Комил Синдаров
Терговчи
Қадр кечасидаги қотиллик
Детектив қисса

СЎЗБОШИ ЎРНИДА

Муҳтарам китобхон!

Навбатдаги китобимни сизларнинг одилона ҳукмингизга ҳавола қиляпман. Бундан нақ тўққиз йил бурун марҳум устозимиз, беназир инсон, Ўзбекистон халқ ёзувчиси Худойберди Тўхтабоев менга детектив жанрда қалам тербатишни тавсия қилиб, «Комилжон, сиз ҳали менинг ёшимга киргунча, Худо хоҳласа, ўттизта детектив асар ёзасиз», дея дуо қилган эдилар. Ўша пайтда бу гап менга ушалмас орзу, рўёдай туюлганди. Мана, ҳашпаш дегунча, тўққизинчи китобимиз ҳам дунё юзини кўрди. Аллоҳ умр берса, яна йигирма битта асар ёзиб, устозимизнинг холисона қилган дуоларини мустажоб қиламиз, дея умид қиламан.

Қўлингиздаги асар ҳам муқаддам нашр этилган «Қимматга тушган хато ёки қасоскор қалб исёни»(2013), «Темурийлар кутубхонасининг сири» (2015), «Кечиккан қасос» (2017), «Амирликнинг олтин тахти изидан» (2018), «Тунги қотиллик» (2019), «Ўғирланган болалик» (2020), «Дорихонадаги қотиллик» (2020), «Сўпоқсойдаги сирли қотиллик» (2021) каби детектив асарларимизнинг мантиқий давоми ҳисобланади. Бу асарда ҳам прокуратура терговчилари ва уларнинг ёнида камарбаста турган ички ишлар ходимлари – изқуварларнинг Қадр кечасида содир этилган мудҳиш жиноятини фош этишдаги касбий маҳорати, сермашаққат меҳнати, қатъияти ва фидойилиги тасвирланган.

Асар номи кимгадир эриш туюлиши мумкин. Бунда биз икки жиҳатни назарда тутдик: биринчидан, қотиллик чиндан ҳам Қадр тунида содир бўлади; иккинчидан, кейинги пайтларда одамлар орасида қадр-қиммат каби муқаддас тушунчалар йўқолиб кетаётгани, меҳр-оқибат оти оқсаётгани, инсоф, диёнат, садоқат шевалари кундан кунга бегоналашиб бораётганига писанда қилинади.

Асар асримизнинг биринчи ўн йиллиги ўрталарида содир этилган реал воқеликка асосланган бўлиб, қаҳрамонларнинг исм-шарифлари, жой номлари ўзгартириб берилган. Шунингдек, асарнинг жонли ва таъсирчан чиқишини таъминлаш мақсадида бадиий бўёқлардан, адабий фантазиядан кенг фойдаланишга ҳаракат қилдик.

Асар детектив жанр ихлосмандлари, ҳуқуқшунослик таълим йўналиши талабалари, магистрлари, прокуратура, Ички ишлар ходимлари, судьялар, илмий тадқиқотчилар ва кенг китобхонлар оммасига мўлжалланган бўлиб, соҳа мутахассисларининг касбий маҳоратини оширишга, аҳолининг ҳуқуқий онги ва маданиятини юксалтиришга хизмат қилади.

Ҳар галгидек, бу сафар ҳам асарни ёзишда ўзларининг маслаҳатлари, таклиф ва тавсияларини аямаган бош маслаҳатчимиз – прокуратура фахрийси Мамасали Исомиддиновга, юридик фанлари доктори Беҳзод Мўминовга, Ўзбекистон Республикаси Олий суди масъул ходими Азизбек Ярашевга, мухлисимиз – Зуҳра Абдуллаевага, шунингдек, китобларимиз юзасидан холисона фикр-мулоҳаза билдирган барча китобхонларга ташаккур айтишни жоиз билдик.

Асарларимиз юзасидан қимматли таклиф ва мулоҳазаларингизни электрон манзилим (sindarov60@gmail. com), фейсбукдаги саҳифамга (komilsindarov) ҳамда 90 187 94 40 телеграм каналимга юборишларингиз мумкин.

Комил СИНДАРОВ, Юридик фанлари доктори, Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси аъзоси

Каллаи саҳарлаб бозорга чиққан Санжарбек соат ўнларга яқин Бекободга кириб келди. Шаҳарга кираверишда уни курсдоши – туман прокурори ўринбосари Ўктам Туропович кутиб олди. Қучоқлашиб кўришиб, ҳол-аҳвол сўрашдилар.

– Раҳмонов, келинг-да, дўстим, қандай шамол учирди. Туя сўйиб чақирсак келмайдиган кўп ишли одам… – ўпкалаган бўлди Ўктам.

– Эй, ошна, ишиям қуриб кетсин, кишини одамгарчиликдан ҳам чиқариб юборади. Ўтган ойда ўғлингнинг тўйига айтган экансан, хизмат сафарида эдим, келолмадим… Республиканинг ишини биласан-ку, ярим умримиз мусофирчиликда ўтади.

– Тушунаман, дўстим, жонинг соғ бўлсин, – «сенлаш»га ўтди Ўктам. – Бир гинахонлик қилмоқчи эдим, бўлмади. Ўпкалаган қариндошдан умид, дейдилар-ку! Сен билан ҳаммадан кўра яқинроқ эдик. Ҳеч бўлмаса, тўй-маъракада учрашиб турмасак… узоқлашиб кетишимиз ҳеч гап эмас.

– Тўғри айтасан, ўртоқ, – маъқуллади Санжарбек, – меҳр – кўзда дейдилар, кўз-кўзга тушиб турмаса, қариндош ҳам бегонага айлашиб қолиши мумкин.

– Майли, хизматчилик-да, ҳозир айни ишлайдиган пайтимиз.

– Иш, иш, деймиз, ҳамма айбни ишга тўнкаймиз. Нима, аввалги одамларда иш бўлмаганми? Айб ўзимизда, оқибат оқсамоқда, меҳр булоғининг кўзи ёпилиб бормоқда.

– Тушунмадим, ким кимни танқид қиляпти? – Ўктамнинг юзи тиришди.

– Нима қилай, ўзим ўзимни танқид қиляпман! Айбимизни оқлашнинг бошқа йўли бормикан?

– Ҳааа, оласан-да, ошна! – кулди Ўктам. – Кетдик, уйга ўтамиз, ҳақингни токчага олиб қўйганман…

– Раҳмат, дўстим, ҳақ бериш қочмас, олдин ишни битирайлик.

– Кеча гаплашганимизда нима иш билан келаётганингни айтмагандинг, аммо ташрифинг боиси менга аён – ҳойнаҳой устозингни кўришга…

– Қаердан билдинг? – ҳайрон бўлди меҳмон.

– Бу ерда Бекободнинг изиллаган шамолидан бошқа нима бор? Кўпчилик қамоқхонага яқинларини кўриш учун келишади.

– Ҳа, устозим Фахриддин Каримович анчадан буён шу ерда, – жиддийлашди меҳмон, – кўришга келгандим… Амалласа бўладими? Бахтга қарши, қамоқхона раҳбарияти ҳам ўзгариб кетибди.

– Шунақа бўлди, ҳамма ёқни «қўшни»¹ лар босиб кетди, – деди Ўктам елкасини қўли билан кўрсатиб. – Ҳар қадамда камера… хоналар оғзи-бурнигача тўлган. Бир ўринга икки-уч маҳкум тўғри келади. Менимча, кирмай қўяқолганинг маъқул. Ишдаги одамсан, гап тегиб қолмасин, дейман-да!

– Эйй, падарига минг лаънат, ҳамма ёқни ўргимчакдай ўраб олишди, – ноодатий сўкинди Санжарбек, – нима, айб иш қиляпмизми? Устознинг ҳолидан хабар олишга тақиқ борми? Гап тегса – тегар! Олса – ишини олади-да! Шуям касб бўлдими?

– Ҳой-ҳой, Санжарбек, республиканинг энг зўр терговчиси шунақа деб ўтирса, биз фақирлар нима қиламиз?

– Тўғри-да, қачонгача қўрқиб яшаймиз! Қачонгача қонунни оёқ ости қиламиз!

– Ҳой биродар, секин, деворнинг ҳам қулоғи бор-а! – шивирлади Ўктам ён-верига аланглаб.

– Эшитса – эшитсин, қўрқадиган жойим йўқ! Токайгача писиб яшаймиз!

– Бургага аччиқ қилиб, кўрпани ёқиш тўғри эмас. Ўзимизни асрашни ҳам билишимиз керак. Замона шуларники бўлиб қолди. Муроса қилмасдан иложимиз йўқ… Ичкарига кирганда нима қиласан? Қайтанга устозни ҳам хижолатга қўясан. У киши ҳам сенинг бу қарорингни маъқулламаган бўлардилар.

– Тўғри, аёлидан менинг келмай туришимни тайинлаб юборган экан, – бироз юмшади меҳмон.

– Ана, кўрдингми, тушунган одамнинг садағаси кетсанг арзийди! – деди Ўктам гапи дўстига таъсир қилаётганидан суюниб. – Олиб келган нарсаларингни бир амаллаб киритамиз, бунга гап йўқ.

– Иккита китоб ҳам олиб келганман… Алишер Навоий асарлари луғати.

– Бўлди, уни ҳам киритамиз, саломингни етказамиз. Жуда гаплашгинг келаётган бўлса, телефонда улаб беришади.

– Шунисига ҳам раҳмат! – «таслим бўлди» Санжарбек. – Борингга шукр, жўражон!

– Унда кетдик, ортимдан ҳайда, олдин ишни битирайлик, кейин бемалол гаплашамиз.

Йигитлар мошиналарига ўтириб, бирпасда ҳуқуқтартибот идоралари ходимлари жазони ўтайдиган қамоқхонага яқин жойда ҳозир бўлишди. Ўктам кимгадир қўнғироқ қилди. Сал ўтмай ичкаридан ҳарбий кийимдаги зобит чиқиб, ортиқча саволлар бермасдан бозорлик ва китобларни олиб, кириб кетди.

– Ана, иш ҳам битди, – деди Ўткам елкасидан тоғ ағдарилмагандай, – энди кетдик, бир отамлашайлик.

– Келишдик, фақат бир илтимос бор, бугун якшанба…

– «Қоратов»дан бор, беш-беш оламиз…

– Биласан-ку, мен умуман ичмайман, сен рулдасан…

– Начора, меҳмоннинг амри – вожиб!

– Мен бугун ишдан гаплашмайлик, демоқчийдим, – кулди Санжарбек.

– Келишдик, учрашмаганимизга ҳам минг йил бўлди, мавзулар етарли, – деди Ўктам дўстининг елкасига қоқиб.

Йигитлар шаҳар чеккасидаги мўъжазгина чойхонага ўтиб, ошхўрлик қилишди. Қизғин суҳбат қуришди. Талабалик даври хотиралари ёдга олинди. Оилалари, болалари ҳақида ўртоқлашдилар.

– Ўктамжон, сенга бир илтимос бор, – деди Санжарбек кетиш олдидан дўстига маъюс термилиб.

– Устоздан хавотирдасан-а, – деди Ўктам ўртоғининг фикрини олдиндан уққандай.

– Қўлингдан келса, ёрдам бериб тур. Фахриддин Каримович менга туғишган акамдай… У кишидан анча нарсани ўргандим. Ўзи тилла одам…

– Нима муаммо, дўстим! – деди Ўктам самимий оҳангда. – Сенинг оғанг – менинг оғам! Шу ерда эканмиз, ёлғизлатиб қўймаймиз… Ичкарига кирсам, ўзим уни топиб оламан. Кўнглинг тўқ бўлсин, ҳаммаси яхши бўлади! Сен ортингга қарамай кетавер!

– Раҳмат, жўра, борингга шукр! – Санжарбек дўсти билан илиқ хайрлашиб, пойтахтга қайтар экан, дилидаги ғашлик бироз аригандай бўлди.

* * *

Барвақт ишга келган Санжарбек кун давомида қилинадиган ишлар режасини тузди. Қўлидаги ҳужжатларни долзарблик даражаси, ижро муддати нуқтаи назаридан мантиқий кетма-кетликда стол устига тахлаб қўйди. Сўнг Бекобод таассуротлари билан ўртоқлашиш учун Тоҳир Ғафуровичнинг ёнига шошилди. Иш вақти бошланмаганлиги сабабли қабулхонада ҳеч ким кўринмади. Терговчи эшикни оҳиста тиқиллатиб, ичкарига мўралади:

– Тоҳир Ғафурович, мумкинми?

– Санжарбек, келинг, келинг! Бўрини йўқласанг қулоғи кўринади, ҳозиргина сизни эслаб, чақирмоқчи бўлиб тургандим.

– Ассалому алайкум, устоз, яхшимисиз?

– Ваалайкум ассалом, келинг, ўтиринг! Ўзингиз яхшимисиз? Келин, болажонлар қалай? – одатий сўрашди раҳбар.

– Кеча Бекободга – Фахриддин Каримовични кўргани боргандим…

– Хўш, хўш, Фахриддинжон қандай экан? Саломатлиги яхши эканми? – раҳбар ўрнидан туриб, ҳамсуҳбатининг рўпарасидаги стулга ўтирди.

– Ичкарига киришнинг имкони бўлмади… раҳбарият ўзгариб кетган, ҳамма ёққа камера қўйиб ташланган. Муаммо туғилмаслиги учун кирмай қўяқолдим…

– Тўғри қилибсиз, анави исковичлар кўзи қонга тўлиб, кимдан аламини олишни билмай юрибди, – шивирлаб гапирди раҳбар, – ҳозир сиз билан бизга муаммо керак эмас. Бекорга овора бўлганингиз қолибди-да…

– Йигитлар олиб борган нарсаларимни киритиб беришадиган бўлишди, – деди Санжарбек раҳбарнинг хавотирини англаб.

– Нималар олиб борган эдингиз?

– Озиқ-овқат, кийим-кечаклар, китоблар…

– Бадиий китобларми?

– «Алишер Навоий асарлари луғати» деган китоб.

– Луғатни нима қиларкан?

– Фахриддин акани биласиз-ку, ўша ерда ҳам тинч ўтирмайди, – кулди Санжарбек. – Назира янганинг гапига қараганда, шу кунларда устоз «Хамса»ни мутолаа қилишга киришибди, ғазаллар ҳам ёзаётганмиш.

– Вой, тинчимаган одам-эй, – раҳбарнинг юзида табассум балқиди, – ғазал ёзишга ўтибди, денг… Нималар биландир машғул экан, демак, юрагида шижоати, қалбида қизиқиши ўчмаган, хавотирга ўрин йўқ. Ҳар қандай қийинчиликни матонат билан енгиб ўта олади. Тушкунлик домига тушиб қолса, ёмон бўларди…

– Шундай, шундай, – маъқуллаган бўлди терговчи. Сўнг қандайдир истиҳола билан дилидагини тилига чиқарди, – Тоҳир Ғафурович, бу ёғи нима бўлади? Айбсиз одам қамоқда ётаверадими? Наҳотки, бирор йўли бўлмаса!

– Сабр қиламиз, Санжарбек, сабр! – пичирлади ўринбосар стол устидаги тизгин билан телевизорни овозини баландлатиб,– бу уйинг куйгур тизим йўқ бўлмас экан, қўлимиздан ҳеч қанақа иш келмайди.

– Тизим йўқ бўлишини кутсак, Фахриддин аканинг умри қамоқда ўтиб кетмайдими? – деган гап Санжарбекнинг оғзидан беихтиёр чиқиб кетди.

– Секин, секин, – раҳбар телевизорнинг овозини янада баландлатди, – Санжарбек, сизни ташвишлантираётган нарса менинг ҳам юрагимни кемириб ётибди. Фахриддинни асраб қололмаганимдан менинг виждоним қийналмаяпти, деб ўйлайсизми? Нима қиламиз, осмон узоқ, ер қаттиқ, замон оғир. Яхши кунларга умид қилишдан бошқа на илож! Бир аччиқнинг бир чучуги бор! Аммо кўпни кўрган раҳбар сифатида сизга бир нарсани айтишим мумкин: қонунни оёқ ости қилган, эл бошига кулфат олиб келган тизим узоққа бормайди, ичидан зил кетади. Мана кўрасиз, ўша кунлар яқин!

– Иншааллоҳ!

– Дарвоқе, Санжарбек, сизни йўқлашимдан мақсад, – овозини баландлатди раҳбар, – Гулистонга хизмат сафарига кетишингизга тўғри келяпти. Олтмиш саккиз ёшли қарияни ўз уйида ўлдириб, сейфдан каттагина пул олиб кетилган…

– Унча мураккаб ишга ўхшамайди-ку, – таассуфини яширолмади терговчи.

– Бир қарашда шундай, – давом этди ўринбосар, – қўшнилардан бири гумондор сифатида ушланиб, айбланувчи сифатида ишга жалб қилинган, мошинасидан қон излари қотиб қолган пичоқ ҳам топилган. Аммо йигит ўламан Саттор, қарияни мен ўлдирмаганман, деб оёқ тираб турганмиш. Қотиллик содир қилинган пайтда марҳумнинг кампири шифохонада даволанаётган экан. Бу мудҳиш воқеадан икки кун ўтиб, руҳиятига ёмон таъсир қилган, шекилли, у шўрлик ҳам бандаликни бажо келтирибди.

– Шунча йил бирга яшашган… бемор одам жудоликни кўтаролмаган бўлса керак-да, – терговчи «коса тагидаги ним коса»ни илғаёлмай ҳайрон эди.

– Бошида терговчи ҳам бу ерда ҳеч қандай нотабиийлик йўқ деб ҳисоблаб, кампирнинг ўлимига эътибор қаратмаган. Марҳуманинг қизи онаси ўладиган касал бўлмаганлигини айтиб, мурдани эксгумация қилишни талаб қилган. Бу томондан гумондор айбини бўйнига олмай, сўзида қатъий туриб олгач, терговчида ҳам иккиланиш пайдо бўлган ва бошқа тахминлар устида ишлашга киришган. Кампир ҳам қотиллик қурбони бўлдимикан, деган тахмин илгари сурилган. Шу муносабат билан терговчи раҳбарларнинг қаршилигига қарамай, марҳуманинг қабрини очишга эришган. Эксгумация анчагина нарсага ойдинлик киритган. Экспертлар кампирнинг ички органларида кучли таъсир қилувчи заҳарли модда мавжудлигини аниқлашган.

– Жиноятнинг мотиви босқинчилик бўлса, кампирни ўлдириш кимга керак бўлган экан? – Санжарбек масаланинг жиддийлигини англай бошлади.

– Шуни айтаман-да, бу оддий қотилликка ўхшамаяпти, – деди прокурор ўринбосари пахта гулли пиёладаги чойдан ҳўплаб, – тергов боши берк кўчага кириб қолган. Ҳаммасини бошидан бошлашга тўғри келади.

– Тушунарли, қачон йўлга чиқсам бўлади? – Санжарбек ўрнидан қўзғалди.

– Майли, бугун қўлингиздаги юмушларингизни бир ёқли қилинг, эртага етиб борсангиз бўлади, – Тоҳир Ғафурович ички хизмат телефони гўшагини кўтариб, ёрдамчисига – «Менга Сирдарё вилояти прокурорини уланг», – деди. Зум ўтмай «шаҳар телефони» жиринглади.

– Дилмурод Кабирович, яхшимисиз? Кечаги масала бўйича сўраган одамингизни юборадиган бўлдик… Санжарбек эртага ихтиёрингизга етиб боради… албатта, албатта, бундан мураккаб, чигал қотилликларни қисқа муддатларда очиб ташлаган… Майли, омад, хабарлашиб турамиз, – раҳбар гўшакни ўрнига қўйиб, кетишга чоғланиб турган терговчига юзланди: – Ҳаммаси Раҳмоновни берасан дейишади, булар кўп, аммо Раҳмонов битта бўлса! Кўз тегмасин, Санжарбек, афсонавий терговчига айланиб боряпсиз.

– Сизнинг дуоларингиз билан, Тоҳир Ғафурович, – терговчи ўзини «оқлаш» учун бундан ортиқ сўз тополмади.

– Майли, сизга омад, тезроқ бориб, вазиятни тўла ўрганиб чиқинг, сўнг қўнғироқлашамиз, – прокурор ўринбосари гапни мухтасар қилди.

Санжарбек қабулхонадан чиқиб, тўғри хонасига кирди. «Тавба, дунёда ҳеч бир жиноят бошқасига ўхшамас экан-да! Олтмиш саккиз ёшли қариянинг ўлими кимга керак бўлган? Жиноят бойликка эга бўлиш мақсадида содир этилган бўлса, кампирни ўлдиришга не ҳожат! Қотил қариянинг бор бойлигини олиб кетган-ку! Бундан қониқмасдан ўзини хавф-хатарга қўйиб, шифохонага яширинча кириш, онахонни заҳарлашдан мақсад нима? Ё кампир бирор сирдан воқиф бўлганми? Одатда, жиноятчилар қилмишлари фош бўлиб, қўлга тушиб қолишидан чўчиб, гувоҳларни йўқ қилишни маъқул кўришади. Ёки кимдир эру хотинни ўлдириб, уларнинг меросига эга чиқишни кўзлаганмикан? Уларда яшаб турган уйидан бошқа яна қандай мол-мулк бўлиши мумкин? Ёки чол-кампир қасос қурбони бўлдимикан? Отахон ўзининг қачонлардир йўл қўйган мудҳиш хатоси учун ўзи ва турмуш ўртоғининг ҳаёти билан жавоб беришга тўғри келдимикан? Ёки қотилликка ҳеч кимнинг хаёлига келмайдиган бошқа сабаб бўлганмикан?» Санжарбек хаёлан қотиллик юзасидан дастлабки тахминларни шакллантиришга киришиб кетганди…

* * *

Устоз-шогирд тушган такси бир соатдан зиёд вақт юриб, Гулистон шаҳрига кириб келди. Вилоят прокуратураси биноси ёнида уларни прокурор ёрдамчиси кутиб олиб, тўғри қабулхонага бошлаб борди.

– Э-э-э Санжарбек, келинг, келинг, – қирқ беш-эллик ёшлар чамасидаги, баланд бўйли, оққувадан келган, юзидан нур таралиб турган вилоят прокурори меҳмонларни ўрнидан туриб, кутиб олди.

– Ассалому алайкум, Дилмурод Кабирович, омонмисиз? – одоб билан салом берди Санжарбек.

– Бу киши ҳам сиз биланми? – прокурор эшик ёнида ийманибгина турган Жўрабойга ишора қилди.

– Ассалому алайкум, – ҳижолатдан талабанинг тили зўрға калимага келди.

– Жўрабой – шогирдимиз, бу йил ҳуқуқшуносликни тугатади, бизда амалиёт ўтаётганди, – таништирди Санжарбек. – Жуда зукко, фаросатли йигит, бизга кўп фойдаси тегяпти.

– Шунақами, жуда яхши-да, – прокурор талаба билан ҳам қўл бериб кўришди. – Жўрабой, ўқишни битирсангиз, ўзимиз сизни ишга оламиз, хўпми?

– Раҳмат устоз, – деди талаба камсуқумлик билан.

– Сизга тегармикан? Жўранинг харидори ортиб боряпти, – кулди Санжарбек.

– Э шунақами? Унда бизни ҳам харидорлар навбатига киритиб қўярсиз, Санжарбек, – ҳазилни давом эттирди прокурор. – Қани, ўтиринглар. Қийналмасдан етиб келдингларми?

– Раҳмат, Дилмурод Кабирович, ўзингиз яхшими? Уйдагилар…

– Ҳаммаси яхши, фақат шу қотиллик тушмагур ишнинг белига тепиб турибди-да, – мақсадга кўчди прокурор. – Вилоятимиз унча катта эмас, қотиллик жиноятлари аҳён-аҳёнда содир бўлади. Аммо бу сафаргиси тоза бошимизни қотириб ташлади, ғирт бошқотирма бўлди, на учи, на қуйруғи бор. Йигитларимиз боши берк кўчага кириб қолишди. Ёрдам қилмасангизлар бўлмайди.

– Бажонидил, қўлимиздан келганича ишончингизни оқлашга ҳаракат қиламиз, – деди терговчи қўли кўксида, – ип қанча узун бўлмасин, учи топилар, дейишади-ку.

– Яшанг Санжарбек, сиз ҳақингизда кўп ва хўп гапларни эшитганман, қанчадан-қанча оғир жиноятларни фош этгансиз, бунисини ҳам тез фурсатда очиб ташлайсиз, деган умиддаман. Ҳаммамиз хизматингизда бўламиз, – деди прокурор ички телефон гўшагини кўтариб. – Хуршиджон, меҳмонлар етиб келишди, анави ишни олиб кирасизми? – деди.

Зум ўтмай ўттиз беш ёшлардаги, тўладан келган, қораширғай йигит бир қучоқ қоғозларни кўтариб, кириб келди.

– Санжарбек, бу йигит тергов бўлими бошлиғи Хуршид Азизович, ҳар қандай масалада шу кишига мурожаат қилаверасиз. Гуруҳга энг ғайратли терговчи ва изқуварларни жалб қиламиз… Хуршиджон, – деди прокурор ходимига қарата, – Республикамизнинг кўзга кўринган «важняг»и² Санжарбек Раҳмоновни танийсиз, бизга ёрдамга келди. Ишлаши ва яшаши учун зарур бўлган барча шарт-шароитларни муҳайё қиласиз. Муаммо бўлса, шахсан менга қўнғироқ қилишингиз мумкин, тушунарлими?

– Тушунарли, Дилмурод Кабирович, ҳеч қанақа муаммо чиқмайди, биргаликда ишни ташкил қиламиз, – бўлим бошлиғи ҳарбийларга хос қатъият билан жавоб қилди.

– Санжарбек, унда сизларга омад, – прокурор ўрнидан қўзғалди, – эшигим сиз учун ҳамиша очиқ, хабарлашиб турамиз, тортинманг!

Йигитлар прокурор қабулхонасидан чиқиб, Хуршид Азизовичнинг хонасига киришди.

– Санжар ака, танишинг, шаҳар прокуратураси катта терговчиси Худойберди Лапасов, – деди Хуршид хонада кутиб турган ўрта бўйли, ёши ўттизлар атрофидаги чаққонгина йигитни кўрсатиб. – Терговни бошидан бошлаб олиб борган ҳам, гумонланувчи Худоёр Азимовга айб эълон қилиб, қамоққа олган ҳам, сал ўтмай унинг айбдорлигига шубҳа билан қараб, бошқа тахминларни илгари сурган ҳам, шаҳар прокурорининг қистовига қарамасдан қайсарлик қилиб, ишни судга оширмасдан пайсалга солган ҳам, айни пайтда нима қиларини билмай, икки оёғини бир этикка тиқиб, чорасиз ўтирган ҳам, хуллас, барчамизни ташвишга солган жаноб шу киши бўладилар.

– Санжарбек Раҳмонов, – меҳмон бўлим бошлиғининг ярми ҳазил, ярми чин гапларидан ҳижолат бўлиб турган терговчига қўл тутди, – танишганимдан хурсандман, эътиборингиз учун, – у Хуршидга юзланди: – шунақа қайсар йигитлар менга ёқади. Саркашлик терговчи учун қусур эмас, энг муҳим сифат ҳисобланади. Агар Худайбердида шу фазилат бўлмаганда терговчи раҳбариятнинг райига қараб, иши юмалоқ ёстиқ қилиб, судга оширган, бир бечора адолатсизлик қурбонига айланган бўларди.

– Худди шундай, – маъқуллади бўлим бошлиғи кулимсираб, – қайсарлиги-ку яхши, бироқ ишни охиригача олиб боролмасдан ўрта йўлда аммамнинг бузоғидай шумшайиб ўтиргани ёмон-да!

– Фикрингизга қўшилмайман, – ёш ҳамкасбини қўллаб-қувватлаш мақсадида «пайров»ни давом эттирди меҳмон, – биринчидан, Худойберди аммангизнинг бузоғидай сўллайиб ўтиргани йўқ, ўлжасига ташланган қоплондай кўзи чақнаб турибди. Иккинчидан, терговчи ҳали ёш, маҳорат эса аста-секинлик билан келади. Беш-олти йил ўтиб, тилга тушган терговчи бўлиб етилишига шубҳа қилмаса ҳам бўлади.

– Раҳмат, Санжар ака, ишончингизни оқлашга ҳаракат қиламан, – деди Худойберди ҳижолатдан қизариб.

– Ҳазиллашаман-да, – кулди Хуршид, – чиндан ҳам Худойбердижон умидли терговчиларимиздан, ҳеч кимникига ўхшамайдиган ўз усули, ўз йўли бор.

– Бу киши бўлажак умидли терговчи, ҳозирча амалиётдаги талаба Жўрабой бўладилар, – ниҳоят Санжарбекка бир чеккада жим турган шеригини таништиришга фурсат бўлди. – Биз билан уч-тўртта қотиллик жиноятларини очишда иштирок этди, жуда истеъдодли, тиришқоқ, зукко йигит.

– Ёшлар биздан кўра ақлли бўлиши табиий, – деди Хуршид талабага зимдан назар ташлаб, – шунча ақлли бошдан қуён қочиб қаёққа ҳам борарди.

Кулги кўтарилди. Ҳамкасбларнинг бир кўришдаёқ бир-бирини тўғри тушуниб, ҳазил-мутойибага киришиб кетишлари уларнинг ишчанлик қобилиятини оширгандай, ўзаро ишонч ва ҳамжихатликни мустаҳкамлагандай, орадаги бегонасираш, ётсирашга барҳам бергандай бўлди.

* * *

Кун бўйи бош кўтармасдан жиноят иши ҳужжатларини синчковлик билан танишиб чиққан Санжарбек кечда гуруҳ аъзоларини тўплади. Гуруҳ раҳбари одати бўйича, аввалло, терговчининг муфассал ахборотини тинглаб, сўнг фикр алмашишни лозим топди.

– Шу йил 15 июль Қадр кечаси тунги соат икки-уч оралиғида Гулистон шаҳри Олмазор кўчаси, 29 уйда яшовчи олтмиш саккиз ёшли фуқаро Илёс Муллажонов номаълум шахслар томонидан ўлдириб кетилган. Экспертларнинг хулосасига кўра, жиноятчилар қариянинг орқа миясига қаттиқ жисм билан уриб, жароҳатлашган, сўнг орқа томондан бел қисмига пичоқ урилган. Бу ҳам етмагандай, хушидан кетган қарияни сим билан бўғиб, жиноий режаларини якунлашган. Марҳумнинг гиламга ўраб ташланган жасади уйининг ертўласидан топилган. Гилам ва мурданинг оғирлиги юз килограммдан ортиқлигини ҳамда қотиллик содир этилган хона билан ертўла оралиғи ўттиз қадамни ташкил этишини инобатга олганда, жиноятчилар камида икки киши бўлган, деган хулосага келиш мумкин. Марҳумга тегишли темир сейф металл ускуналар ёрдамида бузиб, очилган. Сейфда пул ёки бошқа қимматликлар бўлган-бўлмаганлиги ҳозирча номаълум. Қотиллар қўлқопда ишлаганликлари боис ҳодиса жойида уйда яшовчилардан бошқа шахсларнинг яроқли бармоқ излари топилмади. Шунингдек, дарвозахонада, ҳовлида, хоналарда жиноятчилар ўзларидан ҳеч қандай из қолдиришмаган. Жиноят қуроллари – тўмтоқ жисм, пичоқ ва сим ҳам воқеа жойидан олиб кетилган.

– Жиноятчилар ҳовлига қаердан киришган? – гуруҳ раҳбари саволларни қалаштирди.

– Кириш эшиги ёпиқ бўлган. Қулф бузилмаган. Ҳовли ўралган деворлар кўздан кечирилганда, кўча томондаги девордан ташқари, қўшнилар билан чегарадош деворлардан бировнинг ошиб ўтганлигини кўрсатувчи – сидирилган, сирпанган, шикастланган, тирналган излар топилмади. Шунақа излар фақат кўчага туташ деворда мавжуд. Шундан келиб чиқиб, биз жиноятчилар ҳовлига кўча тарафдаги девор орқали ошиб кирган, деган фикрга келдик. Экспертлар деворда билинар-билинмас оёқ изларини топишди. Аммо уларнинг қанақа пойабзалга тегишли эканлигини аниқлашнинг имкони бўлмади.

– Деворнинг баландлиги қанақа? Унинг қўшниларга туташ қисми қанча?

– Деворнинг баландлиги икки метру ўн сантиметрни ташкил қилади. Ҳовлининг олд томонига бино қурилган, ўнг ва орқа томони қўшниларга туташ. Чап томони кўча. Фақат шу тарафдаги девордан ошиб, ҳовлига тушиш мумкин.

– Балки жиноятчилар қўшнининг девори орқали нарвонда ҳовлига тушгандир? Бу вариант хусусида ўйлаб кўрмадингларми?

– Кечаси икки метрлик девордан нарвон ёрдамида ошишда ҳам қандайдир из қолиши керак-ку. Қўшни тарафдаги деворларнинг гарди ҳам ўчмаган. Фақат чап тарафдаги деворларнинг ички ва ташқи қисмида узун-юлуқ излар қолган, холос.

– Нима, уйда ҳеч ким бўлмаганми? Тунги пайт… шунча шовқин-сурон… – Жўрабой гуруҳ раҳбарига «Мумкинми?» дегандай савол беришга изн сўради.

– Бу масалага ҳали келамиз, – эътироз қилди Санжарбек, – энди марҳумнинг шахсига аниқлик киритиб оласак, – деди у ҳамкасбига қарата. Талабанинг ноқулай аҳволга тушиб, изза бўлиб турганини сезиб, қўшиб қўйди. – Жўражон, сизнинг саволингизга кейинроқ жавоб берса майлими?

– Майли, майли… – деди талаба сал дадилланиб.

– Марҳум Илёс Муллажонов 1945 йилда Гулистон шаҳрида туғилган. Миллати ўзбек. Маълумоти олий. Киев шаҳрида тиббиёт институтини тамомлаган. Олий тоифали жарроҳ. Узоқ йиллар вилоят болалар шифохонасида ишлаган. 2004 йилда нафақага чиққан. Оилали. Аёли – марҳума Зебинисо Суюнова, узоқ йиллар мактабда тарих фанидан дарс берган, халқ маорифи аълочиси, 2011 йилда нафақага чиққан. Икки нафар фарзандлари бўлган. Қизи Шахина 1970 йилда туғилган, эри ва тўрт фарзанди билан Бахт шаҳрида истиқомат қилади. Ўғли Холиёр 1972 йилда туғилган, у 1994 йилда Латофат исмли қизга уйланган, биргаликдаги никоҳларидан 1995 йилда туғилган Тахмина исмли қизлари бор. Холиёр 1997 йилда автоҳалокатда вафот этган. Латофат икки яшар қизини қайнона-қайнотасига ташлаб, ишлаш учун Туркияга кетиб қолган. Шу тариқа чол-кампир невараларини ўзлари катта қилишган. Воқеа содир бўлгунга қадар Тахмина буви-буваси билан бирга истиқомат қилиб келган. Қотиллик содир бўлган тунда қиз уйда – ўз хонасида бўлган. Ўн саккиз ёшли ёш қиз маст уйқуда бўлганлиги боис ҳеч нарсани сезмаган. Эрталаб бобосини нонуштага чақириш учун хонасига борса, сейфнинг қулфи бузиб, очилганлигини, хонадаги нарсалар бесаранжом сочилиб ётганини кўриб, қўрқиб кетган. Тезда аммаси – Шахинага қўнғироқ қилган…

– Сейфда қанча пул ёки бошқа қимматликлар борлигини аниқлашнинг имкони бўлдими?

– Тахминанинг айтишича, бобоси сейфда анча-мунча доллар сақлаган, бир марта унга пул бераётганда кўзи тушган экан. Шахина бобоси бир умр йиғиниб яшаганини, сейфда яхшигина бойлик бўлганлигини айтган. Қария сейфнинг қалитини доимо ўзи билан олиб юрган, ҳеч кимга ишонмаган. Шундан хулоса қилиш мумкинки, сейф бўш бўлмаган.

– Илёс бобо яқин ўртада бирор нарсасини сотмаганми? Уй-жой, автомошина, дала ҳовли деганларидай…

– Раҳматли бундан икки йил муқаддам ишлаб юрган пайтида кредитга олган «Ласетти» мошинасини ўн беш минг долларга сотган. Пулига бирор нарса олгани маълум эмас. Ўйлашимизча, ўша пул ҳам сейфда бўлган.

– Отахоннинг бирор киши билан олди-бердиси, овуштаси бўлмаганми?

– Йўқ, отахон бунақа нарсаларни ёмон кўрган. Ҳозирча бизда мавжуд маълумотларга кўра, қария бировга қарз ҳам бермаган, бировдан қарз ҳам олмаган.

– Нафақадан бошқа яшаш манбаи бўлганми?

– Чол-кампир арзимаган нафақа олишган. Учта жон шунинг ҳисобига кун кўришган. Унақа катта харажат қиладиган жойлари ҳам бўлмаган.

– Яхши, давом этинг.

– Бошида биз жиноятнинг мотиви босқинчилик бўлса керак, деган тахминни илгари сургандик. Қотилликдан икки кун ўтиб, Зебинисо момо шифохонада бандаликни бажо келтирди. Юраги хаста кампирга эрининг фожиали вафоти қаттиқ руҳий таъсир қилган бўлса керак, аёл шўрлик қирқ йиллик қадрдонини йўқотишга дош беролмади шекилли, деб ўйладик. Ота-онасининг маъракалари ўтгандан кейин Шахина терговга онаси ўладиган даражада бетоб бўлмаганлигини, отасини ўлдирган жиноятчилар онасини ҳам шу кўйга солган бўлиши мумкин, деган тахминни билдириб, мурдани эксгумация қилиш ҳақида илтимоснома билан мурожаат қилди. Эксгумация натижалари ҳаммани лол қолдирди, кампирнинг танасида симоб моддаси мавжудлиги аниқланди. Экспертларнинг фикрича, симоб нафас йўлларининг тортишиши, ошқозон-ичак фаолиятининг бузилиши, юрак қувватининг пасайишига сабаб бўлган ва ўлимни келтириб чиқарган. Шундан кейин биз оддий жиноятчилар билан эмас, балки пухта тайёргарлик кўрган жиноий тўдага дуч келганимизни ҳис қилдик. Тахминлар рўйхати ва қидирув доирасини кенгайтирдик.

– Хўш, дастлабки кунларда қанақа тахминлар илгари сурилди? – Санжарбек савол беришда давом этди.

– Биринчи тахмин, терговчи қўлидаги қоғозга қараб, давом этди, – қотиллик марҳумнинг таниши, қариндоши ёки бошқа яқинлари томонидан қасос олиш мақсадида содир этилган. Иккинчи тахмин, қотиллик марҳумнинг касбий фаолияти, яъни жарроҳлик билан боғлиқ бўлиб, собиқ мижозлари ёхуд уларнинг қариндошлари томонидан хун олиш мақсадида содир этилган. Учинчи тахмин: қотиллик босқинчилик мақсадида содир этилган.

– Жиноятчилар осонликча бойликни қўлга киритган, беиз яширинишга ҳам улгуришган, – гуруҳ раҳбарида ҳақли савол пайдо бўлди, – уларнинг ўзларини хавф-хатарга қўйиб, қайтиб келишларига нима ҳожат? Кампирни ўлдириш уларга нимага керак бўлган?

– Тўғри, бу тахминнинг бўш жойи ҳам шунда, – терговчи фикрини асослашга уринди, – бизнингча, кампир ниманидир билган ёки жиноятчилар ҳақида маълумотга эга бўлган, ҳеч бўлмаганда уларни шубҳа остига олишга асоси бўлган. Жиноятчилар фош бўлиб қолишидан кўрқиб, уни йўқ қилишдан бошқа йўл топа олмаган бўлиши мумкин.

– Яхши, қабул қилдик, давом этинг, – деди Санжарбек жиноят ишини варақлай туриб.

– Эҳтимоллик даражаси анча паст бўлса-да, кейинги тахмин: қотиллик меросни қўлга киритиш мақсадида марҳумларнинг қизи – Шахина ёки унинг турмуш ўртоғи томонидан содир этилган… Ҳозирча бор тахминларимиз шулардан иборат…

– Тахмина-чи? Нима, у гумондан холими?

– Ўн саккиз ёшли қизча… унинг қўлидан нима ҳам келарди. Бошқа ҳеч кими бўлмаса, боқувчисини йўқотиш унга нимага керак бўлиши мумкин?

– Тўғри, бу иш ўзининг қўлидан келмаслиги мумкин, – мушоҳада қилди Санжарбек, – аммо кимнидир бу ишга жалб қилган бўлиши мумкин-ку!

– Она сути оғзидан кетмаган қизнинг бунақа ишларни қилиши ақлга сиғадиган иш эмас. Шунга қарамасдан қизнинг телефон сўзлашувлари таҳлил қилинди, яқинлари доираси ўрганилди. Бунақа ишларга қодир, шубҳали шахслар аниқланмади.

– Қизнинг буви-буваси билан муносабати қандай бўлган?

– Уларнинг уришиб, жанжаллашиб юрганини биров кўрмаган. Шахинанинг айтишича, кейинги пайтларда отаси майда гап, жиззаки, зиқна бўлиб қолган. Сал нарсага аёлини ҳам, неварасини ҳам жеркиб ташлайдиган одат чиқарган, ёмон қариган…

– Балки Тахмина шундан безор бўлиб, бобосини йўқ қилиш пайига тушгандир, – Жўрабой тортинибгина фикр билдирди.

– Йўғ-э, ота-она боласини тергайди, уришади… яхши бўлсин, одам бўлсин дейди-да! Ҳозирги ёшларни биласиз-ку! Шунинг учун ота-онани душман билиш керакми?

– Сиз билан биз шундай фикрлаймиз, – деди Санжарбек кулимсираб, – ҳозирги ёшлар – ўғилдир, қиздир томоман бошқача. Уларнинг қаричи ўзгача, дунёқарашлари, ҳаётий ўлчов мезон ва меъёрлари бизникидан тубдан фарқ қилади. Майли, дастлабки босқичда яна қандай тахминлар илгари сурилганди?

– Асосан шулар.

– Худоёр Азимов ишда қандай пайдо бўлиб қолди? – навбатдаги масалага ўтди гуруҳ раҳбари.

– Қўни-қўшнилар сўраб-суриштирилганда Илёс бобо ҳамсояси Худоёр Азимов билан узоқ вақтлардан буён ёмон муносабатда бўлиб келганлиги маълум бўлди. Аниқланишича, воқеадан бир ойча олдин икки қўшни қаттиқ жанжаллашиб қолган, қария ички ишларга қўнғироқ қилган, натижада Худоёр суд томонидан ўн кун маъмурий қамоқ жазосига тортилган. Жазони ўтаб қайтгач, Азимов марҳумнинг уйига келиб, яна жанжал кўтарган, «Сен сассиқ чол энди мендан кўрадиганингни кўрасан, терингга сомон тиқаман, шу уйдан ўлигинг чиқмаса, отимни бошқа қўяман!»

деб дағдаға қилган. У билан ишлай бошладик, уйида тинтув ўтказилди. Ҳеч нарса топилмади. Унга тегишли «Матиз» мошинасининг орқа ўриндиғи тагидан латтага ўралган ошхона пичоғи топилди. Экспертиза пичоқ ва латтадаги қон доғлари марҳумга тегишли эканлигини тасдиқлади. Азимов қамоққа олинди…

– Пичоқда Худоёрнинг бармоқ излари топилдими?

– Йўқ, пичоқда ҳеч қандай бармоқ излари чиқмади.

– ДНК таҳлили-чи?

– ДНК таҳлил ҳам ҳеч нарса бермади.

– Майли, давом этинг.

– Раҳбарият тезроқ айблов хулосасини тузиб, ишни судга оширишни талаб қила бошлади. Аммо гумондор бошдан-оёқ барча айбловларни рад этиб, чол-кампирнинг ўлимига умуман алоқаси йўқлигини таъкидлаб келди. Бошида мен ҳам Худоёрнинг қотил эканлигига ишониб, эътирозларига жазодан қутулиш учун қилинаётган талваса сифатида қарагандим. Кейинчалик масаланинг моҳиятига кириб борган сайин унинг айбдорлигига ички ишончим сусая борди. Хаёлимда ҳақиқий жиноятчилар чекадан туриб, бизни нотўғри йўлга солишга ҳаракат қилаётгандай, ҳамма айбни айбсиз шахсга ағдариб, ўзлари жазодан қутулиб қолишни кўзлаётгандай эди.

– Бундай фикрга келишингизга бирор асосингиз борми ёки шунчаки, ички ишончми? – Санжарбек атайлаб терговчининг нозик жойига тегиб ўтди.

– Биласиз, ички ишонч ўз-ўзидан шаклланмайди, – деди Худойберди пешонасини рўмолчаси билан артиб, – биринчидан, қотиллик содир бўлган тунда Худоёр уйида бўлган, буни хотини, болалари тасдиқлайди.

– Тунги соат икки… оила аъзолари ухлаб қолган бўлиши мумкин. Иннан кейин уларнинг кўрсатмалари холислиги ҳам шубҳа остида эмасми? – атайлаб эътироз қилишда давом этди гуруҳ раҳбари.

– Бўлиши мумкин, иккинчидан, қайси аҳмоқ жиноят қуролини мошинасида сақлайди?

– Ёдидан чиққан бўлиши мумкин, яширишга улгурмагандир… Ҳарҳолда далилий ашё унинг мошинаси салонидан топилган-ку!

– Худоёр киракашлик билан шуғулланади, қотил атайлаб унинг мошинасини тўхтатиб, жиноят қуролини ўриндиқ остига яшириб, тушиб кетган бўлиши мумкин.

– Факт фактлигича қолади, ички туйғу, шубҳа-гумонни жиноят ишига тиқиб бўлмайди, – оппонент «босим»ни кучайтирди.

– Учинчидан, – қизариб-бўзариб давом этди терговчи, – ҳар иккала қотиллик бир қўлнинг иши. Аммо Худоёр шифохонага бормаган, кампирни заҳарлаш имконига эга бўлмаган… Умуман олганда, унда бемор аёлни ўлдиришга ҳеч қандай асос, мотив мавжуд эмас.

– Заҳарлаш учун шифохонага бориш шарт эмас, – Санжарбек терговчининг чидамлилигини имтиҳон қилишдан чарчамади, – унга олиб келинаётган овқатга, ичимликка заҳарли моддани қўшиб қўйиш етарли. Мотив масаласида…

– Э-э-э, Санжар ака, атайлаб қиляпсизми? Одамни «хит» қилиб ташладингиз-ку! – Худойбердининг аччиғи бурнининг учида турган экан, – ҳамма нарсага жавобингиз тайёр экан-да! Мен бор гапни айтяпман. Ишониш, ишонмаслик сизнинг ишингиз! Бу ёғига иш қўлингизда бўлади, билганингизча тергов қилаверасиз…

– Э қойил-э, – жилмайди гуруҳ раҳбари, – сизни саволга кўмиб, руҳий босимга чидамлилик даражангизни аниқламоқчи бўлдим. Бараколло, ёмон эмас, мустақил фикрлашингиз, сўзда собитлигингиз, таҳлилий ва танқидий мушоҳада юритишингиз, ҳатто қайсарлигингиз менга ёқди. Терговчининг гумондорни қандай бўлмасин айбдор деб топиб, қамоққа тиқишни эмас, балки қамоқдаги шахсни айбсизлигини исботлаб, озодликка чиқаришга ҳаракат қилишининг ўзи таҳсинга сазовор. Сафимизда шунақа терговчилар борлиги қувонарли. Раҳмат, Худойбердижон!

Орага бир муддат жимлик чўкди. Кимдир гап нима ҳақда кетаётганини тушунмай анқайиб турган бўлса, кимдир шунақа баҳолаш мезонлари борлигидан лол қолганди.

– Давом этамиз, – гуруҳ раҳбари ёш терговчига юзланди, – тушунишимча, Азимов қамоққа олиниши билан бошқа тахминлар устида олиб борилаётган ишлар тўхтаб қолган, шундайми?

– Шунақа, – бош чайқади терговчи.

– Энди кўпчиликмиз, бир неча йўналишда паралелл иш олиб боришга имконимиз бор, – гуруҳ раҳбари режасини очиқлашга тушди. – Мен бир-икки кун Худоёр билан боғлиқ ишларни охирига етказишга ҳаракат қиламан. Унинг айбсизлиги ишончли далиллар билан исботланмас экан, ҳеч ким бизга уни қамоқдан бўшатишга изн беролмайди. Сизу бизнинг ички ишончимиз ҳеч кимни қизиқтирмайди. Акс ҳолда, ҳақиқий қотиллар топилгунга қадар Худоёрни қамоқда сақлашга мажбур бўламиз. Биласиз, айбсиз шахснинг бир кун қамоқда ўтириши кечириб бўлмас гуноҳи азим ҳисобланади. Шу билан бирга, барча эҳтимолий тахминларни янгидан шакллантириб, уларнинг ҳар бири устида ишни жадаллаштиришимиз лозим. Ҳеч бир жиноят изсиз бўлмайди. Гап уни топа билишда. Худойбердижон, – деди гуруҳ раҳбари терговчига нигоҳини қадаб, – сиз мени жиноят тафсилотлари билан тўла таништиргач, бор кучни мавжуд тахминлар устида ишлашга ташлайсиз. Жўрабой, тезкор ходимлар сизнинг ихтиёрингизда бўлади.

– Тушунарли! – дадил жавоб қилди терговчи.

Шундан сўнг гуруҳ аъзолари, шаҳар ички ишлар бўлими тезкор вакиллари – Абдуғани Абдураҳмонов ва Фозил Темуровларнинг жиноят иши юзасидан олиб борилаётган тезкор-қидирув ҳаракатларининг аҳволи ҳақидаги ахбороти эшитилди. Гуруҳнинг ҳар бир аъзоси ўртасида вазифалар тақсимланиб, яқин бир ҳафта ичида қилинадиган тадбирлар режаси тузилди…

* * *

Куннинг иккинчи ярмида тергов гуруҳи воқеа жойини кўздан кечириш, ўша кунги даҳшатли ҳодисаларни хаёлида жонлантириш мақсадида марҳум яшаган хонадонга жўнади.

– Етиб келдик, бобой шу уйда яшаган, – Худойберди мошинасини бир қаватли, чоғроққина ҳовлининг дарвозаси олдида тўхтатди, – мана бу ҳовли Худоёр Азимовга тегишли, – деди у қўли билан чап томондаги уйга ишора қилиб. – Ён қўшни – жон қўшни деганларидай…

Йигитлардан бири эшик қўнғироғини босди. Бир оз ўтиб, эшикни бошдан-оёқ мотам либосидаги аёл очди. Абдуғани ташрифи мақсадини айтиб, меҳмонларни таништирди ва ичкарига киришга изн сўради. Аёл «Яна сенларга нима керак?» дегандай оғриниб, меҳмонларни ичкарига бошлади. Уй унча катта бўлмаса-да, шинам, озода ва тартибли эканлиги хонадон соҳибининг анчагина нозиктаъб бўлганлигини англатарди. Бир текис ишлов берилган катта-кичик мевали ва манзарали дарахтлар ҳовлига ўзгача кўрк ва фусун бағишлаб турарди.

– Ўнг ва тўр тараф қўшниларга туташ, – қўли билан кўрсатиб, таништиришга тушди Худойберди, – чап томонда кўча. Қотиллар мана бу ердан ошиб ўтган бўлиши мумкин, – деди у деворнинг ёзги ошхонага улашган қисмига ишора қилиб. – Деворнинг орқа ва олд томонида тирналган, чизилган излар қолган. Менимча, бир киши девордан ошиб тушиб, дарвозани очган ва шеригини ичкарига киритган. Қайтишда бемалол дарвоза орқали чиқиб кетган.

– Деворда соч толаси, ДНК намунаси, пойабзал излари, қўл-бармоқ излари, микрозаррачалар сақланиб қолмаган эканми?

– Йўқ, экспертлар деворнинг ҳамма жойини кўздан кечиришди, яроқли излар, микрозаррачалар топилмади.

– Яхши, ичкарига кирамиз.

Йигитлар унча баланд бўлмаган зинапоядан кўтарилиб, уй ичига киришди.

– Мана бу хона марҳум чол-кампирнинг ётоқхонаси, – терговчи чап қўлдаги каттагина хона томонга юрди. – Қотиллар ҳовлида қулай вазиятни кутиб, пойлаб турган… Қария телевизор кўриб ўтирганми ёки ухлаб қолган бўлса, оёқ товушини эшитганми, ё ҳожатга чиқмоқчи бўлганми, хонасидан ташқарига чиққан… шу пайт бошига қаттиқ зарба тушган. Чол гандираклаган, аммо йиқилмаган. Шунда иккинчи жиноятчи қариянинг орқа томонидан биқинига пичоқ санчган. Бобой мана бу ерга йиқилган, – Худойберди қўли билан йўлакни кўрсатди, – ташқарида бирортаси кўриб қолишидан чўчиб, жиноятчилар ҳушсиз ётган чолни ичкарига – айвонга судраб киришган ва овоз чиқариб, уйдагиларни уйғотиб юбормаслиги учун қалинроқ сим билан бўғишган. Гиламда, полнинг тахтасида қон излари қолган. Жони узилганига тўла ишонч ҳосил қилгач, мурдани хона деворига осилган гиламга ўраб, ертўлага олиб бориб ташлаган. Жиноятчиларнинг нега бунақа қилганини тушуниш қийин… Балки мурдани ўзлари билан олиб кетмоқчи бўлгандир. Лекин кўчада кимдир кўриб қолиб, қўлга тушишидан қўрқиб, мурдани ертўлага ташлаб кетишган.

– Жиноятчилар қон изларини артиб, қилмишини яширишга ҳаракат қилганми? – қимтинибгина сўради Жўрабой.

– Шундай, шундай, – тасдиқлади Худойберди.

– Менимча, улар вақтдан ютишга ҳаракат қилган, – фикр билдирди талаба, – мурда топилгунга қадар бир-икки кун ўтиб кетишидан умидвор бўлган.

– Ўпкасини босиб олиш, жиноят изларини яшириш, яшириниш, четга чиқиб кетиш учун вақтдан ютмоқчи бўлган, демоқчисиз-да, – Санжарбек талабанинг фикрини англади.

– Шундай, – маъқуллади ёш терговчи, – маълум маънода улар мақсадларига етишган. Тахмина бобосини бирор жойга кетган бўлса керак, деган ўйда қидирмаган. Фақат кечга яқин аммасига қўнғироқ қилиб, бобосининг тонгда чиқиб кетгандан буён йўқлигини айтган. Шахина тезда етиб келиб, отасини қидиришга тушган ва мурдасини ертўладан топган.

– Яхши, сейф қаерда бўлган? – гуруҳ раҳбари ётоқхонага мўралади.

– Сейф мана бу шкафнинг ичида бўлган, – терговчи ётоқхонадаги шкафнинг эшигини очди.

– Қотиллар сейфнинг турган жойини аниқ билган шекилли, – деди гуруҳ раҳбари шкаф ичидаги темир қутига зимдан тикилиб, – нима сабабдан сейфни калити билан очмай, бузиб очишган?

– Тиқилинчда калитни излаб топишолмаган шекилли, – изоҳ берди терговчи, – воқеа жойини кўздан кечиришда калит мана бу картинанинг орқасидан чиқди, – деди у деворга осиғлик от тасвири туширилган картинани кўрсатиб.

– Сейфни нима ёрдамида бузишган? – қизиқди Жўрабой.

– Жиноятчилар ўзлари билан лом ёки шунга ўхшаш темир жисм олиб келган кўринади. Чунки уй эгасининг асбоб-анжомлари ертўлада сақланган, уларга ҳеч ким тегмаган.

– Воқеа жойини кўздан кечириш баённомаси билан танишдим, – гуруҳ раҳбари ён атрофи, оёқ остига аланглаб, – анча саводли тузилган, ҳеч нарса эътибордан четда қолмаган. Қайта кўздан кечиришга ҳожат бўлмаса керак…

– Раҳмат… албатта, ҳожат йўқ, – деди Худойберди нима дейишини билмай.

– Тахминанинг хонаси қаерда? – гуруҳ раҳбари хонадан чиқиб, йўлак бўйлаб юра бошлади.

– Унинг ётоғи сал ичкарироқда, – терговчи олдинга ўтиб, йўл бошлади, – мана бу ер ошхона, бу хона меҳмонхона.

– Жиянингиз уйдами? – гуруҳ раҳбари бир чеккада ийманиб турган Шахинадан сўради.

– Йўқ, кўчага чиқиб кетганди, – деди аёл қовоғини очмай, – институтга ўқишга киришга ҳужжат тайёрлаб юрганди.

– Мана буниси Тахминанинг хонаси, – терговчи йўлакнинг охиридаги эшик олдида тўхтади ва уй бекасига қараб, «Кирсак бўладими?» деди.

– Калитни ўзи билан олиб кетган бўлса керак, – Шахина эшикка яқинлашиб, очқичини босиб кўрди, – айтдим-ку, калитни ўзи билан олиб юради… Нима, уни чақирайми?

– Майли, шарт эмас, – гуруҳ раҳбари ортига бурилди.

– Ертўлага мана бу зинапоядан тушилади, – ташқарига чиққач, Худойберди уйинг чап томонидаги кичикроқ эшик томонга юрди.

Гуруҳ аъзолари олдинма-кетин энгашиб, ертўлага тушишди. Кимдир чироқни ёқди. Зах аралаш бадбўй ҳид димоққа урилди.

– Гиламга ўралган мурда мана бу ерда бўлган, – бошловчи рўмолчаси билан бурнини беркитганча хонанинг тўридаги бурчакни кўрсатди.

– Тушунарли, – Санжарбек мурда турган жойни бир муддат кўзи билан пайпаслаб, орқага тисралди.

– Терговчи ака, – ҳовлига чиққач, Шахина гуруҳ раҳбарига яқинлашди, – шу ишни ергина ютгур Худоёр қилганмикан? Жанжаллашса – отам билан жанжаллашган, онам бечорада нима айб? Қамоқда чиригур!!!

– Биласиз, айбдорлик масаласини суд ҳал қилади, – мавҳумроқ жавоб қилди гуруҳ раҳбари, – текширяпмиз, ҳозирча бир нарса дейиш қийин.

– Бу нима деганингиз? Ахир уни қамадинглар-ку! – ҳайрона боқди аёл. – Қотил бошқа одам ҳам бўлиши мумкинми?

– Иш сизу биз ўйлагандан кўра мураккаброқ, ҳар нарса бўлиши мумкин, – Санжарбек гапни калта қилиб, кетишга чоғланди. – Жиянингиз келгач, бирга шаҳар прокуратурасига ўтасизлар, бафуржа гаплашамиз.

* * *

Кечга яқин Шахина жияни Тахминани бошлаб келди. Хонага кўхликкина, тўшдор жуссаси келишган, камон қошли, шахло кўз, жингалак соч, ёноқлари олмадай қип-қизил, бўлиқ кўкраклари қоматига ярашиқ қиз кириб келганда йигитларнинг кўзлари бир зум ўзларига бўйсунмай қолди. Қиз нигоҳлар босимига дош беролмай, ўзини аммасининг панасига олишга уринди.

– Келинглар, марҳамат, ўтиринглар, – гуруҳ раҳбари меҳмонларга жой кўрсатди. Жўрабой чаққонлик билан стол устидаги чойнакдан пиёлага чой қуйиб, узатди.

– Жияним репититордан кечроқ қайтганди, шунга сал кечикиб қолдик,– деди Шахина қимтинибгина.

– Репититорга борадими?

– Ҳа, ўқишга киришга тайёрланяпти.

– Ҳа, қиздир-ўғилдир ўқигани яхши, – гуруҳ раҳбари қизни чўчитиб юбормаслик учун гапни «узоқдан олди». – Тахмина, баҳолар қанақа? Ҳаммаси бешми?

– Раҳмат… яхши… тўрт-беш…

– Уч ҳам борми?

– Бор…

– Уч қиз болага ярашадиган баҳо эмас, – деди Санжарбек кулимсираб.

– Худо хоҳласа институтга кириб, фақат бешга ўқимоқчи, – деди амма оғзини тўлдириб.

– Унда яхши. Тахминахон, бобонгизни яхши кўрардингизми? – гуруҳ раҳбари муддаога ўтди.

– Ҳа, – аммасига бир қараб, қисқа жавоб берди қиз.

– Момонгизни-чи?

– Бувим менга ҳам она, ҳам ота эдилар…

– Айтишларича, бобонгиз сизни кўп тергар экан, шу тўғрими?

Қиз ер чизганча жим тураверди.

– Тахмина, бор гапни айтавер, тортинма, жоним, – далда берди амма.

– Сўрамасдан кўчага чиқсам, уйга кечроқ келсам уришиб берардилар, – деди қиз бироз ўйланиб туриб, – қари одам, мендан хавотир олган-да… Унақа бесабаб койимасдилар…

– Бувингиз-чи, койиб турармиди?

– Бувим тилла кампир эди. Ўзлари ҳеч қачон менга қаттиқ гапирмаган. Бобом уришган пайтларда ҳам нуқул ёнимни олардилар.

– Қотиллик юз берган машъум тунда нима бўлганлигини батафсил гапириб берсангиз.

– Ўша куни мен уйда эдим, – ҳикоясини бошлади қиз, – кечки пайт бобом кўчага чиқиб, қаергадир бориб келди. Кайфияти яхши эмасди. Шу сабабли Қадр кечасини биргаликда кутаётган дугоналаримнинг олдига боришга ҳам рухсат сўрай олмадим. Жаҳли чиққан пайтларда ҳеч кимни аяб ўтирмасди. Шунга кўзига кўринмасликка ҳаракат қилдим. Кечқурин чой-пойини дамлаб, овқатини сузиб бердим. Бир ўзи овқатланди. Ўзим ошхонада тамадди қилдим. Кейин ётоқхонамга кириб кетдим. Соат тахминан ўн бирларда чироқни ўчириб, ухлашга ётдим. Бобом ҳали ухламаганди, чироғи ўчмаганди… Қадр кечаси бўлгани учун тонгга қадар ухламай чиқса керак, деган ўйга бордим… Эрталаб юз-қўлимни ювиб, ошхонага кириб, нонушта тайёрладим. Бобом чиқавермагач, ёлғиз ўзим овқатландим. Бомдоддан кейин яна уйқуга кирган бўлса керак, деган хаёлга бордим ва дарс тайёрлаш учун хонамга кириб кетдим. Соат ўн бирларга қараб кетаётган бўлса-да, бобомнинг хонаси эшиги очилмаётганидан хавотирга тушиб, секин тақиллатдим. Жавоб бўлмагач, бобом барвақт туриб, бувимнинг ёнига ёки бирор жойга иш билан кетган бўлса керак, деб ўйладим. Ҳовлига чиқиб қарасам – дарвозанинг дарчаси қулфи очиқ… Шу тариқа пешин ҳам бўлди. Тушлик тайёрлаб, кутиб ўтирдим. Аммо бобомдан дарак бўлмади. Балки ошхонада ўтирган пайтим хонасига кириб кетганини сезмай қолгандирман, деган ўйда асрга яқин яна эшигини тақиллатдим. Ҳеч қандай садо бўлмагач, хонага мўраладим… Ҳеч ким йўқ экан, ҳали ҳам қайтмабди-да, деган хаёлга бориб, изимга қайтмоқчи бўлиб турганимда хонадаги тартибсизликка кўзим тушиб қолди. Юрагимга ваҳима тушди. Шошиб ичкарига кирдим. Деворга осиғлик гилам ҳам жойида йўқ эди. Хонанинг тўрига ўтиб қарасам шкаф ичида турадиган темир сейфнинг оғзи ланг очиқ. Бобом унда бор бойлигини сақларди. Қўрқиб кетдим. Хонадан отилиб чиқиб, аммамга қўнғироқ қилдим…

– Кечаси бобонгизнинг ёнига бирортаси келмаганмиди? – савол беришга ўтди гуруҳ раҳбари.

– Йўқ, ҳеч ким келмаганди. Бобом уйга кечаси ҳеч кимни чақирмасди.

– Кечаси сиз шовқин-суронни эшитмадингизми?

– Йўқ, қотиб ухлаб қолган эканман, ҳеч нарсани эшитмабман…

– Кап-катта қиз, ёнгинасидаги хонада шунча тўз-тўпалон бўлади-ю, ҳеч нарсани эшитмаса, – луқма ташлади Худойберди.

– Бобом кечалари ҳам бир нарсаларни тақиллатиб, бузиб-тузиб юрарди… Балки шунинг учун эътибор қилмагандирман, – ўзини оқлаган бўлди қиз.

– Дарвоза эшиги илгагини ким илдирарди? – сўрашда давом қилди Санжарбек.

– Бобом… ўзи қулфлаб, ўзи очарди.

– Ўша куни дарвоза эшиги қулфи очиқ экан, дедингиз. Нима, жиноятчилар қулфни очиб, ичкарига киришганми?

– Йўғ-э, улар девордан ошиб тушган бўлса керак. Эшикни ташқаридан очиб бўлмайди. Лекин кетишда эшикдан чиқиб кетган бўлиши мумкин. Чунки калит ичкарида қулфда туради.

– Бобонгизнинг душманлари бор эдими?

– Билмадим… Қўшнимиз Худоёр амакини жини суймасди. Бир марта у бобомга қўл ҳам кўтарганди… Кейин бобом уни судга бериб, ўн кунгами ё ўн беш кунгами қаматганди. Қамоқдан қайтиб келгандан кейин уйимизга келиб, бобомга роса бақирганди, «Сен сассиқ чолни терингга самон тиқаман, шу уйдан ўлигинг чиқмаса, отимни бошқа қўяман!» деб дағдаға қилганди.

– Нима, сиз қотилликни Худоёр қилган, деб ўйлайсизми? – сўради терговчи.

– Ўз оғзи билан айтганди… Шундан бошқа ким ҳам қиларди! – совуққонлик билан жавоб берди қиз.

– Бобонгизнинг у билан жанжаллашиб қолганини кўрган экансиз. Нима бўлганди? – гуруҳ раҳбари яна ташаббусни қўлга олди.

– Мошина масаласида уришиб қолганларидами?

– Ҳа, ўша кунги воқеани батафсилроқ айтиб беринг-чи.

– Худоёр амаки доимо бобомнинг жаҳлини чиқариб юрарди. Ҳовлисида болалари бақиртириб қўшиқ қўйса ҳам индамайди. Қари одамга тинғир-тинғир ёқадими? Бобом танбеҳ берса, уялмай тескарисини қиларди. Шу куни ҳам уйининг ёнида жой бўла туриб, мошинасини боғимизнинг тўғрисига – ўрикнинг соясига қўйиб кетибди. Бобом уни олдин ҳам ўрикнинг тагига мошинангни қолдирма, дарахт сўлиб қоляпти, деб кўп огоҳлантирган. Яна шу ишни қилибди-да! Любой одамнинг жаҳли чиқади-да! Чақирса, анча вақт уйидан чиқмаган. Бобомнинг асаби қўзиб, мошинасининг сигнализациясини ишлатиш учун «Матиз»нинг балонига тепган… Ғала-ғовурни эшитиб, кўчага чиқдим. Қарасам, Худоёр амаки бобомни турткилаб, кўкрагидан итариб юборди. Кекса одам юз тубан ерга йиқилди. Югуриб бориб, бобомни ердан турғиздим, усти-бошини қоқиб, уйга олиб кирдим, милиция чақирдик. Қўшнини хотини ва болалари уйига олиб кириб кетишди. Кейин суд бўлди…

– Худоёрнинг момонгиз билан муносабати қанақа эди?

– Аям беғубор инсон эдилар, – қизнинг кўзлари намланди, – биров билан иши йўқ, ҳамма билан яхши гаплашарди. Худоёр амаки билан ҳам муносабати ёмон эмасди… Лекин бобомга қўл кўтаргандан кейин аям уни ёмон кўриб қолганди. Олдида «ҳа-ҳа» деб тургани билан ортида қарғаб юрарди, «Ичи қора, писмиқ» дерди…

– Айтинг-чи, бобонгизнинг, аянгизнинг ўлимида бирор кишидан гумонингиз борми? – Санжарбек қизнинг фикрини билишга қизиқди.

– Билмадим, шу Ҳудоёр амакидан бошқа ким ҳам бўлиши мумкин…

– Бобонгизнинг Худоёрдан бошқа бирортаси билан жанжаллашиб юрганини кўрганмисиз? – терговчи навбатдаги саволни берди.

– Яна битта одам уйга келганди, – ўйланиб жавоб берди қиз, – ҳовлида бироз гаплашиб тургач, бақирчақир бўп кетди. Лекин у одамни олдин кўрмаганман, танимадим.

– Улар нима хусусида тортишиб қолишди?

– Сўзининг авзойидан пул олди-берди масаласида жанжал қилишди-ёв… яна билмадим…

– Шифохонага – аянгизнинг олдига сиз ва аммангиздан бошқа тағин кимлар ҳол сўрашга борган?

– Бошқа ким ҳам борарди… Асосан бобом, аммам ва мен алмашиб қатнардик.

– Бобонгиз вафот этган куни аянгиз сизни ёнига чақиртирган экан, тўғрими?

– Ҳа, аммамдан тайинлаб юборган экан.

– Нима масалада? Сизга бирор нарса тайинладими?

– Аммамдан уйга босқинчилар тушгани, бобомни ўлдиришганини эшитиб, мендан хавотир олган экан. Шунинг учун ўзимни кўрмоқчи бўлибди. «Худога шукр, сенга зиён етмапти», деб роса йиғлади. Бобом учун роса куюнди. Ҳозирча сенга амманг қараб туради, шифохонадан эсон-омон чиқсам, ҳаммаси яхши бўлади, деб кўнглимни кўтарди.

Терговчилар яна бир қанча саволлар бериб, айрим масалаларни ойдинлаштиргач, гувоҳга рухсат беришди.

Хонада ёлғиз қолишгач, гуруҳ аъзолари тассуротлари билан ўртоқлашишга тушдилар:

– Санжар ака, – ичи қизиб турган экан шекилли, «профессор» фикр билдирди, – сизларни билмадим-у, аммо менга бу қизнинг гаплари носамимийдай туюлди. Ўзини сипойи тутгани билан, кўзи ўйнаб турибди, ҳечам яқинларидан жудо бўлган одамга ўхшамайди, Ўзича Худоёрга лой чаплашга уриндими-ей.

– Тўғри, ҳозирги ёшларнинг дунёқараши сал бошқачароқ, – изоҳ берди гуруҳ раҳбари, – улар ҳар бир нарсани бўрттириб, шишириб кўрсатишга уринишади. Ўзларининг шахсий фикрларини устун билиб, ўтказишга ҳаракат қилишади. Шу сабабдан қиз кўрган-билганларини бироз кўпиртириб гапирди. Унинг хаёлида Худоёр – қотил. Уни лойга булашга ҳаракат қилаётганининг сабаби ҳам шунда. Менимча, қиз ҳали айрилиқнинг даҳшатини тўла англаб етмаган. Ёш-да, бундан кейинги қисмати не кечишини тассаввур ҳам қилолмаяпти шекилли…

– Жўрабой ука, нима демоқчисиз? Ёшгина қиздан нимани истайсиз? Билганини айтди. Тўғри, айрим масалаларда сал ошириб юборган бўлиши мумкин. Бунга сабаб, Санжар ака айтгандай, Худоёрни қотил деб билиши. Буни тушунса бўлади. Ҳарҳолда она сути оғзидан кетмаган қизни жиноятчиларга шерик, деб ҳисобламаётгандирсиз!

– Ким қандай деб ўйлашидан, нима деб ҳисоблашидан қатъий назар биз марҳумларга яқин барча шахслардан гумонсирашга мажбурмиз, – гуруҳ раҳбари пасангини тўғри тутишга ҳаракат қилди, – бу дегани ҳатто Шахина ҳам, Тахмина ҳам шубҳадан юз фоиз холи деб бўлмаслигини англатади.

Баҳс-мунозара анчагача давом этди…

* * *

Сержант либосидаги милиция ходими хонага ўттиз беш-қирқларни қоралаган, ўрта бўйли, аммо хийлагина чайир, соч-соқоли бетартиб ўсган, юзлари сўлғин, кўзлари киртийиб қолган йигитни олиб кириб, қўлидаги кишанни ечди ва терговчининг имоси билан ташқарига чиқиб кетди.

– Худоёр ака, яхши дам олдингизми? – терговчи ўзгача лутф билан гап бошлади.

– Раҳмат, дам олиши шунақа бўлса, дамсиз ўтган маъқул, – юзини бурди айбдор. – Сиз яна ким бўлдингиз? Яхши гапириб, емаган сомсамга пул тўлатмоқчи бўлсангиз, адашасиз!

– Танишайлик, Санжарбек Раҳмоновман, Бош прокуратура алоҳида муҳим ишлар бўйича терговчиси, сизнинг ишингиз бўйича тергов гуруҳи раҳбари этиб тайинландим.

– Нима, терговчи ишдан кетдими? – деди Худоёр надомат билан.

– Нега ишдан кетар экан, бирга тергов қиламиз.

– Яхши йигит экан… битта шу бола менга ишонди. Лекин раҳбарларининг юзидан ўтолмай… қийналиб кетди. Айбсиз одамни қамашга уста бўлсангиз керак… сизни чақиришибди-да!

– Терговчининг вазифаси жиноятни фош қилиб, жазонинг муқарралигини таъминлаш, айбдорга жазо бериш масаласини ҳал қилиш учун ишни судга оширишдан иборат, – мулойимроқ бўлишга ҳаракат қилди Санжарбек. – Шахснинг айбдорлиги исботланмаса, у айбсиз ҳисобланади. Бу ҳам терговчининг вазифаси. Аммо гумон қилинаётган шахс ҳам бунда терговчига ёрдам бериши лозим. Шахснинг айбдорлигини исботлаш мураккаб иш. Шахснинг айбсизлигини исботлаш эса ундан-да, мураккаб жараён.

– Сиз нималар ҳақида гапиряпсиз тушунмайман… Унақа чиройли гаплар бизга ўхшаган аравакашлар учун эмас, – сал юмшагандай бўлди Худоёр. – Айтганларингиз рост бўлса, хе йўқ, бе йўқ жиноятчи қолиб, айбсиз одамни қамаб ўтирганларингни қандай тушунса бўлади.

– Сиз асоссиз ушлангансиз, деб айтолмайман, – жайдарироқ тушунтиришга урунди гуруҳ раҳбари, – терговда сизга шубҳа қилишга етарлича асослар бор. Илёс бобо билан муносабатларингиз азалдан ёмон бўлган, унга «Ўлдираман!» дея пўписа қилгансиз ва ниҳоят, мошинангиздан далилий ашё – қон доғлари билан пичоқ топилган. Бундай ҳолатда терговчи сизни гумондор сифатида ушлашга, қамоққа олишга санкция олишга мажбур эди. Бироқ кейинчалик терговчида сизнинг айбдорлигингизга шубҳа пайдо бўлган. Иш билан танишиб чиққач, шундай шубҳа менда ҳам туғилди. Аммо сизни қўйиб юбориш учун шубҳа, гумонларнинг ўзи етарли бўлмайди. Айбсизлигингизни исботлашимиз керак. Шу сабабли сиз менга ҳаммасини бир бошидан, ипидан игнасигича, қандай бўлса шундайлигича гаприб беришингиз, ҳеч нарсани яширмаслигингиз лозим.

– Шунда мени қўйиб юборасизми? – Худоёрнинг кўзларида умид учқунлари порлади.

– Айбсиз бўлсангиз, қўйиб юбормай нима қиламиз! Давлат номидан узр ҳам сўраймиз, даъво қилсангиз суд сизга етказилган моддий ва маънавий зарарни ҳам ундириб беради.

– Уйимга, болаларимнинг ёнига қайтсам бўлди, – чуқур «уфф» тортди айбланувчи, – менга бошқа ҳеч нарса керак эмас.

– Бошлаймизми? – гуруҳ раҳбари ҳалимдай ювош бўлиб қолган йигитга тикилди.

– Беайб қамалиш сулоламиз тақдирига тушган бобо мерос иллатми, ҳайронман! – гапни узоқдан бошлади Худоёр. – Бобом раҳматли хўжаликда сувчи бўлган экан. 1939 йилда колхоз шийпонида ўтказилган йиғилишда вилоятдан келган вакил – Соломон амакидан ўзбекча гапиришни талаб қилиб, кўпчиликнинг олдида компартия вакилини «изза« этиб, «ҳақоратлагани» учун миллатчи сифатида беш йилга қамалиб кетган экан. Отам раҳматли чўлдаги пахта етиштирувчи хўжаликлардан бирида бригадир бўлиб ишларди. 1985 йил тўққизинчи синфда ўқиб юрган пайтимда отам ҳам «пахта иши» бўйича «қўшиб ёзиш»да айбланиб, олти йилга қамалиб кетди. Онам шўрлик бир этак бола билан дод-войлаб қолаверди. Гдлян, Иванов каби зўравонлар бутун бир миллатни ўғри, порахўрга чиқарди. Ўқимаган, оми одам бўлсам ҳам, бир нарсага сира ақлим етмайди, йил ўн икки ой пахта даласидан нари кетмайдиган оддий бригадир қандай қилиб «қўшиб ёзсин»! Мустақиллик шарофати билан бошқалар қаторида отамиз ҳам оқланиб, уйга қайтди. Аммо касалланиб, ярим жон бўлиб қолганди. Уч йилга бормай бандаликни бажо келтирди. Бир йил ўтиб, онам ҳам вафот этди. Жўжа бирдай жон, оиланинг юки менинг гарданимга тушди… Йўқчилик илигимни чақиб қўйса-да, чидадим… Мактабни «аъло»га битиргандим. Институтга ўқишга кириш орзум ҳам саробга айланди. Хўжаликда тракторчилик қилиб, ота ўрнида ота, она ўрнида она бўлиб, тўрт укамни ўқитдим, уйлантирдим, икки синлимни турмушга бердим. Ҳозир укаларим катта одам бўлиб кетишган, иккитаси институтда домла, биттаси дўхтир, биттаси солиқда ишлайди. Колхоз, совхозлар тугатилиб, тракторлар ҳам сотилиб кетди. Ғирт ишсиз бўлиб қолдим. Бир-икки йил фермерлик ҳам қилдим. Техника бўлмаса, ер шўрлаб, яроқсиз ҳолга келиб қолган бўлса, тепадан ишингга аралашиб, қадамингни ўлчаб турса, иш кетадими? Касодга учрадим. Ерни олиб қўйишди. Бор-будимни сотиб, зўрға қутулдим. Бахтимга кичик синглим оиласи билан пойтахтдан янги уй олиб, Гулистондаги уйини бизларга қолдирди. Ҳозир турган уйга ўн йил олдин кўчиб келгандик. Қишлоқдаги уйни сотиб, киракашлик қилиш мақсадида «Матиз» олдим. Кун кўриш керак-ку! Камбағални отнинг устида ҳам ит қопади, деганларидай шаҳарга келиб, ҳамсояга ёлчимадик. Ишлаб юрган пайтларда Илёс бобо табиатан қувноқ, одамохун инсон эди. Халқимиз «Аввалини бергунча, охирини берсин», деб бекорга айтмаган экан. Бу одам жуда ёмон қариди, ўта тажанг, майдагап, қитмир ва ғаламис бўлиб қолди. Арпасини хом ўрганманми, менга ўчакишиб олди. Ўтирсам – ўпоқ, турсам – сўпоқ, бўлдим…

– Нифоқнинг келиб чиқишига нима сабаб бўлган? – гуруҳ раҳбари ҳамсуҳбатини «йўлга солиш»га ҳаракат қилди.

– Ўзим ҳам ҳайронман, – ўйланиб туриб, жавоб қилди Худоёр, – бирор бир жиддий сабаб йўқ… ҳаммаси майда-чуйда аризимас нарсалар – болаларим ҳовлида сал қаттироқ гаплашса, «Ўчир!» деб ўшқиради, қўшиқ қўйса, «Уйқумни буздинг» деб бақиради, «Болаларинг, хотининг балохона деразасидан нега бизнинг ҳовлига қарайди?» деб минғирлайди… Хуллас, бу одамнинг дастидан ўз уйимизда эмин-эркин яшолмай қолдик. Ўша куни пешин пайти мошинамни кўчадаги ўрик соясида қолдириб, уйга тушлик қилишга кириб кетгандим. Энди овқатни олдимга олгандим, дарвоза таққиллаб қолди. Аёлим эшикка чиқиб-қайтиб, «Сизни қўшни чақиряпти, тез чиқаркансиз», деди. Бу сассиқ чол яна бир нарсани бошламаса гўргайди, деган хаёлда ташқарига чиқдим. На салом, на алик бор, қария «Нега манави дранталетингни менинг зардолимнинг остига қўясан!» дея ўшқириб кетди. Жанжал чиқармаслик учун қарияни жаҳл отидан туширишга, муомала билан гапиришга ҳаракат қилдим. Қўшни баттар асаби қўзиб, «Шалдироқ аравангни ол бу ердан», деб оёқ тираб туриб олди. «Ҳой бандаи-мўмин, қанақа одамсиз, мошинам сизга нима ҳалақит қиляпти, дарахтингизни еб қўядими?» десам, «Ҳа, еб қўяди, мошинангнинг моторидан чиқиб турган иссиқлик, дарахтнинг баргини қуритиб ташлайди, керак бўлса, ўзинг кўчат экиб, парваришлаб, мошинангни ўшанинг соясига қўявер», деб бақириб, «Матиз»ни оёғи билан тепишга тушди. Меникиям тутиб кетди. Ўдағайлаб, олдига бордим. Қўл кўтарсам балога қолишимни ўйлаб, шайтонга ҳай бердим. Қўлидан тортиб, мошинадан узоқлаштирмоқчи бўлдим. У бор кучи билан чираниб, қўлимдан чиқишга ҳаракат қилди. Кутилмаганда қўлимдан сирғалиб чиқиб, оёғи чалишиб, юз тубан ерга йиқилиб тушди. Турғизишга ҳаракат қилиб, дастимни чўзсам, қўлимга тепиб ташлади. Шанғиллаб, оғзига келган сўзлар билан ҳақоратлаб, сўкиниб кетди. Ғала-ғовурни эшитиб, Тахмина уйдан чиқиб, бобосига ёрдам беришга шошилди. Милиция чақиришди. Йиқилганда тирсаги шилиниб кетган экан. Чоли тушмагур имонини ютиб, мени уриб йиқитди, деб туриб олди. Набираси қурғур ҳам унинг гапини тасдиқлади. Иш судга ошди. Суд ҳақиқатни аниқлаб, адолат қилса керак, деб ўйлагандим. Қайда дейсиз, баджаҳл судья мени эшитиб ҳам ўтирмади. «Отанг тенги кекса одамга қўл кўтаришга уялмайсанми?» деб дағдаға қилиб, ўн кун қамоқ жазосига ҳукм қилди. Йўқ жойдан, айбсиз айбдор бўлиб, қамалиб қолганим, эл олдида шарманда бўлганим роса алам қилди. Ўшанда ҳали бу ҳолва эканлиги, шу воқеа сабаб пешонамга бундан-да, оғир кўргиликлар тушиши хаёлимга ҳам келмаганди…

Худоёр бир муддат жимиб қолди. Ўпкаси тўлиб, кўзлари намланди. Терговчилар йигитнинг сал «совиб», ўзига келишини ўйлаб, бир муддат кутиб турдилар.

– Қамоқдан чиққач, Илёс бобонинг уйига бориб, «Сен сассиқ чол энди мендан кўрадиганингни кўрасан, терингга сомон тиқаман, шу уйдан ўлигинг чиқмаса, отимни бошқа қўяман!» деб айтганингиз ростми? – Санжарбек сўроқни давом эттирди.

– Рост, тонмайман, – Худоёрнинг қошлари чимирилди, – туҳмат билан қаматиб юборди, ўн кун бургага таланиб, захда ётдим… Одамга алам қиларкан!

– Ўшанда шунчаки, пўписа қилганмидингиз ёки чиндан ҳам, қарияни ўлдиришни режалаштирганмидингиз? – Жўрабой гуруҳ раҳбарига «Мумкинми?» деган маънода бир қараб, савол берди.

– Ие, нима деяпсиз, одам ўлдириш осон бўптими? Бир пўписа қилиб, юрагига ваҳима солиб қўймоқчи эдим… Моғор босган кўнглини жароҳатлаб, аламимни олишни ўйлагандим… Иш бунақа чаппа айланиб кетишини билганимда бу номаъқулчиликни қилармидим!

– Қотиллик содир бўлган тунда қаерда эдингиз? – гуруҳ раҳбари навбатдаги саволни берди.

– Қаерда бўлардим, уйда эдим, – айбланувчининг юзи тундлашди, – юз марта сўрадинглар, юз марта айтдим. Гапимни хотиним, болаларим тасдиқлади… яна сизларга нима керак!

– Қотиллик ҳақида кимдан, қачон эшитдингиз? – бепарволик билан сўради терговчи.

– Ўша куни ишга чиқмагандим, мошинамнинг шаровойи тиқиллаб турганди. Кун бўйи ўшани созлаш билан андорман бўлдим. Кечда қўшниникида одамлар тўпланиб, ғала-ғовур бошланиб қолди. Кўчага чиқсам ҳамма ёқни милиция босибди. Яқинроқ бориб, бир сержант йигитдан сўрадим. «Уй эгасини ўлдириб кетишибди», деди. «Ким ўлдирибди?» десам, «Буни ҳали ҳеч ким билмайди, боринг уйингизга кириб ўтиринг», деди. Устимдан муздай сув қуюлгандай бўлди. Жанжалли бўлсак-да, чолнинг ўлимини истамагандим… Бу ишни ким қилган бўлса, дея бошим қотди. Ким қилган бўлсаям, тезроқ топила қолсайди, деган ўйга бордим. Йўқса, гумоннинг бир учи менга қадалишини хаёлдан ўтказиб, қўрқиб кетдим. «Ўлдираман, терингга сомон тиқаман!» дея пўписа қилганимга пушаймон бўлдим. Кўнглим сезган экан, икки кун ўтмай мени сўроққа чақиришди…

– Қотиллик қуроли бўлмиш – пичоқнинг сизнинг мошинангиздан чиққани хусусида нима дейсиз? – гуруҳ раҳбари саволни сал «суяштириб» берди.

– Ҳайронман… мошинанимни кўчада очиқ қолдирмайман, – ўйланиб жавоб қилди айбланувчи. – Икки кунда анчагина одамни мошинамга чиқардим. Терговчига эслаганимча ёзиб берганман. Шаҳар катта бўлса… кўпчилиги нотаниш кишилар… Қайси бири ёдда қолсин.

– Мана сиз ёзиб берган рўйхат, – деди Санжарбек жиноят ишига тиркалган қоғозга тикилиб, – нима деб ўйлайсиз, шулардан қайси бири шу ишни қилган бўлиши мумкин?

– Уларнинг отини ҳам, кимлигини ҳам билмасам… бировга қуруқ туҳмат қилиб қўйишдан кўрқасан киши.

– Мошинангизни очиқ қолдирмаган бўлсангиз, – саволни бошқачароқ қўйди гуруҳ раҳбари, – шу йўловчилардан бири пичоқни сизнинг мошинангизга ташлаб қўйгани аниқ. Бу ишни қилаётган шахсда қандайдир ҳаяжон, қўрқув аломатлари бўлади. Шу маънода бирортасидан шубҳангиз борми?

– Кўп ўйладим, – деди Худоёр бошини қашилаб, – асосан, аёллар, қизлар, кексалар… Улар бунақа иш қилмаса керак?! Қолганлари ҳам туппа-тузук эркаклар…

– Худоёр ака, нима, терговга ёрдам қилишни хоҳламаяпсизми? – кутилмаганда Жўрабой ташланиб қолди. – Ҳеч кимдан шубҳангиз бўлмаса, демак, мошинага пичоқни ўзингиз қўйгансиз! Ёдингиздан чиққан бўлиши мумкин…

– Э-э-э, укажон, тушунмадим, иситмангиз борми? – айлабанувчи киракашлигига борди, – бировни ўлдириб, пичоқни мошинасида сақлайдиган тентакка ўхшайманми? Ўша матоҳни ким ташлаб қўйганини билмасам, нима қилай? Ўзларинг ҳам – бир гала одам ҳақиқий қотил кимлигини тополмаяпсизлар-ку!

– Келинглар, асаббузарлик қилмасдан, дўппини бир четга қўйиб, мушоҳада қилиб кўрайлик, – гуруҳ раҳбари талабага яширинча кўз қисиб, муросага чақирган бўлди. – Худоёр ака, шубҳали шахс сизнинг мошинангизга тасодифан чиқиб қолмаган. Улар сизни обдан кузатган. Қулай пайтни топиб, йўлингизга чиқиб, қўл кўтарган. Масалан, сиз уйингиздан чиққан пайт ёки бир манзилга бориб, қайтиб чиқаётганингизда сизга рўбарў бўлишган.

– Йўловчиларни, асосан, бекатлардан, йўлма-йўл олиб кетаверамиз, – ўйланиб туриб, жавоб қилди Худоёр, – уйдан чиқишда деганингизга биттаси ёдимга тушди… Кўчамизнинг бошидаги Муҳиддин дўхтирнинг уйи ёнидан бир қизгина чиққанди…

– Хўш, хўш, хўш, – сергакланди терговчи, – дўхтирнинг уйидан чиқдими?

– Қаердан чиққанини кўрмадим. Тутнинг соясида турган экан, йўлимга чиқиб, қўл кўтарди. Миндириб олдим. «Муҳиддин аканикига меҳмонга келдингизми?» деб сўрадим, жавоб бермади, тўрсайиб, юзини тескари бурди.

– Ёши нечаларда эди? Кўриниши қанақа?

– Ёш қизча, ўн етти-ўн саккизларда бўлса керак, ўрта бўйли, тўшдор, сочлари узун, қоп-қора, тирсиллатиб жинси шим билан кўк кофта кийиб олган.

– Қаерга тушиб қолди?

– Адашмасам, деҳқон бозори яқинида тушиб қолди.

– Унинг хатти-ҳаракатида бирор нотабиийлик, юзида қўрқув, ҳадик аломатларини сезмадингизми?

– Юзи ташвишли, кўзлари қандайдир бежо кўринди, кайфияти яхши эмасди, – эслашга уринди айбдор, – уй-пуйида бирор кўнгилхиралик бўлгандир-да, деб қўйдим.

– Нима деб ўйлайсиз, мошинангизга пичоқни шу қиз ташлаб қўйган бўлиши мумкинми?

– Йўғ-э, нима деяпсиз, қиз бола нарса… одам ўлдирадими?

– Ҳа, нима бўпти, аёл кишинин макри қирқ туяга юк бўлади, қиз бола қотиллар ҳақида эшитмаганмисиз? – Жўрабой гап қўшди.

– Бобой қари бўлса ҳам, анча чайир, бақувват эди… Шу қизгинанинг қарияни бир ёқли қилишига ишониш қийин-ов! – Худоёр таажжубини яширолмади.

– Қиз кимнингдир топшириғига кўра, пичоқни мошинага ташлаб кетган бўлса-чи? – Санжарбек бошқача тахминни илгари сурди. – Қотил ҳам анойи эмас, эркак киши шубҳа остида бўлади, қиз бола маъқул-да, ҳеч кимнинг хаёлига келмайди.

– Бу ёғини ўйламаган эканман, – тан берди Худоёр.

– Ўша икки кун ичида мошинангизга чиққан йўловчилардан яна кимлардан шубҳа қилишингиз мумкин? – сўради терговчи қўлидаги рўйхатга кўз югуртириб.

– Бу руйхатга ёзиш ёдимдан чиқибди, – айбдор ниманидир эслагандай бўлди, – пешинга яқин автовокзалнинг ёнидаги сомсахонага тушгандим. «Матиз»имни йўл четига қўйиб, сал наридаги столга ўтирдим. Икки дона сомса буюртма қилдим. Сомса еб турсам, чамаси эллик ёшлардаги бир одам мошинамнинг олдига келиб, «Ука, юрасизми?» деди. «Сомсани еб олай, юрамиз, қаёққа борасиз?» деб сўрадим. «Марказга ташлаб қўясизми?» деди у қўлидаги юкини ерга қўя туриб. «Гап йўқ, кетамиз, ўтиринг», дедим мен пульт билан мошина эшигини очиб. Бояги ака юкларини мошинага чиқариб, ўзи ҳам орқа ўриндиққа ўтириб олди. Сомсани еб, қўлимни чайишга кетдим. Шундай қайтиб келсам ака йўқ, юкларини олиб, кетиб қолибди. Сомса еб ўтирган шафёр йигитлардан сўрасам, «Таниш таксичи келиб қолди, кетди», дейишди. Ўша пайти бу воқеага эътибор бермагандим. Энди ўйланиб қолдим…

– «Ака»нинг бошқа таксига чиқиб кетганини ким кўрган экан?

– Деярли ҳамма таксичилар шу ерда овқатланишади. Кўпчилик бир-бирини танийди. Ўша куни ёнимдаги столда Рихси деган таксичи бола сомса еб ўтирганди. Бояги акани бошқа тасига чиқиб кетганини шу бола кўрган экан.

– Рихсининг фамилияси, яшаш жойини биласизми? – терговчи қўлига қалам олди.

– Фамилиясини ҳам, қаерда туришини ҳам билмайман. Рихси, Рихси дейишади…

– Таксисининг давлат рақамини-чи?

– Адашмасам, 60-65… ҳарфлари ёдимда йўқ. Нима, уни топиш керакми?

– Албатта, сўраб кўришимиз керак-ку, – терговчининг ўрнига Жўрабой жавоб қилди.

– Рихси ҳар куни соат ўн иккида ўша сомсахонада тушлик қилади.

– Яхши, – деди гуруҳ раҳбари дафтарига нималарнидир қайд эта туриб, – Зебинисо Суюнова ҳақида нима дейсиз?

– Зебо хола ўқимишли, очиқ кўнгил, меҳрибон, содда ва самимий аёл эди раҳматли, – таърифлашга тушди Худоёр. – Эрининг ғирт тескариси. Марҳумлар тўғрисида ёмон гапириб бўлмайди дейишади-ю, аммо бу ғаламис чолни шу хола йўлга солиб, одам қилиб юрарди. Раҳматли бир умр чолининг минғир-минғирига чидаб, борини ошириб, йўғини яшириб яшади. Чоли мен билан гап талашиб, жанжаллашиб қолган пайтларда ҳам хола кўнглимга таскин бериб, «Худоёржон, бобойни биласиз-ку, қариб, мияси айниб қолган, ҳар нарсадан нифоқ чиқаришга ҳаракат қилади, хафа бўлманг», деб қўярди. Хаёлимда бобо кампирисиз бир кун ҳам яшолмасди…

– Шунчалик яхши кўрармиди? – талабада ҳақли савол туғилди.

– Яхши кўриш-кўрмаслигини билмадим-у, аммо унга суяниб қолгандай эди, мустақил бир иш қилолмасди. Бир девор қўшни эмасмизми, «Зеби, дорим қани?» «Зеби, кўзойнагим қани?» «Зеби, уним қани, буним қани?» деб юрганини кўп эшитганман. Уйга бозорликни ҳам лорсиллаб, кампир бечора қилиб келарди. Бу худбин чоли қурғур кўринган одамга танбеҳ беришдан нарига ўтмасди. Отасидан безори чиққанми, ёлғиз қизи ҳам уйига камдан-кам келарди. Набираси Тахминани ҳам бездириб ташлаганди. «Қаёққа боряпсан?» «Нега калта кийиндинг?» «Нега кеч қолдинг?» «Телефонда гаплашма!» «Чироқни ўчир!» деб вайсагани вайсаган эди… Тағин етти маҳаллага эшитиладиган қилиб, бақириб гапирарди.

– Неварасини тергаб, одабга чақирган бўлса, бунинг нимаси ёмон? – деди терговчи атайлаб ўзини лоқайдай кўрсатиб.

– Тергаш, тарбияга чақиришнинг ҳам ўз йўриғи бор. Насиҳат ҳар замонда, жойини топиб қилинганда кор қилади. Ортиқчаси нафақат бефойда, балки ёшларга салбий таъсир қилиб, бездириб ташлаши ҳеч гап эмас.

– Сиз Зебинисо холани охирги марта қачон кўрган эдингиз? – «мавзу»га қайтди терговчи.

– Шифохонага тушишидан бир кун олдин. Ишга чиқиб кетаётсам, кампир раҳматли эшик олдини супуриб турган экан. Кўрмасликка олиб, мошинага тезроқ ўтириб, кетиб қолмоқчи эдим, бўлмади. Зеби хола йўлимга чиқиб, мендан эри учун кечирим сўради: «Жондай қўшнини қаматиб, бу бобой нимага эришмоқчи, хайронман!» деб зорланди. «Хола, мен чолингизга бармоғимни ҳам теккизганим йўқ, менга туҳмат қилди», деб бўлган воқеани қандай бўлса, шундайлигича тушунтиришга ҳаракат қилдим. «Биламан, болам, биламан, бу одамни биринчи бор кўриб турибсанми, қариб, мияси суюлиб қолган, ҳаммамизни безоримизни чиқариб ташлади. Нима қиламиз энди, отанг жинни бўлса, бойлаб боқ, дейишади-ку, чидаймиз-да, энди… Сен хафа бўлма!» деганди раҳматли кўзига ёш олиб. Кейин уйдагилардан шифохонага тушиб қолганини эшитдим. Кейин бунақа гаплар чиқиб кетди… Умри калта экан, шундай ажойиб инсон, хайф кетди-да! Шугина момонинг кимга зиёни тегди экан, ҳайронман! Қаранг, хола бечора нариги дунёга кета туриб ҳам, менга ёрдами тегиб кетди…

– Қандай? – ҳайрон бўлди Жўрабой.

– Момонинг заҳарланиб ўлгани аниқлангандан кейин Худойберди ака ўйланиб қолди. Бўлмаса, мени аллақачон қотилликда айблаб, судга оширган бўлишарди. Шу пайтда тақдирга тан бериб, қамоқда ашуламни айтиб ўтирган бўлардим, Худо кўрсатмасин…

– Тўғри гап, – маъқуллади Санжарбек ўйга толиб, – шу ҳолат юз бермаганда биз ҳам бу ерда ўтирмаган бўлардик.

– Худо деган жойим бор экан-да! Кампирнинг масаласи бўлмаганда мени бу маломатдан ҳеч ким қутқариб қололмасди. Чолнинг ўлими менга қимматга тушарди. Бировлар айтса, ишонмасдим, товба, шу замонда ҳам мутлақо айбсиз одамни қамоққа тиқиш мумкин экан-да!

«Оддий киракаш бўлса ҳам, бу йигитнинг анча нарсаларга ақли етадиган кўринади. Ўзининг жазодан қутулиб қолиши учун нажот қаердан келаётганини англаб турибди… Кампирни ўлдириш учун унда ҳеч қандай асос, сабаб йўқ. Оралари яхши бўлгани ҳаммага маълум… Балки бу «томоша»ни унинг ўзи ташкил қилаётган бўлса-чи! Илёс бобо билан ит-мушук бўлиб юргани ҳеч кимга сир эмас. Бундан чиқди, биринчи бўлиб шубҳа унга тушиши аниқ. Жаҳл устида, ўн кунлик қамоқ учун ўч олиш мақсадида бобони ўлдирган… Ўзини шубҳадан холи қилиш учун олдин пичоқни мошинасига яширган. Кейин кампирни ҳам баҳридан ўтишга тўғри келган. Шундоқ ҳам пичоқ масаласида иккиланиб турган терговчиларнинг момонинг қотиллиги масаласи равшанлашгандан сўнг фикри бир юз саксон даражага ўзгариб кетишини олдиндан сезган… Қаранг-ки, ҳамма ўйлаганлари оғишмай амалга ошиб турибди. Ҳаммасини – ипидан игнасигача олдиндан кўра билган. Вой муғомбир-эй! Ҳеч кимнинг етти ухлаб тушига кирмайдиган режа тузганини қаранг! Ўзидан айбни соқит қилгани етмагандай, қотилликни бошқа бировга тўнкамоқчи бўлганини айтмайсизми?! Уни қўйиб юборгач, қотилни излаб, тополмасдан сарсон-саргардон бўлишимизни ҳам олдиндан билган. Қойил! Шунча ишни хамирдан қил суғиргандай пухта уддалаб, ҳеч вақо кўрмагандай мулойимхунук ўтиришини қаранг!»

– Зебинисо Суюновани шифохонага кўришга қачон боргандингиз? – терговчи шуурида чарх ураётган хаёллар таъсирида гап оҳангини кескинлаштирди.

– Борганим йўқ, неча марта айтиш мумкин, – айбдорнинг қовоғи уюлди, – заҳарни ҳам мен берганим йўқ, адашяпсизлар!

– Сизни шифохонага келганингизни кўрганлар бор, – Жўрабой ёлғондан яхшилик йўлида фойдаланмоқчи бўлди.

– Ким кўрибди? Чақиринг, юзлаштиринг! – қандайдир ишонч билан гапирди Худоёр.

– Демак, Зебинисо холани кўришга шифохонага бормагансиз, – овоз тонини сал пасайтирди гуруҳ раҳбари, – балки бирортаси орқали холага бозорлик юборгандирсиз?

– Нега бозорлик юборарканман? – айбланувчининг хуноби чиқди. – Ортиб-тошиб ётган давлатим борми? Қайси пулимга бозорлик қиламан? Аравакашликда топганим зўрға қора қозонни қайнатиб турган бўлса!

– Майли, сизнингча, қотил ким? – гуруҳ раҳбари бефойда мунозарага чек қўймоқчи бўлди. – Икки қарияни ўлдириш кимга керак бўлган, деб ўйлайсиз?

– Илёс чол дўхтир бўлиб ишлаган, бирортасини нотўғри даволагандир ёки кимгадир зулм ўтказиб, жонига теккандир. Аммо бир умр мактабда дарс берган тилла кампирнинг жонига қасд қилиш кимга керак бўлганига ақлим етмайди. Менимча, хола чолининг касрига қолди-ёв. Қитмир кишининг душмани бисёр бўлади. Тоза жонидан ўтказган бўлса, бутун оиласидан интиқом олишга қасд қилгандир.

– Сиз қўшни сифатида бобонинг бирортаси билан жанжаллашиб юрганини кўрганмисиз?

– Йўқ, бунақасини кўрмаганман. Лекин бир марта ишдан келсам, бобонинг ҳовлида ким биландир баланд товушда тиллашиб турганини эшитгандим. Овқатланишга уйга кириб кетганим боис, гап нима ҳақида эканлигини англолмай қолгандим…

– Бу воқеа қачон бўлганди?

– Қотиллик содир этилишидан тахминан бир ойлар олдин… аниқ санаси ёдимда йўқ.

– Эркак кишимиди?

– Ҳа, эркак киши эди.

– Раҳмат, бугунча етар, – гуруҳ раҳбари ўрнидан қўзғалди.

– Ака, мен нима қилай? – Худоёр хавотир билан терговчига тикилди. – Шундоқ ётавераманми? Айбим нима?

– Ҳозирча ҳаммаси ўз ўрнида қолади, сабр қилишингизга тўғри келади – деди гуруҳ раҳбари қатъият билан. – Айбингиз масаласига келсак, изқуварлар тили билан айтганда сиз кераксиз пайтда, лозим бўлмаган жойда пайдо бўлгансиз!

– Руслар айтмочқи, оказались в ненужное время в ненужном месте, демоқчисиз-да! – Худоёрнинг кўзларида умид учқунлари милтиллади.

* * *

Санжарбек гуруҳ аъзоларига тегишли топшириқларни бергач, марҳум чол-кампирнинг ягона фарзанди Шахинани сўроқ қилишга киришди.

– Опа, ўша кунги воқеаларни бир бошидан батафсил гапириб берсангиз, – терговчи мулойимлик билан гап бошлади.

– Олдин терговчи укамга айтиб бергандим-ку, – деди гувоҳ қандайдир оғриниб, – яна айтаверайми?

– Хабарим бор, тартиб шунақа, гапираверинг, – гапни мухтасар қилди терговчи.

– Аллоҳнинг қудратини қаранг, ўша кечаси аланг-жаланг тушлар кўриб чиқдим, – оҳиста гап бошлади Шахина, – кўнглим сезган экан. Асрга яқин Тахмина йиғлаб қўнғироқ қилди, «Бобом ҳеч қаерда йўқ, унга бир нарса бўлганга ўхшайди, хонасидаги сейфнинг эшиги очилиб ётибди, деворга илинган гиламни ҳам олиб кетишибди», деди. Оёғимни қўлимга олиб, ҳовлига чопдим. Жиянимни тинчлантириб, хонани кўздан кечирдим. Чиндан ҳам, темир шкафнинг эшиги лом билан бузиб, очилган. Ичидаги нарсалар титилиб ётибди. Қўрқиб кетдим. Отам бор бойлигини шу сейфда сақларди. Калитини ҳеч кимга ишонмасди. Тўрда деворга осиғлик гилам ҳам ғойиб бўлибди. Бошқа хоналарни кўрдим, ҳеч нарсага тегилмаган. Юрагим гупиллаб, ертўлага кирдим. Тўрдаги қутилар орасида юмалоқ қилиб ўралган гиламга кўзим тушди. Дадамнинг хонасидаги гилам бу ерга қаердан келиб қолди, деган ўйда турткилаб, тортдим. Оғир экан, жойидан қимирламади. Очиқ жойидан қўл солиб, пайпасладим. Қўлим юмшоқ нарсага тегди, одамнинг оёғига ўхшаб кетди. Қўрққанимдан бақириб юбордим. Югуриб ҳовлига чиқдим… Тилим калимага келмай қолди… Сўнг «03»га қўнғироқ қилдик. Бир соатлар ўтиб, милиция ходимлари етиб келди. Гиламни ташқарига олиб чиқиб, ёйишди. И-ч-и-д-а-н о-т-а-м-нинг қ-о-н-г-а б-ел-а-н-г-а-н м-у-р-д-а-с-и чиқди…

Аёл ўпкаси тўлиб, бир муддат жимиб қолди. Рўмолининг учи билан кўз ёшларини артиб, сал ўзига келгач, бўғиқ овозда давом этди:

– Ўлмакнинг лозими кўммак экан. Отамизни қабристонга жойлаб келишди. Бу тарафда онамнинг мазаси қочиб қолди. Икки кун ўтиб, онажонимни ҳам қора ерга топширдик. Бошида отамнинг вафотини кўтаролмади-да, ғамга бардоши етмади-да, деган хаёлга боргандим. Кейинчалик оши-обини ўтказиб, сал ўзимга келгач, ўйланиб қолдим: онам ҳали ўладиган одам эмасди-ку! Тўғри, унинг юраги безовта қилиб турарди. Аммо ўлимни ҳеч қачон бўйнига олмаганди. Олтмиш тўртга кирганди, шу ҳам ёш бўптими? Отамни ўлдирганлар бир йўла онамни ҳам йўқ қилмоқчи бўлганмикан, деган фикр миямдан кетмай қолди. Ҳойнаҳой онам бечора қотиллар билан отам ўртасидаги жанжалдан хабардор бўлган. Тергов бошланса, онам қотиллар кимлигини айтиши аниқ эди. Жиноятчилар шундан қўрқиб, бир йўла гувоҳни ҳам йўлдан олиб ташлашни хаёл қилишган. Ўша тунда қотиллар бир йўла икковини ўлдириши керак бўлган. Аммо онам шифохонада бўлганлиги боис режалари охирига етмай қолган. Кейин биз бу ёқда отамизнинг маъракаси билан андармон бўлиб қолганимиздан фойдаланиб, онамни заҳарлашга йўл топишган. Кеска, касалманд кампир ўлади-кетади, ҳеч ким шубҳа-гумонга бориб ўтирмайди, ёпиғлиқ қазон ёпиғлигича қолади, деб ўйлашган. Даволовчи дўхтиридан сўрасам, онахон «общирный инфаркт» бўлиб қолди, деди. «Нега унда охирги дақиқаларда еган-ичганини қайд қилиб ташлади?» десам, инфарктда ҳам шунақа бўлиши мумкин, деб мени тинчлантиришга уринди. Бошқа таниш врачлардан ҳам сўраб кўрдим, ҳаммаси ҳар хил гапиради, аниқ жавоб ололмадим. Тошкентда – кардиология марказида Наби Примович деган кучли врач бор экан, телефонда гаплашдим. У кишининг айтишича, юрак ички девори ёрилганда ошқозонга оғриқ бераркан. Шунда бемор қайд қилиши кузатилиши мумкин экан. Аммо бунақа ҳолат амалда жуда кам учраркан, эҳтимоллик даражаси бир фоизни ташкил қиларкан… Аллоҳ кўнглимга солдими, онамни руҳини безовта қилиб бўлса-да, қабрини очасизлар, экспертиза қиласизлар, деб оёқ тираб туриб олдим. Бахтга қарши шубҳам тўғри чиқди…

– Демак, онангизни ўлимига сабаб – унинг отангиз билан жиноятчилар ўртасидаги келишмовчиликдан хабардорлиги, деб ўйлайсиз, шундайми? – гуруҳ раҳбари саволларни қалаштирди.

– Бошқа нима ҳам бўлиши мумкин. Шугина беозор, хокисор, ожиза кампирни ўлдириш кимга керак?!

– Онангизга турмуш ўртоғининг ўлими ҳақидаги хабарни ким етказганди?

– Ким етказарди, мен-да! Отамнинг мурдасини экспертизага олиб кетгач, ётиғи билан тушунтириш учун шифохонага келдим. Аҳволимни кўриб, онам қўрқиб кетди. Нима қилай, шунча йиллик ёстиқдошининг ўлимини яшириб ўтиролмайман-ку. Шумхабарни эшитиб, онам ҳушидан кетиб қолди. Врачлар келиб, амаллаб ўзига келтиришди. Кейин уйга кетаман, деб ҳархаша қилди, «Отангни охирги манзилга кузатмасам, жоназасида иштирок этмасам, гўрида тикка турмайдими?» деб тўполон кўтарди. Дўхтирлар юраги кўтармайди, жойидан қимирлаши мумкин эмас, деб уйга жавоб бермади. Бир амаллаб тинчлантирдик…

– Онангиз қотиллар хусусида бирор гап айтмадими? Балки кимдандир шубҳа қилишини айтгандир?

– Бу ҳақда гаплашолмадик… мавриди келмади.

– Балки унинг ўзи бирор кишининг исмини тилга олгандир?

– Бафуржа гаплашолмадик-да!

– Тахмина ҳам сиз билан борганмиди?

– Йўқ, у уйда қолганди.

– Онангиз уни сўрамадими?

– Хайрлашиб, кетар чоғим «Тахмина қаерда, нега келмади?» деб сўради. Уйда қолди, келди-кетди бўлиб ётибди, дедим. «Айт, мени олдимга бир келиб кетсин», деди. Кечга яқин уни онамнинг олдига юбордим.

– Балки набирасига бирор гап айтгандир?

– Бориб-келгандан кейин ундан «Онам яхшимикан?» деб сўрадим. Тахмина ёш бола эмасми, «Тинмасдан йиғлаб ўтирибди, аҳволи яхши эмас», деб тўғрисини айтди-қўйди. Сенда нима гапи бор экан, десам «Менга ҳам ўша тунда бир кор-ҳол бўлдими, деб хавотир олган экан, шунинг учун мени ўз кўзи билан кўрмоқчи бўпти», деди.

– Отангизнинг сиз билан ҳам муносабати яхши эмас экан-а? – терговчи мавзуни ўзгартирди.

– Ким айтди? – кўзларини пирпиратди гувоҳ. – Отам ўзи унақа ёмон одам эмасди. Ишлаб юрган пайтлари ҳаммамизга меҳрибон, эътиборли эди. Одамлар орасида, жамоасида ҳурматга сазовор шифокор, қўли гул жарроҳ саналарди. Қанчадан-қанча кишиларнинг ҳаётини сақлаб қолганди. Одатда, иқтидорли инсонлар ўзига яраша чўрткесар, қайсар ва тўғрисўз бўлишади. Шу хислати бошига бало бўлди. Айрим раҳбарларга маҳоратли ходимдан кўра, иши ўртамиёна бўлса-да, чизиғидан чиқмайдиган, «гаҳ» деса қўлига қўнадиган, лаганбардор ходимлар маъқул келади. Отам ишлайдиган шифохона бош врачи ҳам шунақа бемаза раҳбарлар сарасига кирарди. Жамоа ўртасида отамнинг обрў-эътибори кундан кунга ошиб бораётгани уни хавотирга солиб келган. Курсисини йўқотишдан чўчиб, отамни йўқотиш учун қулай фурсат кутиб юрган экан. Отам олтмиш ёшга тўлган кун бош врач катта тадбир қилиб, отамнинг елкасига зарли тўн ёпди, иззат-икром билан пенсияга кузатди. Унинг хоҳиш-истаги билан ҳеч ким ҳисоблашиб ўтирмади. Иш-иш билан елиб-югуриб, ёниб яшаб юрган одам бирпасда ғирт бекорчига айланиб, чўғи қочган оловдай сўнди-қолди. Бир ойча дам олган киши бўлди, маҳаллага чиқди, тўй-маъракага қатнади, китоб ўқиди, телевозорга термилди. Кейин зерика бошлади, ишини, жамоасини, мижозларини соғинди. Иккинчи ой нима қиларини билмай бош врачнинг олдига борди. Пастроқ лавозимга бўлса-да, ишга олишларини илтимос қилди. Раҳбар минг бир баҳона билан отамни ноумид қайтарди. Буни қаранг, бош врач ўлгур уялмай «Энди ёшларга ўрин беринг, улар ишласин, сиз нариги дунё тайёргарлигини кўрмайсизми?» деганмиш. Сўкиниб-тутоқиб қайтиб кеп қолди. «Қўйинг, иши бошидан қолсин, куёвингиз бошқа юмуш топиб беради», деб кўнглини кўтардим. Куёви таниш-билишларини ишга солиб, бўш жой қидириб кўрди. Нафақага чиққан одам кимга ҳам керак дейсиз? Излай-излай бир давлат корхонасига қоровул бўлиб ишга жойлашди. Отам тоза, ҳалол инсон эмасми, корхонада тунда бўладиган «тала-талалар»га кўз юмолмади. «Каламушлар»нинг қилмиши ҳақида раҳбарга ёзиб берди. Бошлиқ отамни алдаб-сулдаб чиқариб юбориб, кетидан ўринбосарига «Кимни ишга олгансизлар, тезда йўқотинглар!» деб топшириқ берибди… Отам раҳматли ҳақиқий шифокор, туғма жарроҳ эди. Шу сабабли яна бир неча жойга ишга кирди, лекин ишлай олмади. Бизнинг қистовимиз билан тадбиркорлик ҳам қилиб кўрди. Йўқ, бўлмади. Тўғри ишлайдиган киши тадбиркорлик қилиб бўлмаслигини англаб етгач, бу ишни ҳам йиғиштириб қўйди. Хуллас, олтмишга кирса-да, юрагида шиддати пасаймаган, тиниб-тинчимас одам бекор касалга, кераксиз кимсага айланди-қолди. Шўрлик бора-бора жиззакилашиб, руҳан қашшоқлашиб борди. Кейинги пайтларда ҳар нарсага қизишиб, тез жаҳли чиқадиган, бўлар-бўлмасга асаби қўзийдиган, бақириб-чақирадиган, майдагап кишига айланиб қолганди. Онам раҳматли тишини-тишига қўйиб чидади… Ўла-ўлгунча «Отангга қаранглар, отанг ёлғизланиб қолмасин, ёмон гапирманглар, жаҳлини чиқарманглар», деб ўтиб кетди. Мен билан Тахминага қийин бўлди. Ортиқча тергашлар, сабабсиз койишлар жонимизга тегса ҳам, чидашга мажбур бўлдик. Шу сабабли кейинги пайтларда ота уйимга камроқ келадиган бўлиб қолгандим. Кўпинча онам меникига борарди.

– Қўшнингиз Худоёр ҳақида нима дейсиз?

– Тўғрисини атсам, унинг шу ишни қилганига ишонгим келмайди, – ўйланиб туриб жавоб қилди аёл, – девормиён қўшни бўлса… ўзи уйим-жойим, болам-чақам дейдиган одам, ичиб-чакиб, сандироқлаб юрганини кўрмаганмиз. Тўғри, отам уни хушламасди, нуқул танбеҳ бериб, сўкиб юрарди. Охирги марта жанжаллашиб, қўшнини ўн кунга қаматиб юборганини ҳам биламан. У қамоқдан чиқиб, отамга пўписа қилган ҳам бўлиши мумкин. Аммо у шу арзимас сабаб билан одам ўлдиришига ишониш қийин. Боз устига, у онам билан ҳеч қачон сан-манга бормаган, доимо ҳурматини жойига қўйиб юрарди.

– Гап шундаки, Худоёрнинг мошинасидан пичоқ топилган, ундаги қон доғлари…

– Эшитдим, эшитдим. Бу кимнингдир ўйини бўлса керак. Қайси аҳмоқ одам ўлдириб, пичоқни мошинасида сақлайди… Худоёр оддий киракаш бўлсаям, анчагина фаҳм-фаросатли йигит… унақа говкалла эмас…

– У ҳолда қотилликда бирор кишидан шубҳангиз борми? – терговчи жарбланувчилар учун бериладиган одатий саволни такрорлади.

– Ҳайронман, ҳеч ақлимга сиғдиролмайман… Шу қарияларга кучи етган ҳайвоннинг қўллари акашак бўлиб, қўзлари оқиб тушмаса рози эмасман! Аллоҳга топширдим…

Гуруҳ раҳбари яна бир қанча масалаларга ойдинлик киритгач, сўроқни якунлади. Аёлга рухсат бериб, гуруҳнинг кечда бўладиган йиғилишига тайёрлана бошлади.

* * *

Худоёрнинг кўрсатмалари бўйича иш олиб борган изқуварнинг ахбороти Санжарбекни ўйлантириб қўйди. «Бу қиз ким бўлди? У Муҳиддинникидан чиқмаган, уйидагиларидан ҳеч ким уни танимади. Қўни-қўшниларда ҳам Худоёр тасвирлаган қиз бола аниқланмаган… Ўзини бошқача тутган. Кимнингдир буюртмасини бажариб, пичоқни мошинага у ташлаб қўйган бўлиши мумкин. Қандай бўлмасин уни топиш лозим. Уни қўлга олсак, қотилга чиқиш имкони эшиклари очилган бўларди».

– Абдуғанижон, қизни топиш керак, – деди терговчи изқуварга қараб, – фотороботини ишлаб, у мошинага чиққан ва тушган жой атрофидаги аҳолига, ишхоналар ходимларига кўрсатиш лозим. Гулистон унча катта шаҳар эмас. Кўпчилик бир-бирини танийди.

– Тушунарли, – деди изқувар ён дафтарига қайд қила туриб.

– Анави йўловчи бўйича нималарни аниқладингиз?

– Рихси таксичини сомсахонадан топдик, – ахборот беришда давом этди Абдуғани, – у Худоёрнинг гапларини тасдиқлади. Шубҳали йўловчи Шоди деган киракашнинг мошинасига чиққан экан. Уни ҳам топдик. Айтишича, ўша йўловчи унинг таниши экан. Шунинг учун «Матиз»дан тушиб, унинг таксисига чиққан экан.

– Йўловчини топдингизми? – сабрсизланди гуруҳ раҳбари.

– Топдик, гаплашдик, – деди изқувар бепарволик билан, – Эшпўлат ака, бозорда паттачи бўлиб ишларкан. Ўша куни Боёвутдан келаётган экан. Сомсахонанинг олдида Худоёрнинг таксисига ўтирган. Такси ҳайдовчиси қўлини ювишга кетган пайти таниш таксичи – Шоди келиб қолган. Кутиб ўтирмаслик учун Шодининг мошинасига ўтган. Шу сабабли ундан шубҳаланиш…

– Нима бўлгандаям Эшпўлат Худоёрнинг мошинасига чиққан, – мулоҳаза юритди гуруҳ раҳбари, – бир муддат таксида ёлғиз ўтирган, пичоқни ташлаб қўйиш имконига эга бўлган. Шу сабабли уни шубҳадан холи қилишга шошилманг. Телефон пеленгацияси ва сўзлашувлар таҳлили асосида унинг воқеа содир бўлган вақтда қаерда бўлгани, жабрланувчи билан алоқага чиққан-чиқмагани, улар ўртасида манфаатлар тўқнашуви бўлган-бўлмаганига ойдинлик киритиш лозим. Балки бу одам кимнингдир илтимосига кўра, пичоқни мошинага ташлаб қўйгандир. Бундай ҳолда унинг кимга хизмат қилаётганини аниқлаш унчалик мураккаб бўлмайди. Шунинг учун бу борадаги ишни давом эттирасиз. Сизга ақл ўргатмоқчи эмасман. Нима қилиш кераклигини яхши биласиз!

– Яхши, – ўрнидан қўзғалди изқувар, – бирор нарса маълум бўлса, қўнғироқлашаман.

– Омад, яхши боринг, ишни жонлантирасиз деб умид қиламан.

– Есть! – изқувар ҳарбийча шашт билан хонадан чиқиб кета туриб, ортига ўгирилди. – Санжар ака, битта савол берсам майлими?

– Марҳамат, қулоғим сизда, – деди гуруҳ раҳбари жилмайиб.

– Хаёлимда биз Худоёрнинг айбдорлигини эмас, айбсизлигини исботлашга ҳаракат қилаётгандаймиз. Мен терговчилар билан узоқ йиллардан бери ишлаб келаман. Бунақасини ҳеч кўрмаганман. Нима, бу терговда янгича услубми?

– Ҳақли савол, – ҳозиржавоблик билан сўз олди Санжарбек, – терговчи ҳақиқатга қайси томондан тезроқ етиб боришни ўйлаб, ҳаракат қилиши лозим. Айни пайтда бизга ҳақиқий қотилни топиб, Худоёрнинг айбсизлигини исботлагандан, унинг айбсизлигини исботлаб, қотилликда гумондорлар доирасини қисқартирганимиз қулайроқ. Бундан ташқари, шу одам орқали жиноятчиларга чиқиб бориш имконияти борлигини ҳам ёддан чиқармаслигимиз даркор. Унинг мошинасига пичоқни ташлаб қўйган шахсни топсак, у бизни тўғридан-тўғри қотилга олиб чиқади.

– Шунақа деб ўйлайсизми? – қандайдир ишончсизлик билан гапирди изқувар. – Қотил Худоёрнинг ўзи бўлса-чи? Унинг айбдорлигини исботлаб қўйган маъқул эмасмикан?

– Демак, сиз қотилликни Худоёр содир қилган, деб ўйлайсиз, шундайми?

– Ҳамма ишни ўзи қилиб, бу артист ўлгур текин томоша кўрсатиб ўтирган бўлиши ҳам мумкин-ку! Қотиллик қилишига сабаб бор, «ўлдираман» деб айтгани ҳам рост, далилий ашё мошинасидан топилган… Яна бизга нима керак? Шу Худойберди ака шубҳа-гумонга берилмасдан сал қаттиқроқ турганда, бу одам аллақачон ҳаммасини бўйнига олган бўларди. Иш судга оширилиб, бунақа чувалашиб ўтирмаган бўлардик.

– Хўш, Худоёрни қамаб юбординглар ҳам дейлик, эрта бир кун ҳақиқий жиноятчи топилиб, «Ассалому алайкум», деб эшикдан кириб келса нима қилардинглар? – бепарволик билан эътироз қилди гуруҳ раҳбари.

– Йўғ-э, унақа бўлмас! Ўйчининг ўйи бутгунча, таваккалчининг иши битибди.

– Шунақа нақл бор, ҳақ гап. Аммо инсон тақдири масаласида таваккалчилик қилиш жиноятдан бошқа нарса эмас. Сиз давлатнинг ишонган одами – милиция ходимисиз. Бунақа саёз фикрлаш сизга ярашмайди. Устозларимиз бизнинг қон-қонимизга «Бир киши ноҳақ қамалгандан кўра, юзта жиноят очилмай қолгани яхши», деган гапни сингдиришган. Юзтани қўя туринг, битта жиноятнинг очилмай қолиши жамият учун қанчалик хатарли, жазонинг муқаррарлиги тамойили бузилишига олиб келади, жиноятчиларда янги-янги жиноятлар қилишга рағбат уйғотади. Аммо бир шахсни қонунсиз қамаш жамият учун ундан юз карра хатарли ва оғриқли бўлади! Узоқ ва муваффақиятли ишламоқчи бўлсангиз, шу гапимни қулоғингизга сирға қилиб осиб олинг!

– Айтдим-қўйдим-да! – ўзича тўнғиллади Абдуғани тарвузи қўлтиғидан тушиб. – Бунақа ишлашда жиноятни очиб бўладими? Майли, мен кетдим!

Хонада ёлғиз қолгач, Санжарбекни яна хаёллар ўз гирдобига тортди: «Бу ёшларга нима бўлган ўзи? Қонундан қўрқмайдиган, ҳаётга бепарво бўлиб қолишган. Инсон тақдирига панжа орасидан қарашни қаердан ўрганишяпти! Балки айб уларда ҳам эмасдир? Кейинги йилларда мамлакатда авжга чиқаётган қама-қамалар, қонунсиз ишлар ёшларни шунақа руҳда тарбия топишига, инсон тақдирига беписанд бўлишига сабаб бўлдимикан? Энди уларни бу йўлдан қандай қайтарамиз? Бугунги ёш авлод эртага жамият жиловини қўлга олади. Бу кетишда халқнинг холи нима кечади? Мамлакатнинг тақдирини уларга ишониб топшириш мумкинми? Ёки жилов ўзларига теккач, масъулиятни ҳис қилиб, эплаб кетишармикан? Шундай бўлишига умид қилишдан бошқа чора йўқ».

– Мумкинми? – эшикда Жўрабой билан Фозил кўринди.

– Келинглар, келинглар, марҳамат, – гуруҳ раҳбари ҳамкасбларига жой кўрсатди.

– Устоз, чуқур ўйга ботиб ўтирибсиз, тинчликми? – Жўрабойнинг кайфияти чоғ эди.

– Танга топган боладай хурсандсиз, укам, ўзларида нима гап? – деди гуруҳ раҳбари жилмайиб. – Бирор натижа борми?

– Бордик, кўрдик, текширдик, натижа йўқ. Ўзлари айтганларидай, натижа чиқмаслигининг ўзи ҳам натижа, деб келяпмиз ашуламизни айтиб… Шуйтиб…

Фозил йигитларнинг гапларига унчалик тушунмаётган бўлса ҳам кулиб қўйди.

– Хўш, гапиринг-чи, нималарни аниқладинглар, – жиддий тортди гуруҳ раҳбари.

– Илёс ота ишлаган шифохонага бордик, – ҳикоясини бошлади Жўрабой, – орадан етти йилдан зиёд вақт ўтган. У билан ишлаган ходимлар ишдан бўшаб кетган. Борлари билан гаплашдик. Кўпчилик уни меҳнаткаш, ҳалол ва диёнатли киши сифатида эслашди. Раҳматли чиндан ҳам, қўли енгил жарроҳ бўлган экан. Шифохона бош врачи ўзининг курсисидан қўрқиб, қарияни пенсия баҳонасида ишдан бўшатиб юборган. Марҳум билан йигирма йил бирга ишлаган болалар жарроҳлик бўлими мудири Азамат Шарипович билан гаплашдик. Унинг айтишича, отахон ҳатто ойликсиз ишлашга ҳам рози бўлган экан. Лекин бош шифокор турли хил баҳоналар билан уни қайта ишга олишни чўзиб келган. Қатнай-қатнай чарчаган қария раҳбар билан гап талашиб қолган ва шундан кейин барисига қўл силтаб, кетган экан.

– Ишлаган даврида мижозлар билан нифоқлашиш ҳолатлари бўлмаганмикан? – гуруҳ раҳбари шогирдини мақсад сари йўлаллашга уринди.

– Азамат Шарипович иккита шундай ҳолатни эслади, – талаба ён дафтарини очиб, ахборот беришда давом этди, – биринчиси, қария нафақага чиқишидан сал олдинроқ юз берган. Ўшанда кекса жарроҳ бир оиланинг кўзга суртган ягона фарзандининг ўлимига сабаб бўлган. Катта жанжал кўтарилган. Бир неча киши интизомий жазога тортилган. Шифохона архивида бир кун ўтириб, ўша жарроҳлик амалиёти билан боғлиқ тиббий ҳужжатларни топдик. Иккинчи воқеа эса сал олдинроқ содир бўлган. Унда бир пулдор, бойвачча одамнинг етти ёшли қизчаси операциядан чиқмай қолган. Қизчанинг отаси алам устида дўхтирларни уриб, даб-даласини чиқариб ташлаган. Илёс бобо ҳам калтакланган. Милиция чақирилиб, ҳужжат тўпланган. Аммо жабрланувчилар давосидан воз кечганлиги боис ҳужжатлар судга чиқарилмаган. Бу масалага доир тиббий ҳужжатларни ҳам архивдан олдик.

– Яхши, яна нималарни аниқладинглар?

– Ҳозирча шу…

– Энди нима қилмоқчисизлар?

– Рухсат берсангиз, шу икки ҳолат устида ишлаб…

– Рухсат, – гапни қисқа қилди Санжарбек, – ҳар иккала жарроҳлик амалиёти бўйича мавжуд тиббий ҳужжатлар асосида мутахассисларнинг хулосасини олиш лозим. Юқори турувчи идоралардан, ички ишлардан, прокуратура ва суддан масалага дахлдор ҳужжатларни талаб қилиб олиш керак. Худойберди қўли бўшагач, сизларга қўшилади.

– Санжар ака, орадан анча йиллар ўтиб кетган, – журъатсизлик билан гап бошлади анча пайтдан бери жим ўтирган Фозил, – жабрланувчиларнинг қалбидаги жароҳат излари аллақачон битиб кетган бўлса керак. Ўч оладиган одам ўша пайтда – қизиғида оларди-да! Шунча вақт жим юрган одамнинг бирдан қасос олгиси келиб қолганига нима сабаб бўлиши мумкин? Бу ишдан бирор нарса чиқиши даргумон-ов… Вақтни бекорга ўтказмайлик дейман-да!

– Хавотирингиз ўринли, – гуруҳ раҳбари ётиғи билан тушунтиришга ҳаракат қилди, – Жиззахда бир банкирнинг қотиллиги билан боғлиқ ишни тергов қилгандик. Ёшгина қиз ота-онаси учун банкирдан ўч олишни дилига тугади. Аммо институтни битириб, турмуш қургач, бахтли дамлардан сармаст бўлиб, қасос олиш режасидан воз кечади. Банкирни жазолашни Яратганнинг ўзига ҳавола қилиб қўяди. Орадан етти йил вақт ўтиб, фарзандли бўлолмаган аёл турмушдан ажралишга мажбур бўлади. Ҳаётнинг яна бир қақшатгич зарбасига учраган ожиза барча бахтсизликлари бош сабабчиси бўлган банкирдан қонли имтиҳо олишга аҳд қилади ва бу ишни жуда маҳорат билан уддалайди. Қиссадан ҳисса шуки, инсон қалбида қасос ўти сусайиши мумкин, бироқ ҳеч қачон ўчмайди. Кун келиб, хира чўғ яна оловланиб қолиши мумкин… Шу сабабли иккиланишга ҳожат йўқ.

– Тушунарлими? – Жўрабой «айтмаганмидим» дегандай изқуварга маъноли қаради.

– Энди тушунарли бўлди! – бўш келмади изқувар. – Гапиришни ҳам билиш керак-да!

– Жўрабой, Фозилжон, – гуруҳ раҳбари ҳазил-ҳузул билан чиқиб кетаётган йигитларни тўхтатди, – фарзандларидан жудо бўлган ота-оналар ҳақида кўпроқ маълумот тўплаш лозим. Кулфат уларга қандай таъсир қилган, турмуш тарзида қандай ўзгаришлар бўлган, бахтсизликни унутиб, ҳаётга қайтишга сабру бардошлари етганми, айни пайтда ҳаётлари изга тушиб кетганми, кайфиятлари қандай, деган саволларга жавоб топишга ҳаракат қилинглар.

Йигитлар чиқиб кетгач, Санжарбек қалин жиноят ишини варақлашга тушди: «Худоёрни бир четга суриб, бошқа тахминлар устида жиддийроқ, тизимлироқ ишлаш керакмиди? Хўш, бу одамнинг айбсизлигини исботладик ҳам дейлик, бу терговга нима беради? Қотил топилиб қолармиди? Аммо ҳақиқий қотил қўлга олинса, унинг айбдорлик масаласи ўз-ўзидан барҳам топган бўларди… Хўш, менинг ўрнимда Фахриддин Каримович бўлганда қандай йўл тутган бўларди? Албатта, ишни гумондорнинг қотилликка дахли йўқлигини исботлашдан бошлаган бўларди. Менда қандайдир иккиланиш бор, устоз сира иккиланмаган, дадил қарор қабул қилган бўларди. Устозга ўхшашга ҳаракат қилганим, у кишининг инсоний принципларига риоя этишни шогирдлик бурчим деб қараганим учун Худоёрнинг масаласини бирламчи ўринга қўйиб тургандайман. Фахриддин Каримович эса бу ишни ҳеч қандай мажбуриятларсиз, чин дилдан қиларди. Инсон ҳуқуқларини, адолатни ҳар нарсадан устун қўярди. Шундай инсоннинг ўзи бугун ҳақ-ҳуқуқсиз, адолатсизлик қурбонига айланиб, кўзидан осилиб, қамоқда ётгани нақадар аянчли… Аллоҳ ҳар бир бандасига сабру жамил ато этсин! Ойнинг ўн беши қоронғи бўлса, ўн беши ёруғ… Бизнинг кўчада ҳам байрам бўлиб қолар».

* * *

«Худоёр юки»дан қутулган Худойберди мавжуд барча тахминларни ақл чиғириғидан ўтказар экан, хаёлида қотилликка пул, бойлик сабаб бўлган, деган шубҳа устуворлик касб эта бошлади. Тўғри-да, асосий жиноятлар қонунсиз бойлик орттириш мақсадида содир этилади. Йўқса, қарияларни ўлдириш кимга ҳам керак бўларди? Қариянинг сейфида ўн минг доллардан ортиқроқ пул бўлган. Бундан кимдир хабар топган. Терговчи марҳумнинг қўни-қўшнилари, таниш-билишларини қайтадан сўроқ қилар экан, шу саволларга жавоб топишга ҳаракат қилди. Буни қарангки, омад оёқ остидан чиқди. Отахон билан тўй-маъракаларга бирга юрадиган Юнус бобо терговчининг саволларига жавоб бера туриб, бир гапни айтиб қолди:

– Илёс диёнатли, мард одам эди-ю, аммо дини исломдан бехабар киши эди. Кейинги пайтларда бировларга фоизга пул бериб, бойлик орттириш йўлига ўтиб олди. Ҳой бандаи мўмин, йиғиштир бу одатингни, судхўрлик мусулмончиликда ҳаром қилинган, деб роса гапирдим. Билганидан қолмади. Мана, оқибати, ўлди-кетди.

– Кимларга пул қарз берганди? – эҳтиёткорлик билан сўрашда давом этди терговчи.

– Отни қаерга бойлайин, деса «Тилимга боғла, тилимга», деган ривоятни эшитганмисиз? – қариянинг қисиқ кўзлари каттароқ очилди. – Айтмайман, дегандим, ичимга сиғдиролмадим, бехосдан оғзимдан чиқиб кетди. Энди «Кимдан?» «Нимадан?» деб куйдирасизлар. Кейин у бечораларни ҳам чақириб, бошини қотирасизлар. Эшитганлар нима деб ўйлайди, болам!

– Отахон, гап қотиллик ҳақида кетяпти, – терговчи ётиғи билан тушунтиришга уринди. – Сиз марҳумнинг энг яқин ошнаси бўлгансиз. Жиноятчилар очиқда маза қилиб юрса-ю, сиз тилингизни тийиб, жим турсангиз виждонингиз қийналмайдими? Дўстингиз гўрида тик турмайдими?

– Гапларинг тўғри, болам, – тан берди гувоҳ, – одамларнинг сассиқ гапи ҳам ёмон-да! Майли, гапирса гапирар, ишларингга нафимиз тегса бўлди-да! Раҳматли бунақа ишларини ҳеч кимга сездирмасди, уйидагилардан ҳам, таниш-билишлардан ҳам сир сақлаб юрарди. Менга ҳам унча-мунча сир бой бермасди. Бир сафар муаммога учраб қолиб, сиқилганидан юрагини очиб қолганди…

– Хўш, хўш, қанақа муоммога учраган экан? – терговчининг бутун вужуди қулоққа айланди.

– Ўтган йили тирамода боёвутлик Расулми, Жалилми деган тадбиркор йигитга беш минг кўкидан фоизга пул берган экан. Бошида келишилган фоизларни тўлаб турган тадбиркор касодга учраб қолганми, ишқилиб, қарзини вақтида қайтаролмай қолган. Раҳматли ичи тор одам эмасми, роса хуноби ошиб юрди. Камига, бояқиш қамалиб қолганини айтмайсизми… Ўшанда шўрлик дарди ичига сиғмай, менга ёрилиб қолганди-да!

– Кейин нима бўлди? Қарзини қайтариб олдими?

– Қаердан қайтаради? Қарзни олган баччағар ўн йилга қамалган бўлса! Илёс нима қиларини билмай, Жалилнинг хотини, укаларининг олдига роса қатнади. Улар ҳам нима қилсин, «Кечирасиз, биз ҳеч нарсани билмаймиз, қўл қўлни танийди, қамоқдан чиқса, ўзидан сўрарсиз», дейишибди. Шумшайиб қайтиб келди. Пулга тошдай қаттиқ одам эмасми, бечора ўлиб қолай деди. Ориқлаб-тирриқлаб, буришиб-тиришиб кетди. Орқасидан қайси гўрдаги қамохонага ҳам бориб келди. Ҳарҳолда Жалил «Бор ишингни қил, ҳайда эшагингни», демапти, мард кетибди: «Худо хоҳласа яқинда қамоқдан чақаман, уйимни сотиб бўлса ҳам пулингизни қайтараман», дебди. Шундан кейин сал ўзига кеп, одамбашара бўп қолди.

– Жалил қамоқдан чиқдими? Қарзни қайтардими?

– Бу ёғидан хабарим йўқ, – деди мўйсафид соқолини силаб, – тобим қочиб, охирги пайтларда ошнам билан кўришолмай қолдик. Кейин манави ишлар бўп кетди…

– Жалилнинг турар жойи, фамилиясини биласизми?

– Йўқ билмайман. Ўзининг она тўпидан, тоғанома³ бўлади, дегандай бўлганди.

– Илёс бобо яна кимларга қарз берган? – терговчи навбатдаги саволни берди.

– Тағин… ўзимизнинг маҳалладаги Тиркаш чўтирнинг боласига ҳам берганидан хабарим бор, – деди чол ўйланиб туриб, – лекин у сал судраб, жанжал билан бўлса-да, қайтариб берганди. Одамларга ҳам ҳайронсан. Қарз олаётганда мард кетиб, бераётганда номардга айланиб қолишади. Яхшиям Тиркаш чўтир диёнатли, инсофли одам. Мол-ҳолини сотиб бўлса-да, боласининг қарзини узди.

– Йигитнинг исмини биласизми?

– Эй болам, оти ёдимда қолибдими? Баъзида ўз невараларимнинг отини эсдан чиқариб қўяман-ку!

– Уларга неча фоизда, қанча қарз берганди?

– Адашмасам, уч минг доллар, ойига ўн фоиз қўшимчаси билан.

– Уч мингдан ўн фоиз дегани уч юз доллар бўлади, – ўзича ҳисоблашга тушди терговчи, – уч ойда тўққиз юз, қарийб минг долларни ташкил қилади. Ошнангиз бу пулларни нимага сарфларди? Унинг бирор бир берадиган жойи бормиди?

– Бировдан овуштаси бор-йўқлигини билмайман. Бу ёғи менга қоронғи, – чол негадир кўзини олиб қочди. – Пул кимга ортиқчалик қилган, рўзғор деган ғор бор, қанча ташисанг ҳам ютиб кетаверади.

– Оиласи санжобгина бўлган, бекорга пул сарфламаган, ҳашамга берилмаган одам бўлса…

– Гапингиз тўғри, раҳматлининг чўнтагидан бир сўм «йиғлаб» чиқарди. Лекин ўзига яраша эҳтиёжлари бўлгандир-да!

– Яна кимлар билан олди-берди қилган, бир эслаб кўринг-чи.

– Бошқасини билмайман, болам! Билганларим шулар.

– Қариянинг аёлларга муносабати қанақа эди? – терговчи масалага нозик томондан ёндошишга уринди.

– Етмишни қоралаган одам… аёлларга муносабати қанақа бўларди? Ёшлигида бирортаси билан гаплашса гаплашиб юргандир. Менга бу мавзуда умуман сўз очмаган. Аммо раҳматли кампирини жуда яхши кўрарди. Олдида бақириб-чақиргани билан кетидан оғзидан бол томиб мақтарди. Унга гард юқтиргиси келмасди. Ҳа энди, Зеби кампир ҳам шунга арзийдиган аёл эди-да!

– Айтишларича, раҳматли чол ёлғиз қизи, ўғлидан қолган ягона ёдгори – набираси билан унчалик яхши муносабатда бўлмаган экан-а? Бунга нима сабаб деб ўйлайсиз?

– Шу гапларга ишониб ўтирибсизми? – кулди қария, – қайси ота ўз фарзанду аржумандини ёмон кўради, ёмонлик соғинади? Илёс уларни ҳам жонидан яхши кўрарди. Одам кексайганда кўнгли нозик бўлиб, ёш боладай аразлайдиган, бўлар-бўлмасга хафа бўладиган, ҳуда-буҳуда бақирадиган, инжиқ бўлиб қоларкан. Ёшлар буни тушунармиди? Ота-онаси танбеҳ берса, койиса, мени ёмон кўради, деб ўйлаб, ота-онасидан ранжиб юришади.

– Юнус ота, сизга раҳмат, катта ёрдам қилдингиз, – терговчи сўроқни якунлади.

– Майли болам, сенга ҳам раҳмат! – отахон ўрнидан қўзғалди. – Бу ишга шунчалик киришган экансизлар, Аллоҳ насиб қилса қотилни топасизлар деб умид қиламан.

– Албатта, ишончингизни оқлашга ҳаракат қиламиз, – камторона жавоб қилди терговчи.

* * *

– Бобойи тушмагур судхўрлик билан шуғулланган, денг, – хулоса қилди Санжарбек ҳамкасбининг ахборотини эшитиб. – Бу жуда муҳим янгилик! Судхўрлик ёмон иллат, оқибати фожиага олиб келади. Тарихда мисоллар жуда кўп бунга⁴. Қарз олган йигитлар топилдими?

– Абдужалилни топдик. Қамоқдан чиққанига бир ой бўлибди.

– Шунақа денг, – деди гуруҳ раҳбари ўйга толиб, – ҳозир қаерда экан?

– Ўн кун олдин Олматага бизнес иши билан кетган. Хотинининг айтишича, бугун-эрта қайтиб қоларкан. Шунинг учун телефонда гаплашиб ўтирмадим.

– Яхши, йигитларга топшириқ беринг, у ҳақда батафсилроқ маълумот тўпласин. Ҳарҳолда қамоқ кўрган одам… Қарзни тўлашдан бўйин товлаш мақсадида шу ишга қўл урган бўлиши ҳам мумкин.

– Хўп, Илёс чол билан ораларида олди-бердиси бўлган экан, кампирни ўлдириш унга нимага керак бўлиши мумкин? – гуруҳ раҳбарининг тахминига шубҳа билдирди терговчи.

– Уларнинг орасида нималар бўлганини аниқ билмаймиз-ку, – изоҳ берди Санжарбек, – ўртага пул аралашган, Жалил қамалиб кетган… Масала биз ўйлагандан кўра чигалроқ бўлиши мумкин! Хўш, иккинчи йигит нима бўлди?

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.

1

Миллий хавфсизлик хизмати ходимлари назарда тутилмоқда.

Back

2

Алоҳида муҳим ишлар бўйича терговчи.

Back

3

Шевада узоқроқ тоға маъносида.

Back

4

Иван Криловнинг «Бўри билан қўзичоқ» масаладан.

Back