür. Mədəni müstəvidə bir “növlərin qorunması” ola bilməz və olmamalıdır. Demokratik bir hüquq dövlətində çoxluq azlıqda qalanlara öz mədəni həyat formasını, yəni dırnaqarası hakim mədəni-yurdun ortaq siyasi mədəniyyətindən fərqli ölçüdə, məcburən sırıya bilməz.

Yuxarıdakı nümunədən də göründüyü kimi, müasir praktik fəlsəfə ümumən normativ ideya iddia etmə vərdişindən imtina etməsə də, özünə ədalət problemi ilə bağlı böyük miqyasda məhdudiyyətlər qoyur. Müasir praktik fəlsəfə hamının mənafeyinə uygun gəldiyi qədər hamı üçün uyğun olanı müəyyən etməyə imkan verən norma və hərəkətləri hansı kriteriyalarla dəyərləndirəcəyimizə aydınlaşdırmağa çalışmaqdadır. Belə ki, ilk baxışdan əxlaq hipotezi ilə etikanın eyni mövzudan çıxışetmə görüntüsü yaratmağı da elə buna görədir. “Mən nə etməliyəm, biz nə etməliyik?” Ancaq burdakı öhdəlik anlayışı biz perspektivindən hamının bir-birinə yüklədiyi hüquq və öhdəlikləri bir kənara qoyub, birinci şəxsin təkindən başlayaraq öz həyatımızla maraqlandığımızda və davamında hər şeyi bir bütün halında düşündüyümüzdə “mənim üçün” ya da “bizim üçün” nəyin ən yaxşı olduğunu soruşmağa başladıqda tamamilə fərqli bir məna kəsb edəcək. Çünki mənim özümün yaxşı və pis olmağıma aid belə etik suallar müəyyən bir həyat hekayəsinin və xüsusi bir həyat yolunun yaratdığı mühitdə yaranır. Bu suallar özümüzü necə dərk etməyimiz, kim olduğumuz və ya nə olmaq istədiyimiz kimi identifikasiya məsələlərilə də sıx əlaqədardır. Belə görünür ki, bu suallara veriləcək, bütün hər kəsi bərabər şəkildə əhatə edəcək ümumi bir cavab yoxdur.

Bu səbəbdən ədalət və əxlaq anlayışları həm bir-birilərindən, həm də klassik mənada doğru həyat təlimi olan etika ilə fərqli bir yol izləməkdədir. Halbuki, əxlaq müstəvisindən hərəkət etdiyimiz vaxt böyük metafizik və dini anlayışlar halında nəsildən-nəsilə ötürülən, uğurlu olan və ya başqa bir sözlə, uğursuz olmayan həyat ifadələrindən imtina etməliyik. Çünki ekzistensial özünüdərketməyimiz bu cür ənənələrdən bəslənməyə davam etsə belə, inanc sistemləri arasındakı bu çəkişmədə fəlsəfə haqlı olaraq nəyəsə müdaxilə edib tərəf tutacaq vəziyyətdə deyil. Xüsusilə də, bizim üçün çox mühüm olan məsələlərdə fəlsəfə bir üst mərhələyə keçərək, sadəcə insanın öz-özüylə razılaşma müddətlərinin formalarını təhlil etməklə kifayətlənir, amma bunların məzmununa dair hər hansı bir fikir bildirmir. Bu vəziyyətin qənaətbaxş olmaması aydın olduğu halda, çox dərinə kök atmış belə bir səssiz qalma nümunəsinin əksinə hansı arqument gətirilər?

Ekzistensial özünüdərketmənin formaları üzərində ixtisaslaşan bir etik-filosofla bərabər çalışan bir əxlaq təlimi bu əməkdaşlığın əvəzini çox ağır ödəyir. Çünki, təəssüf ki, doğru aktı reallaşdırma motivasiyası ilə əxlaqi hökmlərin təhlükəsizliyini təmin edən kontekstin bütünlüyü aradan çıxır. Əxlaqi uzaqgörənlik insanın ölməzliyini ədalət ilə birləşdirən etik bir özünüdərketmə içinə yerləşdirildiyindən, iradəni təsirli şəkildə əlaqələndirir. Kantın qanunlarını davam etdirən deontoloji nəzəriyyələr əxlaqi normaların necə əsaslandırılıb istifadə edildiyini nə qədər yaxşı izah etsələr belə, əsasən onlar bizim nə üçün əxlaqi davranışlara riyaət etməli olduğumuz sualını cavablaya bilmirlər. Eyni zamanda siyasi nəzəriyyələr, demokratik ictimai bütünlük içində həmvətənlərin birlikdə yaşama prinsipləri ilə bağlı etdikləri mübahisədə bir məqsədə səmərəli şəkildə xidmət edən “müzakirə edilmiş müvəqqəti vəziyyətlə” niyə kifayətlənməyib, ictimai rifahı əsas götürmələri lazım olduğuna cavab tapa bilməzlər. Lakin etikadan qopmuş ədalət nəzəriyyələri, sosiallaşma prosesləri ilə siyasi həyat formalarının “asanlıq təmin edəcəklərini” ümid etməkdən başqa bir şey etməzlər.

Digər tərəfdən fəlsəfi etikanın sahəsini, psixi narahatlıq-ların aradan qaldırılmasında “həyata istiqamət” kimi klassik tapşırıqları çox da tərəddüd etmədən boynuna götürən psixoterapiya metodlarından niyə üstün tutması sorğusu daha da narahatedicidir. Məsələn, bu mənada psixianalizin fəlsəfi mənşəyi xüsusilə, Aleksandr Miçerlixdə diqqətəlayiq bir formada aydınlanmaqdadır. Miçerlix ruhi narahatlığı spesifik bir insani mövcudluq tərzinin ləğv edilməsi olaraq qiymətləndirir. Ona görə də psixi narahatlıq insanın özünün səbəb olduğu bir azadlıq itkisi deməkdir: Psixi cəhətdən xəstə olan insan, şüursuzlaşdırdığı problemini xəstəliyinin simptomlarıyla kompensasiya edir, başqa sözlə, xəstə insan özü-özünü gizləyərək bu narahatlıqdan qaçmağa çalışır. Miçerlixə görə bu vəziyyətdə tətbiq olunacaq müalicənin məqsədi həmin adamı yenidən özü haqqında məlumatlandırmaqdır, “ki bu çox vaxt xəstəliyi narahatlığa çevirməkdən ibarətdir, amma bu narahatlıq azadlığını yox etmədiyi üçün homo sapiensin səviyyəsini qaldırır⁴.

Psixi “xəstəlik” anlayışı, somatik xəstəlik anlayışı ilə bir oxşarlıq qurularaq ortaya atılmışdır. Bəs biz psixi cəhətdən sağlam olmaq mövzusuyla bağlı müşahidə edilən və tərəddüd etmədən qiymətləndirilən parametrlərdən böyük miqdarda məhrum olduğumuz halda, belə bir oxşarlıq qurmağa çalışmağımız nə dərəcədə düzgündür? Bu o deməkdir ki, nöqsanlı somatik nümunələri “narahat edilməmiş bir özü olmaqla” bağlı bir anlayış əvəz edir. Xəstənin iztiraba dözə bilməyib psixoanalistinə getməsi nəticəsində bu iztirabın qarşısı alınır, sözügedən narahatlıq diqqət çəkmədən normal həyatının içinə qarışanda, bu hal daha çox diqqət çəkməyə başlayır. Bəs psixoanalistin bacaracağını dəqiq bildiyi bir şeydən fəlsəfə niyə çəkinsin ki? Burada əsas məsələ, uğurlu ya da uğursuz həyata dair klinik məlumatların asan anlayışının aydınlaşdırılması iddiasıdır. Onsuz da Aleksandr Miçerlixin yuxarıdakı sözləri, Kyerkoqorun və mövcudluq fəlsəfəsindəki mövcud davamçılarının fikirlərindən inkişaf etdiyini açıq-aşkar göstərir. Özü də bu təsadüfən olmayıb.

II

Öz həyatının uğurlu olub-olmadığı haqda əsas etik sualına metafizika sonrası bir anlayış olan “özün olma imkanı” ilə cavab verən ilk insan Kyerkoqordur. Lütfkar Tanrıyla bağlı Lüter tərzi əsas sualla boğuşan protestant Haydeqqer, Yaspers və Sartr kimi fəlsəfi davamçıları üçün onu qəbul etmək çətin olmuşdur. Doğru həyatla bağlı Hegelin spekulyativ fəlsəfəsiylə mübarizə aparan Kyerkoqor, bu mövzuda post-metafizik olsa da, olduqca dini və teoloji bir cavab ortaya atmışdır. Lakin metodik ateizmə əməl edəcəklərinə and içmiş ekzistensial filosoflar, etik sualı təəccübləndirici və innovativ formada yenidən verib, həm əsaslı, həm də kifayət qədər rəsmi (daha doğrusu, əsl etik suallarda hər cür qəyyumluğu rədd edən qanuni bir dünyagörüşü ilə bağlı plüralizm perspektivindən baxıldığı halda, kifayət qədər rəsmi) formada cavab verən Kyerkoqorun düşünən tərəfini, yəqin ki, ancaq yavaş-yavaş kəşf ediblər⁵. Onların fəlsəfi dönüş nöqtəsi, etik və estetik dünyagörüşünü qarşı-qarşıya gətirən Ya/Ya danın Kyerkoqorudur.

Erkən romantizmin cəlbedici rənglərindən bəhrələnən Kyerkoqor həyəcansız və kinayəli formada içində axıb gedən, həmçinin ilişib qaldığı ana dalan “mən” mərkəzli mövcudluğa olduqca simpatik yaxınlaşmaqdadır. Bu hedonizmin əksi, fərddən özünü yığışdırmasını və altında əzildiyi dünyanın asılılıqlarından özünü yayındırmasını tələb edən etik həyat tərzidir. Fərd, fərdilik və azadlığının şüuruna çatmaq üçün özünü hər cür mübarizəylə ələ almalıdır. Beləliklə, öz-özünə səbəb olduğu əşyalaşma vəziyyətindən qurtuluşla birlikdə, özüylə arasında məsafə də qazanacaqdır. Artıq o, nəfəs-nəfəsə qalmış kimi hissələrə ayrılmış bir ömrün ad verilməmiş dağınıqlığından özünü yığışdırıb, özünə qayıtmaq surətilə həyatına tezlik və şəffaflıq qatacaq mövqedədir. İctimai ölçü baxımından, belə bir insan etdiyi hərəkətlərin məsuliyyətini boynuna götürdüyü kimi, başqalarına görə də məsuliyyət daşıya bilər. Zaman cəhətdən isə, adamın qayğılanacaq dərəcədə özüylə maraqlanması, keçmişlə gələcəyin eyni vaxtda bir-birinə keçən üfüqləri içində cərəyan edən mövcudluğunun tarixilik şüurunu aydınlaşdırmaqdadır. Bu cür öz şüuruna çatan insan “özünü bir tapşırıq sayır, bu tapşırıq ona tapşırılmışdır, lakin zahirdə o, bu tapşırığı özünün seçdiyini və özünün bir tapşırıq olduğunu düşünür⁶.”

Kyerkoqor öz-özünün şüuruyla mövcud olan fərdin İsanın dağ xütbəsində xülasə etdiyi düstur çərçivəsində qalaraq, tez-tez öz həyatı ilə hesablaşacağını qəbul etməkdədir. Halbuki, Kantın bərabərlikçi universallıq anlayışı ilə dini bir formaya düşən əxlaqi ölçülər haqqında Kyerkoqor o qədər də danışmaz. O, diqqətini tamamilə özü olma imkanının bünövrəsi üzərinə, yəni öz həyatına dair təqdim etdiyi dizaynın uğurlu şəkildə nəticələnməsi ilə bağlı sonsuz bir əlaqədən hərəkət edən etik öztəfəkkür və özseçimə fokuslanar. Fərd bir qayda olaraq mövcud olduğunu düşündüyü və konkret olaraq indikiləşdirdiyi həyat hekayəsinin keçmişini gələcəkdəki hərəkət imkanları cəhətdən ölçərək xüsusi şəkildə mənimsəyər. Digər bir sözlə, başqası tərəfindən yeri doldurulmayacaq bir insan və başqasıyla qarışdırılmayacaq bir fərd halına ancaq bu şəkildə gələ bilər.

Sonra fərd həyatının keçmiş dövrlərindəki mənfur anlara görə peşman olduğuna görə, öz tapdığı hərəkət nümunələrini utanmadan davam etdirməyə qərar verir. Beləlilkə, başqaları kimi təqdir edilməsini istədiyi özü düşüncəsini dilə gətirmiş olur. Artıq o, əxlaqi cəhətdən vasvası bir qiymətləndirməyə gedərək və bir fakt olaraq mövcud gördüyü həyat hekayəsini tənqidi cəhətlərini mənimsəyərək həm olduğu, həm də olmaq istədiyi adam olaraq əsaslandırır. “Öz azadlığı ilə əsaslanmış olan hər şey şəxsi olaraq ona aiddir, nə qədər təsadüfən qazanılmış kimi görünsə də…”

Ancaq Kyerkoqor ondan sonra bu cümləni istifadə etdiyi vaxt, sartrayağı bir ekzistensializmdən olduqca uzaqlaşdığı müşahidə edilir. “Bu ayrı-seçkilik etik bir fərd üçün öz keyfiyyətin bəhrəsi deyildir… O, özü-özünün dəftərxana işləri müdiridir, belə demək daha uyğun olar; içində yaşadığı əşyanın nizamına görə və Tanrı qarşısında məsuliyyət sahibi olan bir dəftərxana işləri müdiri…⁷”

Kyerkoqor insanın öz gücüylə ortaya çıxardığı etik mövcudluq formasının ancaq və ancaq iman sahibi birinin Tanrıyla əlaqəsi sayəsində bərpa ediləcəyindən əmindir. Beləliklə, spekülyativ fəlsəfəni arxasında buraxdığından post-metafizik düşüncəyə daxil olduğu göründüyü halda, post-dini deyildir. Halbuki, bu kontekstdə Hegelin Kanta qarşı istifadə etdiyi bir arqumenti özünün də istifadə etməsi ironikdir: Varlığa dair tədqiqatların çərçivəsini müəyyən edən əxlaq sokratçı və ya kantçı mənada sədəcə humanist biliklər üzərində əsaslandığı halda, əxlaqi doqmaların praktikada tətbiqi üçün lazımi motivasiyalardan xali olacaq. Kyerkoqorun qarşı çıxdığı şey elmi yanaşma deyil, əxlaqın zehni baxımdan yanlış başa düşülmə-sidir. Belə ki, əxlaq kamil bir şəxsin istədiklərini nisbətən xeyirli səbəblərlə yerinə yetirsəydi, dövrünün qatı tənqidçisi olan Kyerkoqorun mütəmadi olaraq dilə gətirdiyi o dəhşətli vəziyyəti (Yəni xristianlığa görə aydınlanmış və əxlaqi baxımdan özündən razı olduğu halda, son dərəcə çürümüş bir cəmiyyət) açıqlamaq mümkün olmazdı: ”Bütün bu bilik və anlayışların insanların həyatında heç bir gücə sahib olmaması həm gülməli, həm də ağlamalıdır.⁸”

Kyerkoqora görə bu ədalətsiz dünyanın laxtalanan dəyərsizləşməsi, ya da qorxmuş halda təqdiri bilik əskikliyindən deyil, iradə zəifliyindən qaynaqlanmaqdadır. Nəticədə, nəyin daha yaxşı olduğunu biləcək vəziyyətdə olan insanlar bunu bilmək istəmirlər. Buna görə də Kyerkoqor, ortada bir cinayətin yox, günahın olmağından söhbət edir. Nəticədə, cinayəti günah olaraq şərh etdiyimizdən bəri, bağışlanmağa məhkum olduğumuzu və bütün ümidlərimizi tarixin gedişatı ilə əks istiqamətli müdaxilə edən, pozulan nizamın və onun qurbanlarının tamlığını yenidən təsisetmə imkanına sahib olan mütləq bir qüdrətə bağlanmalı olduğumuzu bilirik. Belə ki, bu salamatlığa qovuşma vədi, bir tərəfdə şərtsiz tələbediciliyə sahib əxlaqla, digər tərəfdə öz-özümüzlə qayğılanacaq dərəcədə maraqlanmağımız arasındakı motivasiyaedici əlaqəni təmin etməkdədir. Post-ənənəvi vicdan əxlaqı, dini bir özünüdərketməyə əsaslandığı vaxt, şüurlu bir həyata sahib olmanın kristallaşma mərkəzinə çevrilə bilər. Beləliklə, motivasiya problemini Sokratla Kanta qarşı istifadə edən Kyerkoqor, İsa Məsihə qovuşur.

Halbuki, Klimakus (Philophoschie Brocken kitabında “Fəlsəfi qırıntılar” Kyerkoqor bu ləqəbi istifadə edir) hipotetik bir “düşüncə dizaynı” kimi gördüyü xristian salamatlıq müjdəsinin dünyagörüşü, neytral və post-metafizik sərhədlərdə yerləşən daxili düşüncəylə müqayisədə, daha “həqiqi” olub-olmadığından heç əmin deyildir⁹. Buna görə də Kyerkoqor, Antiklimakus adında başqa personajı da səhnəyə çıxararaq, qarşısındakı sekulyar Klimakusun rasional arqumentlərlə deyil, psixoloji fenomenologiyadan bəhrələndiyi düşüncələrlə Sokratı aşmağı üçün rəhbər rolunu oynamaqdadır.

Kyerkoqor bəzi simptomatik həyat formalarına müraciət edərək sağaldıcı “Ölümcül xəstəliyin” görünüş şəkillərini və əvvəllər maneə törədən, amma daha sonra şüur sərhədlərini keçərək mən-mərkəzli şüurun geri qaytarılması üçün şərt olan çarəsizliyin formalarını təsvir edir. Çarəsizliyin bu formaları səhih bir “özü olmağı” mümkün edəbiləcək ekzistensial bir əsas əlaqənin uğursuzluqlarının da formalarıdır. Kyerkoqor taleyi “özü olmağa məcbur olan” insanın bu vəziyyətin şüuruna çatdığı halda, “çarəsizcə özü olmağı istəmək, ya da daha alçaldıcı; özü olmamağı çarəsizcə istəmək, ya da ən alçaldıcı; özündən başqa biri olmağı istəmək kimi alternativlərə sığındığının narahatedici hekayəsini danışır. Çarəsizliyin mənbəyi hallarda deyildir. Çünki bunun qaynağının öz izlədiyimiz qaçış hərəkətlərində olduğunu bilən biri, üsyan etdiyi halda ümidsiz bir “özü olma istəyi”ni yerinə yetirməyə çalışacaqdır¹⁰. Bu son güc performansının-yalnız özü olmaq istəyinə fokuslanaraq daşlaşan bir özü olma iradəsinin-ümidsiz uğursuzluğu, fani ruhun özünü aşmasını və başqasından asılı olduğu halda, öz azadlığının burada əsaslandığını təqdir etməsini təmin etməkdədir.

Bu dönüş modern ağlın sekulyarlaşdırılmış özünüdərketmənin aşılmasına, mövcudolma təlimindən başqa bir şey etməyən insanın dönüş nöqtəsinə işarə etməkdədir. Çünki Kyerkoqor bu yenidən doğulmanı, Fixtenin “Elm təlimi”nin ilk paraqraflarını xatırladan bir formulla təsvir etdiyi vaxt, faktiki hərəkətin avtonom mənasını da tərsinə çevirməkdədir: “Mənlik özünü özüylə əlaqələndirərək və özü olmağı istəyərək, özünü təyin edən gücü şəffaflaşdırır¹¹.”

Özü olmağı doğru həyatın bir forması olaraq mümkün edən əsas əlaqə isə, burada daha da aydınlanmaqdadır. Özü olmanın fundamenti olan bir “güc”dən sitat gətirməsini dini istiqamətə çəkərək başa düşməyə çalışmağa məcbur olmasaq da, Kyerkoqor insan ruhunun yalnız günah şüuruyla öz fani mövcudluğunun mənasını tapacağında israr etməkdədir: Mənliyin əsl mövcudluğu ancaq Tanrının çöhrəsinə baxılaraq mümkün ola bilər. Ümidsiz çarəsizliyin mərhələlərini ancaq və sadəcə bir inanan olaraq keçmək mümkündür. Bu halda o, özüylə əlaqədə olduğu vaxt, hər şeyini borclu olduğu mütləq digərilə əlaqədə olur¹².

Kyerkoqor Tanrı haqqında əsaslı bir anlayış yarada bilməyəcəyimizi vurğulamaqdadır; nə via eminantiae (Orta əsr Avropa fəlsəfəsində Tanrını onun həm nə olmadığını, həm də nə olduğunu deyərək bilmə yanaşması – tərc) ilə, nə də via negationis (Orta əsr Avropa fəlsəfəsində Tanrını onun nə olmadığını deyərək bilmə yanaşması – tərc) ilə. Çünki hər ideallaşdırma cəhdi ucalma əməliyyatının hərəkət nöqtəsi olan fani əsas predikatlara bağlı qalır. Buna görə də mütləq digərini təyinedicilər istifadə edərək inkar etmə üsulu ilə təyin etməyə çalışan ağlımız, uğursuz olmağa məcburdur. “Ağıl mütləq fərq düşünə bilməz. Mütləq olaraq özünü inkar edə bilməz. Çünki bu məqsədlə özündən istifadə etməkdə və fərqi öz içində düşünməkdədir.¹³” Qısacası, bilmək və inanmaq arasındakı uçurumu düşüncə vasitəsilə aşmaq mümkün deyil.

Təbii olaraq bu, onu seyr edən fəlsəfəçilər üçün bir narahatlıq mənbəyidir. Vəhy edilən həqiqətlərə əsaslanmaq istəməyən sokratik düşünənlər belə, “Ölümcül xəstəliyin” təlqinedici fenomenologiyasını izləyə bilər və fani ruhun idarəetməsinin xaricindəki mümkün şərtlərinə bağlı olduğu görüşünü qəbul edə bilərlər. Dolayısilə, etik cəhətdən şüurlu bir həyatın davam etdirilməsi, dardüşüncəli bir özünü qüdrətləndirmə cəhdi olaraq başa düşülməməlidir. Necə ki, sokratik düşüncə adamı üzərində qənaət edilməyəcək bir gücdən asılı olmağı rasional izahlarla qavramağın mümkün olmadığını, daha çox insanlararası bir əlaqəylə qavramağın mümkünlüyü mövzusunda Kyerkoqora haqq qazandıracaqdır. Çünki adamın hər cür lovğalığı ikinci bir insana qarşı olsa belə, gec-tez adam yenə ümidsizcə özü olmaq istəyəcəkdir. Halbuki, danışmaq və davranış bacarığına sahib subyektlər olaraq bizlərin həyatlarımızı israf etməmək qayğısı içində kor-koranə asılı olduğumuz və heç cür qənaət edə bilmədiyimiz şeyi “zamana daxil olmuş Tanrıyla” eyniləşdirməsi, metafizika sonrası düşüncədə çox da mümkün deyildir.

Bu mövzuda linqvistikaya yenidən yönəlmək, digərilə bağlı təmizləyici bir şərh imkanı vermək mənasına gəlir. Tarixi və bəşəri məxluqlar olaraq bizlər, özümüzü daima linqvistik olaraq konfiqurasiya edilmiş bir yaşam dünyası içində görürük. Belə ki, dünyadakı bir şeyə görə bir-birimizlə və öz-özümüzlə razılaşmamızı təmin edən rabitə formalarında belə, fövqəltəbiiləşdirən bir güc ilə qarşılaşırıq. Buna görə də dil xüsusi mülkiyyətimizdə deyildir. Xülasə, razılaşmamızı təmin edən və insanlar arasında paylaşmaq vəziyyətində olduğumuz ortaq vasitəmizin üzərində heç kimin xüsusi bir qənaət səlahiyyəti yoxdur. Heç bir iştirakçı fərd, anlaşma və özünü başadüşmə proseslərinin quruluşunu və hətta axışını nəzarətdə saxlaya bilməz. Danışanların və dinləyənlərin “bəli” və ya “xeyr” şəklində rabitəli fikir bəyanetmə azadlığından necə yararlandıqları şəxsi keyfiyyət məsələsi deyil. Çünki bunlar, müəyyən bir təməlləndirməyə ehtiyac duyan qarşılıqlı tələb və gözləntilərin bağlayıcı gücü sayəsində sərbəstdirlər. Dilin loqosunda (ağıl, kəlam, düşüncə, anlam kimi fərqli və dərin mənaları olan qədim yunan fəlsəfi termini – tərc) danışanların fərdiliyindən əvvəl gələn və onu icra edən mübtədanın əlaqəsinin gücü özünü göstərir.

Digərinin zəif və epizodik oxuma qaydasi “şərtsizliyin” həm səhv çıxarılan və həm də şübhəsiz olan mənasını saxla-maqdadır. Dilin loqosu bizim nəzarətimizdən kənar olsa da, bu alət vasitəsi ilə ünsiyyət və hərəkətdə olma bacarığına sahib oluruq. Dil həmişə “bizim dilimiz” olaraq qalır. Həqiqət və azadlığın şərtsizliyi həyat təcrübələrimizin əsas şərtini əmələ gətirsə belə, bu şərtsizlik bizim həyat formamızı şəkilləndirməkdən başqa hansısa ekzistensial təminatın xaricindədir. Beləliklə, məlum olur ki, “doğru” etik anlayış nə vəhy edilmiş, nə də başqa bir yerdən verilmişdir. Doğru etik anlayış, ancaq və sadəcə ortaq bir zəhmət nəticəsində əldə edilmişdir. Bu perspektivdən baxıldıqda bizim özümüz olmağımızı mümkün edən şeyin mütləq bir gücdən daha çox, fərdlərarası bir güc olduğu anlaşılmaqdadır.

III

Kyerkoqorun post-metafizik etikası ugursuzluğa uğramamış bir həyatı, yuxarıda bəhs edilən post-dini baxımdan da səciyyələndirmə imkanı verir. Özün olma imkanının variantlarına dair ümumi ifadələr, sıx təsvirlər olmasa da, normativ məzmuna, həmçinin yön verəcək gücə sahibdirlər. Bəhs etdiyimiz dəyərləndirmə etikası ekzistensial formanın deyil, amma fərdi həyat dizaynları ilə cüzi həyat formalarının müəyyən istiqamətlərinin xaricinə çıxsa belə, sekulyar plüralizmin bütün tələblərinə cavab verir. Çox maraqlıdır ki, post-metafizika səssiz qalma “sub-etikası” ətrafında meydana gələn suallar qarşısında acizdir. Fəlsəfə danışmaq və hərəkət etmək bacarıqlarına qabil fərdlərin etika anlayışından bütün olaraq bəhs etdiyi vaxt, məzmuna dair mütaliələrə girməkdən qaça bilməyəcəkdir.

Bu gün belə bir vəziyyətlə üz-üzəyik. Bioelmlərdəki inkişaf və biotexnologiyalardaki tərəqqi tətbiq sahəsindəki imkanları artırmaqla yanaşı, yeni bir müdaxilə fürsətini təqdim edir. Bu günə qədər orqanik təbiət olaraq “verilmiş” olub da, olsa-olsa “yetişdirilmə potensial”ı olanlar, hədəfə yönəlik müdaxilələrin sahəsinə düşürlər. Artıq insan orqanizminin də bu müdaxilə sahəsinə daxil olduğunu düşündükdə, Helmut Plessnerin bəhs etdiyi “vücud olaraq mövcud olmaq” və “bədən sahibi olmaq” arasında fenomenoloji bölgü yeni və şiddətli bir aktuallıq qazanır. “Mövcud” olaraq gördüyümüz təbiət və öz-özümüzə verdiyimiz təbii forma arasındakı sərhəd itməkdədir. Beləliklə, vücuda gətirmə qabiliyyətinə malik fərdlər olaraq bizlər üçün, təbii olanın daha dərin qatlarına enən, tamam başqa bir daxili əlaqəqurma üsulu ortaya çıxmaqdadır. Çünki bundan sonra bu yeni seçimetmə və qərarvermə imkanının necə istifadə olunacağı, fərdlərin özünüdərketməyindən asılı olacaq. Bu ya demokratik iradə formalaşdırma səviyyəsinə çatan normativ mülahizələrin işığında avtonom, ya da bazarın tənzimlədiyi şəxsi seçimlərə əsaslandığı üçün ixtiyari olacaq. Burada müzakirə etdiyimiz məsələ, elmin alqışlanmalı olan inkişafına qarşı mədəni-tənqidi bir yanaşma deyil. Yeganə məqsədimiz elmi nailiyyətlərin tətbiqinin reallıqda yaratdığı məsuliyyətin bizə necə təsir edib-etməyəcəyini, əgər təsir edəcəksə, necə olacağını araşdırmaqdır.

İnsan genomuna (irsi özəllikləri daşıyan biokimyəvi, yəni genetik material – tərc) müdaxilə etmə imkanının (kateqorik baxımdan bu yepyeni bir imkandır) normativ olaraq nizamlanmağa ehtiyac duyulan bir haqq olaraqmı, yoxsa hansısa bir məhdudlaşdırmağa ehtiyac olmayan və fərdin seçiminin yerinə yetirilməsi kimimi görürük? Bu əsas sual, birinci variantı seçib və ona cavab vermədiyimiz müddətdə, xəstəliklərin ortadan qaldırılmasını hədəfləyən və neqativ imicdə olmadığı üçün yanlış anlamaya yer verməyən “yevgenika” əsasında müzakirə edilə bilməz. Bu mövzu ilə bağlı suala onun sadəcə bir tərəfini ələ alaraq toxunmaq istəyirəm: Modern azadlıq anlayışının bu səbəblə qarşı-qarşıya qaldığı meydan oxuma tərəfi ilə. Belə ki, insan genomunun şifrəsinin həlli ilə mümkün olan müdaxilələr, normativ özünüdərkimiz baxımından təbii olduğunu zənn edərək indiyə qədər bəhs etmədiyimiz, amma artıq xüsusi bir yanaşma tələb etdiyini gördüyümüz “azadlıq” kəlməsinə tamamilə başqa bir bucaqdan baxmağımızı zəruri edir.

Çağımızın Avropasında həm sekulyar düşüncə, həm də dini inanc indiyə qədər bir yeni-təbiətin genetik materialının və bununla bərabər onun gələcək həyat hekayəsinin organik başlanğıc şərtlərinin “başqa şəxs”lərin proqramlaşdırma və qəsdlə manipulyasiyalarına məruz qalmayacaqlarını güman edirdi. Şübhəsizdir ki, həyat tarixçəmiz onu “özümüzə xas edəcəyimiz” və Kyerkoqorun bəhs etdiyi mənada “məsuliyyət daşıyaraq sahib olacağımız” bir maddədən yaradılmışdır. Amma artıq günümüzdə tamam başqa mətləblər müzakirə olunur; iki fərqli xromosom dəstinin əvvəlcədən müəyyən olunmayan kombinasiyasından əmələ gələn müsbət bir döllənmə müddətinin ortada olduğundan söhbət getmir. Elə də diqqət çəkməyən bu müsbət gedişat, ona sahib olduğu andan etibarən insanın özü olma imkanının əsas şərtinin və insanlararası münasibətlərimizin əsasən bərabərlik üzərində qurulduğunu təhdid edən bir səviyyəyə çatmaqdadır. Çünki günün birində, böyüklər uşaqlarının genetik formasını şəxsi arzu və istəklərinə görə seçəcək. Və bu uşaqlar sanki, müəyyən bir dizaynda şəkilləndirilən məhsul halına gələcək və valideynlər genetik olaraq manipulyasiya olunmuş bu məhsullar üzərindəki spontan əlaqələrinin somatik təməllərinə və “başqa şəxsin” etik azadlığına müdaxilə etmiş olacaqlar. Halbuki, indiyə qədər insana deyil, yalnız əşyalara qarşı münasibətdə belə yanaşmaya yol verilirdi. Belə olan halda uşaqlar genom istehsalçılarını mühakimə edəcək və həyat hekayələrinin özləri üçün uyğun olmayan orqanik başlanğıc şərtlərinin doğurduğu nəticələrə görə onları cavabdeh biləcəklər. Bu yeni cavabdehlik növü, şəxs ilə əşya arasındakı fərqin ortadan qalxmasından doğur. Məsələn; günümüzdən bir nümunə olaraq uşağı əlil doğulan bir cüt valideyn, bu əlilliyin maddi xərclərini qarşılamaq üçün doğumöncəsi yanlış diaqnoz qoymuş məsul həkimlərə qarşı məhkəmədə iddia qaldırmışdı. Nəticə olaraq isə, həkimlərin gözlədiyinin əksinə, xəstə doğulan uşağın hüquqi cəhətdən maddi ziyan kimi qiymətləndirilməsini tələb etmişdilər.

Bir şəxsin başqa bir şəxsin “təbii” təchizatı ilə bağlı geriyə dönüşü olmayan bir qərar verməsi ilə, eyni zamanda bundan əvvəl heç bir zaman yaşanmamış insanlararası münasibətlər meydana çıxır. Bu yeni münasibət növü modern cəmiyyətlərin hüquqi cəhətdən təşkilatlandırılmış münasibətlər sistemində fərqli qəbul olunduğu üçün əxlaq hissiyatımızı zədələməkdədir. Birinin o biri üçün geriyə dönüşü olmayan, onun organik materialına dərinləməsinə nüfuz edən bir qərar verdiyində, azad və bərabər fərdlər arasında əsasən var olan məsuliyyət simmetriyası məhdudlaşdırılmış olur. Belə ki, genomumuzun doğumöncəsi təşəkkülü ilə qarşılaşdırıldıqda yaşadığımız cəmiyyətimin içində taleyimizin fərqli bir azadlığa sahib olduğunu görürük. Bir gün gələcək, inkişaf dövründəki gənc öz həyat yolunun və öz varlığının məsuliyyətini üzərinə götürəcəkdir. O özünün yetişdirilmə mərhələsi üzərində düşünüb fərqli fikirlərə gələ bilər, özünüdərketməni təftiş edə bilər və beləcə, uşağın yetişdirilməsində valideynlərin daşıdığı asimmetrik məsuliyyəti retrospektiv şəkildə tarazlaya bilər. Özünün yaradılma tarixinin özünütənqid yolu ilə yenə özünə aid olabilmə imkanı, genetik baxımdan manipulyasiya edilmiş materiallarla qarşılaşdırıldığında eyni qaydada faydalı olmur. Yetişkin bir insan başqa bir insanın təftiş olunmayacaq qərarına kor-koranə bir tabeçilik sərgiləməyə məcbur olacaq və yaşıdları arasındakı münasibətlərdə mütləq olan məsuliyyət simmetriyasını geriyə dönüşü olan bir şəkildə və ağlını işlədərək yenidən qurma şansına sahib olmayacaqdır. Tərəddüd edənlər isə, öz taleyi ilə barışmaq və ya kin saxlamaq kimi yollardan birini seçəcəklər.

Embrion anlayışını əşyalaşdırdığımız vaxt və yetişkinin öz genomu üzərində materialist korreksiyalar aparmasına yol verəcək qədər genişləndirdiyimizdə, yuxarıda bəhs etdiyimiz vəziyyətlərdə nə dəyişəcək? Hər iki halda da, biotexnik müdaxilələrin indiyə qədər olduğu kimi sadəcə əxlaqi suallar doğurmaqla yanaşı, başqa bir sıra suallara da hamilə olduğu ortaya çıxır. Veriləcək cavablar insanlığın bir bütün olaraq etik mahiyyətinə toxunur. Məsələn Nitsada bəyan edilən Avropa Birliyi Əsas Haqqlar Xartiyası, döllənmə və doğum sahəsində normativ qavrama baxımından əsas olan təbii yolların artıq olmadığını belə nəzərə almışdır. Fiziki və ruhi sağlamlığı və toxunulmazlığı təminat altına alan Maddə 3-də, “üstün gen yaratma cəhdlərinin, xüsusilə də insan seleksiyasını hədəfləyən formalarının qadağan edilməsi” və “insan klonlanmanın qadağan edilməsi” hökmləri yer almışdır. Onda köhnə Avropadakı bu dəyərlər icmalı sevimli, amma zamandan geri qalmış xoş bir qəribəlik kimi görünməyəcəkmi? Xüsusilə, ABŞ və ya başqa yerlərdə.

Hələ də özümüzü qarşılıqlı həmrəylik içində cavabdehliklər daşıyan və bir-birimizdən bərabər hörmət gözləyən normativ məxluqlar kimi görmək istəmirikmi? Normasız-funksional məfhumlara dönüşdürülən cəmiyyət həyatında bundan sonra əxlaq və hüququn hansı dəyəri ola bilər? Bir də son zamanlarda, xüsusilə, naturalist seçimlər üstünlük qazanır: Sadəcə təbiət alimlərinin reduktiv tövsiyyələri deyil, məsələn, gələcəyin robot nəsillərinin üstün süni zəkaları barədə yetkinləşməmiş spekulyasiyalar bu seçimlər arasında ən çox nəzərdə olandır.

Beləliklə, “özün olma uğurunun etikası” mövcud bir çox seçim arasında yeganə seçimə çevrilir. Belə bir anlayışın əsası, rəqib cavablara qarşı özünü artıq sadəcə formal arqumentlərlə müdafiə etmir. Xüsusilə də “doğru həyata” dair əsl fəlsəfi sual günümüzdə antropoloji bir bütün halında yenidən sorğulanmağa başlanmışdır. Yeni texnologiyalar öz-özlüyündə mədəni həyatın formalarına aid, doğru anlayışın nə demək olduğu barədə ictimai bir yanaşma meydana gətirir. Və artıq filosofların bu mübahisə mövzusunu bioalimlərə və elmi-texnologiaya meylli mühəndislərin ixtiyarına buraxmaq üçün heç bir sağlam səbəb və bəhanələri qalmır.

NÖVÜMÜZÜN ETIK DƏRKINƏ DAIR MÜBAHISƏ

Gələcəyin ana-ataları hədsiz öz-determinist (öz müqəddəratını təyin etmə – tərc.) haqqlarını tələb edərkən, gələcəyin uşaqları üçün müstəqil bir həyat davam etdirmə haqqının qarantilənməsini müdafiə etmək də haqlı və ədalətli bir tələb olacaqdır.

(Andreas Kulman)

1973-cü ildə genomun əsas tərkib hissələrini ayırıb-yenidən birləşdirən təcrübə müvəffəqqiyyətlə sonlandı. Genlərin bu süni rekombinasiyasından sonra gen-texnologiyası tibb sahəsində, xüsusilə də, süni mayalanma elmi sahəsindəki inkişaf geniş vüsət almış və doğumöncəsi diaqnoz metodlarında nailiyyətlər əldə edilmişdir. 1978-ci ildən bu yana, süni mayalanmanın tətbiqi uğurla başa çatdırılmışdır. Labaratoriya şəraitində yumurta hüceyrəsinin sperm hüceyrəsiylə döllənməsi (in vitro) ilə birlikdə, insanın kök hüceyrələrinin (kök hüceyrəsi – bir canlının bədənində çox uzun müddət bölünməyə davam edərək özünü yeniləyən və bunun sayəsində fərqliləşmiş hüceyrələr əmələ gətirən, fərqlənməyən hüceyrələrə verilən ad – tərc) ana bətnindən kənar bir yerdə də genetik tədqiqat və təcrübələrə açıq olma imkanı əldə edilmişdir. “Tibbi cəhətdən dəstəklənən döllənmə” elə bir mərhələyə gəlib çıxmışdır ki, nəsil silsiləsi inanılmaz dərəcədə pozulmuş, ictimai valideynlik ilə bioloji valideynlik arasındakı əlaqə aradan qalxmışdır. Məsələn, daşıyıcı analıq və sperm bankı, menopoz sonrası hamiləliyi mümkün edən yumurta bankı, ya da donmuş yumurta hüceyrələrinin daha gec zamanda istifadə olunması ağlıma gələn ilk nümunələrdəndir. Reproduktiv tibb ilə gen texnologiyasının bir yerdə istifadə olunması ilə pre-implantasiya diaqnozu və gen materialına müalicə məqsədi ilə müdaxilələr mümkün olmuş və orqan yetişdirmə imkanları artmışdır. Bunlar isə, biz yurddaşlardan təşkil olunmuş cəmiyyətin gözündə əxlaqi ağırlığı gündəlik siyasi ixtilafları dəfələrlə aşan məsələlərdir. Bəs onda problem nədir?

Genetik pre-implantasiya diaqnozu sayəsində, dördüncü hüceyrə bölünmə mərhələsindəki (yəni səkkiz hüceyrəli mərhələdəki) embirionu genetik cəhətdən kontrol etmək və hər hansı bir xəstəliyə tutulma ehtimalın bilmək, artıq mümkündür. Bu diaqnoz metoduna xüsusilə də, genetik xəstəliklər daşıyıcısı olan ana-atalarda riski minimuma endirmə məqsədi ilə müraciət edilir. Əgər labaratoriya şəraitində incələnən bir embrion öz təsdiqini tapmazsa, ana bətninə yerləşdirilməyəcək və bu doğumöncəsi müdaxilə metodu seçilməklə gələcəkdə ehtimal olunan abortetmə riskini ortadan qaldıracaqdır. Totipotent kök hüceyrələr üzərində aparlan tədqiqatlar (tam gizligüclü kök hüceyrələr – dölyatağına yerləşdirildiyində tam və bütün bir canlı yetişdirəbilmək gücündə olan hüceyrələrdir – tərc) ümumi tibbi sağlamlıq mülahizələrinə daxil olmaq üzrədir. Tədqiqatçılarla bərabər, dərman sənayesi və iqtisadi qayğılar içindəki siyasətçilər, orqan nəqlində rast gəlinən çətinliklərin yaxın bir tarixdə embrional kök hüceyrələrdən əldə edilən orqana xas toxumaların yetişdirilməsi ilə aşılacağının, gələcəkdə isə ağır monogenetik (“tək genli” mənasında. Günümüzdə 6500-dən yuxarı tək gen xəstəliyi aşkar edilmişdir. Bu xəstəliklər tək genin içində əmələ gəlib mutasiya nəticəsində əlaqədar genin kodladığı proteinin funksiyasının itməsinin nəticəsində əmələ gəlir – tərc) xəstəliklərin əlaqədar genoma müdaxilə edilərək sağaldılacağı müjdəsini verməkdədir. Hal-hazırda, Almaniyada qüvvədə olan Embrion Qoruma qanununun bu baxımdan dəyişdirilməsi üçün edilən təzyiqlər getdikcə artmaqdadır. Tədqiqetmə azadlığının embriyonu qorumaqdan daha vacib olduğunu düşünən Alman Araşdırma Cəmiyyəti (DFG-Deutsche Forschungsgemeinschaft), yeni müalicə üsulları tətbiq etmək məqsədi ilə bu yöndəki “real şəraiti” nəzərə alaraq “ilkin mərhələdə insan həyatının tədqiqetmə məqsədi ilə istehsal olunmasını deyil, istifadə olunmasını” tələb edir.

Halbuki, bu arqumenti müdafiə edən yazarlar “müalicə etmək məntiqinə” özləri də çox güvənmirlər. Əks təqdirdə, normativ bir diskursa müraciət etməkdən çəkinər, mübahisəyə müşahidəçi statusundan baxmazdılar. Süni olaraq döllənmiş yumurta hüceyrələrinin onsuz da dondurulub saxlandığı, nidasiya (nidation) maneələrinin (yəni döllənməni deyil, bətnə yerləşməni əngəlləyən spiralların) uzun müddətdir işləndiyini və mövcud abort qaydalarını xatırladan bu tədqiqatçılar, “süni mayalanmanın tətbiqinə keçildiyindən bəri bu diskussiyaların praktiki olaraq arxada qaldığını, embrionun yaşama haqqına dair onsuz da var olan qərarlar ortamında cəmiyyətimizin zamanı geri çəkərək əvvəlki halına dönəcəyinin real olmadığını bildirməkdədir.” Sosioloji bir qənaət olaraq bəlkə də, bu görüş, doğru ola bilər. Amma əxlaq üzərində qurulmuş bir hüquqi-siyasi düşüncədən çıxış etsək, yuxarıdakı cümlələrdə müdafiə olunan “real olanın normativ gücü var” yanaşması, elm, texnologiya və iqtisadiyyata əsaslanan sistematik dinamiklərin normativ çərçivəyə geri qaytarılmayacaq nəticələr doğuracağından, vəziyyəti narahatlıqla izləyən şübhəçi ictimai fikri haqlı çıxara bilər. DFG-nin dürüst olmayan bu manevri, böyük miqyasda sərmayə sektoru tərəfindən maliyyələşdirilən bu tədqiqat sahəsindən gələn sakitləşdirici qiymətləndirmələri də gözdən salır. Biogenetik tədqiqatlar investorun mənfəət güdməsi və milli hökümətlərin uğur əldəetmə cəhdi ilə bərabər addımladığı üçün, biotexnoloji nailiyətlər ictimai fikirdə uzun-uzadı yayılması lazım olan normativ elan və müzakirə etaplarını əzəcəyi qorxusunu yaradır¹⁴.

Mövzuya aid siyasi başadüşmə və danışma müddətləri təbii və işin məğzinə bağlı olaraq çox uzun davam etməkdədir. Bu müddət baxımından ən böyük təhlükə perspektivin yoxluğudur. Əslində isə, müzakirələr müasir texnoloji nizam və nizamlama ehtiyacına bağlı qalmamalı, yeniliklərin tamamına yayılmalıdır. Məsələn, orta vədəli inkişafları əks etdirən xəyali ssenarilərin biri belə təsvir oluna bilər: Siyasi arenada və parlamentdə gedən müzakirələr yalnız potensial olaraq zərərçəkmişin olacağı qeyd edilmiş ağır genetik xəstəliklər ətrafında aparılsa da, xalq ayrıca bəhs edilən İmplantasiya-öncəsi diaqnozun əxlaqi, ya da hüquqi cəhətdən qəbul edilən olma qənaətini hasil edər. Biotexnoloji yeniliklərin və genetik müalicə imkanlarının meydana çıxardığı fürsətlərlə bərabər belə bir məhdud icazə, bu (və buna bənzər) genetik xəstəliklərin qarşısının alınması üçün bədən hüceyrələrinə (və hətta dölyatağına)¹⁵ müdaxilə ediləcək səviyyəyə çatdırıla bilər. Birinci qərarın tələbləri çərçivəsindən baxsaq, həm hər hansı bir etiraz yaratmayan, həm də onun təbii bir nəticəsi kimi görünüən bu ikinci addım, bəhs edilən (doğru qəbul edilən) “neqativ yevgenika”nı hələ doğru qəbul edilməyən “pozitiv yevgenika”dan ayırmaq məcburiyyəti yaradır. Belə bir sərhəd konseptual və praktiki səbəblərdən dolayı qarışıqdır. Buna görə də, həddlərini aşan genetik müdaxilələri dayandırmaq cəhdimiz bizi paradoksal bir vəziyyətlə üz-üzə buraxır. Başqa sözlə, sərhədlərin bulanıq və qeyri-müəyyən olduğu bir yerdə olduqca dəqiq xəttlər çəkib onları pozmamaq tələbini müadifə etmək lazım olacaqdır. Əslində isə, bütün bu arqumentlər silsiləsi günümüzdə müalicəvi və intensiv müdaxilələr arasında sərhədin olmadığını iddia edən, amma keyfiyyət dəyişikliyi müdaxilələrində hədəflərin seçilməsi ilə bağlı individual seçim haqqını bazardakı oyunçulara verən liberal yevgenikanın müdafiəsi üçün istifadə olunur.¹⁶

18 May 2001-ci ildə, Almaniya prezidentinin nitiqinin təməlində eyni bu ssenarinin olduğunu düşünürəm. Prezident xəbərdarlıq edirdi: “İnsan həyatını instrumentalizasiya etdiyimizdə, yaşamağa dəyərli olan ilə dəyərli olmayan arasında seçim etsək, dayanacağı olmayan bir yeni yola girmiş sayılırıq¹⁷ Gen texnologiya lobbiçiləri isə, üzərində çox düşünülməyən əmsallardan və diqqət çəkmədiyi üçün öyrəşdiyimiz vəziyyətlərdən (məs: Günümüzdəki doğumöncəsi diaqnoz vasitələrin-dən) retroaktiv şəkildə faydalanıb əxlaqi qayğılar qarşısında çiyinlərini çəkib “artıq gec qaldıq” deməkdə və bu suallardan yayınmaqdadırlar. Bu və oxşar vəziyyətlərdəki “bəndin uçması” arqumenti isə heç bir işə yaramır. Çünki bu arqument, metodik baxımdan doğru işləndiyi və hazırkı dəyişiklikləri normativ olaraq qiymətləndirdiyimiz vaxt qoyduğumuz sualların, nə vaxtsa (hələlik hipotetik də olsa) gen-texnoloji yenilikləri nəzərə almasını ehtiva edir (hətta mütəxəssislər bu inkişafın baş vermə ehtimalının çox az olduğunun teminatını versələr belə)¹⁸. Bu düstur hadisəni dramatikləştirmək üçün ortaya atılmış deyil. Sabah, o biri gün, keçiləcək sərhədləri indidən dramatik şəkildə çəkməklə bu günün problemləri ilə daha rahat maraqlana və xəbərdaredici etirazların məcburi etik səbəblərlə qarşılaşmayacağını daha rahat etiraf edə bilərik. Burdan məqsədim isə, dünyəvi plüralist olan bir cəmiyyətdə rasional qəbuledilmə gözləntisinin doğurduğu sekulyar səbəblərdir.

Necə ki, implantasiya əvvəli metodun tətbiqi ilə qarşımıza belə bir hüquqi sual çıxır: “Müəyyən bir skeptik vəziyyətdə istehsal edilən və bəzi genetik yoxlamalardan keçdikdən sonra mövcud olmağına və inkişaf etdirilməyə layiq olduğuna qərar verilən bir həyat anlayışı insanlıq qüruruna sığışarmı?”¹⁹. Seçmək məqsədi ilə insan həyatı haqqında rahat-rahat hökm verilə bilərmi? Gələcəkdə, hətta öz bədənimizin hüceyrələrindən belə, nəqledilən toxumlar yetişdirildikdə və bunları (yad hüceyrələrə qarşı mübarizə aparan immun sistemimizin yaradacağı problemləri həll edəndən sonra) bədənimizə yerləşdirmə şansı olacaqsa, bu məqsədə xidmət edəcək embrionların “istehlaki” məsələsinə münasibət necə olmalıdır? Bu sual bir az əvvəlki sualla üst-üstə düşür. Tibbi tədqiqatlar aparmaq üçün embrionların istehsalı və istifadəsi yayğınlaşdığı və belə hallar normala çevrildiyi vaxt, doğumöncəsi insan həyatına dair mədəni anlayışımız dəyişir və bunun nəticəsində fayda-çıxar hesablarına dair əxlaqi həssasiyyətimiz tamamilə korlanır. Amma indilərdə, bu cür praqmatik yanaşmaları ədəbsizlik sayırıq və öz-özümüzə fərdi narsis seçimlərimizə bu dərəcə önəm verib-veməyəcəyimizi, normal və təbii həyat qaydaları-mıza qarşı qeyri-həssaslıq göstərən cəmiyyətdə yaşamaq istəyib-istəmədiyimizi götür-qoy edirik.

İÖD (PİD) və kök hüceyrələri tədqiqatları eyni kontekstdə o vaxt qəbul edilir ki, insanoğlu öz mövcudluğunun bioloji təməllərindən çıxış edərək özünü instrumentalizasiya və optimizasiya etsin. Əxlaqda əmr edilən və hüquqda təminat altına alınan şəxsin toxunulmazlığı və bədən formasının təbii halı üzərində qənaət etmənin yolverilməz olduğunun əsasən diqqətdən qaçan normativ eyniliyi elə bu nöqtədə müşahidə olunmaqdadır.

Məsələn, İÖD tətbiqi əsnasında istənməyən genetik materialın seçilməsi və bunların optimizasiyası arasındakı sərhədləri qorumaq indidən çox da imkan daxilində olan bir şey deyil. Bu mərhələdə birdən çox ehtimal olunan “çox sayda çoxhüceyrəlilər” arasında seçim etməli olduğumuz üçün, ikili, yəni bəli-xeyr qərarlarıyla məhdudlaşa bilmərik. Belə vəziyyətdə ağır bir xəstəliyi olan uşağın dünyaya gəlməsinin qabağını almaq ilə onun genetik materialını düzəltmək (bu açıqca yevgenik bir qərardır) arasındakı prinsipial fərq öz kəskinliyini itirir²⁰. İnsan genomuna daha əhatəli müdaxilələr olunması və monogenetik xəstəliklərdən qorunma imkanları artdıqca, yuxarıdakı problemin praktiki əhəmiyyəti daha da qabaracaqdır. Beləliklə, yevgenikanın prinsipial olaraq məhdudlaşdırılması məsələsi siyasi qanunvericiliyin vəzifəsinə çevriləcəkdir. Tibb sahəsində marjinal nöqtələrdə olan bəzi şəxslərin insan orqanlarının reproduktiv klonlanması üzərindəki tədqiqatlarını da nəzərə alsaq, insan növünün çox yaxın bir tarixdə öz bioloji təkamülünü öz əlinə alması faktı ilə üz-üzə gələcəyik²¹.

Növümüzün öz-özünü çevirməsi artıq yaxın bir gələcəkdə gerçəkləşə bilər. Belə ki, bu yeniliyi təsvir edərkən “təkamülün həmmüəllifi- aktyoru” və hətta “Tanrı olmaq” metaforalarına da rast gələ bilərik.

Təkamül ideyasının insanın yaşam dünyasına girdiyinə dair iddialar ictimai fikirdəki müzakirələr üçün yeni deyildir. 19-cu əsrin sonu, 20-ci əsrin əvvəlində Pax Britannicanın (ingilislərin dünya hegemonluğu altındaki “sülh” şəraiti – tərc) qoruyucu çətiri altında yayılan darvinizm və sərbəst ticarət idealogiyasının əmələ gətirdiyi partlayıcı birləşmə, belə görünür ki, qloballaşan Yeni Liberalizm dalğası altında bir daha parlamaqdadır. Əlbəttə ki, artıq movzu bioloji mülahizələrin ifrat sosial darvinist ümumiləşdirmələri deyil. Mövzu biotexnoloji tərəqqiyə maneə törədən “sosio-əxlaqi qandalların” tibbi və iqtisadi səbəblərə görə boşaldılmasıdır. Elə tam bu nöqtədə də Şroderlə (AFR kansleri – tərc) Raunun (AFR prezidenti – tərc), Azad Alman partiyası ilə Yaşılların siyasi münasibəti bir-birinə ziddir.

Bu mövzu isə təbii ki, ağlagəlməz spekulyasiyalardan xali deyil. Bir ovuc çılğın intellektual naturalizmə çevrilmiş post-humanizmin falına baxıb gələcəyi görməyə çalışmaqdadır. Əslində isə, onların etdikləri dırnaqarası zaman divarının (hipermodernizmə qarşı hiper əxlaq) dibində açıq bir formada Almaniya idealogiyasının çox tanış motivlərini örtməyə davam etmək mənasına gəlir²². Elitalar “bərabərlik illüziyalarını” və ədalət anlayışını tərk etsələr də, onların hələ bu fikirləri geniş kütlələrə yoluxdura bilmədiklərinə sevinməliyik. “İnsanlığın böyük yetişdiriciləri ilə kiçik yetişdiriciləri arasındakı dava”da “gələcəyin əsas ziddiyətini görən” və “mədəni ana fraksiyaları'' reallıqda ələ keçirdikləri seçmə qüdrətlərini artıq reallaşdırmağa cəsarətləndirən özündənrazı nitsşeci təlxəklərin fantaziya gücü, hal-hazırda sadəcə yazılı mətbuatda hay-küy qoparmaqdan o yana keçmir²³. Mən isə, bunun əvəzinə, qorxudulub hürküdülən əxlaq duyğularımıza, plüralist bir cəmiyyətin qurduğu konstitusiyaya söykənən hüquqi dövlətin əsaslarından²⁴ hərəkət etməklə izah etməyə çalışacağam²⁵.

Ancaq bu yazı, bir-birinə qarışmış duyğuları aydınlatmağa yönəlmiş bir cəhddir. Bu cəhddə özüm də tam müvəffəq olduğuma əmin olmadığım halda, bəhs etdiklərimizdən başqa daha uğurlu həllərin olmadığı da başqa bir gerçəkdir²⁶. Burda narahat olduğumuz fenomen özümüz olaraq mövcudluğumuz təbiətimiz ilə, özümüzə verdiyimiz orqanik material arasındakı sərhədin qarışmasıdır. Fiziki mövcudluğumuzun genetik təməlləri üzərində qənaət edilib-edilməyəcəyi məsələsinin, bizim həyat tərzimiz və əxlaqlı canlılar olaraq özünüdərkimiz baxımından daşıdığı önəm, mənim gen texnologiyası sahəsində hər hansı bir nizamalamaya ehtiyac olub-olmadığına dair müzakirələrə münasibətimi müəyyən edir. (İ) Abort mübahisələrində istifadə olunan arqumentlər, məncə, debatları yanlış yönə aparır. Çünki manipulyasiya edilməmiş genetik materiala sahib olmaq haqqı, hamiləliyə son vermə tənzimləmərindən fərqli bir mövzudur. (İİ) Başqa bir tərəfdən isə, gen manipulyasiyası növ-kimliyi ilə bağlı məsələlərə toxunur. Amma gəlin unutmayaq ki, növ-yaradılışı olan insanın özünüdərki ilə bağlı hüquq və əxlaq təsəvvürlərinin kök saldığı kontekst də bu sahədə yaranmaqdadır. (İİİ) Xüsusilə maraqlandığım məsələ, “doğub yetişən” ilə “edilib hazırlanan” arasındakı ənənəvi fərqin biotexnologiya sayəsində ortadan qalxması ilə subyektiv və obyektiv arasındakı indiyə qədər olan növ-etik ozünüdərkimizin necə dəyişəcəyi (İV) və genetik olaraq planlanan bir şəxsin öz mahiyyətinə necə təsir edəcəyidir. (V) Genetik materialın yevgenik olaraq proqramlanmış olduğu biliyi şəxsin, öz həyatını müstəqil olaraq şəkilləndirmə azadlığının məhdudlaşdırılacağını, azad və bərabər fərdlər arasındakı əsasən simmetrik olan münasibətləri laxladacağını güman edə bilərik. (Vİ) Embrion istehlak edən tədqiqatlar və İÖD, sürətlə yaxınlaşan liberal yevgenikanın gizlətdiyi təhlükələri əks etdirən nümunələr olduqlarını düşündüyümüzə görə, böyük etirazlara səbəb olmaqdadır (Vİİ).

İNSAN TƏBITƏTININ ƏXLAQILƏŞDIRILMƏSI NƏ DEMƏKDIR?

Molekulyar genetika sahəsində yaşanan və böyük təbəddülatlar doğuran yeniliklər, yavaş-yavaş “təbiətimizlə bağlı” sahib olduğumuz hər şeyi biotexnoloji müdaxilələr sahəsinə çəkməkdədir. Təcrübi təbiət elmləri bucağından baxıldığında insan varlığının bu qədər texnologiyalaşdırılması, əslində, ətraf mühit üzərində qənaət imkanlarımızın gedərək artmasına gözəl bir nümunədir. Real həyat pəncərəsindən baxanda isə, texnologiyalaşdırılma “daxili” və “xarici” təbiət sərhədini aşdıqdan sonra bizi ciddi bir problemlə üz-üzə qoyur. Məsələn, Almaniyada qanunvericilik, həm İÖD, həm də embrion istehlakı tədqiqatları, həm də başqa ölkələrdə aparılmasına icazə verilən məqsədli klonlama, “daşıyıcı analıq” və evtanaziya tətbiqinin Almaniyaya gətirilməsini qadağan edir. Hazırda, dölyatağına müdaxilə edilməsi və insan orqanlarının klonlanması dünya miqyasında qadağan edilmişdir, səbəbi isə, sadəcə özü ilə gətirdiyi risklərə görə deyildir. Volfqanq van den Daelenin sözü ilə desək, burda “insan təbiətinin əxlaqiləşdirilməsindən” bəhs edilir: “Elm vasitəsilə texnoloji tərəfdən əldə edilməsi mümkün olan şeylər əxlaqi kontrollarla normativ olaraq tətbiq edilməz hala gəlir²⁷.”

Yeni texnoloji nailliyyətlər adətən bəzi yeni tənzimləmələri də məcbur ortaya çıxarır. Normativ nizamlamalara baxdığımızda isə, onlarin indiyə qədər ictimai dəyişikliklərə sadəcə ayaq uydurduğunu görə bilərik. İstehsal və mübadilə, rabitə və nəqliyyat, hərbi və tibbi sahələrdəki texnoloji yeniliklərin səbəb olduğu ictimai dəyişikliklər o birilərlə müqayisədə bir qayda olaraq həmişə öndə olmuşdur. Məsələn, klassik cəmiyyət nəzəriyyələri belə, hələ də, post-tradisional hüquq və əxlaq təsəvvürlərini modern bilik və texnologiyada yaşanan yeniliklərlə eyni mənada inkişaf edən mədəni və ictimai rasionallaşma halları kimi qiymətləndirir. Bu yeniliklərin təşviqi mərkəzi kimi də təşkilatlanmış tədqiqatlar qəbul edilir. Liberal konstitusiyalı dövlət nöqteyi-nəzərindən isə tədqiqatların toxunulmazlığı qorunmalıdır. Amma təbiət üzərindəki texnoloji ağalığımızın əhatə və dərinliyi artdıqca, həm məhsuldarlıq və rifah artımını vəd edən iqtisadiyyatın, həm də fərdi qərar vermə imkanlarının artacağını vəd edən siyasətin bir daha önəm qazandığı aydın olur. Belə ki, seçim azadlığımız artdıqca fərdin azadlığı da artırsa, deməli, elm və texnologiya indiyədək əsas liberal təsəvvürlərimizlə (yəni “hər vətəndaş öz həyatını sərbəst olaraq şəkilləndirmək barədə bərabər imkanlara sahib olmalıdır” düsturu ilə) öz-özlüyündə bir uyğunluq təşkil edirdi.

Bütün bu mübahisələrə baxmayaraq elm və texnologiyanın cəmiyyət tərəfindən qəbul edilməsində sosioloji baxımdan hər hansı bir azalma olmayacaq, təki, insan təbiətinin instrumentalizasiyası tibbi baxımdan daha sağlam və uzun bir ömür təmin etməyə davam etsin. Çünki azad yaşama imkanını reallaşdır-maq arzusu, “daha sağlam və daha uzun bir ömür” şəklində anladığımız o böyük kollektiv hədəfə doğru gedir. Onda tibb tarixi nəzərindən baxıldığında “insan təbiətinin əxlaqiləşdirilməsi” cəhdlərini şübhəylə qarşılamaq lazımdır: “Peyvəndin kəşfindən qəlb və beyin üzərindəki ilk əməliyyatlara, orqan nəqlindən süni orqanlara və hətta, genetik müalicələrə qədər insanın tibbi məqsədlərlə instrumentalizasiyanın ən son mərhələsinə çatıb-çatmadığımız, bu inkişafın doğru olub-olmadığı haqqında çoxlu ixtilaflar yaratmışdır. Amma belə mübahisələrin heç biri texnologiyanın inkişafının qarşısını kəsə bilməmişdir²⁸.” Empirik kəşflərdən yola çıxaraq ağlımızı başımıza gətirməyə çalışan bu görüşə görə, bioloji tədqiqatlara və gen- texnoloji yeniliklərə yönəlik məhdudlaşdırıcı qanuni müdaxilələr, modern cəmiyyətin təməl azadlıq tendensiyalarına dirənməyə çalışan lazımsız cəhdlər olaraq görülməlidir²⁹ Məsələ bu kontekstdən təhlil edildiyi vaxt, insan təbiətinin əxlaqiləşdirilməsi cəhdi mübahisəyə açıq bir “yenidən müqəddəsləşdirmə meyli” kimi görünməkdədir. Buna görə elm və texnologiya, azadlıq meydanımızı xarici dünyanın cəmiyyətsizləşdirilməsi və sehrsizləşdirilməsi hesabına genişləndirdiyindən bəri, qarşısıalınmaz görünən bu tendensiya bəzi süni qadağalar qoyularaq (yəni iç dünyamızı yenidən sehrli etməklə) maneə olunmağa çalışılır.

Bu kontekstdən çıxış etsək, şübhəsiz ki, belə bir şey tövsiyyə olunacaq: Gen texnologiyası ilə yaradılan “monstrları”, yetişdirilən və klonlanan insanları, təcrübi məqsədlərə sərf edilən embrionları ikrah doğuran nümunələr kimi göstərən belə arxaik duyğu nümayişlərini bütün çılpaqlığı ilə aydınlığa qovuşdurmaq ən yaxşı yoldur. Belə ki, “insan təbiətinin əxlaqiləşdirilməsini” növ etikasına uyğun bir düşüncənin hakim olması mənasında baxıldığında (çünki özümüzü həmişəki kimi öz həyat hekayəmizin bölünməz müəllifi olaraq dərk etməyimiz və bir-birimizi azad davranan şəxslər olaraq qəbul etməyimiz burdan qaynaqlanır) qarşımıza tamam başqa bir mənzərə çıxır. Belə olduqda, liberal yevgenika ilə gizlin-gizlin tanış olmağımıza kömək edən yeniliklərə hüquqi vasitələrlə əngəl olmağa çalışmaq və ya törəməyə, yəni ana-atanın xromosom dəstlərinin bir-biri ilə qarışması aktına bir yolla mütləqlik və ya təbiilik qaranti etməyə çalışmaq, radikal bir anti-modernist dirənişdən çox fərqlənən bir hal olacaq. Çünnki modernizmin praktik dərkinin mühafizə şərtlərini sığortalamaq mənasına gələn bu təcrübə, özü-özünə işarə edən əxlaqi hərəkətin siyasi bir təzahürünə çevriləcək. Şübhəsiz ki, belə bir yanaşma, refleksiv hala gələn modernizmin sosioloji görüntüsünə daha çox uygun gəlir³⁰.

Yaşam dünyalarının ənənəsizləşdirilməsi, cəmiyyətin modernləşməsinin mühüm bir istiqamətini təşkil etməkdə olub, insanların elmi-texnoloji tərəqqidən faydalanarkən təkrar-təkrar inqilablardan keçən obyektiv həyat şərtlərinə şüurlu şəkildə uymaq kimi də başa düşülə bilər. Ənənələrin verdiyi dəstəklər, ayrı-ayrı mədəniyyət fazaları içində az qala tamamilə tükəndiyinə görə, modern cəmiyyətlər əxlaqi bağlılıq enerjilərini öz sekulyar depolarından, başqa sözlə, özlərinə aid strukturlaşma şüuruna çatan yaşam dünyalarının rabitə qaynaqlarından yenidən əxz etmək məcburiyyətindədirlər. Bu nöqtədən baxdıqda, “daxili təbiət”in əxlaqiləşdirilməsi, meta-sosial dayaqların möhkəmliklərini itirdiyi və öz sosio-əxlaqi bağlılıqlarının yenidən təhdid altında olmasına sekulyarlaşma meylləri ilə (xüsusilə də dini təcrübələrin üzərinə əxlaqi-elmi yöndən nəzər salmaqla müqavimət göstərmək) artıq cavab verə bilməyən, az qala tamamilə modernləşdirilmiş yaşam dünyaları ilə əlaqədar olmasının bir əlaməti sayıla bilər.

Gen manipulyasiyası, növ fərdləri olaraq bizim özünüdərkimiz ilə modern hüquq və əxlaq anlayışlarına hücum etdiyi bir vaxtda, cəmiyyətin bütünləşməsinin imtinaedilməz normativ təməllərini dərindən zədələyəcək ölçüdə dəyişdirə bilər. Modernləşmə fazalarının qavrama formalarının bu qədər dəyişməsiylə, biotexnoloji irəliləyişləri yaşam dünyasının şəffaflaşaraq önə çıxan kommunikativ quruluşuna uyğunlaşdırmağa çalışan “əxlaqiləşdirmə” cəhdləri, artıq başqa bir spektrda görünməyə başlayır. Belə ki, bu niyyət, yeni bir müqəddəsləşdirmə meyli deyil, öz sərhədlərini bir daha özü üçün müəyyən edən modernizmin refleksiv olmağa başlamağı mənasını verir.

Beləliklə, mövzu, manipulasiya olunmamış genetik materialın bütünlüyünü qoruma istəyinin, şəxsi kimliyin bioloji əsasları üzərində qənaət edilməməsi ölçüsü üzərinə fokuslanaraq xırdalıqlara qədər gedə bilər. Bu məsələdə, saxlanacaq hüquqi bir qoruma “süni yollarla müdaxilə edilməmiş bir genetik materiala sahib olma haqqı” olaraq ifadə edilə bilər. Amma Avropa Şurası Parlament Assambleyasının bir vaxtlar tələb etdiyi belə bir haqqla, tutalım, tibbi səbəblərdən çıxış edən neqativ yevgenikanın uyğun olub-olmadığına dair hələlik bir razılıq əldə olunmamışdır. Çünki əxlaqi mülahizələr və demokratik iradə formalaşması mərhələsi bir gün belə bir nəticəni uyğun hesab edərsə, əsas azadlıqılardan olan manipulasiya edilməmiş genetik materiala sahib olma haqqı, məsələn, neqativ yevgenikaya izacə verəcək şəkildə məhdudlaşdırıla bilər.

Mövzunu sadəcə gen dəyişdirən müdaxilələrlə məhdudlaşdırdığımız halda, digər biosiyasi məsələləri görməzdən gələrik. Məsələn, liberal tərəfdən baxıldığında, həm yeni növ reproduksiya vasitələri, həm orqan yetişdirmə və tibbin dəstəklədiyi ölümlər, insanların fərdi azadlıqlarını artırma görüntüsünü yaradır. Halbuki, məsələyə tənqidi yanaşanların əksəriyyəti mövcud liberal hipotezlər üzərində deyil, həm qarşılıqlı razılığa dayanan törəmə, həm də ölüm anını müəyyən etmənin tətbiqi ilə bərabər orqanı meyiddən çıxarmaq məqsədiylə gerçəkləşdirilən mübahisəli hərəkətlərin və tibbin dəstəklədiyi ölümlərin hüquqi baxımdan nizamlanmasının yaradacağı ictimai fəsadlar üzərində durmaqdadırlar (əslində bu məsələləri, peşə etikası bucağından hərəkət edən mütəxəssislərin professional mühakimə və təqdiretmə səlahiyyətinə vermək daha doğru olardı). Bunlarla bir yerdə, gen testlərinin qanuni yollarla istifadəsi və gen diaqnozu vasitələrinin ehtiva etdiyi məlumatlardan kəsə yollarla şəxsi məqsədlərlə istifadə edilməsi, yenə də eyni haqqlı səbəblərə görə mübahisəlidir.

Əlbəttə, ən önəmli bioetik sual, insan təbiətinə diaqnoz məqsədiylə nüfuz edib, ona, hətta müalicə üçün belə olsa, hakim olmağa iddia etməklə bağlıdır. Əslində, seçmə və keyfiyyət dəyişdirmə məqsədli gen texnologiyası ilə yanaşı bunu etmək üçün təkmilləşdirilməyə çalışılan genetik müalicə metodlarına yönəlmiş tədqiqatlarla birlikdə (burda da əsaslı tədqiqatlarla tibbi təcrübələr arasındakı sərhəd az qala ortadan qalxmış kimidir³¹) yeni bir meydan oxuma səhnəsi ilə rastlaşırıq³². Bunlar “təbii olaraq olduğumuz” fiziki əsaslarımızı mübahisəli hala gətirməkdədir. Bir zamanlar Kantın “zəruriyyətlər aləmi”nə daxil etdiyi şeylər, təkamül nəzəriyyəsi baxımdan hər biri “təsadüflər aləminə” çevrilmişdir. Bu dəfə də gen texnologiyası, üzərində qənaət edilməyən “təbii əsaslar”la “azadlıqlar aləmi” arasındakı sərhədi dəyişdirir. “Daxili” təbiətimizlə bağlı olaraq bəhs etdiyimiz bu “şərtilik genişlənməsi”ni oxşar seçim artmalarından fərqli edən şey, əxlaqi düşüncəmizin bütün strukturunu dəyişdirməsidir.

Ronald Dvorkin əxlaqi mühakimə və hərəkətlərin sarsılmaz sayılan keçərli şərtlərinin gen texnologiyasının əli ilə bir növ istiqamət dəyişikliyinə məruz qalmasını dilə gətirir: “Təbiətin təkamüllə yaratdıqları (…) ilə bizim bu dünyada öz genlərimizlə nə etdiklərimiz arasında bölgü meydana çıxmışdır. İstənilən halda, bu bölgü nə olduğumuzla əlaqədar əlimizdəki öz mirasımız ilə, yenə öz cavabdehliyimiz altında nələr etdiyimiz arasına bir sərhəd qoyur. Təsadüf ilə, sərbəst qərarvermə arasındakı bu kritik xətt əxlaqımızın bel sütununu əmələ gətirir. (…) Təsadüf ilə qərarvermə arasında olan və dəyər kriteriyalarımızı formalaşdıran bu sərhədi pozduğu üçün bir insanın başqa bir insanı layihələndirib istehsal etməsindən qorxuruq.³³

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.

1

Nitqin qısa mətni üçün baxın. Neue Rundschau, il 112, 2001, sayı 23, səh. 93-103.

qayıtmaq

2

İrsi xüsusiyyətlərimizi müəyyən edən genetik materialın sağlığını və tamlığını qorumağa çalışan müdaxilələrin cəmi – tərc.

qayıtmaq

3

T. W. Adorno, Minima Moralia, Frankfurt am Main, 1951, səh. 7.

qayıtmaq

4

A. Mitscherlich, Freiheit und Unfreiheit in der Krankheit, Studien zur psychosomatischen Medizin 3, Frankfurt am Main 1977, s. 128.

qayıtmaq

5

J. Rawls, Politischer Liberalismus, Frankfurt am Main 1998.

qayıtmaq

6

S. Kierkegaard, Entweder/Oder, H. Diem ile W. Rest, Kцln ve Olten 1960, s. 830.

qayıtmaq

7

Yenə orada, s. 827.

qayıtmaq

8

S. Kierkegaard, Die Krankheit zum Tode, L. Richter, Frankfurt am Main 1984, s. 85.

qayıtmaq

9

S. Kierkegaard, Philosophische Brocken, L. Richter, Frankfurt am Main 1984, bax. “Die Moral” adlı son bölməsi, s. 101.

qayıtmaq

10

S. Kierkegaard, Die Krankheit zum Tode, s. 51.

qayıtmaq

11

Yenə orada, səh. 14.

qayıtmaq

12

M. Theunissen, Das Selbst auf dem Grьnd der Verzweiflung, Meisenheim/Frankfurt am Main 1991.

qayıtmaq

13

S. Kierkegaard, Philosophische Brocken, s. 43.

qayıtmaq

14

R. Kollek, I. Schneider, “Verschwiegene Interessen”, Suddeutsche Zeitung, 5 iyul 2001. Embriyon tədqiqatlarının siyasi əsaslarının ardında yatanlar haqqında baxın. Chr. Schwagerl, “Die Geister, die sie riefen”, FAZ, 16 iyun 2001.

qayıtmaq

15

Hələ də qadağan olan dölyatağı müalicəsinin ümumi, ya da bəədn hüceyrə müalicəsinin dölyatağını dəyişdirəcək, ikinci nəticləriylə əlaqəli nəsillərarası təsirlərə bağlı əxlaqi məsuliyyət suallarını burda vermək istəmirəm. Bu barədə bax. M. Lappe, “Ethical Issues in Manipulating the Human Germ Line”, der. H. Kuhse ve P. Singer, Bioethics, Londra (Blackwell) 2000, s. 155-164. Bundan sonra, doğumöncəsi gerçəkləşən “genetik müdaxilələr”-dən bəhs ediləcək.

qayıtmaq

16

N. Ağar, “Liberal Eugenics,” der. H. Kuhse, P. Singer (2000), s.173: Liberallar xəstəlik məfhumunun müalicəvi/yevgenik bölgüsünün zəruri etdiyi əxlaqi öhdəliklə əlaqəli oduğuna şübhə edirlər.

qayıtmaq

17

Johannes Rau, “Der Mensch ist jetzt Mitspieler der Evolution geworden”, FAZ, 19 Mayıs 2001.

qayıtmaq

18

Mən də digər dostlarım kimi bioelmlərdə sürətli, biotexnoloji cəhətdən qiymətləndirilən produktivliyin mümkün olduğunu düşünürəm: “Əksərən elm, ən yaxşı niyyətə sahib proqnozları qabaqlamaqdadır. Buna görə də Xiroşimanın genetik mühəndislik sahəsindəki oxşarı ilə hazır olmadan qarşılaşmaq riskini daşıya bilmərik. Çıxılmaz vəziyyətləri də hesablayan qaydalara sahib olmaq, anidən düşəcəyimiz vəziyyətlərlə bağlı heç bir prinsibə sahib olmamaqdan yaxşıdir.” N. Agar, “Liberal Eugenics”, der. H. Kuhse ve P. Singer (2000), s. 171-181, s. 172.)

qayıtmaq

19

R. Kollek, Praimplantationsdiagnostik, Tübingen və Basel (A.Francke) 2000, s. 214.)

qayıtmaq

20

A. Kuhlmann, Politik des Lebens, Politik des Sterbens, Berlin 2001,s. 104

qayıtmaq

21

James D. Watson, “Die Ethik des Genoms. Warum wir Gott nicht mehr die Zukunft des Menschen überlassen dürfen”, FAZ, 26 Sentyabr 2000.

qayıtmaq

22

Thomas Assheuer, “Der künstliche Mensch”, Die Zeit, 15 Mart 2001.

qayıtmaq

23

Baxın:Zeit-Dokument 2,1999, s. 4-15.

qayıtmaq

24

Habermas, Faktizitat und Geltung, Frankfurt am Main 1992; J.Habermas, Die Einbeziehung des Anderen, Frankfurt am Main 1996.

qayıtmaq

25

Baxın:Die Zeit, S. 4-10, 2001.

qayıtmaq

26

Lutts Vinqert ile Rayner Forstla etdiyim sıx fikir mübadiləsi, mənə çox kömək oldu. Əhatəli şərhləri səbəbilə Tilmann Habermasa da təşəkkür edirəm. Təbii ki, mənə köməyi dəyən bu şəxslərin, bu mövzuda çoxlu çəkinəcək məqamları var. Mənim ən böyük şəxsi narahatlığım, bioetika sahəsində təhsilimin olmadığı halda, bu mövzuya girməyimdir. Məsələn, Aylen Byukenen, Daniel V. Brok, Norman Daniels və Daniel Viklerin From Chance to Choice, Cambridge UP, Cambridge, Mass. 2000 adlı tədqiqatları ilə bu mətni yazdıqdan sonra tanış olduğuma görə heyfslənirəm. Həmin diskussiyalarda qoyulan deontolojik perspektivi mən də qəbul edirəm, amma bəzi fikir ayrılıq-larımızın olması, mətnin sonundakı qeydlərimdə öz əksini tapır.

qayıtmaq

27

W. van den Daele, “Die Natürlichkeit des Menschen als Kriterium und Schranke technischer Eingriffe”, Wechsel/Wirkung, İyun-Avqust 2000, s. 24-31.

qayıtmaq

28

Yenə orada səh. 25

qayıtmaq

29

W. van den Daele, “Die Moralisierung der menschlichen Natur und die Naturbezüge in gesellschaftlichen Institutionen”, Kritische Vierteljahresschrift für Gesetzgebung und Rechtswissenschaft 2 (1987), səh. 351-366.

qayıtmaq

30

Ulrich Beck, Risikogesellschaft, Frankfurt am Main 1986; J. Habermas, “Konzeption der Modeme”, Die Post-nationale Konstellation, Frankfurt am Main 1998, səh. 195-231.

qayıtmaq

31

L. Honnefeider, “Die Herausforderung des Menschen durch Genomforschung und Gentechnik”, Forum (Info der Bundeszentrale für gesundheitliche Aufklarung), S. 1, 2000, səh. 49.

qayıtmaq

32

Bu vasitəylə, müalicə məqsədli liberal yevgenika yönünde addım atmaq istəyib-istəmədiyimizin mümkün olub-olmadığına dair əsas suala gəlirəm. Bu cür tətbiqatların ədalətli bir şəkildə yerinə gətirilməsinə aid suallara qarışmıram. Əsas etibarilə pozitiv qəbul edilen bir yevgenik yanaşmadan sonar, ardından gələn bu cür normativ suallari, Byukenen v.d. (2000), səh. 4-də Roulzun ədalət nəzəriyyəsindən çıxış etməklə cavablandırırlar: “Bu kitabın birinci məqsədi… tək bir suala cavap tapmaqdır: Genetik müdaxilələrin tətbiqinə bağlı olaraq, genetik müdaxilələr etmə imkanları günümüzdən daha çox inkişaf etmiş olan adil ve humanist bir cəmiyyətdə sosial siyasəti ve fərdi seçimi yönləndirəcək ən təməl əxlaqi prinsiplər hansılardır?”

qayıtmaq

33

R. Dvvorkin, “Die Falsche Angst, Gott zu spielen”, Zeit-Dokument (1999), səh. 39; ayrıca baxın: “Playing God. Genes, Clones, and Luck”, Sovereign Virtue, Kembric 2000, səh. 427-452.

qayıtmaq