Наби Жалолиддин
Жаллод аёл: қиссалар

Жаллод аёл

Бу аёлнинг гапларини илк бор эшитганимда ҳайрат ва даҳшатдан ёқа тутганман…

Оддийгина корейс кампир, ёши саксонларда – бу аниқ. Лекин тенгқурларига нисбатда ёш кўринади, деб ўйлайман. Бўйи биру олтмишнинг нари-берисида, чуваккина, думалоқ юз, қисиқ кўзли. Кишига олайгандек, аммо маъноли боқади. Мажик (кичик) жуссасида шунча изтиробларни, афсусларни ва балки даҳшатларни кўтариб юрган бу инсон менинг ақл-шууримга ғорат солиб, тўзғиган ари уясига айлантиргандек эди…

Муқаддима

Асли бозорни ёмон кўраман – буям бир нуқсонимми, айбимми бўлса керак-да. Тошкент бозорларини-ку, қўяверасиз, одам дегани бодроқдай сочилган, минг тусда товланган башаралар ўта гавжум, бошим айланиб кетади. Аммо бир нарсасини яхши кўраман: мева-чевалар, сабзовоту ҳар турли емаклар шунақаям чиройли териб қўйиладики, узоқроқдан боқсангиз кўз қамашади. Ўзингизни гўё гулзорда юргандай ҳис этасиз. Қолган жиҳатлари энди…

Бозор олахуржунини аёлимга топширганман, ҳар ҳолда қаламкаш деган номим бор, қолаверса, у тежамкорроқ-да. Мен бананнинг пулига ошқовоқ сотиб олишим тайин. Буёғи кисса-кармонда елу сабо мўлроқ, бор-йўғи, қаламкашман.

Қаранг-да, ҳамма даврларда ижод аҳли камхарж яшаган. Шунақа дейишади-да, энди. Бундан фахрланиш керакми ёхуд ҳасрат тўкиш – билмайман. Бозорни кўпам хушлайвермайман, айтдим, мабодо йўлим тушса ҳам янги образ ва характерларни топиш, кашф этиш дардида кезаман. Сал жимжимадор туюлса ҳам бу рост гап. Баҳонада хотинпарварлигим тутиб, ул-бул харид қиламан. Бозор – марди майдон, ҳамма жунбишда бўлади. Жунбишдаги кишилар эса ёзувчи учун кони хазина: яхши ҳам, ёмон ҳам, шоҳу гадо ҳам, ҳалолу каззоб ҳам яққол кўзга ташланади, фақат илғаб, териб олсам бас.

Рости, бананни ёқтирмайман ва асли унинг нималигини ҳам билмайман. Ейишга-ку еганман-а, ёлғон бўлмасин-да, хиёл ўзимизнинг қовуннинг таъми келади шекилли. Аммо бизда дастурхонларнинг кўрки, зийнати, ҳатто соҳибларининг обрўсидек ҳам туюлади. Чунки киройи идишлардаги мева-чеваларнинг устига шунақаям ўхшатиб, «иззат-икром» билан териб қўйишадики, беихтиёр унинг ўрнига ўтирволгинг келади (бу энди мендек ижодкорнинг гапи-да). Негадир унга ҳамма ҳам қўл узатавермайди: биров қимматлигини ўйлаб, зодагонроқлар эса «Шуниям мартаба қилиб қўйишганини-чи» дея, бошқаси қайсидир қизиқчининг «Бу маймунларнинг емиши-ку», деганини эслаб, мийиғида кулганча зимдан боқишади холос. Аслида ҳам у Африкадаги болачалардан ва маймунчалардан қолган нарса-да…

Нега буларни эсладим, биласизми… Мундоқ қарасам… Йўқ, олдин ростини айтай, мен бодрингнинг арзон, лекин ҳам майдароқ, ҳам карсиллаганини қидириб юргандим. Эндигина ниятимга етганимда, ёнбошдаги корейс кампир эътиборимни тортди. Беихтиёр унинг ҳаракатларини кузата бошладим. У бошқаларга ўхшамасди: ўта хотиржам ва ҳатто совуққон эди. Сира шошилмасди, бу оламда ўзидан бошқа ҳеч ким йўқдек туюлар, балки бошқаларни кўришни истамас ва шунинг учун ҳам ўзини шундай тутармиди… Шуниси аниқки, бу феъли йиллар оша ихтиёрий шакллангани сезилади. Чап қўлида ичи лиқ тўла иккита халта. Унинг сал букчайган миқти елкаларини юкдан деб ўйлабман, кейин билсам, кексаликдан экан. Англашимча, озғин, калта қўллари тузуккина чайир эди. Сочи калта, одми, лекин оҳорли кийинган.

У помидор-бодрингнинг, чамаси ҳамма нарсанинг энг сараси ва қимматини танларди. Учинчи халтани ҳам яримлатиб, ниҳоят, банан сотиб олди. Кампиршо шуни ермикин, дея ўйладим ўзимча ёки меҳмондорчилиги бўлса, обрў учунмикан (ахир кимлардир мақтангиси келса, «Дастурхонда банангача бор эди», дейишади-ку)?.. Бозори унди шекилли, халталарни кўтариб, майда қадамлар ила чиқиш сари юрди. Бир килодан помидор-бодринг олиб, қадамимни тезлатганча унга эргашдим. Осон етдим.

– Холажон, келинг, юкингизни кўтаришворай, – дедим ўрисчалаб, қўл узатарканман.

У бамайлихотир ўгирилди. Аввалига кўзлари кишини эсанкиратар даражада олайди, сўнг «наҳотки» дегандай ҳайрат акс этди-да, ниҳоят, юмшади.

– Майли, – деди ва иккита халтасини менга тутқазди.

Ёнма-ён кета бошладик.

– Биласизми, йигитча, – у юзимга қарамасди. – Шу пайтгача мени ҳеч ким бундай чақирмаган.

– Ёқдими ишқилиб? – дедим тилини топганимдан хурсанд бўлиб. – Баъзи рус аёлларга хола дейишса хафа бўлишади-да.

– Мен рус эмасман. – Унинг табассум ёпинган қув нигоҳи аста-секин синчковлашиб, менга қаттиқ қадалди. Қараши бағоят совуқлашди. Юз тусида ўзидан итаргувчи ёқимсизлик бир лаҳза лип этди-да, оҳиста жилмайишга қоришди. – Сизнинг жентельменларча илтифотингиздан фойдаланиб, рухсатингиз билан, битта чекволаман. – У қўлидаги халтадан ихчам сумкачасини чиқариб, бир дона фильтрли тамаки олди-да, лабига қистирди.

– Афсуски, гугуртим йўқ, – ҳазил қилган бўлдим ўзимча тараддудланиб.

У гугурт чақиб, тамакисини тутатди.

Бозорнинг чиқаверишига етдик.

– Нима касб қиласиз, йигитча? – сўради тутун бурқситаркан, ёнбош боқиб.

– Журналистман.

У бир лаҳза таққа тўхтади-ю, яна қўзғалди.

– Қизиқ, жуда қизиқ, – деди бошини силкитиб. – Мана, қаёқдан бу қадар маданият ва илтифот. Жудаям менбоп касбингиз бор экан. – Сўнг гўё чалғиди: – Энди, менинг марҳаматли ёш дўстим, такси тутинг. Манзилни айтаман.

Ўзим истамаган ҳолда унга яқинлашар, нечукдир ғайриоддий кўйда кўнглини топишга уринардим ва бу менга ёқа бошлаганди. Эҳтимол ижодкорлигим тутиб, ундан янгилик, бирор андармонлик кутармидим.

Кампиршо таксига ўтиргач, деди:

– Менинг исмим Анжелина, яъни Анжелина хола. Жела ҳам дейишади. – Сўнг бағоят ёқимли жилмайди. – Қўл телефонингиз борми?

– Бор-бор, – дея шошинқирадим мен.

– Менда эса йўқ. – У тағин жилмайди. – Уй телефонимнинг рақамини ёзинг. – Айтди. – Мабодо журналистлигингиз қўзиб қолса, сим қоқинг, фақат бошқа бировга асло бера кўрманг! – деди-ю, жўнаб кетди.

Мен эса бу сирли одамийнинг симрақамини телефонимга «муҳрлаб» олишни унутмадим.

Ижод аҳлининг феълида, руҳида ғайриоддий нимадир барибир бўлади-да (кўпчилик шунақа дейди-ку, ахир): ҳар бир нарсадан мантиқ, маъно қидиришади, кўрганларини муқояса қилишади. Тавба, шунча кўп одам яшайдиган Тошкентдай шаҳри азимнинг энг жон қайнар бозорида сирли, ғайридин, миллати ўзга кампиршо менга йўлиқса-ю ва у, айтиш мумкинки, кўча қизларидай даб-дурустдан телефон рақамини берса!..

Анжелина хола ҳақида бир муддат эслаб-эслаб турдим-у, кейин унутдим…

1

Кампиршо Анжелина анча эътиборли ҳудуддаги кўпқаватли уй олдида таксидан тушди. Юкларини олиб, эшик сари юрди. Киравериш каби йўлак ҳам саришта эди. Юқоридан шошиб тушаётган малласоч қизалоқ ўрисчалаб салом бериб ўтди. У алик олди. Бу уйда ҳар хил миллат одамлари яшашини шундан ҳам пайқаш қийин эмасди.

Иккинчи қаватда тўхтаб, зирх қопқали эшик ёнида нарсаларини қўйди. Сумкачасидан калит олиб, қулфга тиқди: учинчи бурашда «шилқ» этган овоз чиқди. Ортидаги темир панжарани очганди, ёғоч эшик кўринди. Тез ичкарилади. «Бозори»ни ошхонада қолдириб, кийимларини алмаштиргани ўтди.

Уйи бағоят замонавий – оврўпоча таъмирланган. Ҳамма нарса ўз ўрнида, саришта, дид билан жиҳозланган. Буюмларнинг жойлашиши ва ранг-тус борасида кўз толиқмас, деразалар пардаси яширган нақшин қора панжара ҳам дилга зил солмасди. Барча хоналарга оч сарғимтир қимматбаҳо юмшоқ гиламлар тўшалган. Уйдан ҳаловат уфураётгандай туюлади.

Анжелина енгил хонаки кийимда ошхонага қайтди. Халталардаги нарсаларнинг баъзиларини музлатгичга, қолганларини ойнаванд жавоннинг токчаларига жойлади. Сўнг шишали маъданли сув олиб, очқичда бир уринишда очиб, қайта омонат ёпди-да, қориндор аёқ(рюмка)ни қўшиб бармоқларида осилтирганча меҳмонхонага ўтди. Қўлидагиларни пастак столга қўйиб, диванга ястанди. Ҳузур билан нафас чиқариб, тин олди. Хиёл ўтиб, ёнидаги сочиққа юз-кўзини, бўйнини ҳафсаласиз артди, ҳатто бир-икки елпинди. Шишанинг қопқоғини осонгина олиб, аёққа сув қуйди – газсиз эди. Дарров ичмади, чамаси, музлатгичнинг «заҳри» сўнишини кутди. Тамаки тутатди. Шуурида тушликни бир нави амаллашдан ўзга ўй йўқ эди: нима есайкин?.. Тутун ёқмади шекилли, ярмидаёқ ўчирди.

Эриниб ўрнидан турди. Ваннахонага кириб, совуқ сувда юз-қўлини ювди. Артиниб, ошхонага ўтди. Энг аввал биттадан помидор билан бодрингни парраклади. Сўнг дўмбоққина колбасадан кесиб, тўрт бармоғича келадиган нон тўғрами устига босди. Помидор-бодрингга туз сепди. Музлатгични очиб, нақшинкор қоғоз ва думалоқ шишали тиниқ товланган коньяк олди. Жимит рюмкага қуйди-да, қўлида тутганча бирпас турди. Сўнг «куҳ» дея, бир ҳўплам майни тишлари орасидан симирди. Ортидан нон билан колбасани тишларкан, негадир афти жийирилди. Хаёлидан умрида нечанчи бор: «Тавба, буни шоколад билан қандай ичишаркин-а?» деган гап ўтди. Помидор-бодринг хуш ёқдими, бурнидан нафас олароқ, жағларининг шашти пасайди. Емишни тез тугатди. Унинг учун шу кифоя эди чоғи, бир аёқ маъданли сувни икки бўлиб симирди-да, яна маза қилиб тин олди. Дарров идишларни ювиб, тамаки тутатганча хоналарни кезинди. Кондиционерни ёқмай, деразанинг бир кўзини хиёл очди…

Телефон овозидан уйғонди. Кўзлари илк бор илғагани ойнанинг очиқ кўзи бўлди. Лекин ҳайрон эди: кундузи ухласа, кўпинча тушида ўша ўн икки метрли коридорни ва маҳкум ўрнида ҳамиша ўзини кўрарди. Бугун эса тирракдек қотибди, аммо ўлсин агар, рўёсига бирор сурат илинса! Бироқ телефон!.. Одатда бунақа пайтда «жирингламасди». Парда орқали ташқарига қаради: ҳали эрта. Ёлғизлик ҳеч нарса эмас, энг ёмони, ниманидир, ҳатто билган нарсангни ҳам, ўйлади у, кутиб яшаш экан. Аниқ ўшалар эканини сезгани учунми, баттар хотиржамлашиб, истаб-истамай гўшакни кўтарди. Қулоғига тутиб, бир муддат индамай турди.

Нариги ёқдан дағдағали овоз эшитилди:

– Алло, сен ўша корейс хотинмисан?!

Унинг ўнг қўли ниманидир қидиргандай силтанди, бармоқлари беўхшов тарзда бир-бирларини сийпаладилар, аммо юзида саросима ёки қўрқувдан асар ҳам йўқ эди.

– Ҳа, ўшаман, – деди ўзбекчалаб.

– Муҳаррамхон қорини сен отганмидинг?

Нима десин?! Лекин ўша маҳкумни эслади: водийлик диндорлардан. У пайтларда унақаларни диний экстремистлар дейишарди. Қандай топишдийкин-а?!.. Аслида улар аҳмоқ, кимга, кимнинг уйига таҳдид қилаётганларини билишмайди.

– Ҳа, мен! – деди «Бирор нарса қила олсаларинг, қанийди» деган маънода.

– Унда ўзингга «гроб» ясайвер, чала одам!..

2

Бир куни кечда уйга нохуш кайфиятда қайтдим. Меҳмонхонага кириб, аввал телевизорга ёпишдим. Хотиним феълимни биларди-ю, лекин барибир «Овқат ейсизми?» дея омонатгина, бунинг устига, писандали қараш қилди. «Йўқ», дедим-да, телефонимни титкилай бошладим. Қай мурватни босдим, билмайман. Мундоқ қарасам, Жела холанинг исми билан рақамлари чиқиб турибди-да. Учрашувимизни эсладим. Бирпас иккиландим-у, сўнг шошилмай рақамларни босдим. Кўнглим нечукдир янгилик истаётганини ҳис этдим. Мана, телефоннинг чақирувчи овози эшитилди. Хаёлан бу кампиршодан қанақаям яхши гап чиқарди, дейман ўзимча ҳаволаниб. Аммо ростини айтай, фақат яхши гап кутардим. Бешинчи чиранчиқ товуши ортидан телефоннинг бир лаҳза уни ўчиб, қулоғимга қатъиятли сўроқ урилди:

– Яна сизларми? – деди аёл ачиниш оҳангида. – Ахир сизларга айтдим-ку…

Тўғриси, қўрқиб кетдим. Бу ўз жамиятининг мақомини англаган ва «Бошқаларга зиёним тегиб қолмасмикин», деган иштибоҳдаги киши хавотири эди.

Шошиб телефонни ўчирдим. Лекин қизиқишим ортди: нега энди «Яна сизларми?» – деди. Балки душманлари бордир?!..

Эртасимиди, ишхонада ҳар кунгидек ғимирлаётсам, бирдан қўл телефоним сас берди. Қарасам, яширин, яъни рақами кўринмайди. Оҳиста тугмачани босиб, «алло», дедим.

– Сиз ўша жентельменмисиз? – Овоз шу қадар ёқимли эдики (кейинчалик унинг соҳиби ўша кампир эканини билиб, ҳайрон бўлганман), рости, ўзимга ишончим ортиб кетди.

Эсанкирадимми, ўзбекча салом бериб юборибман:

– Ассалому алейкум, Жела хола!..

– Ва алейкум ассалом, – деди у гўё ёш болага тақлид қилаётгандай. – Яхшиям исмимни унутмабсиз. Телефон қилганингиздан хурсандман.

Бу орада ўзимни анча ўнглаб олдим.

– Биласизми, Жела хола, – хаёлимда эса яна нима дейишимни ўйлайман. – Мен журналистман-да, ҳамиша янгилик қидириб юраман…

– Хотиржам гапираверинг, ўғлим. – Назаримда, унга мен билан гаплашиш ёқаётгандек эди.

– Кеча телефон қилганимда… – дея хавотиримни тушунтирмоқчи бўлгандим.

– Катта анҳор бўйидаги қаҳвахонани биласизми? – деди сўзимни кесиб.

– Ҳа, албатта.

– Эртага соат роппа-роса ўн бирда ўша ерда учрашсак, майлими?

– Майли, – дейишим билан телефоннинг уни ўчди.

Аммо у билан жуда-жуда гаплашгим келаётганини ич-ичимдан ҳис қилиб турардим…

3

У 1938 йилда туғилганини кейин билган. Балки «метирка»сига бу санани кимлардир тиркагандир. Ота-онаси ким, ким акаси иккисини Тошкентнинг машҳур «детдоми»(болалар уйи)га ташлаб кетгани унга ноаён. Агар уруш (Иккинчи жаҳон уруши) туфайли бу ёқларга олиб келинганларида, ака-сингилнинг ёшлари тўртнинг нари-берисида бўларди ва хотираларида сақланиб қоларди. Демак, улар шу ерлик – ўзбекистонлик бўлишган. Корейс эканликларини одамларнинг гапларидан, кейинчалик ақл топганларида исм-шарифларидан билишган: акаси – Леонид Хван, у эса, Анжелина Хван. Отларини ким қўйган, фамилияси кимники – буям сирлигича қолган.

Эслайди, ўша уруш йилларида ҳам ҳеч нарсага зориқишмаган – тўқ яшашган-да. Ким билсин, бу шунақа етимпарварми, болапарварми давлат эди шекилли-да. (Бу йилларда қанча-қанча одамлар қатағон қилинган, нечалари отилган. Уларнинг бола-чақаларини узоқ, совуқ ўлкаларга сургунга ҳайдашган.) Тўғри, жанг кетаётган юртлардан олиб келинган болаларнинг бир қисми «детдом»га жойлаштирилганда, емишлар тортилиб, жойлар торайгани рост. Аммо ҳеч қачон оч қолишмаган, асосийси, хотиржам яшашган. Уруш олови ичидан чиққан шўрлик норасидалар эса!.. Очликдан силласи қуриган, олайган кўзларида қўрқув кўланкаси қотиб қолган, ота-оналаридан, яқинларидан айрилиш (Балки улар кўз олдиларида ҳалок бўлишгандир), йўл азоби бутун вужудларини эзиб-ҳоритгани шундоққина кўриниб турарди. Жела бу нарсаларни кейинроқ хотираларини титкилаб англаб етган, унда эса нигоҳида ҳайратдан ўзга маъно йўқ эди: озиб-тўзган, қароғлари чуқурлашиб, олайган қизчалар, болакайларга дастлаб овқат, нон беришганида биратўла чангаллаб олишар, шу қадар шошилиб, очофатларча ейишардики, киши беихтиёр ачиниб кетарди. Унинг устига, идишни ҳам ютиб юборгудай алпозда ўз тегишларини еб битиришгач, ёнидагиларнинг емишларига ютоқиб тикилишарди. Очлик уларнинг ҳолу жонларини суғуриб олганди гўё ва ўзбекчасига айтганда, кўзлари тўймасди. Яхшики, бу кўйлари узоққа чўзилмади: кўп ўтмай, тинч, тўқ ҳаётга кўникишиб, чеҳралари хийла очилди, катталарнинг меҳриданми, баъзилари тез-тез кўз ёши қиладиган бўлишди. Кимларнидир соғинишарди шекилли-да.

Жела бир қизчага ачиниб-ачиниб қараб юрди (Унинг белорусиялик эканлигини кейинчалик билган). Нозиккина, малласоч, латта қўғирчоғини ҳеч қўлидан қўймайди, одамга мўлтираб боқади, ҳатто мижжаларидан ёш аримайдигандек йилтираб туради. Жела тенги, балки бир ёш-ярим ёш катта бўлиши ҳам мумкин, лекин мажикроқ.

Бир куни нонуштадан сўнг ташқарига айлангани олиб чиқишди. Қизалоқ қўғирчоғини бағирлаганча барчадан четда мунғайиб турарди. Жела унга аста яқинлашди.

– Қўғирчоғингнинг исми нима? – сўради меҳрибонлик билан.

– Настя, – деди қизча унга боқмай, қўғирчоғини қаттиқроқ қучаркан.

– Ўзингники-чи?

– Настя, – дея ғўлдиради яна.

– Ие?!.. – деб юборди Жела беихтиёр.

Ана ўшанда Настя унга қаради: қисиқ қора кўзли, қора соч қизалоқ хиёл жилмайиб, ҳайрон турарди.

Настянинг оғзидан «пиқ» этган товуш чиқди: бу йиғи билан кулгу ва қўрқув қоришиқ бир нарса эди.

– Онам қўйган исмини, хи-и.

– Сеникини-чи?

– Меникиниям. Биз адашмиз, хи-и…

Шу пайт кўчадаги «карнай»дан машҳур диктор Левитаннинг атрофни ларзага солган овози янгради:

– Диққат! Диққат! Москвадан гапирамиз!..

Илк сўз эшитилгандаёқ Настя бир қалқиб тушди, сўнг кўзлари олайиб, дир-дир титрай бошлади.

Барчанинг вужуди қулоққа айланганди.

– Немис-фашист босқинчилари буюк Ватанимиз юраги бўлмиш Москва остонасига етиб келди!..

Баъзи аёллар оғизларига кафтларини босиб, йиғлаб юбордилар. Ҳатто катта ёшли болаларнинг нигоҳларида ҳам қўрқув балқди.

– Биз, албатта, ғалаба қозонамиз! – дея сўзини тугатди Левитан.

Одамлар ичра ғала-ғовур қўпди: барча бир-бирига нималарнидир гапирар, ўзича исботлар, бироқ овозлар хавотирли эди.

Настянинг нигоҳида даҳшат қотиб қолган, қалтираб, нуқул «ҳиқ-ҳиқ» қилади.

– Немисларни кўрганмисан? – сўради Жела, бола эмасми, унинг дарди-дунёсидан бехабар.

– Ҳмм… – лаблари орасидан товуш чиқарди Настя.

– Жудаям қўрқинчлими улар?

– Ҳмм… Ка-атта-катта, тинмай бақиришади!.. – Настя қўғирчоғини кўксига қаттиқроқ босди. – Онамни иккитаси судраб кетишди, – деди болаларча аразли оҳангда. – Дод деб йиғласаям қўйворишмади! Кейин онам ўлибди!.. Акамни биттаси отиб ташлади…

Желанинг унга раҳми келиб кетди.

– Мениям акам бор, ҳали кичкина. – Чамаси, у «отиб ташлади» деган гапнинг маъносини тўла тушунмаганди. – Сенинг аканг-чи, каттамиди?

Настя чап қўлида қўғирчоғини ачомлаб, ўнгининг бармоқларини букиб, ўзича нималарнидир санади, кўз соққалари ҳам шунга монанд у ёқ-бу ёққа тебранди.

– Ўн ёшда эди, – деди сўнг.

– Акамдан катта экан, – дея беихтиёр унинг елкасига қўлини қўйди Жела. – Кейин аканг ўлдими?

– Ҳмм…

– Немислар ёмон экан! – Жела чўнтагидан конфет чиқарди-да, Настяга узатди. – Ма, попукли! – Бунақа қандни уларга «уруш болалари» келмасидан олдин кунора беришарди, биттасини неча кунлардан бери сақлаб юрганди.

Настя конфетни қоғозидан ажратиб, дарров оғзига солди-да, лунжини шишириб сўра бошлади.

– Ширинми? – сўради Жела ғилқ этиб ютинаркан.

– Ҳмм…

– Юр, акамнинг олдига, – деди Жела унинг қўлидан тутиб.

Шу-шу улар ўртоқлашиб, ҳамиша бирга юрадиган бўлишди.

4

Урушдан кейин одамлар бошқача бўлиб қолишди: бир-бирларига меҳрибонроқ, доимо яхши гап кутадиган, бир бурда нонини ҳам ким биландир бўлишадиган… Бу умидбахш онлар эди. Кимдир отасидан ёки эридан ажраганди – буни аниқ билса ҳам, кутишдан чарчамасди, йиғлаб туриб жилмаярди. Тирикларга эса туну кун интизор эдилар. Чунки бу халқ ғолиб бўлганди: ярим дунёни қон қақшатган фашизм балосини йўқ қилганди… Барча оқ ёки оч тусли либослар киярди ва қадамларини катта-катта босиб, шодон юрарди. Кўпинча кўзларидан ёш аримасди, лекин кулишарди. Радиокарнайлар Совет Иттифоқининг раҳбари, фашизм устидан қозонилган ғалабанинг бош меъморини, коммунистик партия ва шўро халқини тинмай шарафлар, ортидан ғолибларнинг тантанавор куй-қўшиқларини тиндирмасди… Бир неча йил шу тақлид ўтди.

Бу орада «детдом»чилар ҳам Сталин ва фирқа ҳақида шеърлар айтадиган, айтимлар хиргойилайдиган бўлишди…

Жела билан Настя ҳамиша бирга эдилар. Энди улар ўсмир – қошу кўз, юзларида бўй қизларнинг нуқси кўрина бошлаганди. Одамларда фақат яхшиликни кўриб-гумонлашар, одамхўр фашистлар хаёли Настяни қарийб тарк этганди, ҳатто кейинги пайтларда кўп китоб ўқийдиган, бекитиб-нетиб шеърлар қоралаб юрадиган бўлиб қолганди. Буни бошқалар тугул, Жела ҳам билмасди. Фақат унинг акаси Леонид-Лёняга рўпара келганида кўйи ўзгарар, ичидагиларни бировга ошкор этиб қўяётгандек туюлаверарди…

Бир куни Жела тушликдан чиқаётганида, эшик олдида, гўё шунча болалар ичида унигина кўраётгандек, бош ошпаз Ринат чорлаб қолди. Уни ҳамма қатори танир, тўқнаш келса, ёши катта эмасми, устозлар ўргатганларидек салом бериб ўтарди. Лекин ўзини танишини ўйламаганди ҳам.

– Анжелина, – деди у исмини тўлиқ айтиб, қачонлардан бери уни ҳеч ким бундай атамаганди, – буёққа кел.

Сочлари тим қора, оқ юзи силлиқ, оҳудек қизалоқ кўпчиликдан ажралиб, Ринатга яқинлашди. У шундайин «муҳим одам» (Ахир емак-ичмак масаласи ҳамон биринчи ўринда турарди-да) чақираётганидан хурсанду шодон сакраганча, унинг ёнига борди.

– Яхшимисан? – дея сўради Ринат негадир кўзлари йилтираб, шунинг ортидан ён-верига олазарак қараб қўйди. Ўнг қўлида ниманидир ортига яшириб турарди.

– Раҳмат, Ринат амаки, – деди қиз шаталоқ отишга ҳозир бузоқчадек. Қанақа амаки, шунчаки Ринат деявер. – Бош ошпазнинг афти росмана буришди. У ўттиз беш ёшлардаги оқ-сариқ юзли келишган йигит эди. Негадир урушда қатнашмаганди, у вақтларда буни суриштириш элда одатлигидан ҳамма ҳайрон бўларди.

– Мана бу сенга, – деди яширганини – бир қаричдан мўлроқ цилиндрсимон рангли нарсани узатиб. Бу танқис печенье эди, ҳар ким ҳам ейишга имконли эмасди.

Жела қўлини узатди-ю, таққа тўхтади.

– Нима учун? – деди шодон овозда.

Ринатнинг кўзлари баттар чақнади.

– Чунки… Чунки яхши қизсан, чиройли қизсан! – дея ғалати ютинди. Унинг нигоҳидаги олов қизалоқнинг этини бир лаҳза жимирлатди.

– Раҳмат, – деди-ю, инъомни олди. – Раҳмат, Ринат амаки!

Ортидан бош ошпазнинг умид қоришиқ жарангдор овози эшитилди:

– Қанақа амаки, Жела! Сени қара-ю!.. – аччиқ билан ёнига туфлади. – Нима керак бўлса, тортинмай сўрайвер! – дея қўшиб қўйди.

Ташқарида гитара елкалаган акасига йўлиқди: у тушликдан чиқиб, созини олган-у, қаёққадир отланганди.

– Юр паккамизга! – деди инкор этиб бўлмас оҳангда.

– Майли, – деди Жела ҳамон осмонларда учганча, – лекин Настя…

– Ҳа, айтгандай, Настя қани? – сўради Лёня бинонинг орқа тарафига юраркан.

Жела унга эргашиб, айнан шу гапни кутгандек муғомбирона жилмайди.

– Кейинги пайтда Настяни кўп сўрамаяпсанми, Лёня?!

Акаси, дарахтлар аро йўлкадан боришаркан, туйқус тўхтаб, безовта ғимирлади, гитарасининг торларини устихонига қўшиб чангаллади.

– Ҳа, нима қипти?! – деди укасини алдамоқчи бўлган ўспириндай? – Яхши қиз, чиройли!

– Шуни айтаман-да, чиройли-да! – Жела қўлидаги антиқа қутини акасига тутди. – Ейсанми?

– Ў-ўў… и-ии, алламбало-ку… – Лёнянинг кўзлари чақнади. – Қаердан олдинг?

– Э-ээ, Ринат берди. Амаки десам, ёш…

– Ошпазми?

– Ҳа, – акасидан қандайдир бошқача гап кутибми, синчков қараш қилди Жела.

– Уни ёмон одам дейишади. Ўзига ишонқирамайроқ деди у.

– Нега? – деб юборди қизалоқ Ринатнинг тарафини ола бошлаганини ҳам сезмай.

Лёня қўлидаги печеньени «қирс» эткизиб тишлади, аммо нигоҳи ўйчан эди.

– Озиқ-овқатимиздан ўғирлармиш, – деди еётганининг қолганини оғзига тиқиб. – Тағин билмадим.

– Ёлғон бўлса керак… – дея қўлини силтади Жела акасига яна печенье узатиб. – Унақа бўлса, менга манавинақа қиммат нарсани берармиди, текинга?!

– Бу гапларни қўй! – Леонид гитарасини тинғирлатаркан, асосий бинога тикилиб қолди.

Сингил индамай печенье ямларди.

– Жела, – деди акаси аллақандай майин куйни бармоқларидан учириб. – Бизнинг ҳам ота-онамиз, уйимиз бўлганмикин-а?!

Желанинг жағи тинди-да, акасига мунгли боқаркан, беихтиёр оҳанг оғушига сингди.

– Энди-чи, энди бўлармикин, ака?! – дея куйнинг тўхтамаслигини истади.

Лёня унинг гапини эшитди, аммо парво қилмай, созини авжлантирди. Ортидан ёқимли овозда русча қўшиқ куйлай бошлади:

– Учиб кетар турналар ахир,
Биз қоламиз маҳзун, кўзда ёш.
Соча бошлар аёзлар қаҳр,
Узоқлашар бизлардан Қуёш.

Қайда бадар ота-онамиз?
Биз оҳлари самолардамиз!

Лёнянинг овози дилчертар ва ҳазин эди: нақоратни нолавор оҳангда бир неча бор қайтарди. Унга қўшилиб, Жела ҳам ўзича минғирларкан, юраги эзилиб, инграётганини ҳис этди. Акаси қўшиқ сўнгида созига зўр бериб, савдойиларча силтана-силтана куйни тугатди.

Жела унинг қўлларига, гитарага маҳлиё бўлиб тикиларкан, паст овозда хиргойи қиларди:

– Қайда бадар ота-онамиз?

Биз оҳла-арии са-амоо-ла-арда-амиз!..

Кўзларининг остида ёш йилтиради.

– Шеъри кимники? – сўради мунгли хаёллар етовида вужуди ўртаниб.

– Ўзимники.

У чўчиб уйғонгандек «ялт» этиб акасига қаради.

– Нима?!

Лёня гердайиб, қошларини керди.

– Ҳа, нима, сиз аллақандай ақлли китоблар ўқиганда, биз ҳеч йўқ шеър тўқиёлмаймизми! – деди шўхчан жилмайиб.

– Зўр! Куйиям ўзингникими, а, ака?

– Ўзим… ўзимники.

Жела бирдан ўзгариб, Лёняга эркаланиб суйкалди.

– Менгаям гитара чалишни ўрга-ат! – деди ялингандай.

– Йўқ, сен яхшиси китобингни ўқи, – дея зўраки дўқ урди ака.

– Э-э, Лермонтовнинг «Замонамиз қаҳрамони» кутубхонамизда йўқ экан. Адабиёт ўқитувчимиз дарсда айтганидан буён роса ўқигим келади. Лекин… – У тағин акасига ёпишди. – Бу гапларни қўй энди. Гитара чалишни ўргата қол, жо-он, ака!

Лёня синглисини жуда яхши кўрар, гоҳо қаттиқ-қуруқ гапирса ҳам, уни кўрди дегунча бағри сим-сим эрирди. Балки ўзидек ғирт етимча, бирор яқини йўқлигини ўйлаб, раҳми келармиди? Ўзи эса… Бу ўғил бола-ку, ахир! Боз устига, Желани яхши билади, бир мақсадни олдига қўйдими, унинг уддасидан чиқмагунча тўхтамайди.

– Бўпти-бўпти, – деди нигоҳи билан синглисини эркаларкан, торларга бармоқ уриб. – Мана, қара!.. – У нималарнидир тушунтиришга тушди.

– Менга ҳозирги қўшиқнинг куйини ўргат. – Жела торларга қўшилиб кетгудай ҳаракат қилди. – Тезроқ, сўзларини ўзим биламан.

Бино томонда Настя кўринди. У аввалига ниманидир қидираётгандай меровсираб пайдо бўлди-ю, уларни кўргач, шу тарафга чопди.

– Лёня, Жела, қайларда қолдингиз? – дея нафасини ростлашга уринди у. – Мен сизларни қидириб юрибман.

– Нега? – Лёнянинг бу саволида «ўзинг қаерда эдинг», «нега шу пайтгача кўринмадинг» каби маънолар, нигоҳида эса, «хайрият, келдинг» қабилидаги таскинли соғинч мужассам эди.

– Ие, Жела гитара чаляптими?

– Чалгани йўқ, ўрганяпти. – Лёня дунёни унутиб, фақат торлар оғушида чийралаётган синглисига яна бир нималарни тушунтирди. Лекин кўзларини Настядан узолмасди.

Қиз Желанинг ёнбошига ўтирмоқчи бўлганди, у қўл ишораси билан тўхтатди.

– Сен шуларни ўрганиб тургин, – деди Настяга кўзини қисиб. – Биз тез қайтиб келамиз.

Жела ҳеч нарсани кўрмасди, фақат торлар билан овора эди. Гитарани қучволиб тинғирлатарди холос.

– Майли-майли, – деди-ю, лекин сўзларининг маъносини шууридан ўтказмаётгандек эди. – Фақат тезроқ қайтинглар. – Бармоқлари торларни эски танишлардек чертарди.

Жела қайсар, ўзига яраша романтик: кўп китоб ўқишини-ку, қўйинг, бирор шеър ёқиб қолса, дарров ёдлаб олади. Бунинг учун кўпам чиранавермас, ҳаммаси ўз ҳолича табиий кечади. Хотираси шунақа ишлайди-да. Қизиғи шундаки, унинг юз-кўзида меҳр-муҳаббат яққол балқиб турар, биров ёқимли шеър ёки қўшиқ айтса, китоб ўқиса, айниқса, совға қилса, дунёдаги энг яхши одам туюлиб, унга боғланади қолади.

Аввал ҳечам гитара чалмаганди, ҳатто ҳаракат ҳам қилиб кўрмаганди. Акасининг тинғирлатишларини, қўшиқларини эшитиб, жимгина ўтираверарди. Бугунги куй ҳам, айтим ҳам қалбини бошқача чертиб, туйғуларини қўзғатиб юборди. «Об-бо Лёня-ей, тузуккина шоир, бастакор бўп қопсан-у», дея хаёлидан ўтказди-ю, соз чалишни ўрганмаса бўлмаслигини ҳис этди…

Шу ўтиришида кечки овқатни ҳам унутди. Акаси билан Настя эса қайтишмади. Балки бирор панароқ жойдан уни кузатиб, маза қилиб кулишгандир, уринишлари жиддийлигини кўриб, халақит бергилари келмагандир. Ким билсин! Лекин тўғри қилишганини кейинроқ англашди.

Жела «Қизил бурчак» (Шўро даврида тарғибот-ташвиқот, коммунизмни улуғлаш учун шунақа жойлар ташкил этиларди. Уларда керакли китоб ва анжомлар териб қўйиларди) хонасига кириб келганида, кўзлари дунёни ўт олдиргудай ёнарди. Унинг қорни очлигини акаси билан Настя ўйлашарди-ю, аммо ўзи буткул унутганди.

– Жела тамадди қилиб ол, – дея Настя икки бўлак нон ва усти ёпиқ косани, тарғибот анжомларини жилдирмасликка уриниб, столнинг бор четига қўйди.

Жела унга эътибор бермади-да, гитарани бағрига босди.

– Эшитасанми, Лёня? – деди рад этиб бўлмас оҳангда, типирчилагудай.

Акаси билан Настя бир-бирларига маъноли қараб олишди.

– Қани-қани, шогирд, бир ҳунарингни кўрсат-чи, – дея Лёня жиддий ҳакамдек стулга ястаниб, қўлларини кўксида қовуштирди.

– Ҳа-ҳа, Жела, айт-айт, – деб Настя унинг ёнига ўтирди.

Жела фақат гитара ва қўшиқ билан овора эди, кўзлари савдойиларча боқарди.

– Эшитинглар, – деди мусиқани авжли бошлаб ва берилиб куйлашга киришди:

– Учиб кетар турналар ахир,
Биз қоламиз маҳзун, кўзда ёш.
Соча бошлар аёзлар қаҳр,
Узоқлашар бизлардан қуёш.

У кўзларини юмганча, торларни аёвсиз урар, бутун борлиғи билан оҳангга қўшилиб кетгандек эди.

– Қайда бадар ота-онамиз?

Биз оҳлари самолардамиз!

Настя юм-юм йиғлар, Лёня эса анграйиб қолган, нигоҳи ҳайрат, фахр, меҳр ва мунг қоришиқ йилтирарди.

Қўшиқ тинди. Настя энтикиб чапак чалиб юборди.

– Қалай? – деди Жела акасига боқиб, дил-дилидан унинг ҳукмини кутаркан.

Лёня бирпас жим турди-да, – Сени қара-ю, – дея мот бўлган киши алпозида қўл силтади. – Шунча талантинг бор экан, яшириб юрибсанми ҳали! Мен бу қўшиқни неча кунда тайёрлаганимни биласанми!..

– Вой, хайрият-ей! – Жела бутун танасини бўшаштириб, ҳузур ила нафас чиқарди. Кейин эса гўё ҳеч нарса бўлмагандай ўрнидан турди. – Шуям иш бўпти-ю… – дея ўнг кафтини қорнига босди. – Бирам қорним очди-ки!..

Унинг ҳаракатларидан ҳам ҳайратланиб, ҳам завқланиб ўтирган Настя бир нарса эсига тушгандай сапчиди.

– Ҳа-я, – деди негадир ҳаммаёғини пайпаслаб. – Мана, овқатланиб ол. Ол-ол, гитарачи!..

5

Нонуштага киришаётганда эшик олдида Ринат турган экан. Бунақа одати йўқ эди. У болаларни қўй санаётгандай ўтказаркан, нигоҳи Желага тушганда чақнаб кетди: қизни кутгандек, соғингандек эди. Желанинг юраги жиз этди – бу хавотирли туюлди-ю, аммо хуш ёқди. Ўша келишган қомат, ўтли йилтираган мовий кўзлар.

– Жела, нонуштадан кейин хонамга киргин, – деди у.

Барчадан алоҳида кўриб, ўзгача чорлагани қизни эритди.

– Нега? – деб юборди беихтиёр, болалар орасида туртиниб-суртиниб ўтиб бораркан.

Ринат фақат унга тикиларди.

– Завхоз (хўжалик мудири) айтди. – Бу гап хаёлига келганидан у қувониб кетди.

Жела ўртоғини қўлтиқларкан, қиқирлади:

– Завхознинг бизда нима иши бўлиши мумкин-а, Настя?! – Аммо Ринатнинг боқишлари кўз олдида қолди.

Овқатланиб чиқишгач, Жела ўртоғини Ринатнинг хонаси сари бошлади, лекин у кўнмади.

– Нима иши боракан билайлик, юрақо-ол, – дея ялингудай бўлди.

– Йўқ, бормайман, ҳозир дарс бошланади, – деди Настя кетишга шайланиб.

Желанинг хаёлидан Ринатнинг ёқимли, меҳрибон чеҳраси кетмасди.

– Нега унақа қиляпсан, Настя? Аразли овози ҳам ўртоғига таъсир қилмади.

– Чунки уни ёқтирмайман! – деди у гапни кесиб.

– Кимни?

– Ринатни.

– Нега-а?

– Чунки уни Лёня ёқтирмайди.

– Акамми? Акам ўзи шунақа…

Настя гўё унинг сўзларини эшитмагандай шартта қайрилди-ю, жўнаворди.

Жела ҳамиша бир чин меҳрибон қидиради. Ота-онаси ким – билмаса! Ҳатто чақалоқлигида у бегона қўлдан бу бегона қўлга ўтиб юрганини ўйласа, хўрлиги келиб кетади. Ахир ўшанда унга буюм, балки шунчаки кунлик иш анжоми сифатида қарашган-ку! Демак, чинакам, самимий меҳрни ҳис этишга унинг ҳам ҳаққи бор. Шунданми, кишиларнинг кўзу сўзларидан доимо самимият, илиқлик қидиради. Тополса, тамом, ўша одамга ғиппа боғланади.

Ринатнинг хонаси аслида омбор: емак-ичмакнинг хоми борки шу ерда сақланади. Ортиқча ёки эски идиш-аёқлар, стол-стуллар ҳам. Икки бўлмали. Кираверишдаги бўлманинг ўнг тарафидаги ёғоч токчаларга нонлар терилган. Ёнида нон кесадиган анжом қўйилган кенг, сўлда эса деворга тиралган ихчам стол. Унда Ринатнинг ҳисоб-китоб дафтари, иш қоғозлари туради. Хонадан турли нарсаларнинг қоришиқ ҳиди анқиса-да, бағоят озода.

Ринат Желани узоқдан кузатиб турганидан, ўзи томонга қайрилганини кўрибоқ хонасига югурди. Стулга ўтириб, гўё зарур иш билан банддай қоғозларини титкиларкан, жиддий қиёфага кириб олди.

Жела кенг эшикнинг бир тавақасини қия очиб, мўралади.

Ринат буни сезса-да, эътибор бермай, ишга шўнғиган одамдай ўтираверди.

Жела дарсга кеч қолган ўқувчи каби ичкари кириб, беихтиёр атрофга аланглаб, нарсаларга ҳайрон тикиларкан, ўзи истамаган ҳолда томоқ қириб юборди.

– Ие, Жела?.. – Ринат унга «ярқ» этиб боқаркан, гўё энди кўриб тургандай деди: – Қачон келдинг?

Желанинг борлиғи тугилиб, ғунчага айланди: у бағоят гўзал эди. Тим қора сочу қош ва киприклар, тиниқ оқиш юз, икки тилим қулупнайдай лаблари, энг асосийси, беғубор ўсмирлик таровати балқиб турибди.

– Келганимга анча бўлди, – деди у болаларча иддао билан. – Сиз эса қарамайсиз. Менда нима ишингиз бор эди?

Ринат ирғиб ўрнидан туриб, шошиб қолган кишидай типирчилади. Сўнг қизнинг елкаларидан оҳиста тутиб, нон кесадиган стол ёнидаги стулга ўтқазди. Қиз ҳатто кийими устидан ҳам унинг кафтларидаги оташни ҳис этди, шунинг асносида нигоҳига боқди – ундаги олов бунисидан кам эмасди: юраги «жиз» этди, вужудини ёқимли ҳис сийпалади.

Жела нон ҳидини жуда-жуда яхши кўрарди. Бу уруш йилларидаги танқисликдан қолганми ёки бунда ҳам ўзи кутган меҳрни туярмиди, емаклар шоҳи бўйидан тез сармаст бўларди. Ҳозир иккига бўлинди гўё: бу ёқда азиз хуш ифор, нарида эса меҳрибон чеҳра.

– Сен шу ерда ўтириб тур, мен ҳозир, – дея Ринат ташқарига чиқиб кетди.

Бу шундай давр эдики, кечагина тўрт йиллик даҳшатли урушдан чиққан халқ эндигина эркин нафас ола бошлаганди ва бу учун, энг аввало, мамлакат раҳбари Сталинга ташаккурлар айтишдан толмасди. Янаки, одамлар мислсиз меҳнат, йўқчилигу айрилиқлардан димиқиб, эзилган, бирор яқинининг тезроқ қайтишини кутаётган, эркаклар озайиб, ўсмирлар ҳали улғаймаган, фақат ва фақат яхшиликка умидворлик нажот бўлган бир пайт эди. Барча эртага, албатта, ёруғ кунлар, эзгуликлар келишига умид қиларди.

Ейиладиган нарсаларнинг бир жойда жам бўлиши ва уни кўз билан бирваракай кўриш мўъжиза эди. Айни дамда Жела шу бахт оғушида турфа емиш, айниқса, нон ҳидидан сархуш турарди.

Ринат қайтди. Қўлида қиз-аёллар орасида русум бўлган сочма қизил гулли оқ рўмол.

– Бу сенга, – деди қизга узатиб, – сочингга ярашади! – Рўмолни бераётганда бармоғи унинг қўлига тегиб кетди. Шартта икки панжасидан тутди-да, кўзларига ютоқиб тикилди. – Бунча қўлларинг чиройли, а?! Жела энтикиб кетди.

– Бор-бор, – деди Ринат унинг елкасидан итариб. – Бўлақол энди, дарсга кечикасан!

Жела рўмолни чангаллаганча, нима бўлаётганини англамай, бирпас у ён-бу ён тебранди-да, чопқиллаб чиқиб кетди.

Ринат ғолибона бир силтанди.

– Қалай, Турди ака, айтганим бўлдими? – деди кўкрагини сийпалаб.

Иккинчи бўлмадан буғдойранг, кийинишидан зиёлинамо, беркиниб ўтирганини шундоққина намойиш этиб, завхоз чиқиб келди.

– Ҳеч нарса бўлгани йўқ. Аммо барибир чиройли, мочағар!

– Таълим даргоҳида ишлайсиз, ака, – дея муғомбирона кўз сузди Ринат. – Оғзингиздан чиққан гапдан ҳожатхонанинг ҳиди келади-я! У бу билан бир ўқда икки қуённи урди: Турди шунақа оғзи шалоқроқ, қолаверса, қитмирона аския қилишни яхши кўрарди.

– Лаънати урушдан қолган-да. – Завхоз Ринатдан икки ёш катта, ундан сал пастроқ бўйли эса-да, юзи ўзбекона тусли, айтиш мумкинки, тузуккина келишган йигит эди. Лекин яна ўз феълини қўймади: қитмир ҳазил қилиб, оғзини катта очиб, шарақлаб кулди.

– Барибир оборасиз-а, ака, – деди Ринат хиёл қизариб, шу билан бирга, бу жоҳил одамга тенглашишдан сақланаётгани ҳам сезилди. – Майли, мен ўчоқбоши(кухня)га ўтай. Бугун балиқ олиб келасиз-а, унутманг! – Остонада тўхтаб, ортига қайрилди. – Манави гапларга эҳтиёт бўлинг, а!.. – дея бармоқлари билан оғзини тўсди-да, чиқиб кетди.

– Бўпти-бўпти! – деди Турди «насиҳатингни катта холангга қил» қабилида.

6

Биринчи дарс адабиёт эди. Ўқитувчи синф журналини тўлдиргач, бир неча ўқувчилардан ўтилган дарсни сўради. Яхшики, Желага қарамади, кўпинча сўроқни ундан бошларди-да. Мабодо турғизса, бирор сўз айтолмай, шарманда бўлиши аниқ. Чунки унинг юз-кўзи, бутун вужуди оташда эди: бармоқлари лов-лов ёнарди. Хаёлида эса Ринатнинг ўт чақнаган кўзлари, келишган қадди-басти, «Қўлларинг, бунча чиройли», деган титроқ овози. Чўнтагини пайпаслади: «Менга рўмол совға қилди-я?! Қиммат бўлса керак? Яхши кўради, шекилли-да! Барибир келишган йигит! Амаки эмиш!.. Хиҳ!..»

Ўқитувчи янги дарсни ўтарди: Михаил Лермонтовнинг «Замонамиз қаҳрамони» романининг «Бэлла» боби. Қўрқмас ва гўзал тоғ қизининг беғубор севгиси, мисли булоқлардек қиқирлашлари… Буларнинг бари бағоят жонли ва эҳтиросли ҳикоя қилинар, гўё Бэлла синфхонада бирга ўтиргандек туюларди. Ниҳоят, рашк!.. Аммо Жела бу гапни тушунмади: у йигит севса, буниси севса, бунинг нимаси ёмон?! Шунчаки бир-бирларига барини айтиш билан ҳаммасини ҳал этса бўлади-ку! Рашк ёмон нарса экан. Ринат эса, фақат уни яхши кўрса керак. Акс ҳолда, ҳалигидай совғалар, муомалалар, боқишлар бўлмасди. У қизни чиндан ҳам яхши кўради. Ўзи-чи, ўзи, севги нималигини биладими? Лекин рашкни шундаям тушунолмади: у буни, бу уни яхши кўрса, бошқа нарсаларнинг нима аҳамияти бор?!.. Шуниси сирлигича қолди, чунки Казбек Бэллани ўлдирди. Рашк туфайли эмиш, қизғонган эмиш! Жела унсиз йиғлаб юборди: ўқитувчи нотўғри айтди! Эҳтимол асар ҳақида тўла гапирмаётгандир?.. Демак, «Замонамиз қаҳрамони»ни, албатта, ўқиши керак. Кутубхонада йўқ экан. Тавба, шундай катта «детдом»да айнан шу китоб топилмаса-я! Кимдир олиб, қайтариб бермаганмиш. Барибир ўқиши керак. Балки… Ҳа-ҳа, Ринатга айтади, у, албатта, топиб беради. Албатта, топиб беради. Чунки у… олдидаги дарсликнинг муқовасини силаркан, беихтиёр варақлади. Мана, Михаил Лермонтовнинг сурати. Чиройли йигит экан. Демак, муаллим тинмай таърифлаётган Печорин ҳам шунақа бўлса керак. Унда Казбек-чи? Китобни ёпиб, жилмайди. У айни дамда дарсхонада эмасди, ўзга бир оламда учиб юрарди. Ринатга айтаман, топиб беради.

– Топиб беради! – деб юборди овоз чиқариб.

Настя уни зимдан кузатиб ўтирар, юз, қўл ҳаракатларидан, гоҳ жилмайиб, гоҳ ҳатто йиғлаганидан ҳайратланиб ўтирарди. Унга нима бўлди, дея ўйларди ўзича, ана ўқитувчи ҳам бир-икки қараб қўйди. Унинг ҳолатини пайқади шекилли-да. Чиндан ҳам Жела ўзгариб қолди, буни сезиб юрибди. Лёняга айтганди, «Э-э, у ўзи шунақароқ», деди холос. Бу «шунақароқ»нинг дарсда бунақа ўтириши нимаси энди?!

Настя елкаси билан Желани оҳиста туртди.

– Сенга нима бўлди, эй-й? – деди шивирлаб. – Ўқитувчи қараяпти!..

Жела уйқудан чўчиб уйғонгандай боқди…

Дарс тугаши ҳамоно ошхона сари чопди. Лекин Ринат йўқ эди – қайгадир чиқибди. Қайтаркан, Турдига йўлиқди. У жилмайиб сузилди.

– Ҳмм, Желахон, қорнинг очдими? – деди тамшаниб. Урушнинг азоб-уқубатларидан, очарчиликдан энди-энди йироқлашаётган йиллар эмасми, одамлар гап-сўзларда кўпроқ емак-ичмакга урғу беришарди ва буни табиий қабул қилишарди.

Жела Турдининг башарасидаги маънони тушунармиди.

– Йў-ўқ, қорним тўқ, – деди бесаранжом типирчилаб. – Ринат амаки… а йўқ, Ринат қаерда?..

Турди унга ҳирс ила тикилди.

– Ринатни нима қиласан, мен турибман-ку! – деди ютиниб.

Қизнинг кўзлари уники билан тўқнашиб, эти сесканиб кетди.

– Йў-ўқ, – дея эсанкираб, каловланди-да, – ҳа, майли, кейин келарман! – деганча дарсхона томон чопди.

Турди иршайганча қолди…

Навбатдаги фан қайси эди ёдида йўқ, аммо Жела боягина кечган кўйини одатдагидек ҳозирданоқ тез унутди. Барча кўниккан феъли боис тушгача борки саволларга, нигоҳларга аниқ-тиниқ жавоб берди. Настя бундан икки ҳисса ҳайратда ўтирарди. Чунки ҳалигина жиннидек туюлган жон ўртоғи, ўқитувчиларнинг сўроқларига митти қизалоқнинг ўз қўғирчоғи билан пинҳона гаплашаётгандаги ҳолатида жавоб қайтарарди. Ҳеч нарсага чалғимасди, ангорида паришонликдан асар ҳам йўқ эди. Настя енгил тортди: Лёня билиб айтган экан, Жела нафақат «шунақароқ», ҳатто бошқачароқ қиз!..

Асрда одатда кўплар орқа боғ-ҳовлида дайдишни бошлашади. Дарслардан сўнг ўқитувчи ва тарбиячилар болаларни озод қўйишади. Ўзларини уйдагидек ҳис этишсин дейишади-да. Ҳар кимнинг ўз қадрдон дарахти бор. Желанинг одам бўйи қисмидан айриланиб, уч қулочча тепада тарвақайлаб кетган ўриги бор. Ғадир-будир танаси қўнғир-қора. Ёшини аниқлаш мушкул. Аслида у кўпам меваларнинг фарқига боравермайди. Эҳтимол ўзбекмаслигидандир. Сўрай деса, «детдом»да ўзбек болалар йўқ ҳисоби. Билган-билмаган катталар у дейди, бу дейди, аммо ҳануз меваларнинг фарқига боролмайди. Унинг ўйлашича, ўрик ғирт ўзбекона дарахт. Биринчидан, туси, сўнг ҳайбати – катта-да! Энг асосийси, жуда чидамлига ўхшайди. Чунки иссиқда ҳам, совуқда ҳам, барги тўкилганини айтмаса, мутлақо ўзгармайди. Билганлар унга ортиқча парваришнинг ҳожати йўқ, дейишганини кўп эшитган. Аммо меваси жуда ширин. У миллат деганларини унча англамайди-ю, ўзича ўзбеклар ўрикка ўхшаса керак, деб қўяди. Чунки суйган дарахти жуда меҳрибон-да! Шунақа пайтда, қанийди, бирорта ўзбек ўртоғим бўлса, дея ўйлагани ҳам рост. Булар-ку, кўчага кам чиқишади – тартиб шунақа. Мабодо бу бахт насиб этса ҳам то қайтгунларича одамларнинг эътиборидан толиқишади. Қаерга борсалар, айниқса, бозорда, уларга айрича боқишади: раҳмлари келаётгани-ку, шундоққина билиниб туради, энг оғири, шафқат балққан нигоҳларининг «Ҳа, етимчагиналар!» деётгандек туюлишидир. Шунинг ортидан ҳимматлари тутиб, бир нималарни инъом қилишга тушишади. Чин юракдан эканини болалар ҳис қилишади, бироқ… (Уруш йилларида жанглар бўлаётган ҳудудлардан Ўзбекистонга жуда кўплаб болалар олиб келинган. Уларнинг аксарияти ота-оналаридан айрилган эдилар. Шунинг учун халқимиз бу норасидаларга бағоят меҳр-шафқат билан боққан. Шунданми, ўзбеклар «детдом» деганда етимлар яшайдиган жойни тушунишган (аслида ҳам шундай бўлган). Шунинг учун бизда ўз боласини «детдом»га бериш ор саналган. (Ҳозирги «Меҳрибонлик уйи» деб аталувчи жойлардаги болаларнинг асосий қисми эса ўзбеклардир. Йиллар оша, мана, нимани бой бердик.) Нозик кўнгилроқ болалар, мўл-кўл ҳадяларни бағирларига босиб, ҳар сафар кўчадан ўксиниб қайтишади. Бунга парво қилмайдиганлари ҳам оз эмас, албатта.

Жела суюкли ўригига меҳрли боқиб, дағал танасини бирпас силади. Сўнг унга суяниб, ажриққа ўтирди. Андармонлик истади, лекин на қўлида, на хаёлида бир нарса бор. Беихтиёр ҳар тарафдаги ўтирган, турган, юрган, чопган, кулаётган болаларга тикилди. Уларнинг ҳеч бири бахтсиз туюлмасди. Унинг кўнглида эврилиш рўй берди: Лёня билан Настя қаердайкин? Ёнида бўлишса, гитара чалиб, сал чалғирмиди? Улар бир-бирларига жуда мос. Настяга жуда-жуда ҳаваси келиб кетди, акаси чиндан ҳам яхши йигит – ҳалол, мард. Настя эса… Желанинг хаёли бўлиниб, бирдан сергак тортди: рўпарасида Ринат шошиб у томон келарди. Қиз кафтидаги рўмолни қаттиқроқ тутамлаб, бағрига босди. Кўзлари чақнаб, пастки лабини тишлади. Бу пайтда тик турар, бутун вужуди титрарди.

– Қаерларда юрибсан-а, сен қиз? – дея Ринат аввалига унинг бурнини беозор чимчилаб, ортидан юзини силади. – Қачондан бери излайман.

– Нега?! – деди Жела унга жовдираб тикиларкан, киприклари пирпираб. У оташда жуда чиройли бўлиб кетганди.

– Мени сўраганмидинг, ахир?! – Йигит қизнинг тим қора сочларини эркалаб тўзғитди. – Ҳей, қисиқ кўзим! – Унинг кўзларидаги олов эсанкиратувчи эди.

– Нега сизни сўрабман? – Жела ҳамон ўзига келолмасди.

– Мени излаб ошхонага бордингми, ахир?

– Ким айтди? – деб юборди қиз беихтиёр.

– Бу нима деганинг? Турди айтди. – Ринатнинг нигоҳи «алданмадимми мабодо», дегандай жиддийлашди. – Ё бормаганмидинг?

Кўз олдида Турдининг масхараомуз башараси намоён бўлгач, Жела бир қалқиб, сергак тортди.

– Ҳа, уми? – дея у ёқ-бу ёққа аланглаб, сочларини тўғрилашга уринди. – Китобга борувдим.

– Китоб? – Ринат қизнинг кўйидан муддаосига ета бошлаганини англади. – Қанақа китоб?!

– Лермонтовнинг «Замонамиз қаҳрамони» китоби. – Шундай деди-ю, кўз олдида қонга беланган Бэлла пайдо бўлди. – Адабиёт ўқитувчимиз вазифа берганди, – дея ўзини оқлагандай минғирлади қиз.

– Қанақа китоб дединг? – Ринат кутгани учун имкони туғилганидан кучланди.

– «Замонамиз қаҳрамони».

– Бунақа гаплар менинг эсимда қолмайди. Қаламинг борми?

– Йўқ, – дея довдиради Жела.

– Юр, хонада ёзиб берасан.

– Хўп. – Жела отасидан ҳадя кутган қизалоқдай чопқиллаб унга эргашди. Омборнинг эшигидан кираётганда Турдининг афти кўз олдига келди-да, таққа тўхтади.

Столига яқинлашган Ринат унинг қилиғини кўриб, росмана асабийлашди. Чунки айни дамда қизнинг истагини бажаришдан ўзга хаёли йўқ эди.

– Тағин нима бўлди? – деди бўғилиб. – Сал одамга ўхшаб гаплашгин, Жела.

Қиз бўшашиб ичкари кирди.

– Турди амаки йўқми? – дея шивирлади ўзига ўзи гапираётгандай.

– Ким? Турди? Турдини нима қиласан, сен қиз? – Ринатнинг кўнглида ёмон ниятдан асар ҳам йўқдек эди. – Мана қалам, мана қоғоз, ёз! – деди-да, ўзини четга олди.

Жела иккилана-иккилана столга яқинлашиб, энкайди. Қаламни бармоқлаб, ёзди: «Михаил Лермонтов», «Замонамиз қаҳрамони». Сўнг Ринатга мўлтираб, шивирлагудай деди:

– Алдамайсиз-а? – Бу сўзни у ўзича айтди, йигит эса ўзича тушунди.

Қоғозни қўлга олиб ўқиркан, Ринат кескин ҳаракат билан қизни қаттиқ қучди-да, ўпиб олди.

Жела сесканиб кетди: бу лаҳзаларнинг давом этишини истади, аммо аксил ҳаракат қилди.

– Бўларкан-ку, – деди Ринат қоғозни чўнтагига солиб. – Нима балолар дейсан!.. Бор, ишингни қил!

Қиз бўшашиб хонани тарк этаркан, Ринатга меҳри ортгандан ортди: у ёмон одам эмас…

7

1953 йил. Баҳор. Сталин вафот этди. Бу хабар кўчадаги радиокарнайда қайта-қайта такрорланганда болалар «детдом» ҳовлисида саф тортиб турардилар. Уларнинг, айниқса, олисдан келганларнинг нигоҳларида яна фашист босиб келаётгандай қўрқув-даҳшат қотиб қолган. Ўқитувчилардан тортиб айрим аксарият ўсмирларгача ошкора йиғлашмоқда. Ахир доҳий ўлди-я! Кўплар яна уруш бўлади, Сталинсиз фашистларни енга олмасдик, деб ўйлашарди.

Бутун шўро халқи уч кундан буён мотамда, юм-юм йиғлайди. Энди нима бўлади – барчанинг хаёлида шу хавотирли савол.

Жела эса бир йилдан бери «Замонамиз қаҳрамони» таъсирида яшарди. Ринат Печориндан кам эмас, ҳатто ундан ортиқ. Яхшики, буларнинг Казбеги йўқ. Ринат уни Печориндан ортиқ севади. Ахир ҳамиша эркалайди, айтган нарсасини муҳайё қилади, қучади… Хиҳ… Агар у «Замонамиз қаҳрамони»ни топиб бермаса, Печориннинг тақдири чала қоларди… Балки уни яхши кўрар?! Фақат ёши катта-да?! Умуман, севги нима ўзи?!.. Севгими?!.. Бу овоз унинг ичида ҳайқирди. Тунов куни Настя йиғлади-ку: ҳўнграб-ҳўнграб. Лёня ёнида, аммо ёзғириб-ёзғириб йиғлади. Кўз олдига фашистлар келдими: онасини, акасини ўлдирган?! У ёнида Лёня тургани учун ҳам шу кўйга тушди, эмин-эркин, кўнгли эриб-эриб кўз ёши тўкди. Бошқа бировнинг олдида ҳеч қачон ўзини бунақа тутмасди. Шунақа – ўйланиб-нетмай, иккиланмай, малолсиз дил ёра оладиган кишинг бўлгани қандай яхши! Дарров енгил тортасан, хотиржам юрасан. Мана шу севги бўлса керак. Шунинг учун ҳам Настя бахтиёр, кундан-кун улғайиб, очилиб бормоқда.

Ўзи-чи, ўзи, бахтлими? Ринатга Настя худди акасига суянгандай суяна оладими? Дардини тўкиб солишда иккиланмайдими?.. Бу саволлари ҳамиша жавобсиз қолади. Лекин Ринат қучоқлаганида, ўпганида бирам хуш ёқадики!.. Кўнгли ярим, доимо меҳрга ташна яшамаганми, ошпаз йигит энг яқин кишисига айланиб борарди – буни аниқ-тиниқ ҳис этарди. Шу севгимикин?! Балки!.. Ринат уни яхши кўради, акс ҳолда, бунчалар эркаламасди, қучоқламасди, совғалар бермасди. Нима бўлганда ҳам энди у ўзи учун азиз, қадрли. Акаси эса уни ёқтирмайди, буни яшириб-да ўтирмайди. Доим «Эҳтиёт бўл, бу татар сени алдайди, ташлаб кетади», дегани-деган, танбеҳ бергани-берган. Жела унинг гапларига ишонмайди, Ринат унақа одам эмас, дейди ўзича.

Бутун мамлакат мотамда бўлганидан дарслар ҳам тузук-қуруқ ўтилмасди. Ўқитувчию тарбиячилар хавотирда бесаранжом ғимирлайдилар. Уларнинг аҳволини кўриб, айрим болалар ваҳимада олазарак боқишади. Жела ҳам ўшалар қатори.

Тушдан кейин Ринатнинг ётоғига йўл олди – шунга келишишганди. Бир кўнгли, акасининг гитарасини сўрамоқчи бўлди, чунки бош ошпаз қўшиқни яхши кўради, айниқса, у куйласа. Лекин ҳамма қайғуга ботган бир пайтда ашула айтиб ўтирганини биров эшитса, ҳар бало бўлиши мумкинлигини ўйлаб, шаштидан қайтди.

Борса, Ринат ҳали хонага келмаган экан. Ўйланиб ўтирмай, йигит ҳар эҳтимолга қарши берган калитда эшикни очиб, ичкари кирди. Димоғига таниш ҳид урилиб, завқи ошди. Ихчам хона бағоят батартиб эди, ҳатто симкаравотдаги кўрпа-чойшаб, ёстиқлар ҳам теп-текис турарди. Қиз столдаги нарсаларни – чойнак-пиёла, сувли графин, стакан, устига сочиқ ёпилган ярим буханка нонни шошилмай завқ билан томоша қилди-да, ликобчадаги конфетдан битта оғзига солиб, қувнаб каравотга ўтирди. Кўп ўтмай, кўзлари сузилиб, оҳиста ёстиққа ёнбошлади…

Ринат шитоб кириб келганида, чўчиб уйғонди-ю, турмади, эркаланиб ётаверди.

– Келибсан-у, миттивой, – дея йигит энкайиб, унинг юзидан ўпди. – Бунча чиройлисан-а!

Қизнинг димоғига ароқ ҳиди урилди: одатдагидек тушликдан олдин ичгандир-да. Аммо Жела парво қилмади, аксинча, ҳузурла тамшанди.

– Тушликда қорнинг тўйдими? – сўради Ринат костюмини ечиб, илгакка иларкан.

– Жудаям! – деди қиз эркаланиб ва туриб ўтирди.

– Ётавер-ётавер! – Йигит негадир эшикни ичкаридан қулфлади. – Бирга ётамиз.

– Нима? – кўзлари пирпиради қизнинг.

– Ҳа, нима? Ё-ётамиз!.. – Кайфда Ринатнинг кўзлари ёқимли боқарди.

Жела ўрнидан турди. Йигит унинг белидан қучиб, кўзларига ҳирс ила тикилди. Қизнинг қужудида олов ёнди, томирлари чўғланди…

…Ринат кийинаётганда, Жела қорнини қучоқлаб ғужанак бўлиб ётарди. Сочлари тўзғиган, юзлари лов-лов ёнади.

– Энди нима бўлади? – деди ўзига Жела ўзи гапираётгандай ўйчан қиёфада.

– Ҳаммаси яхши бўлади! – Ринат унинг юзини силади – Ахир мен сени севаман-ку!

Желанинг кўзлари чақнади.

– Ростданми?! – дея сакраб туриб, уни маҳкам қучоқлаб олди…

8

Жела хола айтилган қаҳвахонага келишилган вақтда етиб келди. Жилмайиб саломлашди. Унинг оқ юзи, қисиқ кўзлари яна-да файзиёблашгандек туюлди. Калта оппоқ сочлари ўзига жудаям ярашган.

Четроқдаги жойга ўтирдик. Мен нима қилишимни билмай, тараддудландим: шу пайтгача ўзбек бўлмаган аёллар, айниқса, кампирлар билан ҳеч мулоқот қилмагандим-да.

– Менга қаранг, йигитча, – деди Жела хола маъноли боқаркан, мулойим, аммо қатъий овозда, – аввало мен ўн саккиз ёшли ойимча эмасман. Онангизми, бувингизми қатори кампиршоман. Шунинг учун ўзингизни сал эркинроқ тутинг.

Унинг гапиям, муомаласиям менга ёқди. Дафтаримни стол четига қўйиб, ҳар нарсага қодир инсон қиёфасида дедим:

– Хўш, нима буюрадилар, холажон?

– Мана бу бошқа гап, ўртоқ жентельмен. Ахир сиз журналистсиз-ку! – У юзига нур сочгудай табассум қилди.

Табиатан кулгупарастроқ эмасманми, аёл ҳар гапига юмор қўшаётгани тилимнинг жиловини ечиб, дадиллик бахш этди. Шу шаштимда ҳам унинг нимадир демоқчилигини сезиб, саволчан боқдим.

– Мен мутлақо кўчада овқатланмайман, – деди у жиддий тортиб. – Шунга ўрганганман. Шунинг учун менга озроқ музқаймоқ ва олмали шарбат буюринг. Ўзингиз эса бемалол тамадди қилишингиз мумкин. Фақат барининг пулини мен тўлайман.

Бу гап менга эриш туюлиб, ҳатто иззат-нафсимга тегди: сиз ўзбек йигитини ким деб ўйлаяпсиз, дедим ичимда, лекин ташимда ўзимни босдим! Бир томони, журналистларнинг камхаржроқ бўлишларини шу хотин ҳам биларкан-да, дея хаёлимдан ўтказганим-да рост.

– Хафа қиляпсиз, холажон!

Унинг нигоҳида маҳзун ўйчанлик балқди.

– Менинг пулим кўп, ўғлим, – деди «олифтагарчиликни бас қиласанми-йўқми» қабилида. – Бола-чақам бўлмагач, уларни гўримга олиб кетаманми? Сиз эса ёшсиз, ҳали ҳаммасига улгурасиз!

Шу жойда қаламкашлигим асқотди – мен уни тушундим.

– Хўп бўлади, холажон, – дедим-да, хизматчини чақириб, айтганларини обкелтирдим.

Жела хола митти қошиқчада анча вақтгача музқаймоқни ковлаб ўтирди. Дарди оғирлигини ҳис этиб турардим. Халақит бергим келмади-ю, лекин тезроқ ёрилишини истаб, тоқатсизланардим.

У тура-тура ҳозирги кўйига мутлақо тескари, кутилмаган гапни айтдики, бу уни янада сирли қилиб юборди:

– Мабодо рус тилида сўзлашишга қийналсангиз, бемалол ўзбекча гапираверинг, тушунавераман.

– Ҳар иккисидаям тузукман, – дея ҳазиллашган бўлдим.

Тағин жим қолдик. У шарбатдан ҳўплади. Нигоҳи баттар маҳзунлашди.

– Биласизми, бу юкни бир умр кўтариб келяпман, – деди ниҳоят тилга кириб. – Аксига олиб, шу ёшимда ҳам ҳали ўлимдан дарак йўқ. Лекин оғир, жуда оғир! Уни охиригача торта олишга кучим етадику-я. Аммо бу сирни одамлар билиши керак деб ўйлай бошладим. – Аёлнинг овози бағоят сокин эди.

Мен унинг самимиятидан дадилланиб, ўзимча суҳбатга қалов ташладим:

– У қанақа юку не сир бўлди, холажон?

Жилмайишимнинг маънисини аввалига ғолибликка йўйдим. Кейин эса, аёлнинг табассуми остидан қоронғилашиб чиқиб келган юз туси, қараши журъатимни зирқиратди. Йўқ, бу ёмонликни қон-қонига сингдирган, боринг, ана, ваҳший ва ҳатто ҳайвонменгиз одамнинг кўзлари эмасди, балки буларнинг барини кўрган, ҳис этган, охир-оқибат инсон зотининг турфа қисматларини англаган, айтиш мумкинки, уларни бошидан ўтказган кимсанинг нафратни сева бошлаган нигоҳи эди. Мен бу ҳолатга тайёрмаслигимни тушуниб, унга узрнамо боқдим.

– Эскичасига айтганда, мен жаллодман! – деди аёл даб-дурустдан ва юз-кўзидаги ёқимсиз соя чекина бошлади.

Уни ҳазиллашяпти деб ўйладим, шууримдаги юморли қитмирлик овозланди:

– Нима?! Балки қассобдирсиз? Қассоб аёлларни учратганман (аслида бу гапим ёлғон эди)!

Кампиршо бирдан янада хотиржам қиёфага кирди.

– Турмада одам отганман! – деди жўнгина қилиб.

Билмадим, ростдан ҳам нимадир тарақладими, лекин юрагим бир силтаниб, гурсиллаб кетгани аниқ. Агар рўпарамда, майли, важоҳатли бўлмасин, оддийгина эркак ўтирганида ҳам «ҳазиллашманг», деб юборардим. Бироқ манави миттигина беозор кампирнинг, ҳақиқатини қўйинг-ку, шу гапни айта олганининг ўзи даҳшатли эди. Ҳар нарсага тайёр бўлсам-да, бунақасини кутмагандим.

Кўзларим беўхшовроқ олайиб кетди шекилли, Жела холанинг туси кескин ўзгарди.

– Яхши йигит, – деди ҳарбийча буйруқ бераётгандай, – ё ўзингизни тезроқ ўнглаб олинг, ёки суҳбатни бас қилганимиз маъқул!

Дунё турфа, ҳар ким ўзича ўйлайди. Бу ҳаётда нималар бўлмайди ва кимлар яшамаган! Бирхилликдан зериккансан-ку, дейман ўзимга ўзим. Сендан бошқачароқ одамга йўлиққанингдан хурсанд бўлмайсанми, эй эл қатори журналист!.. Хижолат тортдим: ахир бу учрашув бўлакча кечишини билгандим ва кутгандим-ку!

– Узр, холажон! – дедим дам дафтаримга, дам чўнтакларимга қўлим югуриб. – Мен ҳалиги… Бил… билмай, рости… – Ручкам дафтар қатида экан. Бу менга енгиллик бахш этиб, мақсадимни ойдинлаштирди. – Суҳбатимизни ёзволсам майлими?

Ҳалитдан буён ҳар бир ҳаракатимни диққат билан кузатиб ўтирган аёлнинг юзи бирдан яна хотиржам тортди.

– Бемалол, – деди ўша сокин товушда, – ахир мен сизни нима учун таклиф этдим, ўртоқ жентельмен!

Яна-да дадиллашдим:

– Кечиринг, Жела хола, – дея у ён-бу ён тебранарканман, қорним қаттиқ очқаганини ҳис этдим, аммо уни чалғитишни мутлақо истамасдим, – аслида бунақа одам эмасман. Сизни жон қулоғим билан эшитишга тайёрман.

У мийиғида кулди-да, ҳикоясини бошлади…

Ота-онасини билмаслиги-ю, «детдом» хотиралари, Настянинг латта қўғирчоғи ва уруш… Сталиннинг ўлими, Левитаннинг кўчадаги радиокарнайдан эшитилган мотамсаро овози. Бэлла. Ва ниҳоят, Ринат…

Жела хола у кун тафсилотларини бағоят пардалаб айтди, лекин ҳаяжонланганини ва нафратданми, негадир овози хириллаб кетганини, ҳатто мендан уялганини аниқ ҳис этдим.

«Энди нима бўлади, деганимда..,» – дея нигоҳини қайларгадир бурди. – Кечиринг мени, ўғлим!..

Ишонсангиз, унинг узри мени қаттиқ изза торттирди, лекин шу баҳона ўзимни буткул ўнглаб олдим. Дафтарга нималарнидир ёзган бўлдим-у:

– Сиз мени кечиринг… Яъни… ҳалиги… Бемалол гапираверинг, Жела хола! – дея олдим холос. Чунки бу шахсият қаршисида ожизу лол эдим.

«Ахир мен сени севаман-ку! Ҳаммаси яхши бўлади!» – деганида бутун вужудим эриб, мислсиз ором оғушида қолганимни, ҳамма нарсани унутганимни таърифлашга тилим ожиз. Мени севар экан-ку! Демак, қолгани аҳамиятсиз! Биз, албатта, бахтли бўламиз! Шунча кўрган-кечирганларим, ота-онасиз, ҳатто уларнинг кимлигини ҳам билолмай, ўз уйим бўлишини истаб, бўзлаганларим… Энди ҳамма-ҳаммаси унутилади, чунки мени ҳам севгувчи, авайлагувчи инсон бор! Ўша кунлари юрагим ҳаприқиб, осмони фалакларда учиб юрдим. Дарслару атрофимдаги одамлар, умуман, бу дунё – бари мен учун фарқсиз эди. Акам бирор нимани сезармиди, кўришдик дегунча тинмай ғадаблар, ҳатто ўғил болачасига сўкарди. Аммо мен парвойимга ҳам олмасдим. Бўш бўлдимми, Ринат томон ошиқардим. Унинг боқишларидан, қучиб эркалашларидан эриб кетардим. Мен севганимдан, севилганимдан бахтиёр эдим, келажагимни Ринатсиз тасаввур қилолмасдим. Кўзгу қаршисида узоқ-узоқ ўзимга тикилиб ўтирардим, сочларимни тинмай тарайверардим, қош-кўзимни бўяйверардим.

– Кундан-кун очилиб кетяпсан, – дерди гоҳо Настя. – Сенга нимадир бўляпти!

У даврнинг одамлари бошқача эди, менинг ёш дўстларим кўраётганларидан, умуман, воқеалардан тез таъсирланишарди. Наздимда, улар учун юрак биринчи ўринда эди. Бир-бирлари билан гаплашиб тўйишмасди. Ҳозир эса… фақат қочишади! Майли, чалғимайлик… Настянинг сўзлари бахтимга бахт қўшарди гўё, чиройимга баттарроқ маҳлиё бўлардим.

Жела холанинг кўзларида ёш қалқди. Диққат билан боқиб, англадимки, бу унинг учун жуда ҳузурли ҳолат эди. Шунданми, сизғичларни артишга чоғланмади.

– Энди сиз бирор нарса еб олинг, – деди яна ўша ёқимли табассумини ҳадя этиб. Шарбат ҳўпларкан, қўшиб қўйди: – Ва, албатта, бир чойнак чой айтинг!

Унинг гапидан сўнг очқаганимни, овқат емасам бўлмаслигини баттарроқ ҳис қилдим. Хизматчини чақириб, «биқин шўрва» ва нон олиб келишини сўрадим.

– Битта кўк чой ҳам, – дедим. Беихтиёр Жела холага боқиб, миннатдорона жилмайдим. Чунки у чойни эслатиши билан ўзбеклар чой ичмаса туролмасликларини билишини англатганди.

Аёл овқатни еб бўлгунимча бир сўз демади (Аслида ўзим ҳам шуни истагандим). Юзимда қорни тўйган одамнинг «мана энди гаплашсак ҳам бўлади», дегандай кепатасини кўрди шекилли, ёш боланинг қилиғидан завқлангандай қаради. Музқаймоқни четга суриб, шарбатдан ҳўплади.

– Бир йилча шу тақлид, – дея гап бошлади у яна ўша сокин овозда, – яъни бахтиёр яшадим. Севгидан сармаст эдим, ўтирсам ҳам, турсам ҳам Ринатни ўйлардим. Шунақасиям бўларкан-да, ўртоқ журналист. Ёш эдик-да!.. Бир куни… – деди-ю, кўз ёшини-ку қўйинг, бирдан нигоҳида тоқат қилиб бўлмас мунг, алам пайдо бўлди. – Бир куни Ринатни ётоғида одатдагидек интиқ кутиб ўтирсам, эшик тарақлаб очилди. Чўчиб кетдим. Остонада иршайиб турган Турдини кўриб, қўрққанимдан ўрнимдан сапчидим. Девор сари қисилиб, танимда титроқ турди: ахир бу хонага мен борлигимда Ринатдан бошқа ҳеч ким кирмасди-ку?!.. Турдининг хотиржамлиги, ўзини эркин тутиши, ичволган шекилли (Ахир энди бунинг фарқига борардим), кўзларининг ёқимсиз йилтираши юрагимга баттар ваҳм солди. Менинг тасаввуримда, у ёқимсиз одам эди ва ҳамиша ундан қўрққанман, ўзимни олиб қочганман. Ҳозир эса пешанамда ҳар балога қодир йиртқичдай турарди. Мен даҳшат ичра қолдим.

– Ҳозир Ринат келса!.. – дея олдим-у, тағин биқиндим.

У ҳар бир ҳаракатини олдиндан ҳисоб-китоб қилган ва ҳеч ким қарши туролмаслигига ишонган одам алпозида эди (Буни мен йиллар оша тушундим, албатта). Дир-дир титрардим-у, мана ҳозир Ринат кириб келади-да, ҳаммасига барҳам беради, деб ўйлардим. Чунки у мени севади-ку ахир!.. Унда нега манави сассиқ «завхоз» бу қадар тасқараларча турибди? Нега ишонч билан яқинлашаяпти?.. Фикру ўйим Ринатда эди: ҳозир кириб келади-ю, барига барҳам беради! Турдини ташқарига улоқтириб ташлайди. Шу хаёл ва далда билан ўзим тушиб қолган тушунарсиз дунёдаги охирги кучимни тўплаб, чийилладим:

– Ҳозир Ринат келади ва!..

Турди эшикни ичкаридан қулфлади.

– Ринат келмайди! – деди уст кийимларини ечаркан, аммо нигоҳи, билмадим… ҳайвонникига ўхшарди, чоғи. – У сени менга сотди, нима десанг бажаради деб айтди.

– Ким?! – деб юбордим қўрқув ичра ғужанак бўлиб, бироқ саволимнинг маъносини идрок этмадим.

– Ринат! – Турдининг қўллари танамни пайпаслаганида худди ўргимчак ўрмалагандай, йўқ-йўқ, илон сирпангандай туюлди. – Агар қаршилик қилсанг, бутун мактаб…

Менинг хаёлимда эса биргина савол: нега сотади? Пулга сотдимикин? Ахир у мени севади-ку?! Мен ҳам уни яхши кўраман-ку!.. Бутун вужудим салқиб, юрагим қуйига оқа бошлади…

…Кейин неча кунгача ўзимга келолмадим. Кундузлари хаёлим паришон: дарсда ҳам, сўзда ҳам, юрган-турганда ҳам фақат тентирайман, довдирайман. Тунда эса кўзимни юмдим, Ринатнинг қоп-қора башараси кўз олдимга келарди, юрагимни ваҳм қамраб, унинг турқи остидан бошқа одамларнинг афти кўрина бошларди. Мен уларга олдинига қўрқув, сўнг нафрат ила, ўзим истамасам-да, боқаверардим. Ишонинг, ўртоқ журналист, ўша кунлари эркак зотини мутлақо (Балки бутунлайдир, тилингизда қандай ифодаланади, билмайман) ёмон кўриб қолдим. Эр кишини кўрдим, кўз олдимга Ринат билан Турди келарди: шу қадар жирканч!..

Ошхонадан пичоқ ўғирладим. Энди ўзимга ҳеч кимни яқинлаштирмасликка аҳд қилдим. Бунинг учун албатта ҳимояланишим керак, акс ҳолда, қалтис пайтда ожиз қолишим мумкин. Пичоқни туни билан тошга ишқаб чиқдим, сувлаб-сувлаб қайрадим. Ишонсангиз, бирор марта уйқу тортиб кўзларим юмилмади. Аксинча, вужудим тетиклашиб, қалбу шууримда қатъият пайдо бўлиб борди. Тонгга яқин қўлимдаги оддий ошпичоқнинг тиғи шу қадар ўткирлашдики, билагимга шунчаки сирпасам тукларимни қира олди. Бош бармоғимни текизгандим, тилишига оз қолди. Чироқ нурида йилтираганида, юрагимда олов ёнгандай бўлиб, дастасини маҳкам чангалладим.

«Мана энди мендан кўрасанлар!» дедим тишларим орасидан ириллагандай.

Шу-шу пичоқни латтага ўраб, ёнимда олиб юришни одат қилдим.

Турдининг қилмишидан уч кун ўтиб, Ринат рўпара келди. Ҳеч нарса бўлмагандай иршаяди денг.

– Намунча кўринмай кетдинг, миттигинам? – деди кўзларини сузиб.

Унга пастдан қаттиқ тикилдим.

– Ҳа, нима бўлди? – сўради гўё ўтган ишлардан буткул бехабардай. – Бошқачасан?

Нигоҳимдаги нафрат зиёдалашди. Бундан Ринат хиёл эсанкиради.

– Ҳа, уми?.. – дея кўзларини яширишга уриниб, талмовсиради. – Ҳеч нарса қилмайди-ку, жиннивой! Турдиям сени яхши кўради. Қолаверса… – Нигоҳимга тўқнаш келиб, бўшашди.

Мен унга ҳамон шунақаям тикилардимки, шу ернинг ўзида ғажиб ташлашга тайёр эдим.

– Кечир, – деди у ерга қараб, – маст эдим, билмай қолдим!

Демак, баридан олдиндан хабардор.

Пичоқнинг тиғини очиб, атрофдагилар кўрмаслиги учун унга яқинроқ келдим-да, қорнига тирадим. Тавба, шундай забардаст йигитнинг ранги дув оқариб кетди, чамаси, кўзларимдаги ғазаб ва нафратдан ўзини йўқотди.

– Менга қара, ит! – дедим йиртқич ириллашида. – Бундан буён ёнимга яқин йўласанг, ўлдираман! Тушундингми? – дея пичоқни нуқдим.

У «их» деб силтаниб, ўзини нари тортди. Пичоқ этига ботган экан, лаҳзада кўйлагида қон туси кўринди.

– Энди эса йўқол! – дедим-да, ортимга қайрилдим…

Шунчалик журъат топа олганимдан ўзимда йўқ хурсанд эдим, ичимга сиғмасдим, вужудимни мислсиз ҳузур сийпаларди. Ринатнинг сўнгги кепатасини эсласам завқим келаверарди. Бундан кучимга куч қўшиларди. Демак, энди навбат Турдига!..

Узоқ пойламадим: бир куни кечга томон омборга кираётганини кўрдим-у, ортидан югурдим. Ичкарилаб, эшикни ҳалқаладим. Турди мени кўриб, айниқса, ҳаракатларимни ўзича тушуниб, завқланди шекилли, ошкора суюлди:

– Ҳмм, ёқиб қолдими? – дея яқинлашди. – Дарров қайтарамиз-да. – Нафрат тўла нигоҳимга кўзи тушиб, таққа тўхтади. – Нима истайсан? – сўради овози хиёл титраб.

Мен олдингидек жим тикилиб туравердим.

– Агар бирор бемаза ишни мўлжаллаган бўлсанг, ўзингга қийин бўлади, мишиқи! – деди кўзлари олайиб, лекин хавотирлана бошлагани аниқ эди.

Ундан ғазаб ва нафрат тўла нигоҳимни узмасдим.

– Менга қара, мараз! – дедим тишларим орасидан. – Сени урушда қатнашган, одам бўлса керак, деб ўйлардим. Афсуски, ҳайвон экансан!

– Ҳай-ҳай, оғзингга қараб гапир! – дея қаддини ростлади. – Ҳозир сени!..

Пичоқни чиқариб, ўқталдим.

– Агар менга яна бирор марта яқинлашсанг, ўлдираман! – деб пичоқни сермадим.

– Ҳей, ўзингни бос! – деб ўнг қўлини чўзганди, пичоқ солдим. Билагининг орқасини кўндалангига бир неча энли жойини тилиб юборди. Шариллаб қон оқди. Даҳшатдан кўзлари олайиб кетди. – Эйй, нима қиляпсан?! – дея жароҳатини чангаллади.

– Агар ғиринг деб овоз чиқарсанг, – дерканман, важоҳат билан унга яқинлашавердим, – каллангни оламан! – Пичоқни силтагандим, ортига тисланди. – Ё директорга айтиб, шармандангни чиқараман! Энди менга барибир!

– Ундай қилма, Жела! – У бирдан суст кетиб, ёлворишга тушди – Бола-чақам бор!.. Мени кечир!.. Энди сенга озор бермайман, ишон!

Бошимни мағрур кўтариб, унга ғолибона боқдим.

– Ифлос! – дедим нафрат билан. – Тфу!.. – ортимга қайрилиб, эшикни очдим. Бир нарса эсимга тушгандай тағин унга ўгирилиб, Ринат совға қилган рўмолни ирғитдим – Боғлавол! Жароҳатидан тўхтовсиз қон оқарди.

Ташқарига чиқиб, енгил нафас олдим. Мен буткул ғалаба қилгандим. Аммо шу-шу эркак зотини ёмон кўриб қолдим…

9

Мен ўзгаргандим, лекин буни тўла тушунмасдим, англамасдим. Юрагим гўё тош қотиб борарди-ю, ўзимга ишончим ортаётгандек эди. Яшашни истардим ва яшашим кераклигини ҳис этардим, бироқ тутгулик (таянч) нуқтани тополмасдим. Аҳдим, қасдим аён эди, ўз тақдиримга ҳукмни ҳам чиқариб бўлгандим, аммо қандай ижро этишга ақлим етмасди. Нима бўлганда ҳам энди мен ютқазишни истамасдим. Чунки жимит бошим бир бор бўлса-да, ғалабани туйиб улгурди. Буёғига ортга йўл йўқ! Шу қадар совуққон бўлиб борардимки, гоҳо ақлим шошиб қоларди: дарсларни нуқтасидан нуқтасигача аниқ-тиниқ бажарар, тенг-тўшларимни қўйинг, ҳатто муаллимларнинг ҳар бир хатти-ҳаракатини кузатиб, зимдан назорат қилардим. Дунёга, ҳаётга, ўзимга талабим шу қадар ортиб борарди. Мен мисоли борлиқ билан курашга чоғлангандим…

«Детдом»га давлат хавфсизлик хизматидан, ички ишлардан, ҳарбий идоралардан меҳмонлар келиб туришарди. Улар гоҳо ҳамма билан бирваракай, гоҳо якка-якка суҳбатлар қилишарди. Қайси касбларни хоҳлашимизни сўрашар, орада ўзларининг соҳаларига яхши кадрлар жуда-жуда кераклигини (Балки ростдан ҳам шундайдир) беозоргина тиқиштириб ҳам ўтишарди. Энди ўйласам, бизни қизиқтиришган экан-да. Чунки ўсмирлар одатда осмонларда учиб юришар, албатта, ҳаммадан зўр, айниқса, етимлар, бахтли ва тўкис бўлишни исташади-ку. Улар шуни ҳисобга олишган дейман-да. У даврларда давлатнинг махфий хизматларига асосан ота-онасиз, қариндош-уруғлари йўқ ёки уларни билмайдиган ёшларни олишган. Махфийлик – бу миясида узвийлик йўқ одам дегани. Бундай шуурга ҳар қандай маълумотни жойлаш ёки вақтида олиб ташлаш мумкин. Буни йиллар оша тушуниб етганман, албатта. Лекин унда…

Бир куни улар яна келишди. Умумий ва алоҳида суҳбатлар бўлди. Эл қатори кийимдаги, наздимда, Ринат тенги бирови (Аниқки, ўзбек эмасди, улар ўзбекларга ишонишмасди) мен билан ҳам гаплашди. Олдинига ўзича меҳрибонлик қилган бўлиб, ҳол-аҳволимни сўради.

– Ўқишларинг яхшими?

– Яхши, – дея унинг устидан кулган бўлиб у ён-бу ён тебрандим.

– Баҳоларинг қалай? – У аслида менинг қандай ўқишимни яхши билган ёки кейин билиб олгани аниқ эди.

– Фақат «беш»!

– Ким бўлишни истайсан?

– Сизга ўхшашни! – дедим кўзларига чақчайиб ва бу гапим чин эди.

– Нима?! – деб юборди у хиёл қўзғалиб. Назаримда, бунақа жавобни кутмаганди шекилли.

Унинг кўзига тик боқдим-да, дедим:

– Сизга ўхшаб одамларни саралашни ва ҳукм чиқаришни истайман!

(Йиллар оша ўйлайман: ўша ходим менинг журъатим ва қатъиятимдан ҳайратга тушганмиди ёки ўзларига муносиб кадр топилганданми? Бу, балки инсон тақдири инсон учун бир пуллигидандир.)

Бир муддат ўзини ўнглашга уринганини сездим. Ниҳоят:

– Ўйлайманки, ниятингга, албатта, етасан, – деди-да, дафтарини ёпиб, ўрнидан турди.

У алдамаган экан. 1955 йилнинг баҳорида, «детдом»имиз раҳбарияти шахсий ҳужжатларимни Украинанинг Харьков шаҳридаги Олий милиция мактабига жўнатди. Ёзда у ёқдан қоғоз келди: ўқишга имтиёзли қабул қилинибман, сентябрда дарслар бошланар экан. Мен на хурсанд бўлдим, на хафа, ҳаммаси шундай кечиши керакдек бепарво эдим. Аммо директоримиз бош барча ходимлар ўқувчиларни сафга тизиб, олий ўқув юртига битирувчилар орасида биринчи бўлиб, яна-тағин имтиёзли кирганим билан мени тантанали равишда табриклашди, гуллар, совғалар беришди. Бу аҳдим сари ташланган илк қадамларим эди, шунинг учун юрагимда совуқ бир ғалаба нашидаси ғимирлаганини сездим, лекин ташимга чиқармадим.

Қизиғи кейин бўлди. Ринат билан Турди мени кўрганда хавфсираб, ҳатто қўрқиб қарайдиган, гоҳо ўзларини олиб қочадиган одат чиқаришди. Бу менга куч бағишларди, борлиғим ловуллаб, жимит бошим осмонларга етгудай юксаларди. Мен яна ғолиб бўлгандим. Демак, эркак зоти ожиз ва нотавон бир мавжудот экан, уни ер билан яксон қилиш, ҳар нафасини тарозидан ўтказиш, охир-оқибат мажақлаб ташлаш мумкин! Ҳа, мен уларни йўқ қиламан! Шундай йўқ қиламанки!.. Ўша пайтларда қалбимда кечган ҳузурни, қасос оловини сиз тасаввур ҳам этолмайсиз!..

Август охири кечаларининг бирида акам ва Настя учаламиз жам бўлдик. Тун бўйи шеърлар ўқидик, гитара чалиб, қўшиқ айтдик, болалик, келажак ҳақида гаплашдик. Ўзимизда йўқ бахтиёр эдик. Лёня билан Настя бир-бирларини қаттиқ севишларидан таъсирландим, хурсанд бўлдим. Аммо мен акамдан бошқа барча эркакларни ёмон кўриб қолгандим. Тавба, тонг отгунча ухламабмиз-а!.. Эртасига темир йўл вокзалига чиқдик. Иккиси мени кўз ёшлар ила кузатиб қолишди. Лекин бу ҳеч нарсасиз кишиларнинг нималаргадир эришганидаги тонгдай соф севинч ва соғинчнинг илгарилаган ёшлари эди.

10

Харьковда ҳаёт осуда эди. Асосан оппоқ кийинган одамлар турмуш ташвишлари билан елиб-югурсалар-да, юз-кўзларида бахтиёрлик. Уруш тугаганига ўн йил бўлган, аммо асоратлари мудом сезилади: бомбаларда портлаган, нураган бинолар, ўпирилган деворлар, ҳарбийлар ёки қўлсиз, оёқсиз кишилар юракларни бир силтаб қўяр, одамлар барини унутишга уринаётганини пайқаш мумкин. Чунки бу ерда фашистлар билан қақшатқич жанглар кечган, қанча-қанча бегуноҳлар қирилган… Сиз буларни мендан яхшироқ биласиз, ўғлим, фикримча…

Бизга бир хил кийим, ётоқхона беришди. Курсимизда икки қиз эдик: шеригим Катя (Екатерина) асли харьковлик. Ота-онасию яқинларини худди Настяники каби фашистлар ўлдиришган экан. Унинг қолиши ҳам ғаройиб – суюкли эчкисини айлантириб юриб, четроқдаги катта дарахт тагида ухлаб қолганмиш. Шу сабаб немислар уни кўришмаганмиш. Бу гапни Катянинг ўзи тўқиганми, дейман-да, ахир унда кичкина бўлган-ку. Балки биров айтиб бергандир, тағин ким билади.

Катя иккимиз бир хонага жойлашдик. У очиққина, чиройлигина эди. Аввалига менинг феъл-атворимни унча тушунмади, балки парво қилмадими. Кейин эса… Иккимиз ҳам бир-биримиздан ҳуснли қизлар бўлсак, шунча йигит гап отмай ёки мундайроқ айтганда, тегажоғлик қилмай қўядими! Бу Катяга ёқарди шекилли, уларнинг қилиқларини кўпам оғир олмас, ҳатто ўзларига яраша жавоб қайтариб, апоқ-чапоқлашиб, кулиб кетаверарди. Мен эса бошқача эдим. Йигитлар буни қаёқданам билишсин, қолаверса, ёшлик ҳамиша ўз ишини қилади-ку: бир-иккиси бирин-сирин менга ҳам гап ташлаб кўришди. Эркак зотининг муносабатини қўйинг, турқини кўришга ҳам тоқатим етмасди. Уларни шунақаям итариб ташладимки, бунақа муомалани кутиш тугул, важоҳатимни кўриб, ҳайратдан ёқа тутишгандир. Айниқса, нигоҳимдаги маъно… Баъзан ойна олдида кўзларимга боқиб, ўзимнинг ҳам юрагим орқага тортиб кетарди. Шу-шу кўпчилик мендан нари юрадиган бўлди.

Шаҳар менга ёқди. Дастлаб ўқув юртидан ташқарига чиқишга жуда кам рухсат бериларди. Биринчи курсдаёқ одамовилигим янада ортди. Барча менга ғалатироқ қарарди, англардим, бироқ парво қилмасдим. Ичимдаги ўтни, кучни ва ўша аҳдимни кимга ҳам айтай ёки ким ҳам унга бардош бера олади?! Совуққонлигимдан гоҳо ўзим ҳам қўрқиб кетардим, бошқаларнинг аҳволини энди ўзингиз тасаввур қилаверинг.

Сабоқлар қатъий интизомда ва тартибли олиб бориларди – шуниси менинг жону дилим эди. Барча фанларни, ҳеч бир қийинчиликсиз, гўё ош-нон егандай ўзлаштирардим. Ҳарбий эмасмизми, менга шу қўл келарди: барчаси бошқарув асосида – буйруқ берилди, бажардинг, тегишли саволга жавоб қайтардинг, тамом. Шу муҳим эмасми, ахир! Муаллимларимизнинг кўпчилиги уруш қатнашчилари. Уларнинг ҳаракатларида ҳаётга ташналик сезилса-да, аёллар ва умуман турмуш маъносида, ортиқча гап-сўз қилишмайди, жиддий ва самимий муносабатда бўлишади. Ишонинг, у пайтларда одоб-ахлоқ деганлари доим амалда эди ва бу одамларнинг оддийгина ҳаёт тарзига айланганди.

Катя билан эл қатори яшаб юрдик. Лекин бир куни қўққисдан хонага кириб келди-да, шартта елкаларимдан тутиб, бирпас кўзларимга қаттиқ тикилди. Сўнг стулга ўтқазиб, ўзи ҳам рўпарамга чўкди. Анчагача овоз чиқармади. Мен-ку ҳамиша гум-гурсман, дилдошу сирдошларим – акам билан Настя ёнимда бўлмагач, кимга ҳам ёрилай?! Индамаслигим қулай туюлар ва бундан қалбим ҳаловат топарди.

– Менга қара, Жела, – деди ниҳоят Катя мулойим овозда. Унинг кўзлари намли эди. – Ота-онасиз қолган биргина сенми? Ахир ҳозир Совет Иттифоқидаги болаларнинг ярмидан кўпи етим-ку?! Нега бунақасан?!

– Қанақа? – сўрадим ундан-да, озорсиз боқиб. Айни дамда уни қучоқлаб, бағримга босгим, йиғлаб, дардимни тўкиб солгим келарди. Афсуски, унда ожизлашиб, қатъиятимга путур етади, барча қатори одамга айланаман.

Товушимдаги босиқлик аксил таъсир қилди шекилли, у энди бўғриқди:

– Бу нима деганинг?!

Мени тушунолмаслигини сезсам-да, негадир очиғини айтдим:

– Катя, биз хизматдошмиз, ўртоқмиз! Хафа бўлмагин-у… Масалан, сен одам ўлдира оласанми?!..

У сапчиб кетди.

– Нима?!.. – Туси дув оқарди. Ахир бу жиноятчилар, бандитлар билан қаттиқ кураш кетаётган ва «партия»нинг янги даври бошланаётган пайт эди-да. Катя бошқача – бахтли ҳаётга яқинлашаётган ва уни қўлдан чиқаришни истамаётган инсон алпозида ўзини йўқотди шекилли.

Менинг хотиржамлигим янада ортди:

– Нега ҳайрон бўласан?!.. Одам ўлдириш қўлингдан келадими-йўқми?!

– Мен фашист эмасман! – дея у шу қадар жиддийлашиб, тумтайдики, бу ростликмиди, ўзимни қандай тутишни билолмай қолдим. Эсанкирамадим, йўқ, фақат шундайин беғубор қизнинг кўнглига озор бериб қўйишдан, уни гардлашдан қўрқдим, шекилли. Ахир у мени ҳеч қачон тушунмаган-ку ва бундан буёғига ҳам тушунолмаса керак.

– Мен ҳам, – дедим-у, бирдан Настянинг латта қўғирчоғи кўз олдимга келди. – Қўғирчоғинг борми?

– Нима? – деб юборди ҳамон аразидан айрилолмаётган Катя ҳайратдан кўзлари олайиб. Шунинг ортидан «мабодо жинни-пиннимасмисан» дегандай бақрайди.

– Тошкентда ўртоғим бор эди, – дедим «Кел, бирпас ўтирайлик» маъносида, – ўзи Россия томонлардан. Бизга эвакуация қилинганди. Ғирт етимча. Унинг латта қўғирчоғи бўларди, жуда-жуда яхши кўрарди. Ҳозир шу эсимга тушиб кетди.

Катянинг қиёфаси бутунлай ўзгариб, «хайрият-ей» дегандай нафас чиқарди.

– Ўртоғинг ҳозир қаерда? – сўради эски қадрдондай самимий овозда.

– Ким? – дея ўсмоқчиладим ва бу билан уни ўз ҳолига қайтариб, ўзимга яқинлаштирмоқчи бўлдим.

– Ўша ўртоғинг-да! – У мени хаёли чалғиди деб ўйлади.

– Ҳа, Настями?

– Исми Настями?

– Ҳмм.

– Хўш, у ҳозир қаерда?

– Тошкентда.

– Қўғирчоғи-чи?

– Уям Тошкентда, – дедим-да, жилмайдим.

Катя ҳазилимни тушунди шекилли, тиржайиб елкамга туртди.

Лекин менинг сирим сирлигича, ҳатто ўта сирлигича қолди.

11

Биринчи босқич умумий фанлар ва соҳанинг назариясини ўрганиш билан ўтди. Тартиб-интизому кийим-бошни ҳисобга олмаганда, эл қатори ўқув юртларидан фарқланмасди. Желага эса қатъий қоидалар, ҳамма нарсанинг ўз вақтида бажарилиши ёқарди, йўқ, балки унга ишонч бағишларди. Эрталаб олтию ўттизда бадантарбия қилиш учун сафланишганида яйраб кетарди: енгил кийимда сочини силкитиб сакрашларини айтинг. Уйқуга кеч ётганликларидан ҳали уйғониб улгурмаган баъзи йигитларнинг норози минғир-минғирлари, тетикларининг ҳазил-ҳузуллари унинг учун фарқсиз эди. Катя бўлса, беихтиёр унга тақлид қилиб қоларди.

Эрталабки жисмоний машқлар баҳона кейинги пайтда Желанинг хушторлари кўпая бошлаганди. Бирови тиржаяди, бошқаси ҳиринглайди, билар-билмас суйкаладиганлари ҳам, мунглироқ, балки маънолироқ боқгувчилари ҳам бор. Лекин буларга эътиборсиз, тўғрироғи, писандсиз эди. Бу унинг музаффарият сари одимларимиди?!..

Жела гўзал, ёқимтой эди. Бироқ нигоҳига йўлиққанки одам ўзини бир қават териси шилиниб тушгандай ҳис этарди. Мана шу унинг ҳаёт мувозанатимиди, чунки эркакларнинг довдираб, эсанкираб қолганини сезганида, ич-ичидан ғалаба нашидасини, вужудига қувват инаётганини туярди.

Отиш машғулоти бўйича инструктор бор эди – капитан. Баланд бетон деворли қўрғонда мерганликни ўргатарди. Ўзи келишган, аммо қаттиққўл. Ҳатто ундайларнинг ҳам гўзаллик қошида довдираши, суст кетиши аниқ. Капитан сездирмасликка минг уринмасин, ҳаракатлари барибир ошкор этиб қўярди. Одатда тўппонча отишни курсантга яқин келиб, қўлларидан, елкаларидан ушлаб-нетиб, қаддини қандай тутишини ҳисобга олган ҳолда машқ қилдирилади. Йигитлар-ку – муаммо эмас, туртиб, силтаб, ҳатто ўнг келганида бўралаб сўкиб ташлаш ҳам мумкин. Қизлар энди бошқа масала. Унинг устига, бу курсдаги икки қиз бири-биридан чиройли бўлса!

Капитан Желанинг тўппончали ўнг қўлини нишонга тўғрилаб, елкаларини пайпаслаб, қаддини ростларкан, зимдан оппоқ бўйнига, қоп-қора майсадек киприкларига, жилвали қошлару лабларига қараб-қараб қўярди-да, танида чумоли ўрмалагандай хуш ёқарди. Нишон тахтага ёпиштирилган (Ахир атроф бетон девор-ку), доиралари рақамланган. Жела унинг ҳаракатларига парво ҳам қилмай (У эркак зотини биргина қиёфада кўрарди-да), ҳар сафар ўқини фақат ўнинчи айланага текизарди. Ҳамма оғзи очилиб томоша қиларди.

Жела еттита ўқнинг барини «аъло»га отди. Тумшуғи қизиган тўппончани инструкторга бераркан:

– Қанийди, шу нишон ўрнида одам, бирор эркакми бўлса, – деди шунчаки гапираётгандай.

– Нима?! – дея кўзлари чақнади капитаннинг.

– Ахир биз тирик жиноятчилар билан курашамиз-ку! – Желанинг нигоҳида совуқ хотиржамлик собит эди. – Балки уларни отишга тўғри келар. Нега ҳайрон бўласиз?! – деди капитаннинг ҳайрат тўла нигоҳига боқиб. – Жиноятчилар, «Мана отинглар», деб ўзларига нишон қоғозини ёпиштириб олишмайди-ку! Кейин тирик одамни отишни ҳам ўрганишимиз керак-да!

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.