Ворис
Сенга ишонаман

БИРИНЧИ БОБ

Қундуз Самад Вурғун боғининг ёнида, тепасида «Реклама дизайни» деб ёзилган бир қаватли уй ёнида тўхтади. Қулоғида эса телефон:

– Йўғ-е! Бокуни умуман эсингдан чиқардингми? Авиакассадан ўтишинг билан чап томонга қарасанг, йўлнинг четида турибман.

Такси унинг ёнгинасида тўхтади. Таксидан тушган Ҳамид «О, Михайло!» дея у томонга юрди.

– Рассом Краус десангиз-чи, жаноб Шульц, – кулимсиради Қундуз унга қучоқ очаркан. – Кўришмаганимизга ҳам уч йил бўлди. Ўзинг ҳам ғирт россиялик бўлиб кетдинг!

– Нимасини айтасан? Офисинг шу ердами?

Қундуз хиёл қизаринди:

– Қанақа офис? Гарчи шароит бўлмасаям… ижарага олгандим. Юр, ичкарига кирайлик.

Қундузнинг «офис»и тор, нимқоронғи, рутубатли, сариштасиз ва файзсиз бир каталак эди. Кўчадан тушаётган қуёш шуъласининг катта қисмини деразанинг кир ойналари ютиб юборарди. Ўртадаги катта мольбертда чала ишланган шарқона услубдаги сурат – миниатюра ўрнатилганди. Деворларга тираб қўйилган кўплаб суратларни чанг босиб ётар, бир тарафда эса, турли рассомчилик ашёлари қалаштириб ташланганди. Бир бурчакда эса алмисоқдан қолган диван турарди. Унинг олдида турган журнал столида кирланган тақсимча ва дарз кетган пиёла, ичида уч тўрт дона конфет солинган синиқ қанддон ва сигарет қолдиқларига тўла кулдон турарди.

– Айбга буюрмайсан, – деди Қундуз атрофга бурнини жийириб кўз ташлаётган дўстидан хижолат бўлиб. – Уч-тўрт ой аввал бир танишимдан ижарага олгандим. Ҳар қалай пулини қистаётгани йўқ.

Ҳамид матода турган суратга кўз ташлади:

– Демак, замонамизнинг буюк рассоми шу ерда ижод қиларканлар-да? – Кейин суратни гоҳ узоқдан, гоҳ яқиндан томоша қила бошлади. – «Минг бир кеча»дан олинган расмларми?

Бу китоб Ҳамиднинг қўлига тўққизинчи синфда ўқиб юрганида тушган, ундаги ошиқ-маъшуқларнинг висол дамларига оид саҳналарни зўр иштиёқ билан ўқирди. Қундуз негадир хўрсиниб қўйди.

– Бу Низомий Ганжавийнинг «Махзан ул-асрор» достонига ишланган расм. Мойбўёқда ишлаяпман.

– Нега фақат оқ, қора, кулранг… бошқа бўёғинг қолмаганми?

– Бу менинг услубим.

– Вей, рангларни чаплаб ташламайсанми? Боз устига Низомийни чизяпсан. Ўрта асарларда ҳамма нарса рангли бўлган-ку?

– Бўпти, мен чой қўяй, – ошнасига гап уқтиролмаслигини билган Қундуз тараддудланди. – Ўзинг қачон келдинг?

– Бир ойча бўп қолди, – деди Ҳамид деворга суяб қўйилган суратларни ҳам бирма-бир кўздан кечираркан.

– Вой, номард, бир ой бўпти-ю дамингни чиқармайсан-а?

– Биласан, ёзда ойим билан боққа кўчамиз. Ҳозир ўша ерда турибман. Ойим «Тезроқ кел, тўйингни қиламиз», деб кўз очирмагач. Шеригим Иқболни олиб Уралдан қайтдим.

– Уйланяпсанми? – сўради Қундуз эскириб қолган чой қайнаткични токка уларкан.

– Вей, ошна, бугун маҳаллада қиз базми бўлади. Эртага тўй. Ҳаммаси ҳал бўлган.

– Қизни ойинг топгандирлар? Кимлигини билсак бўладими?

– Ҳа, раҳматли отамнинг узоқ қариндошларидан.

Қундуз ўзи чизган суратларга маҳзун термилиб ўтираркан, сўради:

– Тўғри-да, ўттиз бирга кирдинг. Вақтида уйланганингда, болаларинг меникиларга ўхшаб етти-саккизга кирарди.

– Нима, вақтида уйланиб, сенинг шохинг чиқдими? – тўнғиллади Ҳамид. – Қачон учрашсак, ҳасратингдан чанг чиқади, хотинингдан нолийсан.

Қундуз варақлаб қайнай бошлаган чойдишни ўчириб, чой дамлади. Кейин пиёлаларга чой қуяркан, дўстига юзланди:

– Нега нолишимни биласанми? – деди. – Ҳулкар ҳам, болаларим ҳам яхши кун учун яралган. Пул топсам, уларни едириб-ичирсам, кийинтирсам – яхшиман. Айлантиргани олиб чиқсам, ширинлик, ўйинчоқ олиб берсам – яхшиман. Лекин бошқа вақтлар… Ижара уйда турганимиз, уларни ёзда дам олишга олиб бормаслигим, бошқалардан камроқ еб-ичирганим учун уларга баъзан ёмон кўриниб кетаман. Очиғи, мен оиламга унча ишонмайман. Бошқалардек тўкис яшаш учун мени уч пулга сотишлари ҳам ҳеч гап эмас.

– Нима қилсин улар ҳам, – чой ҳўплади Ҳамид. – Бу дунёда ҳамма яхши яшашни истайди. – Кейин қанддондаги конфетни олиб қоғозига кўз ташлади ва очгиси келмай, жойига қўйди. – Сенга неча марта айтдим. Россияга кел. «Гипермаркет»нинг битта бўлимини ўзингга топшираман, деб. Иқбол ҳам рози бўлди.

– Мен рассомман, ўртоқ, – деди Қундуз. – Замонавий импрессионизм оқимининг бугунги давомчисиман. Моне, Ренуар, Сезанн, Робенинг йўлидан кетяпман. Ана шу йўналиш орқали буюк Низомийнинг очилмаган қирраларини бўёқларда акс эттириш ниятидаман. Ишон, булар дурдона асарлар!

– Кимга кераги бор шу дурдоналарингни, – лаб бурди Ҳамид. – Булар қорнингни тўйдирармиди?

– Ўзимга ҳомий қидиряпман. Ўз асарларим билан Европага чиқишни, тарихий меросимизни дунёга танитишни истайман, тушуняпсанми?

– Тўрт беш йил аввал ҳам худди шу гапларни айтгандинг, – ҳомуза тортди Ҳамид. – Орзу қила-қила ўтиб кетасанми, деб қўрқаман. – Кейин жиринглаётган телефонини қулоғига босди. – Алло, Иқбол, сенмисан? Ҳозир сени гапириб турувдим. Синфдошимнинг ёнидаман. Айтгандим-ку, рассом йигит. Ойим хавотир оляптилар? Ҳа, ҳозир келаркан, деб қўйгин. Мана, турдим!

Ҳамид ўрнидан тураркан, беш дона юзталик доллар чиқариб, стол устига ташлади:

– Бориб бу пулга болаларингга кийим-бош ол. Бозорлик қил.

Қундуз пулни шартта олиб, дўстининг чўнтагига суқди:

– Эсинг жойидами? Шундоқ ҳам сендан қарзим бор. Қайтаролмай юрибман. Топсам униям бераман.

– Қанақа қарз? Ақлинг жойидами? Биз дўстмиз-ку! Кейин мен бизнесмен одамман, пулим кўп. Бор экан – беряпман. Берса ол, урса қоч, деган гапни эшитмаганмисан?

– Йўқ, ўртоқ, юзингга қарамайман агар шунақа қилсанг, менга моддий эмас, кўпроқ маънавий ёрдам керак.

Эшикдан чиқаётганда, Қундуз дўстини тўхтатди. Суратлари орасидан бирини олиб, унинг қўлига тутқазди.

– Тўёнага қўлим қисқалик қилиб турибди. Буни совға ўрнида қабул қиларсан? Ўзимга энг ёққан суратимни беряпман.

– Раҳмат, – деди Ҳамид совғани оларкан. – Эртага сени тўйда кутаман. Бормасанг, нақ осаман, биласанми?

«Тентак бу, – ўйлади у такси тўхтатиш учун йўл четида тураркан, – аввалдан шунақа қайсар бола эди. Ўша қайсарлиги йўқолмабди. Битта йўлга тушиб олса, шу йўлдан кетиши шарт. Бор, боравер, қани қаергача бораркансан, хумпар!»

Орадан бир неча дақиқа ўтиб, у таксида кетиб борарди. Ойнадан шаҳарнинг кундан кунга ўзгариб бораётган манзараларини маъносиз кузатаркан, беихтиёр дўстининг рангпар, маҳзун чеҳраси, унинг кўримсиз, бефайз устахонасини кўз олдига келтирди. Ҳудуддаги озиқ-овқатлар дўкони олдида тушиб, уйи томон одимлади. Ошнаси совға қилган сурат аллақачон унинг ёдидан кўтарилганди.

ИККИНЧИ БОБ

Августнинг бир неча кун аввалги жазирамасидан ном-нишон қолмаган, қуёш булутлар ортига бекинган, совуқ шамол эсиб турарди.

Бокунинг марказий маҳаллаларидан бирида, Аббосовлар хонадонида тўйга ҳозирлик кўрилмоқда эди. Айниқса, хонадон бекаси Малак холанинг қувончи ичига сиғмасди. Ахир хурсанд бўлмасинми? Ниҳоят битта-ю битта ўғли уйланишга розилик бериб турибди-ку?

Малак хола эри Субҳондан анча эрта айрилганди. Бир амаллаб бир ўғил, бир қизини вояга етказди. Ўзи ҳам ота, ҳам она бўлиб, болаларини ҳеч кимдан кам қилмасдан ўстирди. Аёл боши билан эркаклар ишлайдиган вазифаларда ишлади.

Болаларнинг ҳар иккиси мактабда аълочи эди. Ҳамид мактабни битириб, университетнинг ҳуқуқ факультетига ҳужжат топширди. Бироқ етарли балл тўплай олмади. Кейин армияга кетди. У билан бирга хизмат қилган дўсти Иқболнинг отаси Екатеринбургда ишларди. Ҳарбий хизматдан кейин Иқбол ҳам Россияга кетиш ҳаракатида юрганини эшитиб, у билан қўшилиб кетди. Екатеринбург политехника институтига ўқишга кирди. Иқбол эса отасининг ёнида, бозорда савдо қила бошлади.

Ҳамид ўқишни битириб, ўзини тадбиркорликда синамоқчи бўлди. «Қарс икки қўлдан» нақлига амал қилиб, Иқбол билан шерикликда ишлашни таклиф қилди. Иқбол гарчи ўқишга киролмаган бўлса-да, анчагина тиришқоқ, ишбилармон йигит эди. У Ҳамиднинг таклифини қабул қилди. Икковлашиб «Азери» кичик корхонасини ташкил этишди. Асосан йўлларга асфальт қопламалари ётқизиш билан шуғулланувчи бу корхона шерикларга яхшигина фойда келтира бошлади.

Ўғлининг илк даромадлари қўлига етиб келганида Малак хола роса йиғлаганди. Ростдан ҳам моддий қийинчиликлар аёлни анчагина эзиб қўйганди. Ана шу йўқчилик туфайли қизи Гулнознинг орзу-ҳавасини кўролмаганда, қўл учида тўй қилиб узатганди.

Ҳамиднинг иши тобора олға кета бошлади. Аввал Екатеринбург марказидан, Малишев кўчасидан икки хонали уй сотиб олди. Кўп ўтмай ўн сотих ер майдони бўлган ҳовлига ҳам эга чиқди. Бокудан ҳам уч хонали, евротаъмирдан чиқарилган квартира сотиб олди ва ойисини шаҳар четидаги кўримсиз уйдан кўчиртириб келди. Новхони даҳасидан эса дала-ҳовли сотиб олди. Ўша пайтлардан бери онаси ҳар гал Бокуга келганида ўғлини «уйлан» деб қисти-бастига олади.

Ҳар гал Ҳамид келиши билан унга бир даста қизларнинг суратини кўрсатади. Ўзи қўни-қўшнилардан кимнинг қизи бўйига етиб қолган бўлса, дарҳол Малак ҳолага тиқиштириш ҳаракатига тушади. Ахир ким бадавлат, келишган, уддабурон йигитни куёв қилишни истамайди? Лекин Ҳамид унча-мунча қизни ёқтирдим демайди.

Бу гал ўғли бир ой Бокуда қолиб кетди. Ана шундай кунларнинг бирида узоқ тумандан қариндош лари меҳмонга келишди. Ҳамиднинг отаси Субҳон аслида Учар туманидан эди. Меҳмонларнинг бири унинг аммаваччаси Зарина, иккинчиси эса унинг қизи Сабина эди.

Туманда яшайдиган қариндошларнинг бари Малак хола ўғлини уйлантириш ниятида юрганидан хабардор эди. Зарина хола ҳам шу баҳона қизини Ҳамидга кўрсатиб кетиш ниятида эди. Тўғри, бу ҳақда эри Комронга, ўғилари Жамол ва Жовидга ҳеч нарса демаганди. Чунки у ўғилларини яхши билади: сингилларини бозорга солишни истамайди улар.

Ўша куни Ҳамид чўмилишдан қайтаётганди. Аввал дарвозалари олдида турган она-болани кўриб танимади. Янглиш келишган бўлса керак, деб ўйлади. Аёл эса уни таниб, «Вой Субҳонгинамдан қолган ёдгорим», деб йигитни бағрига босди. Ҳамид уларнинг саватларини уйга олиб киришга ёрдамлашди. Бу орада ер остидан Сабинага кўз ташлади. Қишлоқ қизларига хос одмигина, сипогина кийинган. Ўзи ҳам қорачадан келган, оғир-босиққина кўринади.

Қиз нимаси биландир Ҳамиднинг эътиборини тортаверарди. Қиз ҳам унинг ўткир нигоҳлари таъқибидан ўзини олиб қолишга жой тополмай қизариб кетганди.

Кечга яқин онасининг қулоғига пичирлади:

– Шу қизга уйланаман!

Тамом! Уч кун ўтиб Россияга кетди. Бир ҳафта олдин яна ойиси телефон қилиб, қизнинг розилигини, нишона (фотиҳа) тўйи ўтказилишини айтди. Ҳамид онасининг бунақа тез иш битиришини хаёлига ҳам келтирмаганди. Дарҳол Иқбол билан бирга учиб келди. Дарҳол қизга тўққиз товоқ юборишди. Эртага «Мона Лиза» ресторанида зиёфат берилади. Бугун эса ҳовлида ҳамма тўйга ҳозирлик ила банд эди.

Аёллар ширинлик ҳозирлаш билан овора эдилар. Малак ширинлик пиширишда анча довруғ таратган эди. Шу боис ўғлининг тўй дастурхонидаги ширинликларни ҳам ўз қўли билан пиширишни ният қилиб қўйганди. Қўни-қўшнилар, синглиси ва унинг келини ҳам бу борада Малак холага ёрдам бермоқда эди. Кимдир ун элаб хамир қорган, кимдир ёғ эритиб, писта бодом чаққан…

Ҳамид уйга кириши билан тўғри аёлларнинг даврасига бош суқди.

– Ҳа, ойи, ўзингизга иш орттириб, нима қилардингиз, дўкондан сотиб олсак ҳам бўларди-ку, ширинлик ҳамма ёқда тиқилиб ётган бўлса…

– Ният қилувдим, болам, – деди ойиси кўзлари яшнаб. – Қўй энди, ниятим ярим йўлда қолмасин.

Ҳаво салқин бўлса-да, ичкари иссиқ эди. Ҳамиднинг кўзи ерга тўкилган унни супуриб олаётган қизга тушди. Қиз этаги тиззасидан бир қарич баланд кўйлак кийиб олганди. Ҳамид бир зум унинг оппоқ, нозик оёқларидан кўз узолмай қолди.

– Амина, қизим, бу ёққа қаравор!

Хотинлардан бири қизни чақирди. Қиз қаддини ростлаб, «ҳозир» деди, кейин Ҳамидга қараб бир чимдим табассум ҳадя этди-да, онаси тарафга югурди. Ҳамид қизнинг юзидаги назокат ва латофатни пайқамаслиги мумкин эмасди. Ҳуркак ҳаракат билан ортига ўгирилган чоғда қўнғироқ сочлари тўлқинланиб, орқа-ўнгини тутиб кетди. Ҳамид унинг ортидан анграйиб қолди.

Кейин хаёлини бузган шайтони лаинга лаънат ўқиб, ташқарига чиқди. Лекин нимадир уни яна ичкарига, ҳовлига чорлайверди. Рост, ёши 31га борган бўлса-да, ҳали бирорта қиз уни бу қадар ўзига жалб этмаганди. Амина ҳамон супуришдан бўшамасди. Бир муддат хаёлга эрк берди. Ҳозир бутун оламда шу қиз иккисидан бошқа ҳеч ким қолмаса, қизни бағрига тортиб, ўпичларга ғарқ қилса…

Кейин ошхонага, онасининг ёнга борди.

– Ойи, сизда гапим бор.

Онаси хамир йўқи кафтининг орқаси билан пешонасини қашиди:

– Ҳа, болам?

Бир муддат нима деярини билмай турди. Кейин оғзига келган гапни тилига кўчирди:

– Ойи, шу… келинни тўғри уйга опкелмадик-да? Эртагача қўшнимизникида турадими?

– Расми шунақа-да, болам! Келинни Учардан опкелиб бўладими? Эртага қўшниникидан опчиқиб кетаверасан! Бошқалар ҳам узоқдан келин олса шунақа қилади.

Онаси кулимсираб, ўғлининг елкасини қоқиб ортига қайтмоқчи бўлганида, яна уни тўхтатди:

– Ойи?

– Жон!

– Анави қиз ҳам қариндошларданми? – дея ҳамон эгилганча ер супураётган Аминани кўрсатди.

– Йўқ, қўшнининг қизи-ку!

Ҳамид бош ирғаб, тепага, меҳмонхонада кино кўриб ўтирган Иқболнинг ёнига чиқди. Йўлдош каналлардан бирида қандайдир хориж фильми берилар, иккита гуруҳ бир-бири билан қирпичоқ бўлаётганди.

Иқболнинг бутун хаёли экранда эди. Ора-сирада муздек пиво симирар, ўз ҳисларини жиловлай билмасди:

– Ҳа, ур! Сол! Жағини эз, онасини эмсин! Вой, шапалоққа бало борми? Тепсанг-чи, галварс! – Кейин шеригини кўриб, хаёли бўлинди ва уни саволга тута кетди. – Ҳа, нима бўлди, келдингми? «Мона Лиза»ни гаплашдингми? Офисга қўнғироқ қилмадингми? Вера Павловна сени сўраётганди. Рассомхонада нима қилиб юрибсан? Расмингни чиздирдингми?

Иқбол саволларига жавобни кутмай яна экранга михланди. Энди машиналар бир-бирини таъқиб этарди. Тормозларнинг асабий чийиллаши, ўқ товушлари, қичқириқлар…

Бирдан Ҳамид экраннинг олдини тўсиб, унга савол берди:

– Менга қара, сен бир қарашда муҳаббат борлигига ишонасанми?

Ҳамид ҳали ҳам бояги қизни кўз ўнгидан кетказа олмасди. Унинг чиройли табассуми, майин чеҳраси кўз олдида турарди. Иқбол эса ўртоғини экран қаршисидан нари суриб, томошани давом эттирди.

– Мен нима ғамда-ю… – дея ранжиганини сездириб, пастга тушди. Хаёлини чалғитиш учун ўзини у-бу ишга урмоқчи бўлди. Қаёқда? Хаёл иплари яна ва яна Амина тарафга тортарди. Кейин ошхонага кирди.

Мана Амина. Энди у кичкина стулчада ўтирар, олдида каттакон идиш, ерёнғоқ пўстини арчиш билан машғул. Ҳамиднинг нигоҳини сезиб, унга қаради ва ширин жилмайди. Кейин ўзига ярашиқли ибо билан ўрнидан турди ва Ҳамиднинг ёнидан ўтиб, ташқарига чиқди. Беихтиёр Ҳамид унга эргашди:

– Ичкари бирам иссиқки, – деди Ҳамидга ишвали кўз ташлаб. – Тандирдек қизиб кетган.

Ҳамид билан унинг орасини бир қадам масофа ажратиб турарди.

– Бўлди, энди мен кирай, ширинликларнинг ҳаммасини бугун пишириб улгурмасак, куёвбола биздан ранжиб қолмасинлар?

«Овози бунчалар ёқимли бўлмаса?» ўйлади Ҳамид. Кейин яна онасини чақирди.

– Ойи, бу қиз ким ўзи?

– Жинни бўлдингми? – онасининг қошлари чимирилди. – Эртага тўйинг бўляпти, болам. Бунақа қилиғинг йўқ эди-ку?

– Ким у? – Онасининг танбеҳи унинг қулоғига кирмаганди.

– Икки «дўм» нарида туради. Суғронинг кичкина қизи. Ҳали гўдак, ўн еттида. Кейин…

– Нима кейин? – сўради Ҳамиднинг сабри чидамай.

– Онаси билан опаси ҳақида ҳар хил гаплар юради. Иккови ҳам… юрармиш… Яна ким билсин. Сенам ақлингни йиғиб ол. Тинчгина ўтирайлик.

УЧИНЧИ БОБ

«Бу детални Дега ишлатганмиди? Ё Грабарми? Балки Трубецкийдир? Лекин аниқ, кимдадир бор эди. Йўқ, Ренур! Буюк француз импрессионисти. «Милен де ла Галетдаги рақслар» асарида. Ҳамма шодлик ичида рақс тушмоқда. Бироқ ҳамманинг юзида ғам. Тушунарли. Демак, бундан воз кечиш керак.

Жаҳл билан мўйқаламни четга ирғитди. Молбертга ўрнатилган матони ҳам юлиб, хонанинг нариги бурчагига улоқтирди. Боя Ҳамид келиб-кетганида миясига зўр ғоя келганди. Тўй базми. Ҳамма хурсандчиликда рақс тушиши, шу билан бирга ҳамманинг ички дарди ҳам акс этиши керак эди.

Аслида, тўйда одамларнинг кўзида ғам бўлиши керак? Ахир, баъзида одам дарддан қутулган пайтда ҳам янги дардга йўлиқиш хавотири билан яшайди-ку?

Қундуз аллақачон янги асарларнинг эскизини ҳам ишлаб қўйганди. Лекин нимадир нуқул уни ишдан чалғитарди. Демак, Огюст Ренуар 130 йил аввал унинг хаёлидан ўтган ҳисларни англаган экан-да? Афсус… бу дунёда бирор янгилик борми ўзи? Чиндан ҳам ҳар бир янгилик унутилган эскилик экан-да?

Шу пайт телефон қилиши кераклиги эсига тушди. Дарҳол телефон хотирасидан керакли рақамни топиб терди. Жин урсин. Пули тугабди. Дарҳол қўшни бинога – гўзаллик салонига ўтди. Икки аёл ўз мижозларига хизмат кўрсатиш билан банд эди.

– О, буюк рассомимизга яна телефон керак бўлдими? – гап қотди ёши каттароқ пардозчи хотин.

– Лиза хоним, жуда зарур гапим бор эди. Икки дақиқагина.

Лиза унга «киравер» дегандек ичкари хонани кўрсатди. Қундуз эса стулга омонат ўрнашиб, ҳар куни икки-уч мартадан терган рақамига сим қоқди.

– Алло, синглим, узр, Раёсат домлани мумкинми?

– Раёсат домла йиғилишдалар, – деди котиба қиз ингичка овозда. – Ким сўраяпти?

– Олдин ҳам сизга қўнғироқ қилгандим, – деди Қундуз шоша-пиша. – Раёсат домла Низомий Ганжавий асарларига бағишланган таблоларимни дунё кимошди савдоларига чиқаришда ҳомийлик қилмоқчи эдилар. Ўша пулнинг бир қисмини берсалар ҳам зарур ашёларни сотиб олардим, ҳам кимошди билан боғлиқ харажатларга сарфлардим.

– Бўпти, айтиб қўяман.

– Синглим, бу фақат мен учун эмас, Ватанимиз учун ҳам жуда муҳим. Биз қанчалик бой маданиятга эга эканимизни бутун дунёга кўрсатишимиз керак. Низомий Ганжавийни…

– Бўпти, мен домлага етказаман, – қиз шундай дея дастакни илиб қўйди. Қундуз тарвузи қўлтиғидан тушиб ташқарига чиқаётганида, Лиза уни тўхтатди.

– Ўртоқ рассом, ишингиз ҳал бўлдими? – жавобни кутмаёқ мақсадга кўчди. – Эртага бир эмас, учта тўй бор. Келинларни безатишим керак. Бошқа мижозлар безовта қилмаслиги учун эшикни ичкаридан қулфлаб қўяман. Агар телефон керак бўп қолса, овора бўлиб келмасангиз, яхши бўларди.

«Эртага «Мона Лиза»да Ҳамиднинг ҳам тўйи бўлади» хаёлидан ўтказди Қундуз. Кейин хонасига етиб олиб, эски диванга ўтирди. Ўйга толиб, сигарет буруқситди.

Қизиқ, Раёсат домла пулни қачон бераркин? Беш минг ваъда қилганди. Бу пулнинг бир қисмига мойбўёқ, сувбўёқ, гуаш, пастел, бироз мато олиши мумкин. Англияда танишлар бор. Аукцион уйида рўйхатдан ўтиш, ижара пули, транспорт харажатлари учун уч минг долларга яқин пул кетади. Йўлкирага, ейишичиш, меҳмонхона харажатларига бир ярим минг керак.

У Низомийнинг буюклигини тўла акс эттиролса ва томошабин эътиборини жалб этолса, албатта, муваффақият қозонади. Бутун дунё бу асарлардан гапиради. Кейин яхшигина пул ҳам ишлаб олиши ҳам мумкин.

Аслида муҳими пул эмас. Энг асосийси, миллатнинг маънавий тараққиётига хизмат қилиш. Қолаверса, глобаллашув, оммавий маданият, ахлоқсизлик кенг қулоч ёя бошлаган бир пайтда буюк Низомийнинг ахлоқий асарларига эҳтиёж катта. Эҳтимол дунёни маънавий таназзулдан асраб қолишда бу ҳаракатлар ўз самарасини берар.

Эҳ! Бир оз пул топа олганида эди… Болаларини қишлоққа, Жалилободга юборарди. Ўзи шаҳарлик бўлса-да, қишлоқдан уйланганди. Болалар ёзда қишлоқда дам олиб келади.

Уч ойлик ижара ҳақи ҳам тўпланиб қолди. Қарийб беш юз доллар пул дегани. Эсиз! Боя Ҳамид берган пулни олиб қолса бўларди. Кейинги пайтларда фақат Ҳулкарнинг маоши билан кун кечиряптилар. Унинг топгани кундалик еб-ичиш, йўлкира ва Қундузнинг сигаретидан ортмаяпти. Ижарани пулига эса бир чақа ҳам ортмаяпти.

Қарзларини ўйласа юраги орқага тортиб кетади. Ҳамиддан, амакиваччасидан, рассом ошналаридан олган қарзлари ҳам анча-мунчага бориб қолди.

Ўрнидан туриб, хонанинг нариги бурчагига отиб юборган мато парчасини олиб келди. Эскизни кўздан кечириб, яна диванга ўрнашди.

Дафъатан телефон жиринглади.

– Лаббай, – дарҳол телефонни қулоғига тутди. – Ҳа, мен Қундузман. Рассомман… Мойбўёқ билан ҳам, сувбўёқ билан ишлайман. Исталган жанрда чиза оламан. Буюртма бермоқчимисиз? Бўпти. Мен тайёрман. Қанақа иш? Кўришганда айтасизми? Қўлимда бироз ишлар бор, аммо сизнинг буюртмангизни биринчи бўлиб бажараман. Эртагами? Бўпти, айтган вақтингизда етиб бораман.

Қундуз телефонни чўнтагига солиб, мамнун кафт ишқади:

«Жуда соз. Ёғли ишга ўхшайди. Қўлимга яхшигина пул тушиб қолса, анча ишларимни битириб олардим. Озроқ бўнак пули берса, Ҳамидга тўёна ҳам берардим».

Керишиб диванга ястанган онда яна телефон жиринглади. Бу гал Ҳамид экан.

– Ҳозиргина тўйинг ҳақида ўйлаб турувдим. А? Ҳа, устахонадаман. Тинчликми? Нима? Бир қарашда муҳаббат? Бўлиши мумкин. Ҳаётда кўп учрайди. Нега сўраяпсан? Ҳм, тушунарли. Майли, айтмасанг айтма. Эртага соат олтида кўришамиз «Мона Лиза»да.

Қундуз ўрнидан турди-да, устахонани беркитиб, кўчага чиқди. Йўлнинг нариги бетидаги дўкондан уч дона арзон конфет олиб, кейин темирйўл вокзали томон бурилди. Синглиси Зебонинг уйига ўтиши керак.

Бир пайтлар Гунашли даҳасида Ҳамидлар билан қўшни туришарди. Айвонлари ҳам ёнма-ён эди. Боя Ҳамид келганида, ўша бахтиёр болалик дамларига эсига тушди.

Қундуз ота-онасидан анча эрта ажралди. Аввал отаси хасталаниб оламдан ўтди. Кўп ўтмай онаси. Отаси вафот этганида ҳарбий хизматда эди. Таътил олиб, жанозага етиб келди. Лекин анчагача ундан ажралиб қолганига ишонолмай юрди.

Қундуз оилада катта ўғил эди. Онаси Яратгандан муҳлат сўраганмиди, ҳар қалай бир йил ичида Қундузни уйлантирди, қизи Зебони чиқарди. Кичик ўғли Толени ҳам унаштирди. Кейин эса эрининг ёнига риҳлат қилди.

Қундузнинг битта амакисидан бўлак яқинроқ қариндош-уруғи ҳам йўқ эди. Шу амаксининг кўмагида укасини уйлантирди. Қўлидан келганча ака-укаларга кўмаклашиб турди.

Ота уйида яшаб туришганида Қундуз унчалик қийналмади. Лекин икки оиланинг битта уйда яшаши бир мунча муаммоларни келтириб чиқарди. Отасидан қолган икки хонали уйни иккита бир хоналига алмаштирмоқчи бўлишди. Аммо, бир хонали ва икки хонали уйларнинг нархи ўртасидаги тафовут унча катта бўлмагин учун, бунинг ҳам иложи бўлмади. Катта ўғил бўлгани учун ижара уйга чиқиб кетди. Ҳаммаси ана шундан сўнг бошланди.

…Эшикни Зебо очди. Олдига югуриб чиққан жиянларига биттадан конфет улашди.

– Янги уй олаётган экансизлар, муборак бўлсин, – деди Қундуз салом-аликдан кейин.

– Ясамалда, янги қурилаётган уйлардан олдик, – деди Зебо қувончи ичига сиғмай. – Уч хонали. Ҳозир куёвингиз қайта таъмирлаяпти. Анча пулимиз кетаркан. Шунинг учун бу бир хонали уйни ҳам сотяпмиз. Ҳозир куёвингизнинг ишлари яхши. Яқинда юк олиб келиш учун Хитойга кетадилар. Ишлари юришиб кетса, Жип оламан, деб турибдилар.

Қундузнинг ичидан нимадир узилгандек бўлди. Бу уй унинг учун қадрдон эди. Бу ерда онасининг излари қолганди. Ўзларининг икки хонали уйларини укаси қайта таъмирлаб, таниб бўлмайдиган ҳолга келтирганидан сўнг, Қундуз синглисиникига келганида, худди онасини кўргандек бўларди. Онаси ўтирган эски диванда ўтириб, унинг қаршисида турган оқ-қора телевизорга тикилар, назарида онаси ҳам ёнгинасида ўтиргандек бўларди. Бугун эса… эски диван ва телевизорга қараб кўнгли бузилди. Агар уйни ҳам сотиб юборишса, бу хонадондан ҳам қадами узиладиган кўринади.

ТЎРТИНЧИ БОБ

Соат тунги ўн бирга яқинлашди. Малак хола кун бўйи югуриб-елиб, роса чарчагани учун ўрнига кириб тошдек қотганди. Қўни-қўшнилар ҳам уй-уйига тарқалиб кетганди. Иқбол сайр қилгани чиқиб кетган, уйда Ҳамиднинг бир ўзи қолганди. Яқинда харид қилинган куёвлик костюмини кийиб ойнага қаради. Худди ўлчаб тикилгандек лоппа-лойиқ. Кўйлак, галстук ва туфлини ҳам Иқбол билан бирга «Торговий» растасидан танлашди.

Ҳамид бир муддат кўзгудаги аксига маҳлиё бўлиб тикилди. Мана, ҳаётидаги энг масъулиятли дамлар ҳам етиб келди. Ҳадемай, у ҳам оилали, бола-чақали бўлади. У мамнун жилмайиб, бармоқлари билан сочларини таради. Галстугини бир очиб, бир тортиб кўргач, кийимларини эҳтиёткорлик билан ечиб, илгичга илди ва меҳмонхонага ўтди. Бир муддат телевизор кўрган киши бўлиб, айвонга чиқди, сигарет тутатди.

Ўзини ҳар қанча чалғитишга уринмасин, хаёлидан бояги қўшни қиз кетмасди. Ҳозирга қадар не-не қиз-жувонларни қўлдан ўтказмади. Аммо, уларнинг ҳеч бири шу қиз сингари кўнглига чуқур кириб бормаганди. Кўзини юмиши билан эгилганча ер супураётган, калта кўйлакли қиз кўз олдига келаверади.

Албатта бундай ҳислар ўткинчи эканини Ҳамид ҳам биларди. Аммо, у қизнинг юзларига термилган чоғда у худди илон авраган бақадек қотиб қолганди. Амина Ҳамид шу пайтгача кўришни орзу қилиб келган нозанин дилбарнинг баайни ўзи эди.

…У пайтда Ҳамид мактабда ўқирди. Вақт топилди дегунча, синфдошлари Турал ва Қундуз билан яна бир ўртоқлари Қўчқорнинг уйида йиғилишарди. У пайтларда видеомагнитофон ҳаммада ҳам бўлмасди. Ҳеч ким йўқлигидан фойдаланиб, аллақаерлардан топиб келтирилган беҳаё кассеталарни ётволиб томоша қилишарди.

Айниқса, битта фильм ҳалигача Ҳамиднинг эсидан чиқмайди. Америка коллежларидан бирида ёш ўқитувчи атайин энг чиройли талаба қизларга баҳо қўйиб бермайди. Кейин эса уларга шарт қўяди. Ана шу «шарт»ни бажарган қизларгина ундан баҳосини олиб кетади.

Ўша фильмдаги қизлардан бири қорасоч, қоракўз Сюзанна эди. У Ҳамиднинг илк муҳаббати эди. Ҳар гал ярамас ўқитувчи ўша қизни қучоғига олган пайти рашкданми, ғазабданми титраб кетарди… Йиллар ўтиб Ҳамиднинг Сюзаннага бўлган интилиши камайса-да, унга ўхшаш қизни топишга иштиёқи йўқолмади. Қанча-қанча қизлар сиймосидан у ўз Сюзаннасини излади. Мана, орадан шунча йил ўтиб, у ўз хаёлидаги қизни учратди. Бу Амина эди.

Ҳамид ич-ичидан оҳ тортиб дам олиш учун ётоқхонага йўл олди. Токчадан турган телефон олдига етганида тўхтаб қолди. Телефон ёнида онасининг маълумотлар китобчаси турарди. Ҳамиднинг юраги ҳаприқиб кетгандек бўлди. Дарҳол китобчани олиб, варақлашга тушди. Кўзлари тартибсиз исмлар ва рақамлар устида югураркан, хаёлидан Аминанинг кулимсираган чеҳраси кетмасди.

Онаси бугун нима деди? Онаси ҳам, опаси ҳам енгилтабиат эканми? Демак, бу ҳам… Ҳар қалай бирорта қимматроқ совға билан илинтирса бўлади. Шу чоқ унинг Суғро исмини кўрди-ю кўзлари чарақлаб кетди. Дарҳол рақам терди. Нариги тарафдан аёл кишининг «алло», дегани эшитилди. Йўқ, бу Амина эмас. Унинг овози тамоман бошқача эди. Гўшакни қўйиб, сигарет тутатиш учун айвонга чиқди.

Йўқ, ҳозироқ Аминани топмаса, лоақал унинг овозини эшитмаса, ухлолмаслиги аниқ. Қанийди, ҳозир ёнида бўлганида, уни бағрига босиб, ўпичларга ғарқ эмасмиди? Яна ихтиёрсиз қайтиб, рақамни қайта терди. Бу галги овоз бошқа, Аминаникига жуда ўхшарди.

– Амина, сенмисан? – сўради овози титраб.

– Йўқ, мен опаси Нарминаман. Сиз кимсиз?

– Танишиман.

– Аминанинг бирорта ҳам таниши йўқ. Сиз қайси танишисиз?

Ҳамид уф тортиб яна гўшакни илди. Телевизорни ёқди. Яна қандайдир жангари фильм берилаётганди. Қулоғига ҳеч нарса кирмади. Яна қандай қилиб телефон қаршисида пайдо бўлиб қолганини, рақам тераётганини ўзи ҳам сезмай қолди.

– Нармина, сиздан илтимос, Аминани чақиринг, жуда зарур гапим бор эди.

Бироздан сўнг Аминанинг таниш, шўхчан, эрка овози янгради:

– Ким бу?

– Амина, бу мен қўшниларинг Ҳамидман.

– Ким? Ҳааа! Сизмисиз? Хўш, хизмат?

Ҳамид айни тобда гапираётган гапини идора қиладиган вазиятда эмасди:

– Амина… жоним, гапимга қулоқ сол. Бугун сени кўрдим-у, ақлимни йўқотдим. Сени севиб қолдим, эшитяпсанми?

Бир зум Амина ҳам жимиб қолди.

– Сиз… ҳар бир танишган қиз билан шунақа гаплашасизми? Ҳаммага бирдек севги изҳор қиласизми?

– Амина, ишон менга, ҳали ҳеч кимни севиб қолганим йўқ. Сен менинг биринчи муҳаббатимсан. Илтимос, пастга туш, бироз гаплашиб ўтирайлик, сенга ажойиб бир совғам бор, фақат йўқ дема! – ёлворди Ҳамид.

– Нималар деяпсиз? Ярим кечаси нега пастга тушарканман? Уйдагилар нима дейди? Кейин… нега мен сизнинг гапингизга қулоқ солишим керак.

Ҳамид бир муддат тутилиб қолди. У Аминадан тамоман бошқача муносабат кутганди. Шунга қарамай уни ёлворишни қўймади:

– Амина, асалим, сен менинг ҳаётимсан, мени ноумид қўйма! Беш дақиқа бўлса ҳам тушгин. Ўтиниб сўрайман.

– Ҳамид ака, уят эмасми? Ахир эртага тўйингиз. Сиз эса бошқа қизга севги изҳор қиляпсиз. Сиздан буни кутмагандим.

Алоқа узилди. Ҳамид лабларини тишлаганча қолди. Ҳамид учун қизларнинг бошини айлантириш дунёдаги энг осон ишлардан бири эди. Шу пайтга қадар тажрибаси, сўзамоллиги, қимматбаҳо совғалари билан қанчасини илинтирмади?

Уралда Ҳамиднинг бир севги можароси жуда шов-шувга айланганди. Ҳамид бир неча йил аввал вилоятдаги энг юксак мартабали амалдорлардан бирининг қизи бўлган Иринани ёқтириб қолганди. Ирина тенгқурлари қатори турли кечаларда, ўтиришларда қатнашмас, ҳамиша тансоқчилари қуршовида юрарди. У тиббиёт институтида ўқир, йўналиши ҳам битта эди: уй – факультет!

Ирина худди шарқ аёлларига ўхшаб ўзига қатъий сўз берганди: «Ҳаётимда ягона эркак бўлади, у ҳам менинг умр йўлдошим!»

Иринага қизиқиб қолганини билган Иқбол уни йўлдан қайтаришга уринди:

– Қўй, ўртоқ, унинг кимлигини биласанми?

– Осилсам баланд дорга осиламан.

– Эсинг жойидами, сенга ўхшаганларни у назарига илармиди?

– Илади, илганда қандоқ?

Хуллас, баҳс минг долларга баҳоланди.

Ҳамид ўзига ишонарди. Уни қўлга олиш учун ишга киришди. Тахминан йигирма кун уни кузатиб юрди. Аммо унга яқинлашишга имкон тополмади. Бу орада маҳаллий нашрлардан бири қизнинг отаси ҳақида катта мақола чоп этди. Мухбирлар Иринани ҳам суҳбатга тортиб, унинг бугунги йигитлар ҳақидаги фикри билан қизиқишганди:

«Ҳозирги йигитларнинг ҳаммаси алдоқчи, фирибгар. Уларда романтика етишмайди. Ҳаммаси худди бир қолипга тушиб қолганга ўхшайди», дея жавоб қайтарганди у мухбирнинг саволига. Ушбу мақоладан Ҳамид унинг туғилган кунини ҳам билиб олди: 12 апрель!

Иринанинг кун тартиби Ҳамидга маълум эди. 12 апрель куни қизнинг ўқишидан чиқишида романтик бир ҳадя тайёрлади: рақс мактабида ўқийдиган ўн нафар раққос қиз ўтадиган йўлкада тизилиб туришди. Ирина издиҳомга тушиб қолмаслик учун дарсдан беш-ўн дақиқа олдин чиқарди. Қиз кўриниши билан саҳна кийимидаги раққослар ажабтовур ҳаракатлари билан бошларидаги саватдан атиргул гулбаргларини олиб қизнинг бошидан соча бошлашди. Тансоқчилар йигитларни қувиб юбормоқчи бўлганида Ирина қўли билан «керакмас» дея ишора қилди. Бирпасда атрофни томошабинлар ўраб олди. Раққослар чиройли ҳаракатлар билан алвон гулбаргларни қиз тарафга сочишар, ҳарир гулбаргларнинг енгил шамолда пирпираб ерга қўниши ажойиб бир тароват касб этарди.

Томоша тугаб йигитлар таъзим билан ортга чекинган онда давра марказида гул тўла каттакон сават кўтарган Ҳамид чиқиб келди. Кейин жентльменларга хос одимлар билан саватни қизнинг оёлқлари остига қўйди, кейин визиткасини тутқазиб, эгилганча ортга тисарилди.

Шу тариқа танишиб, учраша бошлади.

…Ҳамид айвонга чиқиб, Аминанинг деразаси тарафга бўйланди. Ўшандай асилзода хонадоннинг қизи бўлган Иринани қўлга киритган Ҳамид учун бу бетайин оиланинг қизини «ром қилиш» иш бўптими?

Эшик жиринглади. Иқбол сайрдан қайтиб келганди.

– Қаерларда дайдиб юрибсан?

Иқбол музлаткичдан бир банка пиво олиб очди-да, бир кўтаришда бўшатди:

– Оҳ, «Фонтанка»да бир қизларни кўрдим, еб қўйгинг келади. Этаги мана бу ердан келади, – Иқбол кафтининг қиррасини тиззасидан баландроққа тиради. – Ўзингни худди Парижда юргандек ҳис этасан.

Ҳамиднинг хаёли яна Амина томонга учди. Кейин телевизор қаршисида ўтириб, каналларни алмаштираётган шеригининг қаршисида ўтириб, юрагини очиб-сочди. Иқбол гарчи экрандан кўзини узмаса-да, дўстининг дардини охиригача тинглади.

– Менга қара, балки у сен ўйлагандек енгилтак қиз эмасдир? Онаси билан синглисининг бузуқлигини ким кўрибди? Биров уларнинг тепасида чироқ тутиб турибдими? Бизнинг одамларни биласан, оғзи билан юради. Агар юрағон қиз бўлганида, шунча ялинганингдан кейин ҳам тушмасмиди? Кимсан, фалончи бойсан, пулинг бор, обрўйинг бор. Ҳатто совғангга ҳам қиё боқмабди-ку? Демакки, у қиз билан ишинг бўлмасин.

Соат иккига яқин Қундуз телевизорни ўчириб, ётоққа кирди. Дўстининг ҳалиям уйғоқ ётганини кўриб, унга маслаҳат берди:

– Бемаъни хаёларни миянгдан чиқариб ташла, ошна! Эртага тўйинг эканини унутма!

Ҳамиднинг тонгги олтига яқин кўзи илинди. Туш кўрди. Раҳматли отаси уни чақираётганмиш. У эса синглиси Гулнознинг қўлидан тутиб, бир жойдан турганмиш. Шу пайт онаси қаердандир рангли тўп олиб келибди. Ака-сингил тўпни ўйнашга тушибдилар. Шу пайт узоқдан келин либосида Сабина кўринибди. Отаси энди келинини чақира бошлабди. Шу пайт тўп «пақ» этиб ёрилибди.

БЕШИНЧИ БОБ

Кеча қўнғироқ Қундузнинг ҳаётга бўлган интилиши, иштиёқини орттирганди. Ҳозир айтилган манзил томон Мустақиллик кўчасидан Филармония биноси томон кетиб борарди. Кеча телефонда Озар муаллим деган киши каттароқ буюртма борлигини айтиб, уни офисига чақирганди.

Йўл четидаги дарахтларни махсус машинада суғориб юришарди. Қундуз сув фаввораси остида шодон қарсак чалаётган япроқларга тикилиб хаёлга толди. Бутоқда қолган ягона япроқ (!) бу зўр санъат асари бўлиши мумкин-ку? Файласуфлар баъзан инсонни япроққа ўхшатишади. Одам чақалоқ ҳолида туғилади, япроқлар эса куртак кўринишида. Япроқларнинг ҳам худди одамзод сингари мурғаги, ёши, қариси бўлади… Япроқни тўкилиши ҳам инсоннинг ўлимига қиёс… Дарахт худди Ер куррасига ўхшайди. Япроқлар тўкилиб ўрнидан янгиси ўсиб чиққанидек, авлодлар ҳам алмашаверади…

Мана ўша манзил. Қундуз ичкари кириб, лифт қаршисида тўхтади. Лифтни бироз кутиб тургач, унинг ишламаслигига амин бўлди ва учинчи қаватга пиёда кўтарилди. Кейин керакли эшикка етгач, қўнғироқ тугмасини босди. Ичкаридан «ким» деган овоз келди.

– Озар муаллим бормилар? Мен рассомман, ўзлари мени чақиргандилар.

Эшик очилиб, баланд бўйли, қорачадан келган қиз кўринди.

– Кутиб туринг, олдиларида одам бор.

Қундуз креслога ўтиргач, аввал стол устидаги журнални олиб варақлай бошлади. Кейин телефонни кўриб, қизга илтижоли термилди:

– Телефон қилиб олсам майлими?

– Бемалол, – деди компьютерда қанақадир ўйин ўйнаётган қиз.

Қундуз яна ўша, ёд бўлиб кетган рақамни терди:

– Алло, Раёсат муаллимни мумкинми? Келмадиларми? Қачон бўладилар? Билмайсиз? Хўп, раҳмат!

Қундуз умидсиз шифтга термилди. Хонанинг шифти анча баланд, ўртада кичикроқ чироқ осилганди. Қизиқ бу чироқ шундай катта хонани ёрита олармикин?

Шу пайт эшик очилиб ичкаридан чиройли бир аёл чиқиб келди. Котиба қиз рухсат сўраш учун ичкарига бош суқди. Бироз ўтиб, «кираркансиз», дея имо қилди.

Бу хона аввалгисидан ҳам каттароқ эди. Хона тўридаги стол ортида савлат тўкиб ўтирган ёшгина йигитчани кўрди. Нари борса, унга 22–23 ёш бериш мумкин эди. Йигитча у билан қўл учида сўрашиб, ўтиришга жой кўрсатди.

– Қундуз муаллим, сиз ҳақингизда кўп эшитганман. Бизнинг компаниямиз «Эстетик марказ» деб номланади. Сиз билан ҳамкорлигимиз фойдадан холи бўлмайди, деб ўйлайман, аввал ўзингизни яқиндан таништарсангиз…

– Мен… ниманиям гапираман. Ўзим етмиш саккизинчи йилда туғилганман. Рассомчилик олий мактабини битирганман. Ўн бир ёшимдан расм чизаман. Катта режаларим бор. Буюк шоиримиз Низомийнинг ўлмас ҳикматларини таблоларга кўчирмоқчиман. Бу… биласизми, жуда катта иш бўларди.

– Билишимча, рассомлар уюшмасига аъзо эмассиз. Доимий иш жойингиз ҳам йўқ. Ҳозир бироз қийналиб қолганингизни ҳам биламан… – Озар қаршисидаги ноутбук экранига тикилиб, давом этди. – Хуллас, биз билан ишласангиз, яхши даромад қилишингиз мумкин.

– Хўш, сизга қандай хизмат қилишим мумкин? – ўзини кечадан бери қизиқтираётган саволни ўртага ташлади.

– Нима қилардингиз? Расм чизасиз!

– Биламан, аммо, қанақа расм?

Озар индамай гўшакни кўтарди.

– Нима қиляпсизлар? Мен ҳозир рассом билан бораман. Унга ишини тушунтираман. Кейин давом эттирасизлар.

Кейин у Қундузни ортидан эргаштириб, тор йўлакдан кета бошлади.

– Марказимиз турли тадбирлар, мусобақалар ўтказади, баъзан савдо-сотиққа ҳам аралашамиз, ишлаб чиқариш ҳам…

Кейин бир эшикни очиб ичкари кирди. Катта залнинг ичи сигарет тутунига тўлиб тошганди. Ўртада каттакон подиум турар, парданинг ортидан қизларнинг кулгиси жарангларди. Шу пайт ичкаридан баланд бўйли йигит чиқиб келди.

– Биз фотосессияни ҳали тугатмадик. Рассом акамиз кечқурун ҳамма ашёларини олиб келсалар яхши бўларди.

Озар савол назари билан Қундузга қаради.

– Бугун… кечқурун дўстимнинг тўйи, келолмайман.

– Зарари йўқ, – деди Озар саҳна қаршисидаги ўриндиқларнинг бирига жойлашиб. – Ўтиринг, аввал қизларимизни бир кўринг.

Ҳалигача гап нимадалигини англамаган Қундуз беихтиёр Озарнинг ёнидан жой олди. Шу пайт саҳна очилиб, уч нафар кийимсиз қиз кўринди. Қизларнинг учови ҳам уларга беҳаёлик билан кулимсираб туришарди. Қундуз бир муддат ўтирган ерида қотиб қолди.

– Мен… шуларни чизаманми? – деди қизларни кўрсатиб.

– Сиз жуда қобилиятлисиз, – деди Озар чимирилиб, – аммо истеъдодингизни бекорчи нарсаларга сарфлаяпсиз. Шунинг учун пулингиз йўқ, аммо биз билан ишласангиз, кам бўлмайсиз.

Кейин ўртада турган, оёғига баланд пошнали қизил туфли кийган қизга имо қилди.

– Анави Аза! Гўзаллик танловининг ғолибаси. Нақ парининг ўзгинаси. Натурачи қизларнинг ҳаммаси таниқли актрисалар, моделлар бўлишади. Расмларин чизиб пулингизни олаверасиз.

Қундуз қизларга қарамасликка чандон уринмасин, шайтон уни йўлдан оздирарди.

– Озар муаллим, агар сир бўлмаса, буларнинг суратини чиздириб нима қиласиз?

– Бу сир.

– Хўш, унда ҳар бир сурат учун менга қанча тўламоқчисиз?

– Икки юз манат.

Қундуз йўл бўйи миясида пишитиб келган гапларни айтиш учун сўнгги имкон қолганини англаб, шоша-пиша гапира кетди:

– Озар муаллим, мен импрессинизм йўналишида ижод қиладиган рассомман. Бу жанрда ҳозир деярли ҳеч ким чизмайди. Бу жанрнинг ўзига хослиги шундаки…

– Қундуз муаллим, агар бу пул кам бўлса, унда уч юз манат бераман, етадими? – Сабрсизлик билан меҳмоннинг сўзини бўлди Озар. Қундуз эса, ўз фикрини ҳамсуҳбатига маъқуллатишга ошиқарди.

– Таассуротларнинг деталлардан устунлиги реал ҳаётнинг тахайюлдан енгилиши демакдир. Дейлик, импрессионизмнинг постимпрессионизмдан афзаллиги…

– Қундуз муалим, қизларнинг расмини чизасизми-йўқми? – тоқати тоқ бўлди Озарнинг.

Қундуз беихтиёр энсаси қотиб турган қизларга, уларнинг ёнидаги баланд бўйли йигитга қаради.

– Озар муаллим, сиз бундан нима ютасиз, билмадим, аммо мен таклиф этаётган лойиҳаларга қўшилсангиз, миллионлаб даромад қилишингиз мумкин. Биз дунё аукционларига чиқишимиз, мамлакатимизни дунёга танитишимиз мумкин.

Озар асабийлашиб, қизларга ўшқирди.

– Йўқол ҳамманг! – Қизлар кўздан йўқолиши билан Қундузга юзланди. – Ўв, рассом, қанча пулинг бор ўзи?

Ҳамсуҳбатининг дафъатан сенсирашга ўтганидан кўнгли дарз кетган бўлса-да, Қундуз сир бой бермади.

– Менда пул нима қилсин?

– Менинг эса миллионларим бор, эшитяпсанми? Дўконларим, машиналарим, виллаларим бор. Энди сен, чўнтагида шамол ўйнаётган бир ялангоёқ менга пул топишни ўргатяпсан, тўғрими? Ё ҳа де, ё йўқ!

Қундуз бошини қуйи солди:

– Мен рассомман, мен маънавий бойликни моддийликдан…

– Демак, чизмайсан? – сўради Озар кўзларини ўйнатиб.

– Йўқ!

Қундуз шахт билан ўрнидан туриб, эшик томон одимлади. Кўчага чиқиши билан юзига совуқ шамол урилди. Шунда ҳам ҳаво етмагандек бўлиб, кўйлагининг юқори тугмаларини ечди. Қўл телефонининг соатига қаради: 13:48. Демак, Ҳамиднинг тўйига тўрт соату ўн икки дақиқа қолибди. Чўнтагидан сигарет олиб, лабига қистирди. Шу палакатни ҳам ташлай олмаяпти. Ҳам соғлиққа, ҳам чўнтакка зарар. Бир ойда салкам ўттиз манат шу касофатга кетаркан. Бир ойлик сигарет пулини тежаса, тўёна ёндан чиқарди.

Бугун тўй роса даҳшат бўлса керак. Синфдошларнинг ҳаммаси келармикин? Роса хурсандчилик бўлади ўзиям. Қўчқор келмайди, у хорижда. Турол келиши аниқ. Бир пайтлар бир қўшнилари бўларди, бир «дом»да туришган. Проводник эди шекилли. Ўша одам Қундузни уйига чақириб, деворига сурат чиздирган, кейин иш ҳақини бермай кетганди. Агар уям тўйга келса, яхши бўларди. «Ҳамёним уйда қолиб кетибди, қарз бериб туринг», дерди. Шу тахлит тўёнани бир ёқлик қиларди-да!

Ҳамиднинг уйланаётгани яхши бўлди. Онаси ҳам роса хурсанддир. Малак холани эслаши билан Қундузнинг ёдига ўз онаси тушиб, кўнгли бузилди. Тўйда дўстининг онасини кўради, худди ўз волидасини кўргандек бўлади. Ахир улар ёшликдан дугона бўлишган, мактабда бирга ўқишган, қўшни яшашган…

Тезроқ кеч туша қолсайди. Қизиқ, Ҳамид Гулорани ҳам тўйга айтганмикин? Уям келса, яхши бўларди. Қундуз оғир уф тортди.

Яна Раёсат муаллим эсига тушди. Атайлаб котибасига «йўқ» дегизяпти. Яна Вазирлар Кенгашига бориб, Руфат Аҳмадлининг ёнига кириши, Раёсат муаллим уни қабул қилмаётганини айтиши керак. Негадир шу онда кўз олдига бояги, қимматбаҳо стол ортида савлат тўкиб ўтирган «ёш раҳбар»ни келтирди. Унинг масхараомуз гаплари қулоғи остидан жаранглади.

«Менинг миллионларим бор… сенинг ниманг бор?»

Беихтиёр лаблари титради:

– Ярамаслар! Санъат сенларга ўйинчоқ бўлдими?

ОЛТИНЧИ БОБ

– Тур болам, пешин бўлди-ку?

Ҳамид онасининг овозидан кўзларини очди.

– Ойи, нега уйғотасиз, кўп серияли туш кўраётгандим… – ғўлдиради Ҳамид керишиб. Кейин туриб, ваннахонага ўтди. Онаси билан синглиси нонуштани ҳозирлаб қўйишган, стол устида кеча тўй учун ҳозирланган ширинликлардан териб қўйилганди. Меҳмонхонадан Иқболнинг телефонда гаплашаётгани эшитиларди:

– Столларни тердингларми? Нима камчилик яна?.. – Бироздан сўнг яна шанғиллади. – Оғабек, «кроссовер»инг соат тўртда эшигимизнинг тагида бўлсин. Қўғирчоқдек безатиб келасан. Кечиксанг, ўзингдан кўр… Алло, бу ЗАГСми? Ҳа, соат олтида «Мона Лиза»да кутамиз, эсдан чиқмасин!… Алло, ким бу? Номиқ Қорачуқурли келадиган бўлдими? Яхши, Адолат Шукров билан Узайир Меҳдизода бирровга келади.

Остонада турган шеригини кўриб, кулимсиради.

– Узайирни қайси қўшиғи Уралда роса хит бўлганди? «Мана гал»миди? Ётволиб эшитардинг-ку?

Ҳамид мужмалгина елка қисиб ошхона томон одимлади. Стулга ўтириб, ширинликлардан бирини оғзига солди. Бодомли пишириқни болалигидан ёқтирарди. Буни ким пиширган экан-а? Аминанинг қўли текканмикин?

Холаси келди. У онасига янги келиннинг одобини мақташга тушди:

– Бирам ҳаёли, иболи қизки, уйнинг бир четида ерга қара-аб ўтирибди. Бундоқ очилиб-сочилиб гаплашмайди ҳам. Мендан кечадан бери «Малак холанинг уйлари яқинми?» деб сўради, холос. Бошқа бир оғиз сўзини эшитмадим.

– Онасини кўр, қизини ол, деганлар. Заррин қанақа покдомон аёл, қизи ҳам ўзига ўхшаган бўлади-да! – опасининг гапини маъқуллади Малак хола. – Акалари ҳам бу қизни кўз қорасидек асрашаркан, қиз шўрлик юрак ютиб кўчага ҳам чиқолмас экан.

Ҳамид холаси билан тил учида сўрашиб, айвонга чиқди. Меҳмонхонада яна бир-икки қариндошларнинг овози келар, Иқбол қаёққадир чиқиб, яна қайтиб келганди. Шу пайт шундоққина айвоннинг пастида… Аминани кўриб, юраги ҳаприқиб кетди. Ёнидаги қиз опаси Нармина бўлса керак. Амина худди кечагидек калта кўйлакда эди. Опа-сингиллар қарама-қарши уйнинг айвонидан бошини чиқариб турган қўшни қиз билан гап сотишарди.

– Кечадан бери ойимни кўндиролмаяпмиз. Тўйга бормайсан, дейди. Нега ҳамма борадию, биз қоларканмиз? Охири дадам рози бўлдилар, – дея лаби лабига тегмай бидирларди Амина.

Ҳамид хўрсинганча, қизга бошдан-оёқ суқ билан тикиларди. Қанийди, лоақал унинг қўлларидан тутолса. Биргина табассуми, битта бўсаси учун Ҳамид боридан кечишга ҳам рози эди.

Ҳамид дафъатан туфлисини кийиб, кўчага отланаётганида, бўсағада Иқбол кўринди:

– Ҳа, куёвбола, қаёққа?

Ҳамид саволни жавобсиз қолдирганча, пастга ошиқди. Йўлак олдида турган қўшни эркак, уни табриклаган бўлди. Ҳамид кулимсираб, раҳмат айтгач, қизларнинг ёнига борди. Опа-сингил унга салом беришди. Амина негадир кулимсираб, ерга боқди.

– Ҳамид ака, табриклаймиз, – деди Нармина шўхчан овозда. – Бугун тўйингизда роса битимиз тўкилиб рақс тушарканмиз-да?

Ҳамид нима дейишини билмай бир зум жим қолди. Кейин яна Аминага тикилди. Амина эса ердан кўз узмасди.

– Синглингиз жуда тортинчоқ экан-да, – ниҳоят гап топди Ҳамид. – Археологми, дейман, ердан кўзини узмаяпти.

Қизлар хандон отиб кулиб юборишди.

– Опа, юринг кетайлик, – Нарминанинг билагиан чимчилади синглиси. – Салонга кечикамиз.

Ҳамид қўл сотига қараб, бош чайқади.

– Ие, менинг ҳам борадиган жойларим бор. – Кейин чап томонда, йўл бошида турган таксига имо қилди. – Агар йўлимиз бир бўлса, сизларни ҳам олиб кетай. Ўзимнинг «Жип»имни Уралда қолдириб кепман.

– Йўқ, раҳмат, – деди Амина эшитилар-эшитилмас. Опа-сингил унинг ортидан ўғринча тикилиб қолди. Ҳамид эса таксига ўтириб, манзилни айтди.

* * *

Сартарошхонадан қайтган Ҳамид келинникига куёвнавкарга ҳозирлик кўрарди. Иқбол куёвжўра бўладиган бўлди. Мана, мусиқачилар ҳам етиб келишди Энди «ижара»да турган келинни олиб келиш қолди, холос. Ҳамма дўстлари бирма-бир Ҳамидни табриклашар, қатор тизилган машиналар сабрсизлик билан сигнал чалишар, бироқ Ҳамиднинг хаёли жойида эмасди.

Онасининг Амина ҳақидаги гаплари юрагининг бир четини хира қилиб турарди. Наҳотки, Амина ҳам опаси ва онаси сингари енгилтак бўлса? Йўқ, Амина унақа қизга ўхшамайди.

Ниҳоят, Ҳамиднинг қўлига гулдаста тутқазиб, ҳовлига олиб тушишди. Уни оқ рангли «ВMW–Х6» кроссоверига ўтқазишди. Машина ойнасидан атрофдаги шодон кулимсираб турган одамларга қаради. Уларнинг ҳеч бири айни пайтда Ҳамиднинг қалбидан кечаётган ҳисларни билмасди. Машина қўзғалган онда Ҳамид одамларнинг орасида турган Аминани кўрди. Амина энди қоп-қора бахмалдан тикилган узун кўйлак кийиб олганди. Кўкраги кенг очиқ бу либос унинг малоҳатини янада очиб юборганди.

Машина сигналлар билан илгариларкан, Ҳамид ортда қолиб кетаётган Аминадан кўз узмасди. Мана, уни келиннинг ёнига, умрида атиги бир мартагина кўрган қизнинг ҳузурига олиб кетишяпти.

У ўттиз бир ёшгача бирор қизга астойдил кўнгил қўймади. Ўзи ёқтирмаган, севмаган қиз билан оила қуришни у хаёлига ҳам келтира олмасди.

Ҳамид оқ-қорани Россияда таниди. У ерда шарт-шароит, расм-русум бошқача. Ёшлар танишиб, севишиб, икки-уч йил бир-бирини синамагунча турмуш қуришмайди. Ота-оналар ҳам фарзандларини ҳаётига аралашмайди. Мана Қундуз! Саккизинчи синфдан бери Гулорани севарди. Аммо ота-оналари уларнинг севгисига ризолик беришмади. Қундуз отасининг васиятига кўра, у танлаган, олис туманда туғилиб ўсган қизга – Ҳулкарга уйланди. Бир пайтлар икки ёшнинг оталари қалин дўст бўлишган экан.

Ҳозир Қундуз ҳаётидан норози. Қачон қарасанг, хотинидан нолийди. Ҳамидни ҳам худди шундай қисмат кутяпти. Уям дўстидек олис туманда туғилиб ўсган, содда, қишлоқи қизга уйланяпти. Шаҳарликларга ўхшаб ўзига қарашни, ноз-истиғнони билмайди. Эҳтимол, қўлида санчқи тутишни ҳам билмас? У билан таниш-билишлари даврасида, катта ресторанларда қандай ўтираркин? Ўрисчани-ку умуман тушунмаса ҳам керак?

Ҳамид боши зирқираб оғриётганини ҳис этди. Кўз олдидан Аминанинг қоп-қора бахмал кўйлакдаги сиймоси кетмасди. Нозли, ишвали…

Машина оҳиста сузиб борарди. Ҳамма нарса ортда қолмоқда эди. Бўйдоқли, кўнгилхушликлар, айшишрат ва, албатта, Амина. Замонавий «Х6» машинасида у ҳиссиз, тунд, содда қишлоқ қизи Сабина томон бормоқда.

– Тўхтат машинани! – амр этди у ҳайдовчининг елкасига кафтини босаркан.

Машина тўхтаган онда Иқбол елка қисди:

– Нима гап? Бирор нимани унутиб қолдирдингми?

– Мен… у қизга уйланмайман.

Иқболнинг кўзлари ола-кула бўлиб кетди:

– Нима? Эсинг жойидами? – Бу пайтда орқадан изма-из келаётган машиналар карвони ҳам тўхтаб қолганди. – Нималар деётганингни биласанми? Қанақа қиёмат қўпишини тасаввур қиляпсанми?

Ҳамид бир нуқтага қараганча тош қотганди. Орқадаги ҳайдовчилардан бири келиб, машина ойнасидан бошини суқди:

– Тинчликми? Машина бузилиб қолдими?

– Йўқ, бошқа муаммо, – деди Иқбол уф тортиб. – Бораверинглар. – Кейин Ҳамидга юзланиб, унинг ёқасидан олди. – Жинни бўлдингми? Шунча одамга масхара бўламизми? Тўйга чақирилган меҳмонларга нима дейсан? Фикримдан қайтдим, уйланайман деб айтасанми? Келин-чи? Унинг ота-онаси, яқинлари қандай бош кўтариб юради.

– Менга фарқи йўқ, – деди Ҳамид маъносиз нигоҳларини бир нуқтага қадаб. – У қизга уйланмайман. Қарорим қатъий.

Орқадан эса сигнал товушлари тинмасди. Бошқа ҳайдовчилар ҳам бирин-кетин машинага бош суқа бошлашди. Иқбол танг вазиятда эди.

– Мен нима ҳам дейман? – елка қисди у. – Бориб ойингга айтаман. Ўзлари биладилар нима қилишни.

Иқболнинг ўзи ўтирган машина тарафга важоҳат билан келаётганини кўрган Малак холанинг кўнгли ғашланди. Иқбол эшикни очиб, унинг қулоғига пичирлаб вазиятни тушунтиргач, кўзлари қинидан чиққудек бўлди. Кейин эса машина ўриндиғига суяниб қолди.

Кўп ўтмай, Ҳамид ўзи ўтирган машинадан чиқиб, онасининг қошига югурди. Яхшиямки, бу машинада онасидан бошқа ҳеч ким йўқ эди.

– Бу нима қилганинг, болам? Менда қасдинг борми? Эл-юрт ичида бизни шарманда қилмоқчимисан? Бировнинг кўз қорачиғидек авайлаб ўстирган боласини иснодга қолдирма! Одамларни биласан, қизнинг бир айби бор эканки, тўй тўхтатилибди, деб гап қилишади.

– Одамлар билан нима ишим бор, ойи, – елка қисди Ҳамид. – Мен ҳам инсонман, ўзим хоҳлагандек яшашни истайман-ку?

– Менга, ўз онангга раҳминг келсин, – ёзғирди она кўз ёшларини тиёлмай. – Сени шу умидда ёлғиз бошим билан катта қилдимми? Сендан кўрган неклигим шу бўлдими? Қариган чоғимда хор қиласанми?

– Нега хор бўласиз, ойи, – хуноб бўлди Ҳамид. – Нима бўпти? Қиз бола, қўл теккизганим йўқ. Мен олмасам, бошқаси олади. Шунга осмон узилиб ерга тушибдими?

Онаси ҳар қанча ялиниб-ёлвормасин, Ҳамид фикридан қайтадиганга ўхшамасди. Ниҳоят тунд кайфиятда машинадан чиқди. Орқасидан эса тарвузи қўлтиғидан тушган онаси… Ҳеч ким ҳеч нарсани тушунмас, ҳамма бир-бирига қараганча, тош қотганди. Ҳамид одамларга юзланиб, баралла хитоб қилди:

– Ҳамма уй-уйига! Тўй бўлмайди.

* * *

Уйдаги ўлик сукунатни Гулнознинг уч яшар ўғли Туралнинг ғўнғир-ғўнғир овози бузиб турарди. У қозон қопқоғини рул чамбарагидек айлантириб, ўзича машина ҳайдарди. Малак хола шифтга қараб ётар, Гулноз йиғлаганча унинг қўл-оёқлари, бошини уқалаб ўтирарди. Иқбол билан Ҳамиднинг поччаси Муҳаммад жим сигарет чекишарди. Ҳамид эса телевизордан кўзини узмас, қайсидир йўлдош каналдан берилаётган спорт мусобақасига маъносиз нигоҳларини тикиб ўтирарди.

Ҳамид ич-ичидан тошиб чиқаётган безовталикдан қандай халос бўлишни билмасди. Ҳар қалай тўғри иш қилмади. Оқибати яхшилик билан тугамаслиги аниқ. Лекин нимадандир хурсанд ҳам эди. Қизиқ, Амина бу можароларга сабабчи эканини билдимикин?

Телефон қўнғироқлари жонга тегиб кетгани учун боя Иқбол тармоқдан узиб қўйганди. Энди эса ўзи телефонни қўшиб, рақам терди.

– Алло, бу администраторми? Ҳа, тўй эгасининг уйиданмиз. Зал тўлди? Менга қаранг, тўй тўхтатилди. Нимасини тушунмайсиз? Йўқ, ҳазил-пазили йўқ. Тўй бўлмайди. Одамларга ҳам айтинг, тўй бўлмайди денг, нима фарқи бор сизга? Қайси пул? Ҳа, тушунаман, пулларни қайтариб олиш ниятимиз ҳам йўқ. – Иқбол чуқур уҳ тортди. – Ўн саккиз минг кетди энасиникига қараб… А, йўқ, сизгамас. Лаббай? Хонандаларни ҳам ўзингиз жавобини бераверинг. А? Ахир тўй бўлмади-ку? «Занят» қилган бўлсак пулини тўлаймиз? Ҳа, майли, лекин улар ҳам сал «скидка» қилишсин… Нима қилайлик, бизам шунақа бўлсин, дебмидик? Хўп, майли, ўзимиз бориб гаплашамиз. Ҳозир, кетяпмиз. – Иқбол шеригига еб қўйгудек ўқрайди ва Муҳаммадга юзланди. – Тур, «Мона Лиза»га кетдик.

Улар чиқиб кетгач, Ҳамид ҳам енгил нафас олди. Туриб ётоқхонага одимлади. Гулноз эса йиғлайвериб кўзлари шишиб кетганди. Онасининг лаблари ниманидир пичирларди.

– Бўлди-да, мунча мотам тутасизлар? Юракка буюриб бўлмайди. Ўзим севмаган қизга қандай қилиб уйлана оламан?

– Ака, ўзингиз рози бўлгандингиз-ку? – яна йиғламсиради Гулноз.

– Ҳа, рози бўлгандим. Лекин хато қилган эканман. Ўша хатойимни тузатмоқчиман, бўлдими?

Онаси ўғлидан юзини терс бурди. Гулноз эса ҳамон кўз ёшини тиёлмасди.

– Нима деган одам бўлдик. Бечора Саби! Уни аҳволи нима кечади? Қандай бош кўтариб юради дўсту душманнинг ичида? Нега уйланаман дедингиз? Сизни нима жин урди?

– Акангни роса жин чалган, қизим. Кўчада қолган Суғронинг киндиги очиқ қизига ишқи тушибди, нима дейсан энди?

Гулноз бир акасига, бир онасига қараб ёқасини ушлади:

– Бўлиши мумкин эмас…

Кутилмаганда она ётган еридан сапчиб ўтирб олди.

– Ўзи ўша суюқоёққа қараб оғзинг сувланганидаёқ юрагим жиғ этувди-я! Қўймайман! Мусичадек беозор, фариштадек покиза Сабинагинамнинг ўрнига ўша фоҳишани олиб келсанг, икки дунё сендан рози эмасман.

– Ойи! – Ҳамиднинг ҳам ғазаби қўзиди. – У қизнинг фоҳишалик қилганини қаерда кўрдингиз? Ўйлаб гапиринг. Бировга туҳмат қилгани Худодан қўрқинг! Кўзингиз билан кўрмаган нарсани нима қиласиз гапириб? У фоҳиша эмас!

– Ўзи бўлмаса, онаси ғар, опаси ғар, билдингми? Бутун маҳалладагилар билади у машинадан тушиб, бунисига миниб юришганини. Бунисиям гўр бўларми-ди? Таппи сигирдан узоққа тушармиди?

Телефон тинимсиз жиринглар, аммо гўшакни кўтариш ҳеч кимнинг хаёлига келмасди. Малак хола энди йиғлай бошлади:

– Сизларни деб бу дунёда кун кўрмадим. Ўзим емай сизларга едирдим, киймай кийдирдим. Бир кун сизнинг ҳузурингизни кўраман деб ўйлагандим. Мана… ҳузур-ҳаловат бунақа бўларкан…

Гулноз ниҳоят телефонни кўтарди.

– Ҳа, хола, уйдамиз, ойим ҳам шу ердалар, ҳозир бераман… – Гулноз гўшакнинг оғзини кафтини тўсиб, акаси ва онасига юзланди:

– Ойи, Заррин холам, сизни сўраяптилар.

Малак хола сўнгги умид учқунлари милтиллаб турган кўзларини ўғлига қадади:

– Жон болам, онагинанг ўргилсин, дарду балойинг менгинага урсин! Майли, тўй қолдирилган бўлса, шунча пул куйган бўлсаям, садқаи сар. Бечора қизни бориб олиб келайлик. Кўзгинаси йўлга термилиб ўтирибди.

Ҳамид бир муддат жим қолди. Она-бола унинг инсофга келишини кутишганди. Бироқ…

– Йўқ, ойи, қарорим қатъий. Мен у қизни олмайман!

* * *

Ҳамид ётоқхонани ичкаридан беркитиб, севимли «ўйинчоғи» – «Макаров» тўппончасини ўйнаб ўтирарди. Бечора онаси! Не куйга тушди экан? Ахир у ҳам нима қилсин? Буни кўнгил дейдилар.

Кутилмаганда эшик тақиллади. Кейин эса шиддат билан гурсиллай бошлади.

– Қанисан, ит эмган? Чиқ бу ёққа!

Ҳамид қиз тарафдагилар эканини дарҳол тушунди. Дарҳол тўппончани чўнтагига беркитиб, эшикни очиши билан икки йигит хонага ўқдек отилиб кирди.

– Ифлос, бу нима қилганинг? – дея Ҳамиднинг ёқасидан олди йигитларнинг бири.

– Пул қутуртирдими сени, ярамас, – дея оғзидан тупук сачратди иккинчиси.

Ҳамид бу йигитларни энди таниди. Уларнинг биттаси Жамол, иккинчиси Жовид – Сабинанинг акалари эди.

– Болалар, бу нимаси? – уларни тинчитишга уринди Ҳамид. – Келинглар, одамга ўхшаб гаплашайлик.

– Сен… сен одаммисан? – унинг юзаги шапалоқ туширди Жамол.

– Синглимнинг номуси учун қонинг билан жавоб берасан, – дея унинг гарданига мушт туширди Жовид.

Хонага югуриб кирган Малак хола, Гулноз ва яна икки-учта қариндошлар уларни тинчитишга чандон уринмасин, ака-укалар тобора ғазаб отига минишарди. Бир зумда ҳамма ёқ остин-устин бўлиб кетди. Идиш-товоқлар ер билан битта бўлди. Ҳатто шифтга осилган қимматбаҳо қандил ҳам чил-чил синди. Кутилмаганда Жовид чўнтагидан тугмали пичоқ чиқариб, Ҳамиднинг қорнига суқди. Бундай ҳолатни ҳеч ким кутмаганди. Кўзлари ола-кула бўлиб кетган Ҳамид қип-қизил қонга бўялган кўйлаги устидан қорнини чангаллаганча букчайиб қолди:

– Единг-ку, аблаҳ!

Бутун хонани Малак хола ва Гулнознинг ваҳимали чинқириғи тутди.

ЕТТИНЧИ БОБ

Қундуз яна машҳур шоирнинг байтларини такрорлади:

Тўғри ёзмоқ учун бор экан имкон,
Айтинг, нечун керак беҳуда ёлғон?

Қизиқ, тахминан минг йил муқаддам буюк Низомий айтган фикрлар бугун ҳам ўз аҳамиятини йўқотгани йўқ. Ёлғон ўзи нимадан пайдо бўлади? Энг аввало қўрқувдан. Қўрқув қабул қилиниши лозим бўлган қарорларни ортга суришга ундайди… Бу ҳолатни тасвирий санъатда қандай ифодаласа бўларкин?

– Шу қадаҳни куёвболанинг соғлиғига оламиз.

Қундуз тўқиштирилган қадаҳни битта кўтаришда бўшатди. Кейин эса газак учун ғарчиллатиб шўрбодринг тишлади. Даврадошлари билан иккинчи шишани ҳам бўшатишганди. Қундуз ичишни ташлашга ҳарчанд уринмасин, уддасидан чиқолмасди. Бир ёқда буйракнинг мазаси йўқ.

Келганига бир ярим соатча бўп қолди. Кираверишда бир-икки синфдошини кўрди. Эски маҳалладошларига кўзи тушмади. Ёнида ўтирганларни эса танимасди. Келин-куёвдан ҳалигача дарак йўқ.

Ниҳоят, Ҳамид ҳам уйланадиган бўлди. Мактаб даврида ҳамма синфдошлари биттадан қизни севишарди. Фақат Ҳамид бировга қарамасди. Тентак бола қайсидир беҳаё фильмдаги қизни ёқтириб қолган, худди шунга ўхшаш қизни қидирарди. Онаси топган қизни олишга охири кўнибди-да? Балки бу қиз орзусидаги жононга ўхшаб кетар?

Қундуз қовурилган товуқ оёғини ғажиб хаёлга чўмди: «Севги нима ўзи? Бизни жарлик томонга бошловчи карахтлик эмасмикин? Аслида ўзимиз севганларни эмас, бизни севганларни авайлаб асрашимиз, лоақал уларни асрашни Яратгандан сўрашимиз керак эмасми?»

– Азиз меҳмонлар, тўй бекор қилинади!

Дафъатан Қундузнинг хаёллари пардек тўзғиб кетди. Хато эшитмадиммикин, дея атрофга аланглади. Йўқ, ҳаммаси рост шекилли… Ҳамма ўрнидан туриб эшик тарафга йўл олмоқда эди. Қанақасига? Нега тўй бекор бўларкан? Ҳар қанча уринмасин, Қундуз ҳеч кимдан асосли гап ололмади. Тинчликмикин? Бирор кори-ҳол юз бермадимикин? Ё кимдир… вафот этдимикин? Худо асрасин!

Дарҳол қўл телефонидан Ҳамидга қўнғироқ қилди. Рақам ўчирилган эди. Уй телефони эса банд. Ҳамидларнинг янги уйини билмасди. Нима қилади энди? Уйга кетади-да…

Тоза Пир Масжиди ёнидан ўнгга бурилиб, эски жин кўчалар бўйлаб кета бошлади. Ниҳоят, ижара уйига етиб келди. Ранги униққан эски эшикни қоққанида ичкаридан ўғли Ойбекнинг «ким» деган ингичка овози эшитилди. «Ким бўларди, мен!» – деди тўнғиллаб.

Эшик очилиши билан ўғли ва қизини енгилгина қучиб қўйди. Ойбек саккиз, қизи Ризвон эса олти ёшда эди. Хона қоқ ўртасидан парда билан иккига ажратилган эди. Парданинг нарёғи ётоқ вазифасини ўтарди. Ҳатто каравотлари ҳам йўқ, ерда ётишарди. Парданинг бу тарафи эса ҳам ошхона, ҳам даҳлиз, ҳам меҳмонхона ҳисобланарди. Ўнг томонда қўлювгичнинг остида қозон-товоқ, чойнак-пиёлалар терилган, ёнида газ плитаси жойлашганди. Ўртада иккита ғичирлоқ стол ва тўртта стул, девор ёнида эски диван қўйилган, қарама-қарши томонда эса кичик экранли оқ-қора телевизор… Бутун оиланинг жиҳозоти ана шунлардан иборат эди.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.