Гәрәй Рәхим
Мин – табылдыклар өстәле / Я – стол находок

© Татарстан китап нәшрияты, 2017

© Рәхим Г. В., 2017

Тышлык рәссамы һәм бизәлеш мөхәррире Р. Х. Хәсәншин

* * *

Табылдыклар өстәле

Мин – табылдыклар өстәле.

Моңын югалтучылар,

Телен югалтучылар,

Илен югалтучылар, –

Килмәгез дә!

Табалмассыз сез аларны

Минем табылдыклар өстәлендә.

Чөнки аларның сездә,

Сезнең рухыгызда, күңлегездә

Булганы юк!

Андый изге әйберләре булса,

Кеше аны саклый белә –

Килмәгез дә!

Мин – табылдыклар өстәле.

Өстәлемдә —

Төргәк-төргәк сагыш,

Бәйләм-бәйләм борчылулар,

Уйлар…

Кемнәр сагышка аптырый?

Кемнәргә борчылу кирәк?

Кемнең бер башына уй юк? —

Рәхим итегез!

* * *

Сугыш елларында,

Сугыш юлларында

Югалткан назыңны

Килеп ал, карт солдат, –

Ул – миндә!

Имтиханда югалткан хәтереңне

Килеп ал, елак кыз –

Ул – миндә!

Иң кирәкле мәлдә

Югалткан пуляңны

Маңгаеңа ал, дезертир, –

Ул – миндә!

Тагын кемнәр нәрсә югалттылар?

Хиросима, син күпме югалттың?

Моабит, син күпме югалттың?

Ватаным, син күпме югалттың?

Әнием, син күпме югалттың?

Йөрәгем, син күпме югалттың?

* * *

Мин – табылдыклар өстәле.

Өстәлемдә –

Кемнәрдер югалткан акча янчыклары.

Күзлекләр,

Перчаткалар,

Төрле фасондагы таяклар…

Шунда ук

Фашист чыгарган күзләр,

Крематорийда янмый калган сөякләр,

Ядрә өзгән аяклар…

Зоопарктан качкан филләр дә бар монда,

Питоннар, маймыллар,

Югалган этләр, ташбакалар

Һәм башкалар, һәм башкалар…

Әй сез, кәнәфиен югалткан түрәләр,

Кабинетсыз президентлар,

Тәхетсез шаһлар,

Портфельсез министрлар,

Башсыз философлар,

Хөкүмәтсез илләр, –

Актарыгыз, килеп, миндәге чүп-чарны,

Бәлки, югалтканыгыз шундадыр.

Боларына без күнеккән инде.

Әле менә кичә генә

Югалган атом бомбасы,

Урланган атом көймәсе

Китерделәр өстәлемә…

* * *

Мин – табылдыклар өстәле.

Иманын югалтучылар,

Намусын югалтучылар

Килмәсен дә.

Алар берни табалмаслар

Минем өстәлемдә.

Ләкин минем

Парларын югалтканнарга парларым бар,

Ярларын югалтканнарга ярларым бар.

Мин киң күңелле –

Даннарын югалтканнарга даннарын бирәм,

Шаннарын югалтканнарга шаннарын бирәм.

Көзләрен югалтканнарга сары көзем бар,

Сүзләрен югалтканнарга җылы сүзем бар.

Киштәләрем сыгылып тора җылы сүздән,

Килегез, кешеләр, алыгыз.

Мин җыйдым ич аларны сездән.

Кешеләр киләләр,

Югалтканнарының барын да алып китәләр.

Рәхмәт әйтәләр,

Шатланалар, көләләр,

Шул мәлдә ник берсе:

«Иптәш, үзең ни югалттың?» – дисенче!

* * *

Мин – табылдыклар өстәле.

Ә шулай да

Җирдә югалганның барын да

Китермиләр миңа.

Җирдә бар туганнар каберлекләре –

Шунда илтәләр югалган чын ирләрне.

Аннан соң базарлар бар әле –

Берәү анда яшерен генә намус сата,

Берәү сата изге һөнәрен.

Сатучы бар хәтта үз тәнен.

Әнә берәү рифма сата

Һәм югалта

Изге шигырь тәмен, сүз тәмен.

Тик барыбер

Миңа килегез, кешеләр.

Әгәр өстәлемдә

Ни дә булса табалмасагыз –

Сез алырсыз минем еллар буе

Җыйган шәхси бүләкләремне –

Югалтудан сүнгән күңлегезгә

Өмет чаткылары өсти торган

Иң-иң изге теләкләремне.

Килегез,

Рәхим итегез!

1980

Ватаным… Туган илем… Туган тиягем…

Юлың якты

Чал тарихның иң-иң түреннән мин

Карыйм: юлың якты.

Бер баһадир булып күренәсең,

Бөек татар халкы.

Пугачларга әйткән бәетләрең,

Җыр-моңнарың татлы.

Батыр да син, эшчән, киң күңелле,

Бөек татар халкы.

Мактауларга мохтаҗ түгелсең син,

Тик мактауга хаклы.

Илгә Җәлил кебек уллар биргән

Бөек татар халкы.

Һәр туганың кебек көчле, зирәк,

Уңган син, талантлы,

Җир шарының шанлы бер баласы,

Бөек татар халкы.

Намусың ак тарих каршысында,

Йөзең ачык, якты.

Киләчәккә кыю атлап кер син,

Бөек татар халкы!

Батырлар

Туган халкым, сине борынгыдан

Әйдәп барды күпме батырлар!

Тарихыңда мифлар пәһлеваны,

Алып батыр дигән батыр бар.

Болгарыңда булды илтәбирләр,

Урдасында күпме ханнарың!

Халкым… Халкым…

Чорлар үткән саен,

Гел яңара барды каннарың.

Казаныңда тотты хан тәхетен

Кырымчагы, нугай, казанлы…

Залим ханга син бәддога әйттең,

Изгесенә – изге азанны.

Мәҗбүр булдың дүрт гасырдан артык

Йөрәгеңне бикләп – ачмаска…

Җир-суыңа, күгеңә, һаваңа

Хуҗа иде синең ак патша…

…Һәм, ниһаять!

Илнең мәйданына

Кирәк булды яңа ИР, БАТЫР!..

Әй ирекле халкым, тик УЛ сине

Яклар…

Барлар…

Әрләр…

Юатыр!..

Тарихыңда булды күпме батыр —

Алып батыр, Камыр батырлар…

Син бүген дә кысыр халык түгел —

Зирәк улың ТИМЕР[1] батыр бар!

Туа тора, димәк, батырлар!..

Туган илем – Татарстан

Синең тарих – минем гомер башым,

Киләчәгең – минем киләчәк.

Син күрексез булсаң – мин күрексез,

Һәм син чәчәк булсаң – мин чәчәк.

Мин дошманга синең җавап белән

Җавап бирдем – кайтты үчләрем.

Тик сүземне үлчәп сөйләдем мин –

Синең үлчәм белән үлчәдем.

Синең үсеш белән мин зур үстем,

Синең дәртең белән дәртләндем.

Канатларың белән канатландым,

Шатлыкларың белән шатландым.

Синең яшьлек белән яшәрдем мин,

Синең яшен белән яшьнәдем.

Синең көнең белән көн күргәнгә,

Синең гомер белән яшәрмен.

Син бит мине шундый көчле иттең,

Өстәп бирдең тагын изгелек.

Рәхмәт, илем! Инде үзем сине

Күтәрергә көчем бар кебек.

Илкәем

Яз язлаган, җәй җәйләгән,

Көз көзләгән илкәем!

Кыш кышлаган… Кышын туңгач,

Син җылыткан илкәем!

Таңым аткан… Көнем туган…

Шәфәкъ баткан илкәем!

Төне буе синең уйны

Уйлап яткан илкәем!

Сәгатьләрем, минутларым,

Мизгелләрем – синеке…

«Син кемнеке?..» – дип сорама,

Мин – тик Туган илнеке!..

Димәк

Якын булса үз илең —

Илдә булсын үз гөлең.

Әгәр булса үз өең —

Үзеңчә күр үз көнең.

Җырлар булсаң үз көең —

Көйгә килсен үз телең.

Табалмасаң үз гөлең,

Коралмасаң үз өең,

Күралмасаң үз көнең,

Табылмаса үз көең,

Аңламасаң үз телең —

Аптырап йөрмә, гөлем,

Юк, димәк, синең илең.

Тарих сулышы

«Һунчылар», «монголчылар», «болгарчылар», «татарчылар», «мишәрчеләр», «керәшенчеләр» һәм башка… «чы-че» ләр дип, туган халкыбызның гүзәл төркемнәрен бер-берсенә каршы куюны максат иткән тарихи эзләнүләр алып баручы, махсус рәвештә тарихчылар сугышы оештыручы, ягъни булмаган сугышны бар итеп күрсәтергә омтылучы галимнәрнең матбугатта дөнья күргән фәнни хезмәтләре турында уйланып.

Тарихны без төзибез бит…

Без – кешеләр, без генә!

Чып-чын тарихны беләбез

Тик без үзебез генә!

Юк, булалмый Җир йөзендә

Тарихчылар сугышы!

Тарихчылар түгел лә ич –

Халык – тарих сулышы!..

Кытай «та… та…»лары да без!

Һуннары да,

Төркиләр дә,

Болгарлар да,

Татарлар да – без генә!

Тарихчылар, буталмагыз –

Без бит үзебез генә!

Тумәне дә,

Модәсе дә,

Аттила да,

Кубрат хан да,

Чыңгыз хан да,

Батые да,

Идегәй дә,

Галимбәк тә,

Мөхәммәт тә,

Шәймиев тә,

Миңнехан да –

Без ул, бары без генә!..

Шушыны расламаучылар

Яисә аңламаучылар

Тарихчылар – сез генә…

Без булмасак, каян чыккан

Алып батыр,

Күлтәгиннәр,

Кол Галиләр,

Сараилар,

Мөхәммәдьяр,

Каргалыйлар,

Имәниләр,

Кандалыйлар,

Мәрҗаниләр,

Җәмәлҗәннәр,

Фәхреддиннәр

Һәм Тукайлар,

Дәрдемәндләр,

Кариевлар

Һәм Камаллар,

Һади Такташ,

Салих Сәйдәш,

Хәсән Туфан,

Урманчелар,

Сибгат Хәким,

Еникиләр,

Юзеевләр,

Фәйзуллиннар

Һәм башкалар, һәм башкалар?!

Чынбарлыкта була алмый

Тарихчылар сугышы…

Тарихчылар түгел лә ич —

Без бит тарих сулышы…

Халык – тарих сулышы!..

Аера күрмә

Бу катлаулы Туган илнең,

Зур тарихлы Туган телнең

Мин һаман да сабые,

Инде күптән булсам да мин

Күп илдәшнең абые.

Туган илем, Туган телем,

Әнкәмдәй сез – чын, бөтен.

Сез – ике рухи имчәгем,

Суырып имгән сөтем.

Сез генә минем яшәүне

Бар иткән иҗатчылар.

Сездән көчле, сездән бөек

Бу дөньяда йә ни бар?

Мине тудырып үстергән

Әнкәм күптән кабердә.

Ә сез миңа Туган илнең,

Туган телнең татлы сөтен

Имезәсез хәзер дә.

Мин бит сезне яклау өчен,

Мин бит сезне саклау өчен

Дөньяга килгән бала.

Җирдә иң-иң игелекле,

Җирдә иң-иң изгелекле

Нием бар сездән кала?

Туган илем, Туган телем,

Мин сезгә илчәк гелән, –

Җитмеш яшьлек бу сабыйны

Аерма имчәгеңнән!..

Татар кешесе[2]

Болгарында болганган,

Биләрендә биртелгән,

Сараенда саргайган,

Суварында сызланган –

Синдер, татар кешесе.

Себергә себерелгән,

Чиләбедә чиләнгән,

Оренбурда орылган,

Каргалыда каргалган –

Синдер, татар кешесе.

Мәкәрҗәдә мекердәп,

Истанбулда ысланып,

Үзбәкләрдә үзгәреп,

Кырымнарда кырылып

Беттең, татар кешесе.

Французга яу чаптың,

Германга да яу чаптың —

Ул илләрдә ни таптың?

Күп вакытта үз җиреңнән,

Иделеңнән, үз өеңнән,

Илеңнән колак кактың,

Яугир татар кешесе.

Рудасын да син чаптың,

Күмерен дә син чаптың,

Балыгын да син тоттың,

Нефтесен дә син таптың.

Үз-үзеңә суыгаяк,

Зимагур дип ат тактың,

Шаян татар кешесе.

Мәскәүдә бар үз өең,

Киевта бар үз көең.

Балтыйгында балкыйсың.

Чит җирдә дә туган телне,

Туган көйне ятлыйсың,

Моңлы татар кешесе.

Фин иле, япон иле,

Болгар һәм румын иле –

Барында да килмешәк,

Күчемсәк һәм йөремсәк

Булдың, татар кешесе.

Болай каңгырап йөрмә,

Кайт син туган илеңә,

Борынгылар түренә.

Бит куй Идел җиленә,

Баш куй Болгар җиренә,

Әйдә, татар кешесе!

Вәгъдә

Йөрәкләр турында язасы бар әле —

Атылган йөрәкләр,

Ватылган йөрәкләр,

Сатылган йөрәкләр турында.

(Атылган йөрәкләр күптәннән кабердә,

Сатылган йөрәкләр исәннәр хәзер дә.)

Йөрәкләр турында язасы бар әле —

Сафланган йөрәкләр,

Тапланган йөрәкләр,

Тапталган йөрәкләр турында.

(Бит әле кайдадыр

Сафланган йөрәкләр таптала,

Тапланган йөрәкләр аклана.)

Йөрәкләр турында язасы бар әле —

Арыган йөрәкләр,

Ярсыган йөрәкләр,

Арыслан йөрәкләр турында.

(Вакыт ул рәхимсез —

Арыслан йөрәкләр арыйлар,

Арыган йөрәкләр ярсымый.)

Йөрәкләр турында язасы бар әле —

Һәм исән йөрәкләр,

Һәм үлгән йөрәкләр,

Һәм сүнгән йөрәкләр турында.

(Мин беләм:

Бер исән йөрәкнең күптәннән сүнгәнен,

Бер үлгән йөрәкнең һаман да сүнмәвен.)

Йөрәкләр турында язасы бар әле…

Йөрәкләр турында…

Йөрәкләр турында…

Тукай

Ул – бер үксез бала, чираттагы ятим,

Юк, диделәр, аның ата-анасы да.

Бу ятимлек түгел, сабый чагыннан ук

Әверелү иде халык баласына.

Гомре кыска булыр, үләр бу, диделәр,

Колак салып синең яшьли моңлануга.

Ләкин белмәделәр, бу бит бер Апуштан

Әверелү иде халык моңнарына.

Шигырь яза һаман, йорты юк, диделәр,

Өйләнми дә шунда берәр бай кызына.

Юк, бу инде түгел шигырь язу гына,

Әверелү иде халык кайгысына.

Эшкуарлар әйтте, безгә ачу тота,

Үзе төшенмәгәч акча, чут рәтенә.

Тик бу инде шәхси ачу гына түгел,

Әверелү иде халык нәфрәтенә.

Аны җирләп кайткач, әйтүчеләр булды:

Ниһаять, бу тынды, чыкмый тавышы да…

Тик белделәр алар, бу бит үлем түгел, —

Әверелү иде халык намусына.

Дәүләт теле

Татар теле – дәүләт теле,

Дәүләте – Татар иле.

Татар теле борынгы —

Аңа төрки чагында ук

Бөек тарих орынды.

Татар теле – шигырь теле,

Мәзәк теле, җыр теле.

Илләр гизеп йөрсен ул —

Халыкара билге алган

Ундүрт телнең берсе ул!

Татар теле – татлы тел,

Ул яхшылык яклы гел.

Татар теле – дәүләт теле,

Ул шөһрәтле, шәүкәтле.

Татар теле дәүләтле!

Самоед[3]
(Татарыма каш җыерып әйтелгән сүз)

Чулманыңда чумганым,

Иделеңне иңләвем.

Чистаеңда чистарып,

Чирмешәндә чирләвем…

Татарстан, тар җирем,

Тар күңел татар илем…

Кендек җебем син булганга,

Тик сине яклар җирем.

Татарым син, тарым син,

Кендек бавым, ярым син.

«Югым» түгел, «Барым» син,

Борынгы Болгарым син.

Болгар өчен көрәштем[4],

Татар өчен көрәштем[5].

Хәзер: «Син соң кем соң, – диләр, —

Син бит, – диләр, – керәшен!..»

Болгардан аермакчы,

Татардан аермакчы.

Шулай тарих һәм халыкны

Вак-ваклап каермакчы.

Алайса, әйт: «Кит, мишәрем,

Дуңгызыңны ишәрем!..

Ычкын моннан, татарым,

Ботыңнан тотып атарым!..»

Алай булгач, Чирмешәнне

Чирмешнеке диикме?

Алай булгач, Кукмараны

Күк марилар диикме?

Типтәрен дә, Кырымын да,

Себерен дә себерсәң, —

Тарихыңда нәрсә калыр,

Кендек бавың өздерсәң?

Әй татар, татар гынам,

Татар гынам, тар гынам.

Үз илендә үз булалмый

Интегә татар гынам.

Чын татарның шәм яктысы

Төшми Татарстанга.

Аның каравы балкый ул

Төрле-төрле «…стан» да.

Бәлки, вакыт инде безгә

Аз-маз сабак аласы —

Казан булып Казаныбыз

Күптән «Казань» каласы.

Телен оныта татар,

Үзен оныта татар.

Татарның башын ашаучы

Бердәнбер халык – татар…

Болай үз башыңны ашау

Заманы үтәр… үтәр…

Йа Хода!.. Татарның аты

«Самоед» булып китәр…

Бу шигырьне файда эзләп

Укый күрмә, татарым…

Йөрәк каны тамган җирдә

Бел бары тик моң барын.

Моң

Күңелең көр, кәеф әйбәт була,

Көр булганда халкың, илкәең.

Илнең иңсәсе киң булса гына,

Көче була синең җилкәңнең.

Илеңдә көч, халкыңда дәрт-дәрман,

Нәселеңдә дәвам булмаса —

Әзмәвердәй таза ир булсаң да,

Бәдәнеңне изеп, моң баса.

Ни матур?

– Һай, авырдан да авыр,

Авырдан да ни авыр?

– Авырдан да авыр шулдыр —

Нахак әйткән сүз авыр.

– Һай, җиңелдән дә җиңел,

Җиңелдән дә ни җиңел?

– Җиңелдән дә җиңел шулдыр —

Мактап әйткән сүз җиңел.

– Һай, ямьсездән дә ямьсез,

Ямьсездән дә ни ямьсез?

– Ямьсездән дә ямьсез шулдыр —

Илен каккан ир ямьсез.

– Һай, матурдан да матур,

Матурдан да ни матур?

– Матурдан да матур шулдыр —

Сине тапкан ил матур.

Туган якта

Яшь камышлар арасыннан

Зәңгәр күзле су карый.

Болыннарда билдән печән…

Яна кыргый кашкарый…

…Болар берсе дә юк монда,

Бары да беткән инде.

Без казыган чишмәләрнең

Улагы кипкән инде.

Ташусыз, дулаусыз гына

Килә «тактичный» язлар.

Ак булып туып, нефтьтән

Карала монда казлар.

Колыннар юк, – колхоз күптән

Айгырлардан ваз кичкән.

Кайгылар бер дә калмаган,

Шатлыгы да аз икән.

Сары балчык…

Тузанлы юл…

Көтү таптаган ярлар…

Нахал оныклар үстерә

Без сөйгән асыл ярлар.

Татарстан улларына

Балалыктан үсмерлеккә,

Телсезлектән теллелеккә

Алып килгән юлың синең

Туган йорт аша үтә.

Наданлыктан белемнәргә,

Яшьлегеңнән тәҗрибәгә

Алып килгән юлың синең

Туган ил аша үтә.

Мизгелләрдән мәңгелеккә,

Тәңгәллектән бөеклеккә

Алып килгән юлың синең

Бар дөнья аша үтә.

Идегәй

45 ел буе тыелып килгән атаклы «Идегәй» дастаны 1989 елда китап булып басылып чыкты.

Әй «Идегәй», «Идегәй»,

Җанга сеңгән «Идегәй».

Җаннан җанга күчә-күчә,

Канга сеңгән «Идегәй».

Йөз елларны йөз елларга,

Буыннарны буыннарга

Тоташтырган «Идегәй».

Хөкемдарларны үзара

Буташтырган «Идегәй».

Үчле дә син, «Идегәй»,

Көчле дә син, «Идегәй»!

Әй «Идегәй», «Идегәй»,

Ничә гасыр чикләреннән

Имин кичкән «Идегәй».

Алтын Урда феодалын

Тез чүктерткән Идегәй.

Бу заманга килеп җиткәч,

Шәхес культы феодалына

Түндерттергән «Идегәй»,

Җиңдерттергән «Идегәй».

Әй «Идегәй», «Идегәй»,

Асыл дастан «Идегәй».

Сине саклап калучылар

Асыл заттан, «Идегәй».

Зинһар өчен, син аларны

Адаштырма, «Идегәй».

Сине бар итүчеләрне

Талаштырма, «Идегәй».

Әй «Идегәй», «Идегәй»…

Тавышлы син, «Идегәй»,

Гаугалы син, дәгъвалы син,

Каргышлы син, «Идегәй».

Халкың кебек катлаулы һәм

Зур язмышлы «Идегәй».

Әй «Идегәй», «Идегәй»,

Даһи дастан «Идегәй»!

Татарлар кайта

Соңгы елларда матбугатта күренекле язучы һәм сәясәтче Фәүзия Бәйрәмованың төрле төбәкләрдә гомер иткән татарлар тарихы турындагы язмалары басылып чыкты.

Зиратлардан кайта

Безгә милләттәшләр —

Кара күләгәләр,

Кара күлмәкләрдән…

Күр: татарлар кайта

Кабер төпләреннән;

Алар – миллионнар,

Төркем-төркемнәрдән.

Алар кайта безгә

Ерак Себерләрдән,

Урал төпкеленнән,

Шахта-күмерләрдән…

Алар кайта безгә

Кырым кырларыннан,

Төньяк бозларыннан,

Тайга урманыннан…

Күр: татарлар кайта

Польша туфрагыннан,

Җиңүчеләр булып

Париж урамыннан…

Үзбәк, кыргыз, казах,

Таҗик җирләреннән

Татарларым кайта

Туган илләренә.

Каберләрен ачып

Кайта милләттәшләр —

Якты күләгәләр,

Ап-ак күлмәкләрдән.

Татар гимны

Татар җыелган җирдә

Бәйрәмсез булмый бер дә.

Ике татар – бер базар,

Базарда телләр язар.

Җәйнең матур көнендә,

Илнең бөтен җирендә,

Җыелышып, татарлар

Сабан туе ясарлар.

Анда да бергә-бергә,

Монда да бергә-бергә,

Кайда да бергә-бергә —

Татар бергә гомергә.

Татар җыелган җирдә

Мәзәксез булмый бер дә,

Дәмәксез булмый бер дә,

Бәйрәмсез булмый бер дә,

Татар боекмый бер дә…

…Ул бары тик моңлана,

Шул моңы – ГИМН аңа.

Татар җыры

Офыкларда иңри безнең моңнар,

Илдән илгә яңгрый татар җыры.

Йөрәкләрне җилтерәтеп үтә,

Күңелләрне өтә кайнарлыгы.

Тынып тыңлый аны Себер, Сембер,

Урал, Уфа, Казан, Оренбуры.

Мәскәү, Кырым, Төрек җирләренә

Ак моң булып ята татар җыры.

«Татар бугазы» ннан чыккан бу җыр,

Кичеп Амур, Кавказ, Карпатларны, —

Сәяхәтче Синдбад кебек иңли

Дәрьяларны, илләр, бар якларны.

Тарихтагы күпме бөек эшләр

Онытыла – тузгый хәтер оны…

Тик көчәя генә бара җирдә

Татлы татар җыры, татар моңы.

Тукта… Тыңла… Әнә татар моңы…

Кыйтгаларга иңә безнең җырлар.

Татар бугазыннан чыккан бу көй

Чорлар бугазында мәңге чыңлар!..

Төркиядә татар китабы

Иртән Казан… Көндез Истанбулда…

Заман белән бергә очабыз…

Казанда кар… Ә без Истанбулда

Төрек чәчәкләрен кочабыз.

Төркиягә китап илтәбез без,

Үзебезнең татар китабын…

Китап таратучы мосафирлар —

Без тик шуның белән отабыз.

Безнең белән бер очкычта бара

Чын Мөхәммәт[6] мисле пәйгамбәр.

Акыл җыйган бу аксакал әйтә:

– Китап булган җирдә бәйрәм бар!

Китап булган җирдә дуслык, әхлак

Һәм тарихның яхшы дәвамы.

Күр: табигать безгә көйләп куйган

Пәйгамбәрләрчә шәп һаваны…

Пәйгамбәрнең адашы да үзе…

Уртлап татлы суны йотабыз…

…Без берьюлы ике Мөхәммәтнең

Әйткән васыятен тотабыз.

Төркиягә татар күңеленең

Иң кыйммәтле уен илтәбез.

Татар бит без!

Бөтен дөнья буйлап

Тик матурлык, тик җыр йөртәбез!

Мөхәммәтләр фатихасын бирде.

Бу теләкне төгәл тотабыз —

Төркиядә чыңла, татар моңы,

Бар төреккә, татар китабы.

Татар мадонналары

Күренекле рәссам Илдар Зарипов иҗатында татар хатыннары, татар кызлары образлары үзенчәлекле урын алып тора.

Киндереңдә туган яклар,

Туган кыр, болыннары…

Моңлы ханым…

Әнә аны

Иркәли колыннары.

Киндереңдә Ил һәм Тарих,

Көмеш чулпы чыңнары.

Монда көйнең ялганы юк,

Монда көйнең чыннары.

Киндереңдә хатыннарның

Таза, көр, ялгызлары…

Безне йөгәнләгәннәре,

Безне аздырганнары…

Киндереңдә Ат һәм Хатын –

Илне сөйрәп баралар.

Алар элек тә булганнар,

Һәм бүген дә бар алар!

Киндереңдә татарымның

Кайгы, шатлык, моңнары.

Күзләремә карап тора

Татар мадонналары.

Безнең авыллар

Матур минем туган авыл —

Аланлык дигән авыл.

Күрше авыл да бик матур —

Баланлык дигән авыл.

Урман кебек гөрләп үсә

Имәнлек дигән авыл,

Юкәлек дигән авыл,

Каенлык дигән авыл,

Наратлык дигән авыл.

Усаклы да бик матур,

Зирекле дә бик матур.

Карагай авылы да,

Җиләкле авылы да —

Бик матурлар бары да.

Хыялларга канат куя

Җиһан исемле авыл,

Болгар исемле авыл.

Һәм Кондыз дигән авыл,

Һәм Йолдыз дигән авыл.

Сәфәр дигән авыл да,

Яшәр дигән авыл да.

Һәм Кызыл Көрәше дә,

Һәм Кызыл Керәшен дә.

Булсын, әйдә, булсын җирдә

Ташлы дигән авыл да,

Кашлы дигән авыл да.

Тигәнәле дә булсын,

Тигәнәкле дә булсын.

Балчыклы дигән авыл,

Кылчыклы дигән авыл.

Туктарлы авылы да,

Чукмарлы авылы да.

Кәкре Елга да булсын,

Бөкре Елга да булсын.

Тайгаклы дигән авыл,

Сайгаклы дигән авыл.

Му авылы да булсын,

Су авылы да булсын.

Ала Елан авылы,

Кара Елан авылы.

Түбән авыл да булсын,

Кече авыл да булсын.

Булсын Әби авылы,

Булсын Бәби авылы.

Булсын Бабай авылы,

Булсын Малай авылы.

Көек дигән авыл да,

Киек дигән авыл да.

Өч өйле дә булсыннар,

Өч йөз өй дә булсыннар.

Мөрәле дигән авыл,

Шүрәле дигән авыл,

Кичке Таң дигән авыл,

Кычыткан дигән авыл.

Базарлы Матагы да,

Базарсыз Матагы да.

Тик булмасын иде җирдә

Саранлык дигән авыл,

Яманлык дигән авыл,

Сүрелгән дигән авыл,

Сөрелгән дигән авыл,

Китүче дигән авыл,

Бетүче дигән авыл.

Романтика

Күкләр мине никтер аңламады,

Нык алдады зәңгәр романтикам.

Мәңге бетмәс дип ышанган гомер

Булып чыкты бары сыңар тотам.

Боз түбәле серле пиклар булды

Яшьлектәге чиксез хыялымда.

Тик гомергә авыл башындагы

Нәни бер тау карап торды миңа.

Мавыгылды океаннар белән,

Мин тайфуннар кичкән батыр, имеш.

Гомер буе ләкин битем юды

Бакча артындагы нәни инеш.

Тропиклар белән исәрләндем,

Телләремдә булды джунгли.

Үзем йөрдем һаман әрәмәдә,

Шомырт исләренә җилли-җилли.

Чарльстоннар, роклар, джазларны

Чәчрәп-чәчрәп чыгып якладым мин.

Тик артымнан гел озата килде

Мине тик мин иткән «Баламишкин».

Байтак модный исемнәрне укып,

Бөеклек бит шушы диеп тукып,

Күпме йөрдем!

                    Әмма туганнарым

Булды Тукай, Сәйдәш, Туфаннарым.

Әйе, күкләр мине аңламады,

Әмма җирем мине алдамады.

Ерактагы зәңгәр яулык булып

Җилфердә син, әйдә, романтикам.

Бер дә бетмәс дип ышанган гомер

Булсын, әйдә, бары сыңар тотам —

Тик мин туган җирнең бөтенлеген,

Гүзәллеген шул тотамда тотам!

Романтикам, гафу ит син мине,

Мин бит бары шуның белән отам.

Казансу

Казансу кайнап ята,

Дулкыннарын уйната.

Су төбендә чал Казанның

Сурәте калгып ята.

Казансу ярсып ята,

Бер чигенә, бер калка.

Комда ята ханбикәнең

Алтыны алка-алка.

Казансу дулап ята,

Дулкыннарын улата.

Ханлыкларның хатирәсен,

Чал тарихын уята.

Казансу бозлар вата,

Ярларын чәйнәп ята.

Таш ярларга теше үтми —

Охшый карт арысланга.

Казансу, дулама ла,

Кайт син иске ярыңа.

Оныт барын, агып кит тә

Ерак Каспий ягына.

Суың кайнап ташса да,

Дулкыннарың шашса да,

Чал тарихлар кире кайтмас,

Суың үргә акса да…

Казанга керү

1

Мин Казанга керәм поезд белән:

Алда калка ап-ак биналар.

Чиркәүләрдәй ялгыз түгел алар,

Ялгыз түгел, бик тә күп алар.

Яшел таулар тулы ак биналар,

Беренче тау гүя ак болыт.

Казан тора бистәләре белән,

Әмәтләре белән ак булып.

Сөембикә әнә – кызыл орчык,

Цирк йорты гүя тәлинкә.

Тәлинкә дә түгел, бер карасаң

Охшый икән әле бәлешкә.

Үз халкының саклый бит гадәтен,

Казанның син кара рәвешен —

Поезд белән килгән һәр кунакка

Сузып тора цирк-бәлешен.

Мин поездым-нием белән бергә

(Язмышыма шулай язганга)

Кереп китәм мәңге кайнап торган

Казан дигән бик зур казанга.

2

Мин Казанга очып төшеп киләм,

Самолётым җайлы, өр-яңа.

Аяк астымда ук тезелеп киткән

Күпме мәйдан, урам, манара.

Аяк сузсам басып китәрмен күк

Егермешәр катлы өйләргә.

Казан радиосы мачталары

Җырлап калды милли көйләргә.

Казан шундый ерак җәелгән ки —

Чал Кремль – нәни бер чатыр.

Бишбалталар, Кәҗә бистәләре

Үзәк урам кебек тап-такыр.

Ә еракта – завод биналары,

Мәһабәтләр, зурлар, төрлеләр.

Эшче күңле сыман гап-гадиләр,

Эшче күңле сыман серлеләр.

Самолётым белән күбәләктәй

(Язмышыма шулай язганга)

Очып төшәм мәңге кайнап торган

Казан дигән чиксез казанга.

3

Мин Казанга йөзеп кереп киләм,

Чал Иделдә япь-яшь дулкыннар.

Муеннарын сузып, зур краннар

Сәлам бирә Казан портыннан.

Казан белән Идел язмышына

Тәңгәл минем илем язмышы.

Ишетелә Идел төпләреннән

Бурлакларның моңлы тавышы.

Шушы елга мәңге берләштергән

Татарстан белән Болгарны.

Битләремдә җылы җилләр тоям, —

Алар килгән кичеп чорларны.

Мәрмәр ярлар… Ярда неон уты…

Иделемдә Казан шәүләсе.

Тау башында очар бөркет сыман

Басып тора Җәлил гәүдәсе.

Пароходым-нием белән бергә

(Язмышыма шулай язганга)

Йөзеп керәм зур бер диңгез кадәр

Казан дигән олы казанга.

4

Мин Казанга җәяү кереп киләм,

Акрын гына атлыйм, җай гына.

Күрми калмыйм тагын дигән сыман

Ниләр барын тирә-ягымда.

Һәр яфрагын күреп юкәләрнең,

Укып һәрбер урам исемен,

Назлап үтәм яңа Казанымның

Һәр кирпечен, һәр өй нигезен.

Нәкышләрен иске биналарның,

Бизәкләнгән тәрәз башларын.

Музеена кереп сыйпап чыгам

Иң борынгы Болгар ташларын.

Аннан китәм Ирек мәйданына,

Газоннарга, гөлләр янына.

Университетның күккә ашкан

Яңа биналары ягына.

Мин үземне сиңа бирәм, Казан.

(Язмышыма шулай язганга.)

Әйдә, күңлем, кайна, сине салам

Казан дигән алтын казанга.

Болгар бабаларга ачык хат

Бу шигырь 1996 елның 23 гыйнвар төнендә Болгар шәһәрендәге кунакханәдә язылды. Мин борынгы болгар бабаларыбыз яшәгән изге җирдә ялгызым төн үткәрдем…

Сез – Болгар бабалары,

Без – Болгар балалары.

Без бит тарих чылбырында

Боҗралар гына бары.

Сез – Болгарның юл башы,

Ә без – аның дәвамы.

Сездән өлге алабыз без

Һәм дә рухи дәваны.

Арабызда зур чорлар,

Әмма уртак ич җырлар!

Сездән безгә мирас булып

Калган Иделләр, кырлар.

Болыннарда сез дә күргән

Шул ук чәчәкләр үсә.

Безнең битләрне иркәләп,

Болгар җилләре исә.

Кадерлибез сезнең куллар

Корган Болгар оясын.

Таң белән каршы алабыз

Изге Болгар кояшын.

Кемнәр килгән,

          кемнәр киткән —

Гасыр артыннан гасыр.

Ята милләт маңгаена

Тарих сызган күпме сыр?!

Изге Болгар изгелеге

Иманыбыз күгендә.

Сез табынган Тәңребезне

Олылыйбыз бүген дә.

Без мәҗүси… Без мөселман…

Кем сызган аермасын?!

Ходаем ата йортыннан —

Болгардан аермасын.

Без Болгарның бөеклеген

Саклаган хәлдә генә,

Азатлык яулый алабыз

Татарстан иленә.

Сез – Болгар бабалары,

Без – аның балалары.

Бөтенебез – бер чылбырның

Тарихи боҗралары.

Исә Болгар җилләре

Күз алдымда җәйрәп ята

Иске Болгар җирләре.

Быел иген мулдан булыр —

Исә Болгар җилләре.

Тракторлар сөреп йөри

Иске Болгар кырларын.

Баш очында япь-яшь тургай

Сайрый Болгар җырларын.

Пароходлар килеп туктый

Иске Болгар ярына.

Яшь бер егет Йосыф гыйшкын

Сөйли сөйгән ярына.

Ялгыз бер ат утлап йөри

Иске Болгар чирәмен.

Инде күптән салган малкай

Иңнәреннән иярен.

Яшелләнеп җәйрәп ята

Иске Болгар җирләре.

Быел илдә икмәк уңар —

Исә Болгар җилләре.

Йосыф – Зөләйха көе

Тупырдатып ат чаптырган,

Дошманнарга ук аттырган

Йосыф – Зөләйха көе.

Туган илне сатмаган ул,

Ил намусын саклаган ул

Йосыф – Зөләйха көе.

Йөрәкләргә утлар яккан,

Гомерләрне озынайткан

Йосыф – Зөләйха көе.

Болгар илен мактаган ул,

Мәңгелеккә атлаган ул

Йосыф – Зөләйха көе.

Борынгылар җырлап йөргән,

Гашыйкларны сөендергән

Йосыф – Зөләйха көе.

Һаман да ил терәге ул,

Һаман да ил йөрәге ул

Йосыф – Зөләйха көе.

Болгар өне

Мин Иделгә карап торам,

Су астыннан чуртан тибә.

Су астыннан чылтыр-чылтыр,

Чылтыр-чылтыр чулпы тибә.

Идел өсте – бөдрә дулкын,

Идел төбе – буп-буш упкын.

Упкын сусыз һәм коп-коры —

Анда тулган Болгар җыры.

Җыр Иделне иңсәсенә

Күтәргән дә катып калган.

Сана, заман, су төбендә

Күпме алып ятып калган.

Су буена кызлар килә,

Алкалары елтыр-елтыр.

Алкалары – алтын балык,

Чуртан карый комсызланып.

Мин Иделгә карап торам,

Идел өсте – алка-алка.

Ә төбендә чылтыр-чылтыр

Чулпы чыңы агып ята…

Болгар өне саркып ята…

Аксубай

Танылган татар галиме Әнвәр Хәйри туган ягы Аксубай төбәгендә борынгы болгар халкының бишеге булырдай урыннарны ачыклады.

Аксубайда булганым юк иде —

Онытылган ерак бер төбәк.

Мондый ерак, аулак төбәкләрдә

Серләр булмый калмый ул, димәк.

Әй Аксубай!

Ап-ак суларга бай,

Тарихымның йөзек кашы син.

Шәҗәрәләремне белү өчен

Ачыккан жанымның ашы син.

Син бит – бөек болгар бабаларның

Могҗизалы, серле бишеге.

Бүген әле безгә ачылмаган,

Әмма ачылачак ишеге.

Шул ишекне атлап кердем бүген.

Син – халкымның ерак ярасы.

Ап-ак сулар гына түгел, синдә

Суларның бар икән карасы.

Бөеклектән алып – җимерелү,

Бетү, сүнү, онытылулар…

Кальгаларың җиргә тигезләнгән,

Калаларың инде буш кырлар…

Карасуда, шул ук Аксубайда

Бүгенгәчә туып торалар

Сары чәчле, сылу, ап-ак йөзле

Тупырдашып торган болгарлар.

Оныкларның оныклары үсә,

Болгар оныклары бу якта!

Ник килмәдем икән моңа кадәр?!

Миңа рәхәт…

Миңа оят та…

Аксубайда булганым юк иде —

Онытылган аулак бер төбәк.

Тамырларын эзләп йөргәннәрне

Чакырачак әле,

Үзен таптырачак,

Яраттырачак әле ул, димәк!

Мәскәүдә

Мәскәүнең нәкъ үзәгендә,

Якын дуста кунакта

Кызыл балык, кара икра,

Ананаслар, банан белән

Сыйланып яткан чакта,

Кинәт кенә сызып-сызып

Сагындыра башлады

Әнкәемнең чуен белән

Мичкә куйган бәрәңгесе,

Парлы өйрә ашлары.

Күрдем Мәскәү урамында

Һинд дус, негр, башканы.

Һәм сагындым гомер буе

Авылымда яшәп яткан

Шук керәшен картларын.

Яңгыр койды. Бөтен Мәскәү

Кулчатырын каплады.

Арыш кыры белән шаулап,

Хәтеремә килеп керде

Туган Шөгер яклары.

Бастым мәрмәр баскычларга,

Күрдем яшел яшманы…

Шунда күргән кебек булдым

Юл читендә тып-тын торган

Татарстан ташларын.

Әй син, Мәскәү, гүзәл шәһәр,

Ил үзәге, башкала!

Минем туган якка булган

Иң-иң назлы сөюләрем

Бүген синдә башлана.

Без – Шөгердән

Без тумыштан нефть якларыннан,

Төгәлрәк әйтсәк – Шөгердән.

Шөгернең дә әле иң түреннән,

Чишмәләре бәргән җиреннән.

«Шөгер» белән «йөгер» дигән сүзне

Без рифмага салдык яшь чакта.

Һәм ил буйлап чыгып йөгердек без

Уналты яшь тулыр-тулмаста.

Чабаталар киеп йөгердек без

Заводларга, шахта, далага…

Шунсы рәхәт: нинди эш тә бата

Чабаталы гади балага.

Тулып ташты хезмәт кенәгәсе

Без татыган төрле һөнәрдән.

Аннан торып чаптык белем эзләп,

Без бит йөгерергә өйрәнгән.

Ләкин менә Сабантуйларында

Җыелышып эчеп булмады

Шөгердәге Алан авылының

Бәреп торган чишмә суларын.

Берәребез әгәр ялга кайтса,

Яшьтәшләрен эзләп Шөгергә,

Икенчебез ил йомышы белән

Себерләргә чыгып йөгерә.

Йөгерәләр минем яшьтәшләрем,

Инде күптән әти үзләре.

Киләчәккә карап йөгерәләр,

Яна өмет тулы күзләре.

Йөгереп менеп китәр кебек алар,

Айда яңа эш бар дисәләр.

Йөгереп кенә качып китәр кебек,

Шыксыз үлем үзе килсә дә.

Тумышыбыз нефть якларыннан,

Төгәлрәк әйтсәк – Шөгердән.

Без – тынгысыз, без бит киң дөньяга

Шул Шөгердән чыгып йөгергән.

Сездәй ирләр яшәгәндә

Әлмәт районы Шарлама авылы егете, «Татнефть» акционерлык җәмгыяте генераль директоры булган Ренат Галиевкә һәм нефть төбәгендә туып, хәзер дә шунда ут уйнаткан күренекле якташ егетләргә

Җәйрәп ята илем киңлегендә

Әлмәт, Шөгер, Баулы, Бөгелмә,

Азнакае, Зәе, Шушмалары —

Чал тарихны салган иңенә.

Тугайларда яшел әрәмәләр,

Әрәмәдә яшел балтырган.

Шул балтырган шулпасыннан гына

Арык тәндә бер уч җан торган.

Тик тупылдап кына торган җаннар,

Тик сулкылдап кына типкән каннар

Безне исән-имин саклаган.

Чөнки сине, минем бөек халкым,

Үзеңә хас ирләр яклаган.

Туган халкы мул яшәсен өчен,

Җирнең маен сыгып ала торган,

Туган халкы инде яңадан да

Ашамасын өчен балтырган,

Бөтен җанын-тәнен фида кылган

Фидакярләр туган бу якта.

…Үз җирендә үз җырларын тапкан

Ирләр алган илне кочакка.

Ватанпәрвәр егетләр сез бүген,

Туган якның патриотлары!

Нефть якларының титаннары,

Алга табан барыр хутлары!

Инде Әлмәт, Шөгер, Баулы, Зәйләр,

Азнакайлар, Шушма, ямьле җәйләр

Артка таба юл алмаячак!

Илдә сездәй ирләр яшәгәндә,

Туган халкым югалмаячак!..

Татар халкы югалмаячак!..

И керәшен…

И керәшен, карендәшем минем,

Халкымның бер асыл бизәге.

Синең көйне бер тыңлаганнарның

Гомерлеккә өзелә үзәге.

Күңелең саф, тыйнак, рухың чиста

Һич тутыкмас көмеш тәңкәдәй.

Һәрбер кызың миңа сеңлем сыман,

Һәр әбекәй – газиз әнкәдәй.

Буыннан-буынга

Бабам сөргән,

Гомре буе сөргән,

Ул тәм табып сөргән.

Буразнага ятып җан биргән —

Туймаганга туган җирдән.

Атам сөргән,

Штык белән йөргән.

– Фашистларга тиздән

Үлем килер, – дигән.

Танк астына кергән —

Туймаганга туган җирдән.

Киерелеп эшлим,

Тир таммасын димим.

Кирәк булса,

Кан да тамар миннән.

Бабам бетермәгән,

Атам бетермәгән

Буразнаны сөрәм —

Туймаганга туган җирдән.

Авылым

Авылым!

Син безнең кебек түгелсең шул.

Гомер үткән саен һаман яшәрәсең,

Бизәләсең һаман яңа йортлар белән.

Шулай кирәк,

Яшә дә син, яшәр дә син.

Беркөн безнең чырайларны картлык басып,

Вакыт безне кирәк җиргә алып китәр.

Син китмәссең безнең белән,

Әй авылым,

Сине һәркем баласына мирас итәр.

Нишлисең бит,

Безнең гомер кыска инде,

Тик без моны уйламыйбыз мондый чакта,

Һаман сине төзибез без,

Яшәртәбез,

Картайсак та, арысак та, авырсак та.

Урамыңның уртасыннан атлап киләм,

Тәрәзәләр елмаешып кала миңа.

Беләм,

          тоям,

                    сизәм.

Шулай озатырсың

Вакыт таләп итә торган соңгы юлга.

Авылым!

Син безнең кебек түгелсең шул.

Гомер үткән саен һаман яшәрәсең,

Җирдә кеше яши сине яшәртергә.

Ул мәңгелек,

Яшә дә син, яшәр дә син!

Зирекләрнең кара бөдрәләре

Кая барсам котылалмыйм аннан —

Тел очымда һаман шул көй тора:

          Зирекләрнең кара бөдрәләре…

          Зирекләрнең кара бөдрәләре…

Зур даннарга алданмаган таныш рәссам,

Киндереңдә –

          Зирекләрнең кара бөдрәләре;

Туган якны өзлеп сөйгән җырчы дустым,

Моңнарыңда –

          Зирекләрнең кара бөдрәләре;

Казанымны нурга күмгән буяучы кыз,

Синең чәчләр –

          Зирекләрнең кара бөдрәләре;

Аланлык авылының очар тулпары,

Синең яллар –

          Зирекләрнең кара бөдрәләре.

Туган якның таныш рәсме булып,

Кая барсам, шул моң очрый миңа:

          Зирекләрнең кара бөдрәләре,

          Зирекләрнең

                     кара

                    бөдрәләре.

Нәни өйдә нәни җыр

Күтәрелеп карадым да

Мин дөньяның йөзенә,

Кызык кына бер нәтиҗә

Ясап куйдым үземә:

Дөнья йөзе бик зур икән,

Анда Ай бар, Кояш бар.

Уртасында минем Җирем —

Тулган алма, зур бер шар.

Шул шарның нәкъ уртасында

Туган илем бар минем.

Шул илнең нәкъ уртасында

Туган өем бар минем.

Зур дөньяның йөзен шушы

Нәни өйдән күзәтәм.

Дөнья матурлыгын сезгә,

Кешеләргә күрсәтәм.

Дөньяга булган сөюем

Шушы нәни җыр булыр,

Дөньяның кыл уртасында

Язылды чөнки бу җыр.

Игеннәр илендә

Нәкъ менә шушында

Тормыш башланып китәдер шикелле

Тоела күңелгә.

Нәкъ менә шушында —

Игеннәр илендә.

Гаҗәпләнмәгез!

Мин тормышны

Нәкъ менә шушында күрәм дә:

Тук башаклы арыш теземнәрендә,

Хисапсыз күп ашлык көшелләрендә,

Яңакларның тозлы тирендә.

Шушында,

Мин яраткан авыл җирендә,

Игенче хезмәте тормышка юл сала.

Тормышның юлдашы булган

Икмәк ясала.

Нәкъ менә шушында

Тормышның үзе

Башланып китәдер шикелле

Тоела күңелгә.

Нәкъ менә шушында —

Игеннәр илендә.

Туган ягым Колмаксар

Урманыңа кереп җырласам да,

Сандугачлар мине тыймаслар.

Тик куркам шул,

           Шашкын хыялларым

Урманыңа гына сыймаслар.

Туган ягым минем, Колмаксар!

Кайчан гына нинди тыныч иде,

Ялгыз иде монда сукмаклар.

Нефть эзләп килгән шат егетләр —

Бүген синең якын кунаклар,

Туган ягым, гүзәл Колмаксар!

Кая киткән тап-тар кыр юллары,

Асфальт өсләрендә кырпак кар.

Машиналар шавын тыңларга да

Өйрәнсеннәр әле колаклар,

Әй гүзәл як, туган Колмаксар!

Вышкаларга ак бәс кунаклаган,

Вышкалар бит безнең юлдашлар.

Кыштыр-кыштыр миңа серен сөйли

          Көз коелмый калган колмаклар,

          Әй яңа як, таныш Колмаксар!

Урманыңа кереп җырласам да,

Сандугачлар мине тыймаслар.

Тик сыймас шул,

          Бетмәс шатлыкларым

Урманыңа гына сыймаслар,

Бик яратам сине, Колмаксар!

Беренче күкрәү

Бик җырлыйсым килә

Бүген минем

Бар тавышка,

Көчле иттереп;

Бүген минем

Язгы күкрәү белән

Бер күкрисем килә,

Гөр килеп.

Яңгыр болытлары

Сыймый күккә,

Бер-беренә килеп бәрелә.

Бәрелә дә, чәчеп ут-очкыннар,

Күк күкри, таулар дер килә.

Иң беренче күкрәү…

Буразнада,

Маңгаена куеп кулларын,

Әткәй карап тора болытларга,

Ул белә шул анда ни барын.

Ул белә шул: иң беренче яңгыр

Җиргә яшәү, яшьлек китерә.

Борын төрткән япь-яшь үләннәрне

Колагыннан тартып үстерә.

Ул белә шул:

Иң беренче күкрәү

Ирек бирми җиргә кибәргә.

Яңгыр көтеп көн дә бүртә торган

Бөреләрне ачып җибәрә.

Маңгаена ике кулын куеп,

Әткәй карап тора югары.

Сакалыннан ташу акты инде,

Киемнәре тәмам чыланды.

Нигезенә,

Баскан туфрагына

Иң беренче күкрәү көч биргәч,

Шыпырт кына:

– Булды,

Икмәк булды, – диде, —

Ил интекмәс быел,

Интекмәс!

Менә шуңа

Язгы күкрәү кебек

Бер күкрисем килә,

Гөр килеп;

Минем бүген

Бик җырлыйсым килә

Бар тавышка,

Көчле иттереп!

Урак өсте

Башланды инде кырда сары дәвер,

Башаклар бастылар камыл-аякларга.

Кызыл комбайннар карап юл алдылар

Сары башакларга – сары маякларга.

Басулар өстендә кибәкләр тузгыды,

Ургыч җилләренә ачуланып, дулап.

Кызыл дөяләрдәй барды комбайннар,

Барды кырны урып, коры кибәк сулап.

Ялан кырга шунда, даңгыр-доңгыр килеп,

Җитез машиналар чабып чыкты кинәт.

Комбайнның биек бункер-көшеленнән

Бөртек акты җырлап, икмәк көен көйләп.

Каты камылларга тырнатып шиннарын,

Машиналар чапты амбар якларына.

Тәүге олауларны каршы алды кызлар,

Нәни әләм тагып көрәк сапларына.

Яңа уңыш кайтты. Кызлар сөенделәр,

Көшелләргә күмеп нәфис аякларын.

Косынкалар итеп бәйләделәр алар

Көрәк сабындагы әләм-маякларын.

Башланды инде тагын сары дәвер…

Башланды авылның шатлыгы, моң-зары.

Кызыл комбайннар йөргән кыр өстеннән

Каңгылдашып узды тәүге кыр казлары.

Ветераннар[7]

Картаясызмыни инде сез дә,

Европаны саклап калган ирләр?

Сагыналар сезне күпме юллар,

Сагыналар сезне күпме илләр.

Картаймагыз әле, ветераннар,

Картаймагыз, әй сез,

          тынмас җаннар.

Сезгә тиеш әле бик күп назлар,

Сезгә тиеш әле бик күп язлар.

Җырлагыз сез Җиңү көннәрендә

Яшьлегегез – җиңү көйләренә.

Ветераннар, сез күп түгелләр бит,

Кайталмады күпләр өйләренә.

Солдатларча итеп, урамнардан

Узыгыз сез Җиңү бәйрәмендә.

Кызылланып, әнә янып тора

Сезнең каннар чәчәк бәйләмендә.

Картаймагыз әле, ветераннар,

Картаймагыз, әй сез, тынмас җаннар.

Сезгә тиеш әле бик күп назлар,

Сезгә тиеш әле бик күп язлар.

Авылдаш картларга

Шундый матур бер кич китеп бара,

Җитәкләшеп китә кояш белән.

Урман өстен буяп куйган алар

Кызыл алтын төсле гуашь белән.

Җитәкләшеп китә ике матур,

Авыл өстен талгын моңга төреп.

Ялгыз картлар көрсенешеп куя,

Шушы гүзәл, матур парны күреп.

Ялгыз картлар үрелеп-үрелеп карый

Озын чәчле көләч ал кояшка.

Күңелләре һаман япь-яшь тә шул,

Гомер башка инде, гомер башка.

Яшьлек шулай ерак походтагы

Пилоткалар кебек туздымыни?!

Кич бит әле китеп кенә бара,

Ә гомерләр инде уздымыни?!

Әй, шунда бер болыт чыксын иде,

Картлар күңле кебек күкрәп-күкрәп.

Ялтырасын иде яшеннәре —

Бер ашкынып куяр иде йөрәк.

Тик күк аяз, күкләр шундый аяз,

Һәм җәйге кич инде китеп бара.

Дау-яуларны кичкән батыр картлар

Тып-тын гына аны озатып кала.

Кылганнар

Бакча артындагы тау башында

Җилләп утыра ап-ак кылганнар.

Инде декабрь бит, ничек алар

Аягүрә басып калганнар?!

Мин кылганнар арасында йөрим,

Сыйпап йөрим ап-ак башларын.

Мин үзем дә, ахры, кылганнардай

Бераз әрсезләнә башладым.

Ап-ак кылган кебек чәчләремне

Җилфердәтеп кышкы җилләрдә,

Аягүрә басып торам һаман

Туып үскән шушы җирләрдә.

Бөтен үлән, кар юрганы көтеп,

Җиргә җайлап яткан чагында,

Ак кылганнар белән берьялгызым

Басып калам мин тау башында.

Ачы җилдә кылганнарга кушылып

Сызгырам мин, аваз чыгарам.

Әллә ни моң чыкмый чыгуын да,

Тик аумыйм бит, басып торалам!

Бураннарда шулай торам һаман,

Каршы алам апрель башларын.

Мин үзем дә, ахры, кылганнардай

Бераз әрсезләнә башладым.

Елагыз!

Мин, авылга кайткач, ялгыз гына

Чыгамын да ындыр артына,

Каралтылар ышыгына кереп,

Тынып калам.

Минем каршыга

Мин бәләкәй чакта уйнап йөргән

Сукмак килә нәни инештән.

Сабый чаклар! Тагын сезгә килдем,

Яшеренеп таныш-белештән.

Миңа монда җайлы сезнең белән,

Карт авылым монда, үз күгем.

Берьялгызым гына яшеренеп,

Бер елармын, ахры, мин бүген.

Һәм елыйм мин. Ялгыз рәхәтлектән,

Сабый чаклар хатирәсеннән.

Каралтылар белән бергә елыйм,

Үксеп-үксеп елыйм һәм көләм.

Үзем уйлыйм: ярый әле, димен,

Еракта мин шәһәр, дуслардан.

Мескен хисләр диеп, юкса алар

Көләр иде минем елаудан.

Безнең чорда сабыйлыкка кайту,

Елый белү оят санала.

Җитдилек һәм салкын канлылыкны

Яратарак төшә замана.

Ә мин монда берьялгызым гына

Чыгамын да ындыр артына,

Каралтылар белән бергә елыйм,

Карамыйча алдым-артыма.

Дусларымнан яшереп ничә еллар

Җыеп йөргән татлы күз яшен

Рәхәтләнеп түгәм!

Һәм уйлыймын:

Елый беләм, димәк, мин яшим!

Шунда мине әнкәй табып ала.

– Таң ата, – ди, – кереп ят, улым.

Көлә-көлә сөеп юата ул

Утыз яшьлек карт бер сабыен.

Мин әнкәйгә үкси-үкси сөйлим

Шәһәрдәге дуслар турында:

– Алар, әнкәй,

шундый әйбәтләр, дим,

Кечесе дә, – димен, – зуры да.

Алар, әнкәй, барысы да мине

Яраталар, хөрмәт итәләр.

Алар, миннән качып елау өчен,

Гел авылга кайтып китәләр.

Ә шәһәргә килгәч, алар, әнкәй,

Миңа авыр сүзләр дәшмиләр.

Минем дуслар елый белә, әнкәй,

Елый белә, димәк, яшиләр!

Туган як имәннәренә

Ә бит алар һаман мине көткән,

Иңнәренә көзне ябынып.

Сагынуларын сары яфрак иткән

Имәннәргә йөрим, табынып.

Берәм-берәм башым иеп узам:

– Исән-саумы, әй имән агай?

Таныйсызмы: мин бит – сезнең белән

Бергә балигъ булган җор малай.

Сезнең хәлне белер өчен, монда

Минем яшьтәшләрем кайтамы?

Арумысез, әле тамырларда

Тагын йөз яшәрлек хут бармы?

Һаман әле безнең керәшеннәр

Балта тотып килгәч бирегә:

– Ай-һай, шәп үсәләр, кызганыч, – дип,

Кисми китәләрме кирегә?

Ә көегез һаман шул ук икән —

Гүелдисез горур, ирләрчә.

Кайсы гасырларга барасыз сез

«Кара урман» дигән көйләрдә?!

Мин бит сезне бик сагынып кайттым,

Мин ич – шушы җирнең баласы.

Имәннәрем, сезнең яшәештән

Килә минем үрнәк аласым.

Тамыр

Кояшка ук сузмыйм нәфесемне,

Үз эшемне кылам сабыр гына.

Ахрысы, мин тормыш агачында

Чәчәк түгел, гади тамыр гына.

Ә чәчәкләр шаулый язлар саен,

Дөньясына хуш ис тараталар.

Алар өчен кызлар башын җуя,

Чал картлар да үлеп яраталар.

Чәчәкләргә яуган мактауларны

Тыңлап торам шулай сабыр гына.

Алар өчен эчтән шатланам мин,

Үзем болай гади тамыр гына.

Әй шатланам! Кара җирне ертып,

Татлы матдә эзлим алар өчен.

Мин бит тамыр! Миңа бар дөньяга

Күрсәтергә кирәк чәчәк көчен.

Мин беләм бит, язын шаулау өчен,

Чәчәкләргә булсын тамыр гына!

Мин аларга татлы матдә эзләп,

Кара җирне ертам сабыр гына.

Билгесез югалган туганым

Билгесез югалган туганым!

Дошманнар күптәннән куылды.

Исәннәр орденнар алдылар,

Шәһитләр өстенә һәйкәлләр куелды.

Син генә һаман да окопта,

Син генә һаман да шул постта.

Постыңнан син инде китмәссең,

Син һаман көтәрсең

Дусларың килүен,

Җәсәдең хөрмәтләп күмүен.

Нишлик соң?! Нишлик соң?!

Чара юк,

Чөнки син –

Билгесез югалган сугышчы,

Билгесез югалган туганым.

Һаман

Артта кала кышның бураннары,

Җанга тигән ачы еллар кала.

Юлда кала яшьлек, яулык болгап —

Гомер дигән пар ат алга чаба.

Тау башында кала сары сарут,

Чәчәп-чәчәп ап-ак кылган кала.

Назлар кала, күпме язлар кала —

Гомер дигән пар ат һаман чаба.

Бар да кала, бар да артка китә,

Зур өметләр кала юл буенда.

Кара чәчең, нурлы йөзең кала,

Артка чигә инде төз буең да.

Гомер дигән пар ат һаман чаба,

Кабатланмый ни дә – бар да таман.

Барган саен, ләкин юл өстенә

Әткәй кабере калкып чыга һаман.

Кояшлы фантазия

Көнгә карап тәрәзәмне ачам,

Кояш керә минем бүлмәгә.

Кояш белән кара-каршы утырам,

Кача өйдән бөтен күләгә.

Күңлем кебек ап-ак минем бүлмәм,

Хәтта кояш моңа сөенә.

Кайнар нурын чәчеп елмая ул,

Кояш исе аңкый өемдә.

Урамда да шундый якты бүген,

Тәрәзәмнән чөнки нур ага.

Шатланам мин, бүген бөтен дөнья

Минем тәрәзәдән нур ала.

Авылдашлар минем өй турыннан

Елмаешып үтеп китәләр.

Алар шулай минем өемдәге

Кунагымны тәбрик итәләр.

Әнкәй дә шат, әрле-бирле чабып,

Кунагымны сыйлый, тырыша.

Кояш нуры кебек чәчләренә

Ап-ак нурлар килеп сырыша.

Шундый бер хәл булып алды бүген –

Кояш килде минем бүлмәгә.

Күңелемнең бөтен почмагыннан

Качып бетте шик һәм күләгә.

Әниләр зары

Ирләр ул гел шулай:

Чәй кайнап чыкканчы гына дип китә дә…

Югала.

Һәм еллар хәбәрләр китерә:

– Билгесез югалды…

– Приказны үтәгәндә…

– Батырлык күрсәтеп…

Малайлар гел шулай:

Чәй кайнап чыкканчы гына дип китә дә…

Югала.

Һәм көн дә гәзитләр хәбәрләр китерә:

– Тайгада шәһәрләр төзелә…

– Чирәм җир сөрелә…

– Галәмнән әйләнеп кайттылар…

Көненә ничәмә мәртәбә куела самавыр.

Көненә ничәмә мәртәбә әйтәсең:

– Чәй кайнап чыга бит,

Кайтырлар…

Кайтырлар…

Кайгы

Бу кайгыны язарга җитми талантым,

Акмый кан, бөгелми уй – турыга каттым.

«Әнкәең үлә… булмый… терелми», – диделәр…

Әй баттым ла, бигрәк зур кайгыга баттым.

Үзбәк мамыгыдай йомшак иде күңлем —

Имән кайрысына охшап кытыршыландым.

Кигән киемемдә бер коры җеп тә юк,

Ага күз суларым – тәмам чыландым.

Өннәрем төшкә әйләнде, төшләрем – өнгә,

Исәбем тайпылды, суынды назларым.

Көзләрем эсседә көйделәр, боз сукты җәемне,

Су булып эреде кышым, туңды язларым.

«Әнкәең үлә… булмый… терелми», – диделәр.

Нинди зур хисемә ак кәфен яптым.

Әй дуслар, әй илем, әй минем Ватаным,

Баттым шул, бигрәк тә зур кайгыга баттым.

Әни кирәк

Бишек тирбәтергә әни кирәк,

Йөрергә өйрәтергә әни кирәк.

Кулына алып чәбәкләргә әни кирәк,

Усал малайларны әләкләргә әни кирәк.

Ятлар ятим димәсенгә әни кирәк,

Өйләнгәндә киңәшергә әни кирәк.

Дөнья артка типкәләсә дә, әни кирәк,

Хатын сиңа үпкәләсә дә, әни кирәк.

Ә әнигә ниләр кирәк —

Уйлыйбыз шул ансын сирәк.

Гөләп

Сине күрсәм, җаным ташый минем,

Әллә нишлим, гөләп.

Бала чагым, яшьлекләрем кайта,

Күкрәгемдә гүләп.

Күптән, күптән ташлап киттек сине,

Яшибез без гөрләп.

Тик авырсак, сине юксынабыз

Шәһәрдә без, гөләп.

Шунда гына даруханәләрдә,

Зур акчалар түләп,

Блат белән генә табабыз без,

Син – дефицит, гөләп.

Балачактан мин урманга баргач

Җыяр өчен җиләк,

Бушка гына күп ашадым сине,

Аюкамыр-гөләп.

Инде хәзер сине күргән саен,

Җаным ташый гүләп.

Син бит минем яшьлек, туган ягым,

Минем япь-яшь йөрәк!

Бала чагымнан бер портрет син,

Чын копия, сурәт.

Чәнечкеле, әрсез, кәрлә куак

Син бит – мин ул, гөләп!

Җир яңара

Җир яңара, җир яшәрә,

Җирдә иске эзләр бетә.

Күпләр килә, күпләр китә —

Җир өр-яңа эзләр көтә.

Җирдә иске эзләр бетә,

Моңлы бер өн тирә-юньдә.

Гөрләвекләр юып үтә

Эзләрнең иң тирәнен дә.

Җир яшәрә, җир яңара,

Онытыла күпме җаннар!

Бөеклекне раслар өчен

Кирәк икән яңа каннар.

Җир өр-яңа эзләр көтә…

Чорлар рухание

Күренекле язучы, галим Нәкый Исәнбәткә 90 яшь тулган көннәрдә дә аның әдәби-фәнни эшенә бәйле суд процессы тәмамланмаган иде.

Нәкый Исәнбәтнең эш бүлмәсе.

Монда мохит сабыр, салмак, тын.

Гүя мең ел элеккеге бер көн

Сулап ята тарих һавасын.

Эпохалар исе сеңгән дивар…

Чуен һәйкәл сыман хуҗасы

Еллар буе уйлап утыра да

Язып куя чорның догасын.

Юк, ул инде җәһәт-җәһәт кенә

Атлап йөрми ишекле-түрле.

Тәүлек буе тып-тын уйлана ул,

Чорлар рухание шикелле.

Ә урамда әнә сәясәттә

Селкенүгә сыңар бер яфрак,

Үзгәрә дә ультра яңа заман,

Руханига эзли компромат.

Хәтта шыксыз ГУЛАГ әһелләре

Ягалмаган «яман» эшләрне

Аңа тагар өчен тырышалар –

Япь-яшь «дәүләт эшлеклеләре».

Әмма чуен һәйкәл тайпылмыйча

Басып тора туган җирендә,

Халкыбызның рухи мәйданында

Тарихларны алып иңенә.

Күр: һәйкәлнең маңгаена куна

(Тешләмәкчеме ул чуенны?!)

Мескен черки.

          Шигырькәем, тизрәк

Ташлап кит лә мондый уенны.

Һәм кереп кач горур Исәнбәтнең

Бүлмәсенә.

          Анда сафлык…

                    Тын…

Диванында әнә карт могикан

Сулап ята тарих һавасын.

Җәкәү дәдәй

Атаклы керәшен шагыйре Яков Емельяновның тууына 150 ел тулу уңаеннан

Җәкәү дәдәй, сине сагынам мин,

Йөз илле ел гомер үткәч тә,

Бу тарихның күпме патшалыгын,

Тәхетләрен җыеп сүткәч тә.

Җәкәү дәдәй, күпме әләк күрдең

Керәшеннән, татар, урыстан.

Ә чынында, әхлак дөньясында

Син түгел бит, алар ыристан.

Җәкәү дәдәй, син тырыштың һаман,

Җирдә булсын бары хаклык дип.

Саклыйк әле туган халкыбызның

Җырын, көен, телен саклыйк дип.

Бүген сине халкың ярата да,

Исемеңне илгә тарата.

Җәкәү дәдәй, Яков Емельянов,

Син бит безгә рухи бер ата…

Сине бүген халкың ярата!

Сабырларга

Сибгат Хәкимгә

Яратам мин сабыр кешеләрне,

Зур кораблар кебек, алар һаман

Тормыш давылларын ерып бара

Максатлары кушкан якка табан.

Маякларын дулкын капласа да,

Сабырлыктан алар ялыкмыйлар.

Корабларын давыл сытканда да,

SOS бирергә артык ашыкмыйлар.

Зур максатлар өчен җаннарына

Алсалар да күпме авыр яра –

Шырпы кебек чәчрәп кабынмыйлар,

Алар, домна кебек, салмак яна.

Шуңа бераз гамьсезләр дә кебек

Һәм усал да кебек бераз алар.

Тик битараф түгел, мәҗлесләрдә

Бәйрәм итсә купшы фразалар.

Мондый чакта алар ашыгалар

Бу мохиттән тизрәк югалырга,

Һәм кораблар кебек китә алар

Зур максатлар кушкан юлларына.

Юллаучы

Илһам Шакировка

Алар безнең, яңа бу заманның

Иң алдынгы сәнгать батыры:

Шигърияттә – Тукай,

Музыкада – Сәйдәш,

Сәхнәләрдә – Илһам Шакиров.

Син аларны, син аларны тыңла,

Ваклыклардан әгәр ялыксаң.

Яшәүләре – бик тә гади, тыйнак,

Сәнгатьләре – бөек, халыкчан.

Болгар-йорттан,

Идел-йорттан килгән

Әманәтләр әле сау монда.

Ватандарлык, илгә тугры булу

Горур яңгырый алар моңында.

Алар моңы безнең иң-иң татлы,

Нечкә хисләр булып агыла.

Безнең рухны илтә бара алар

Алга, яңа чорлар ягына.

Чорлар белән чорлар арасында

Мосафирлар алар, юлаучы.

Бүгенгенең бөек гамәлләрен

Киләчәккә таба юллаучы…

Сәхнә…

Җырны кайнар алкыш белән

Халык кат-кат ала чакырып —

Тукай сүзе,

Сәйдәш музыкасы,

Юллаучысы – Илһам Шакиров.

Фәндәс аланы

Без, бер төркем татар әдипләре һәм җәмәгать эшлеклеләре, ел саен диярлек июль аенда Казан читендәге Аккош күленнән ерак булмаган матур бер аланда мәҗлес корып, гәпләшеп утырабыз. Бу алан татар халкының күренекле сәясәтчесе һәм җәмәгать эшлеклесе Фәндәс Сафиуллинның җәйге йорты янәшәсендә генә. Шуңа күрә без аңа «Фәндәс аланы» дип исем куштык.

Сәйран кылдык Фәндәс аланында…

Мең елларга суздык хыялны.

Тарихыбыз буйлап бер сәяхәт

Диеп булыр иде бу ялны!..

Эзен салган монда ханнарыбыз,

Чирәменә ятып ял иткән…

Шул ук үләннәргә чалкан төшеп,

Уйга талучылар без икән…

Уйдык-уйдык күлләр…

Чал Иделнең

Борынгы бер юлы бу, диләр —

Каспиена туп-турыдан чапкан,

Яшь булган шул Идел, и юләр!..

…Шушы иске, изге бер урында

Җәйрәп ята Фәндәс аланы…

Җәйләр җитсә, күңел җирси башлый —

Сагынабыз шушы яланны!..

Аннан күмәк монда җыелабыз,

Мең елларга сузып хыялны…

Тарихыбыз буйлап бер сәяхәт

Диеп булыр иде бу ялны!..

Чишмә

Әдәби остазым, якташым, танылган язучы Шамил Бикчуринга

Күңелемдә әллә күпме еллар

Яшеренеп йөри бер җырым.

Ул сулкылдап шакый күңелемне…

Бу җыр синме, Шамил Бикчурин?!

Син җыр кебек олы, моңлы идең,

Син җыр кебек ачык, җилбәгәй…

Синдәйләрне чорлар алып китми,

Синдәйләргә салкын җил бәрмәй.

Җиз чәчеңне җилдә җилфердәтеп

Йөрисеңдер әле урамда.

Озын кулларыңны бутый-бутый

Йөзәсеңдер тормыш-буранда.

Мәҗлесләрдә бас тавышың белән

Тетәсеңдер таныш ария.

Тыңлыйлардыр сине, бердәй тынып,

Татар Мәрьям, урыс Мария.

Бүген сине җыр итәргә телим,

Син сулкылдап җанга дәшәсең.

Әй, яшәсен икән бу дөньяда,

Синдәй фида җаннар яшәсен.

Синдәйләр аз, синдәй киң күңелле

Адәмнәргә кытлык, йа Ходам!..

Кече күңеллелек өлкәсендә

Син бит безнең соңгы могикан.

Ташны бәреп чыккан чишмә кебек,

Күкрәгемне бәреп чык, җырым!

Безне тартты җырга, шигърияткә

Шигъри җанлы Шамил Бикчурин.

Ут һәм су

Ә син яшәргә куркасыңмы?

Мин дә курыкмыйм…

Рөстәм Мингалим

Беребезне күбәүләр ут диделәр,

Беребезне күбәүләр су диделәр;

Ләкин җирнең ике якын юлдашы –

Ут белән су – мәңгелеккә дуслашты.

Кайберәүләр бу дуслыктан көнләшә

(Тик куркалар бугай бераз гөнаһтан).

«Бу бит, диләр, сыймый физик законга,

Ничек инде ут белән су дуслашкан?!»

Кайберәүләр бу дуслыкка ышанмый:

«Ут белән су мәңге дошман ич!» – диләр.

Тик үзләре, сусаганда шигырьгә,

Ут белән су җырын кушып эчтеләр.

Кайберәүләр бу дуслыктан куркалар.

Курка алар дөньяны су басудан,

Курка алар без тудырган җырлардан,

Бу дөньяга дуслык уты кабудан.

Кайберәүләр бу дуслыктан көлделәр:

«Ут кабынса, су сүндерер», – диделәр.

Берәүләре батыраеп киттеләр —

Ут белән су арасына керделәр.

Тик алары бик тиз һәлак булдылар —

Утта янып, суда батып үлделәр.

Шунда гына бик күбәүләр бу җирдә

Бөек дуслык бар икәнен белделәр.

Көтмим

Кеше түземле дә…

Табигате бунтарь булса да

Көтә белә…

Рәдиф Гаташ

Түземлегем җитеп, һаман көттем —

Сабый чакта көттем җылы аш,

Егет чакта олы сөю көттем,

Бер шәп малай көттем, ир булгач.

Кая барсам, шунда көттерделәр:

Иген чәчсәм – яңгыр көттерде,

Акча алсам – кассир көттерде,

Юлга чыксам – такси көттерде.

Җылы сүзләр бик көттереп килде,

Көтеп алдым якын дусларны,

Ачу килсә көттем бер зилзилә,

Бик лаеклы көттем дошманны.

Булды вакыт, ялган бик тиз килде,

Ә дөреслек озак көттерде.

Берәү, хәтта олы бәхетне дә

Егерме ел гына көт, диде,

Һаман көттем, ләкин эндәшмәдем,

Дәшәр өчен, вакыт көттем мин.

Вакыт җитеп, түземлегем беткәч,

Киләчәккә үзем киттем мин.

Хәзер мине беркем көттералмый,

Көтүләрдән туйды заман да.

Мин бәхетне хәләл көчем белән

Карар кылдым үзем табарга.

Ике ашкыну

Ерак-еракларга

Торналар очып бара.

Ркаил Зәйдулла

Малай:

– Хыялым булып,

Болытлар оча,

Җилләр дә оча,

Кошлар да оча

Сихри якларга.

Шулар шикелле

Очар идем лә

Мин шул якларга,

Ерак-еракларга!..

Бабай:

– Хәтерем булып,

Болытлар оча,

Җилләр дә оча,

Кошлар да оча

Сихри якларга.

Шулар шикелле

Очар идем лә

Туган якларга

Ерак-ераклардан…

Галәми зат

«Әйдә, яула бу дөньяны!»[8]

Дөнья синнән калмасын.

Син аласы офыкларны

Башка берәү алмасын.

Күк-Тәңребез кемнәрнең кем

Икәнен анык белгән.

Көч-куәтне, акыл-аңны

Лаеклы, гадел бүлгән.

Синең бездән аермаң шул:

(Моны әйтү бик зарур)

Безнең өчен – дөнья бик зур,

Дөнья өчен – син бик зур!

Дөньяви зат кына түгел,

Галәми зат булдың син.

Яшәешнең иң-иң пешкән,

Алма кебек мәмрәп төшкән

Мизгелендә тудың син.

Әйдә, яула бу дөньяны,

Чат саен када әләм.

Йолдызлар, мең еллар аша

Күз кыса сиңа Галәм.

Чакыра сине Галәм.

Синдә генә

Идеал-хыялда түгел,

Түгел сурәт-рәсемдә —

Безнең гап-гади бөеклек,

Табигать, синдә генә.

Урманнар юмартлыгыннан

Үрнәкләр ала-ала,

Идеалда, хыялында

Кеше дә юмартлана.

Далалар киңлеген күргәч

Киңәя безнең җаннар.

Яктырып китә күңелләр,

Атканда аяз таңнар.

Чишмәләр сафлыгын тыңлап

Чистара кеше үзе.

Якты кояш, тулган айдан

Елмая бара йөзе.

Күкләрнең бөеклегеннән

Омтылыш, өлге алып

Үтәсе килә галәмне,

Комета кебек ярып.

Җирем, тик син бай булганда,

Бай була ала кеше.

Тик сине, сине ярату –

Аның иң төпле эше…

…Идеал-хыялда түгел,

Түгел сурәт-рәсемдә –

Безнең гап-гади кешелек,

Табигать, синдә генә.

Өч плакат
(Триптих)

1. Ышанырга

Аллага ышанырга!

Мәхәббәт алласына,

Матурлык алласына,

Көч, рух алласына!

Ышанырга

Яшел чирәм арасындагы

Энә күзедәй нәни бөҗәк алласына

Һәм динозавр, фил, кит алласына!

Ышанырга

Татарстанның Шөгер төбәге

Аланлык авылындагы чөгендер басуында

Моннан бик күп еллар элек

Әнкәм онытып калдырган көрәк алласына;

Шул ук авылда

Үзе үләсе көнне

Әткәм бүкәнгә чабып калдырган

Балта алласына!

Ышанырга

Җир өсте алласына

Һәм җир асты алласына;

Су өсте алласына

Һәм су асты алласына;

Ут һәм җил алласына;

Эт һәм кеше алласына!

Үз аллаңа һәм күршең алласына!

Ләкин ышанмаска

Өметсезлек алласына,

Җирдә бернигә дә, беркемгә дә

          ышанмау алласына…

2. Сагынырга

Сагынырга

Җир шарының тыныч киләчәген;

Юньле үлем белән үләчәгең

(Ул барыбер сиңа килми калмас);

Сагынырга

Инде күптән үлгән,

Син белмәгән һәм белгән

Әби-бабаларыңны, апа-абыйларыңны,

          эне-сеңелләреңне, әти-әниеңне;

Бик сагынган чагыңны да сагынырга –

          күзең яшьле чакны,

          сугыш елларындагы фәкыйрь

          балачакны,

          сагышлы йөзеңне —

Үз-үзеңне һәрчак сагына бел!

Һәм, әлбәттә, сагына бел

          иң бәхетле көннәреңне,

          сөйгәнең кочагында үткәргән

          төннәреңне,

          шаркылдап көлгәнеңне!

3. Кызганмаска

Кызганмаска

Җирдәге беркемне дә һәм бернине дә.

Табигать бар иткән

Һәрбер әйбер, һәр күзәнәк, һәр күренеш

Чиксез бөек.

Ә бөекләр кызганыч булмыйлар

                    беркайчан да!

Шул исәптән син үзең дә!

Үлән арасыннан йөгергән бөҗәк

Күкләрдә кояш, җирдә чәчәкле җәй.

Парланып ята болында яшь кизәк.

Диңгез-елгалар тулы җылымса су,

Үлән арасыннан йөгерә бөҗәк.

Әлсерәп ята җир июнь эссесендә,

Алты кыйтгасы – алты җылы түшәк.

Алты кыйтганың кайсына юл алдың,

Үлән арасыннан йөгергән бөҗәк?

Алты кыйтганың гаугалы бары да,

Борын-борынгыдан ил-халыклар үҗәт.

Сак бул, синең дә гомерең кыл өстендә,

Үлән арасыннан йөгергән бөҗәк.

Бикфорд шнурына юлыгырсың ялгыш,

Канатларың янар ялкында дөрләп.

Энтомолог энәсенә килеп эләгерсең,

Үлән арасында күп йөрсәң, бөҗәк.

Кинәт өстеңә химикат сибәрләр

Яки самолёттан атарлар төзәп.

Тукталган җиреңнән кузгалма, катып кал,

Үлән арасыннан йөгермә, бөҗәк!

Алты кыйтганың һәр мыскал җирен

Замана күзләре торалар күзләп.

Синең йөгерүең күптән экранда,

Үлән арасына качма да, бөҗәк.

Кайда соң Ватаның?

Вавилонмы, Риммы?

Әллә Бөек Болгармы – сыртың тулы бизәк.

Тиз генә борыл да өеңә йөгер син

Үлән арасыннан гына, бөҗәк.

Хыялый төбәктә

Бу төбәктә талгын җилләр исә,

Иренеп кенә шаулый тирәкләр.

Давыл монда килеп җитә алмый —

Тотып кала таулар-терәкләр.

Монда шундый тын елгалар ага —

Ник бер дулкын каксын ярларга!

Тузганаклар ап-ак мамыкларын

Очырталмый бөтен яланга.

Еланнар бар монда, тик агусыз,

Сандугачлар сайрый белмиләр.

Кешеләре тик картлыктан үлә,

Бәхетсезлек белән үлмиләр.

Монда солых та юк, сугышлар да,

Сөю дә юк монда, нәфрәт тә.

Киләчәккә бөек өмет тә юк,

Һәм көтелми һичбер дәһшәт тә.

Үзгәрүчән мизгелләр юк монда,

Монда – көннәр, еллар, гасырлар…

Шагыйрь монда шигырь яза алмый,

Һәм көнозын йоклый батырлар.

Әгәр ялгыш монда килеп чыксаң

Катып калыр иде йөрәкләр.

Ярый әле, хыял җимеше бу,

Ярый, җирдә юк бу төбәкләр.

Агым

Иделләргә кушылып, Чулман ага,

Аңа кушылып, нәни Зәйләр ага…

          Җәйләр ага.

Мул көзләргә кушылып, кышлар ага,

Кышка кушылып, яшел язлар ага…

          …Назлар ага.

Ага сулар, суда саллар ага,

Салга кунып, карт бер карга ага…

          …Бар да ага.

Җилләр ага, ак болытлар ага,

Нефть, руда, тимер, күмер ага…

          …Гомер ага.

Аермыйк

Аер имәнне яфрак-ботагыннан —

          ул гап-гади кискә булып калыр.

Аер ярканатны ике канатыннан —

          ул гап-гади тычкан булып калыр.

Аер Иделне дулкын-суларыннан —

          ул гап-гади чокыр булып калыр.

Аермыйк имәнне яфрак-ботагыннан,

          Ярканатны ике канатыннан,

          Иделне дулкын-суларыннан –

Дөньяда болай да

          кискәләр,

          тычканнар,

                    чокырлар җитәрлек ич.

Җирем

И Җирем син, Җир шарым,

Минем яраткан ярым!..

Мин сиңа карап торам –

Син бит илаһи бер җан.

Син үзеңә туплагансың

Бар Галәмнең уйларын,

Бар җиһанның моңнарын;

Безнең бөтен аһларны,

Аһларны, аһ-зарларны;

Иң олы шатлыкларны,

Иң кече ваклыкларны.

Синдә, тик синдә генә

Бу дөньяның өннәре.

Бөтен рәхәт көннәре,

Газап тулы төннәре,

Зәңгәр тасма Сөннәре,

Афродита сыннары,

Мәхәббәтнең чыннары,

Моңсу-татлы җырлары.

Иңнәреңдә зур таулар,

Илләреңдә зур даулар.

Ракетадан ут ачарга

Әзер торалар яулар.

Кыл өстендә тетрәп тора

Ничә миллиард җаннар!

Сукма, Җир, сукма чаңнар,

Акмасын янә каннар,

Тетелмәсен ул җаннар.

Без булмасак, кемнәр әйтер

Сиңа дөнья рәхмәтен?!

Кемнәр татыр ташып торган

Бу дөнья мәшәкатен?!

Кемнәр язар яшәешнең

Йөрәкләрдә сулгып торган

Рәхәтен, җәрәхәтен?!

Туймадык рәхәтеннән,

Ташлама рәхмәтеңнән.

Югалтма син, югалтма

Болын тулы гөлләрне,

Гөлләр төсле илләрне,

Илләр күрке телләрне;

Иминлекләр теләп искән

Дипломатик җилләрне.

«Инде сугыш булмый икән»

Дигән изге сүзләрне.

Шулар өчен канын койган

Асыл җанлы ирләрне.

И Җирем син, Җир шарым,

Минем бердәнбер ярым.

Галәмнең йөзек кашы,

Дөньяның асыл ташы;

Кояш, Ай, Венераларның —

Җиһанның акыл башы;

Адәми затның бишеге,

Чиксезлекнең киң Галәмгә

Баккан алтын бишеге.

Синдә… Синдә Ватаным,

Татлы Татарстаным!

Синдә назым-Казаным,

Бөтен зарым, язганым,

Никтер мин гомер сөрүнең

Күрмәм кебек азагын

Һәм дә үлем газабын…

…И Җирем син, Җир шарым,

Булчы мәңгелек ярым…

Әлли-бәлли бәү итмә

Әлли-бәлли бәү итә,

Балалар йоклап китә,

Балалар йоклап киткәч,

Баштан күпме уй үтә.

Аналар бишек янында

Әлли-бәлли бәү итә.

Әлли-бәлли бәү итә…

Еракларда,

Ватан өчен

Көрәш барган ят җирдә,

Ят туфракка башын куеп,

Ватандашлар, ир-егетләр

Әлли-бәлли бәү итә.

Әлли-бәлли бәү итә…

Әткәй-әнкәй, каберегездә

Тыныч йоклагыз сез дә.

Бу – улыгыз,

Көн дә шулай

Сезнең өчен яшь түгә…

Әлли-бәлли бәү итә…

Әлли-бәлли бәү итә…

Гасыр, чор тузанын кагып,

Күпме заманнар үтә.

Шауламагыз, тын торыгыз,

Зур курганнарны ябынып.

Легендалар, мифлар йоклый,

Алыплар черем итә…

Әлли-бәлли бәү итә…

Әлли-бәлли бәү итә…

Җир тормышы, сизәсеңме,

Язмышың кыл өстендә.

Җирне үк юк итү өчен,

Күпме атом, ракеталар

Аягүрә баскан көе

Әлли-бәлли бәү итә…

Әлли-бәлли бәү итмә,

Җирем, син йоклап китмә…

Бу дөньяда

Бу дөньяда мин дә бер генә кеше,

Бу дөньяда син дә бер генә кеше.

Бу дөньяда күп түгел без –

Ничә мең генә кеше.

Ничә мең генә кешенең

Ничә мең генә уе.

Уйларны килештералмый

Яшибез гомер буе.

Бу дөньяда мин үземчә хаклы ич,

Бу дөньяда син үзеңчә хаклы ич.

Бу дөньяда мең-мең ирнең

Меңе меңчә хаклы ич.

Мең ирнең мең хаклыгына

Бер урта табып кара.

Шул уртаны эзли-эзли,

Гомерләр үтеп бара.

Бу дөньяга мин дә мәңге килмәгән,

Бу дөньяга син дә мәңге килмәгән.

Бу дөньяга бер адәм дә

Мәңге килдем димәгән.

Мәңге килдем димәсә дә,

Кем үләргә җан ата?!

Яшәү өчен тартышабыз,

Ә гомер агып ята.

Бу дөньяда син дә яшәргә тиеш,

Бу дөньяда мин дә яшәргә тиеш.

Бу дөньяда ничә кем бар –

Хет бер яшьнәргә тиеш.

Яшьнәгәндә, кемдер янар,

Соңгы йолдызлар сыман.

Тик исәннәр Кеше булсын,

Качмасын җирдән иман.

Матур гына, күркәм генә, төз генә

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.

Notes

1

Бу шигырь Татарстан тарихында беренче тапкыр президент сайлаулары үткәрелү уңаеннан язылды һәм 1991   елның 12   июнендә «Шәһри Казан» газетасында басылып чыкты (автор искәрмәсе).

Артка

2

«Татар кешесе» дигән җыр шушы шигырьгә нигезләнгән. Музыкасын Луиза Батыр-Болгари иҗат иткән.

Артка

3

Үзен үзе ашаучы. Төньякта яшәүче аз санлы бер халыкны руслар шушы исем белән атый.

Артка

4

Татарның беренче тарихи нәфис фильмы – «Борынгы Болгарны сагыну» сценарие авторларының берсе булуыма ишарә (автор искәрмәсе).

Артка

5

«Татар поэзиясе антологиясе» нең төзүчесе булуыма ишарә (автор искәрмәсе).

Артка

6

Төркиядә татар китабы күргәзмәсе оештыручылар белән бер самолётта татар халкының күренекле дәүләт һәм җәмәгать эшлеклесе Мөхәммәт Сабиров та очты.

Артка

7

Сара Садыйкова музыкасы.

Артка

8

Атаклы гаскәр башы Мүкәлинең Чыңгыз ханга киңәше (Ә.  Карадауанның «Чыңгыз хан» дигән китабыннан).

Артка