Илфак Ибраһимов, Гөлзадә Бәйрәмова, Фәйрүзә Мөслимова
Безнең Туфан

Редколлегия:

Р. И. Вәлиев, М. Г. Арсланов, И. М. Ибраһимов, Р. Г. Ханнанов, И. К. Сәгъдәтшин

Төзүчеләр:

Илфак Ибраһимов, Гөлзадә Бәйрәмова, Фәйрүзә Мөслимова

© Татарстан китап нәшрияты, 2015

© Ибраһимов И. М., Бәйрәмова Г. Ә., Мөслимова Ф. Ә., төзү, 2015

Туфан белән горурлану, иҗатына соклану көчәя бара

Минтимер Шәймиев,

Татарстан Республикасының

беренче Президенты

Туфан – тормышның ямен дә, тәмен дә, мәгънәсен дә, идеалларын да үз туган җирендә, үз милләтенә хезмәттә тапкан затлы, зыялы шәхес, татар баласы. Көн артыннан көн үтә, еллар уза, Туфан хәзергәчә күз алдында, мыек астыннан елмаеп, дәррәү кабынып китә… Аның әсәрләрен, аның турында истәлекләрне телевизордан да, газета-журналларда да, Интернетта да күрәм, хәтеремә аның кайчандыр әйткән сүзләре килә дә, фәлсәфи уйларга биреләм. Дөрестән дә, иҗатында кайчак тарихка мөрәҗәгать итсә дә, гамендә һәрвакыт татарның бүгенге язмышы иде. Ул, Тукай шикелле, табигать матурлыгына мөкиббән, иҗади илһамын авылдан эзләде, очрашканда, авыл турында сөйләми калганы бик сирәк иде. Ул бит әдәби геройларын да, тормыштан, үзебезнең арадан алып, сәхнәгә менгерде, без тамашачыларга күрсәтеп бирде: сез менә шулай яшисез, ә бит башкача яшәргә дә мөмкин, дип, бу дөньяны игелеклерәк, яхшырак итү юлларын тасвирлап бирде. Аның бу омтылышы бигрәк тә үзгәртеп кору елларында ачык чагылды.

Гомумән, минем фикеремчә, Туфан Миңнуллинның иҗаты киләчәк буыннар өчен үлемсез халык иҗатына тиң кадерле мирас булачак. Чөнки аның бөеклеге, фикер тирәнлеге, халкыбыз өчен әһәмияте көннән-көн ныграк ачыла, аның белән горурлану, иҗатына соклану көчәя бара.

Әйе, горурланабыз, Туфан Миңнуллин белән бер чорда яшәвебез, аны шәхсән белүебез белән бәхетлебез. Бу яңгыравык сүзләр түгел, күңел түреннән чыккан хисләр.

Язмыш дигәнең кызык нәрсә бит ул. Мин моңа Туфан белән бер утырып сөйләшкәндә инандым. Язмыш безне, тизрәк очраштырырга теләгәндәй, гел янәшә йөрткән булып чыкты. Икебез дә авыл балалары, икебез дә бер үк чорда Казахстанда чирәм җирләр күтәреп йөргәнбез: ул – Кустанай өлкәсендә хисапчы, мин – Павлодар өлкәсендә комбайнчы студент. 1960   еллар башында ул – Минзәлә театры артисты, мин – Минзәлә районара «Сельхозтехника» берләшмәсе башлыгы. Ниһаять, Казан һәм безне таныштырган, якынайткан Камал театры. Ул – шактый ныгып килүче драматург, мин – мелиорация һәм су хуҗалыгы министры, театр сөюче. Дөресен әйтергә кирәк, безне гомер буе янәшә тоткан көч ул, һичшиксез, театрга, сәнгатькә, әдәбиятка мәхәббәт иде.

Дөрес, соңрак без Туфан белән зур сәяси мәйданга да бер чордарак аяк бастык. СССР халык депутатлары булып Мәскәүләрдә йөрдек. Татарстан Дәүләт Советы сессияләрендә ул – депутат, мин – аның шактый четерекле сорауларына җавап бирүче Президент. Шунысын әйтәсем килә: гаять катлаулы чорларда халык мәнфәгатьләрендә дөрес карарлар кабул итә алуыбызда Туфан Миңнуллинның да роле зур булды. Туфан үзен һәрчак лаеклы тота белде. Гомумән, без бер-беребезне тигез күреп, үзара ихтирам итеп аралаштык.

Туфан, заманча дөньяви процессларны, глобальләшү үзенчәлекләрен яхшы аңлаган хәлдә, бу проблемага ераккарак китеп карый белә иде. Җир шарында ни генә булмасын, кеше барыбер үзенең тамырларын эзләячәк, дип санады ул. Мин аның бу фикерен бүген – халкыбызның тарихи-мәдәни мирасын торгызу һәм саклау эшенә керешкәч – тагын да ныграк аңладым. Иманым камил, Туфан әсәрләрен укып, аның фикерләрен аңлап, васыятьләрен үтәп яшәсәк, тарихта эзебез югалмас.

Беренче бүлек

Рамил Ханнанов

Ничә Туфан бәхәсләшә аларда

Туфан ага Миңнуллин белән мин үз гомеремдә нибары өч тапкыр очрашып, сөйләшеп, фикерләшеп калдым. Аның беренчесе университетта соңгы курста укыганда булды. Без – татар яшьләре – «Шәрык» клубына җыелган идек. Туфан ага белән очрашуга… Бирегә ул Нәҗибә апа һәм оныгы Данияр белән бергә килде. Чәй өстәле янында шактый гына кызыклы әңгәмә булды. Татарның олпат әдибеннән бераз шүрләтсә дә, аңа бер-бер артлы сораулар яудырганыбыз исемдә. Туфан ага, безне сынап, үзе дә сорау арты сорауларын кызганмады. Замана яшьләрен, аеруча да фикерлеләрен ярата, аларны өйрәнә иде ул…

Икенче очрашу, инде мин укуны тәмамлап, университетта эшли башлагач булды. Татар драматургиясе һәм аның төрки әдәбиятлар контекстында формалашу үзенчәлекләрен кандидатлык диссертациясе кысаларына тупларга омтылып йөргән көннәремнең берсе иде. Уку йортыбызның «Мизгел» яшьләр театры Туфан аганың «Ай булмаса, йолдыз бар» әсәрен сәхнәләштерде. Режиссёр Марсель Җаббаров, күренекле драматургыбызны инде ничә тапкырлар чакырып та, аерым сәбәпләр чыгып, гел килә алмыйча калуына үзенә генә хас бер борчылу белән янып йөри, премьера көнне бик үзгәрә, уйга кала, инде ышанып бетмәсә дә, Туфан Миңнуллинның да килүе мөмкин, дип, безгә хәбәр салып куя. Һәм килә Туфан ага… Килү генә бер хәл, спектакльгә зур бәя бирә. Чыннан да, «Мизгел» сәнгатьнең бар таләпләрен күздә тотып иҗат итә, аны тамашачы ярата, төрле районнарга гастрольләр оештырыла, хәтта «Халык театры» исеменә лаек була!

Менә шулай әвәрә килеп йөргән вакытта (журналистлар белән теге яки бу рольне башкаручыны, режиссёрны, хәтта Туфан аганың үзен «кавыштырып» чабулаганда), әйдәман драматургыбыз белән минем арада кем булуым, ни белән шөгыльләнүем һ. б. хакында җәһәт сүз алышу булды. Мин, аның телефон номерын сорап алып, «Илһам» әдәби иҗат берләшмәсенә (бу вакытта аның җитәкчесе идем) чакырачагыбызны әйттем. Туфан ага сынаулы караш ташлады…

Берничә көннән теге номерны җыям. Туфан Миңнуллинның көр тавышы минем үтенеп чакыруга (яшьләр арасында пьесалар язарга теләк-омтылыш, хәтта беренче тәҗрибәләр дә бар, тик тиешле юнәлеш бирердәй остаз юк!) уңай җавап кайтара. Тиешле вакытка килә, очрашабыз… Аудиториябез шыгрым тулы. Туфан ага шат: иҗат турында ачылып китеп сөйләшердәй егет-кызлар, яшь мөгаллимнәр бар, драматургия буенча диссертация әзерләнә…

Туфан ага белән өченче очрашуым шулай була. Әлбәттә, яшьләр өчен бихисап тәҗел фикерләр яңгырый, даими очрашып торырга килешенәбез, драматург берничә өметле яшь «пьесачыны» шефлыкка алырга вәгъдә бирә. Әмма… бу очрашуыбыз соңгысы булуын ул вакытта кем уйлаган?!

Еллар узган. Соңгы очрашуыбызда Туфан аганың иҗат турында әйткән бер, әмма берәгәйле фикере истә: «Матур әдәбият әсәре тудыру өчен, бер Туфан булып кына язу җитми, әсәрдә ничә персонаж булса, ничә образ катнашса, минем күңелдә дә шулхәтле Туфан була. Үз-үзең белән бәхәсләшеп, гадел хакыйкатькә җитәргә, укучы-тамашачыңа да шуны җиткерергә кирәк!»

Олуг әдиптән зур иҗат кала. Басылганнары һәм басылмаганнары, әйтелеп бетмәгән фикерләр… Туфан ага безне калдырып киткәч тә шулай булды. Тәкъдим ителә торган өч повесть (берсе төгәлләнмәгән) һәм өч пьеса (берсе төгәлләнмәгән) әле моңа кадәр киң җәмәгатьчелеккә таныш түгел иде. Без ул кулъязмаларны редакцияләргә, үзгәреш кертергә, пьесаларның автор билгеләгән исемнәрен алмаштырырга җөрьәт итмәдек. Ул әсәрләр кайчандыр язылып онытылган, читкә куелган кулъязмалар түгел, ә әдипнең тән һәм җан җылысын гомеренең иң соңгы мизгелләрендә үзенә сеңдереп калган язмалар – ничек бар, шулай калсын, дидек. Алар әдипнең иҗат лабораториясен дә хәтерләтәдер әле. Бер нәрсәдә шигебез юк: бу өр-яңа әсәрләр сезгә ошаячак! Нәкъ Туфанча, яшәешебезнең төрледән-төрле актуаль мәсьәләләрен кыл үзәккә куеп, ничәмә-ничә Туфан бәхәсләшә аларда!

«Бетсен ирләр, яшәсен хатыннар!» ике пәрдәле комедиясе, Туфан Миңнуллинның һәр әсәренә хас булганча, иң баналь тоелган проблеманы галәми яссылыкта киң, колачлы һәм җәмгыяви яктан актуаль рәвештә ача: гомерләрен бергә уздырган ир белән хатын (Вәсим белән Вәсимә) бер-берсеннән туйган. Аеруча да хатын. Арадагы сүзалмаш бәхәс вакытында Вәсимә иреннән канәгать булмавын белдерә – конфликт үстерелгәннән-үстерелә бара. Ахыр килеп, хатын дөньядагы барлык ир затларының юкка чыгуын Ходайдан сорауга ук барып җитә. Кискен конфликтны шартлы аллегорик Сихерче карчык хәл итә: Җир шарында бер генә ир-ат та калмый.

Әлеге вакыйга җәмгыятебездәге бик күп проблемаларның   – каршылыкларның калкып чыгуына китерә: «аллар» адарына башлый, акчага ләззәт бүләк итеп көн күргән тәтәйләр газап чигә, Вәсимәне каргый, кеше хокукларын яклаучылар баш калкыта, гомерен ялгызлыкта үткәреп, башкаларның ирләрен бер ярты аракыга яллап, йә булмаса, башкача кодалап нужа куган авыл хатыннары пошаманга төшә һ. б. Коточкыч хәл! Бер селтәнүдә меңәрләгән еллар буе үз җаена аккан җәмгыять җимерелә.

Вакыйга-мизансценаларны Туфан Миңнуллин һәрвакыттагыча оста, шома үрә, хәтта бу очракта алар аерым лозунглар белән «беркетелеп» тә барыла. Вәсимә белән калган персонажлар арасында туган тартышулар шаукымына бирелгән укучы-тамашачы төп героиняның йокыдан куркып уяну эпизодында гына исенә килә. Баксаң, болар һәммәсе начар төш кенә икән бит.

Әйе, бер караганда формада оригинальлек юк – күп әсәрләргә хас клише. Автор бу очракта нәрсәсе белән алдыра соң? Әлбәттә, эчтәлек белән, астарлы гыйбарә-җөмләләре, гадилеге, ләкин тирән фәлсәфи фикере белән.

Татар әдәбиятында фикер драматургиясе буенча үзенең абруйлы исемен булдырган Туфан Миңнуллин, игътибар итегез, татар халкы турында гына язмый. Комедиядә башка милләт вәкилләре дә актив. Бу үз чиратында автор күтәргән проблемаларның Россиядә яшәүче һәммә милләткә, хәтта дөньякүләм даирәдә актуаль булуын раслый. Тикмәгә генә ул пьесаны «Җир шары өстендә урын-җире җәелгән карават» ремаркасыннан башламый.

Кызганыч, әсәрнең драматург тарафыннан эшләнеп бетмәгәнлеге үзен сиздерә. Камилләштерәсе урыннарга әдип күпнокталар куеп калдырган. Аеруча чит милләт вәкилләренең репликалары язылмаган. Шулай да комедиянең, төгәлләнгән сәнгать әсәре буларак, әдәбиятыбызда үз урыны бар.

«Әбрәкәй» комедиясенә тукталсак, алдагысы белән чагыштырганда, әсәрне тулаем эшләнеп беткән дип саный алабыз.

Вак кына кебек тоелган бер мәсьәлә: федераль трасса буенда утырган гади бер татар авылында гомер итүче карт белән карчыкның бакча башын пассажир-шофёрлар бәдрәфкә әйләндереп бетергән. Аптыраган әби белән бабай туктаган машина-автобуслардан төшеп, күнегелгән урыннарына йөгерүче халыкны куып җибәреп тора. Узгынчылар арасында Германиядән килгән эшмәкәр дә бар. Ул картларга бәдрәф салып куярга тәкъдим итә, әби белән бабай шулай эшлиләр дә. Шуннан китә тикшерү, төпченү. Кайсы гына оешмалардан килмиләр…

Туфан Миңнуллин комедиядә гади генә мәсьәлә аша җәмгыятебезгә хас проблемаларны ачып сала. Прокурор-полицейскийларның да, янгын сүндерүче, салым инспекторларының да, кәттә егетләрнең дә реаль портреты күз алдына килеп баса. Автор фикерен җиткерүдә авыл диванасы Хәяли дә үз урынында.

Пьеса тирән фәлсәфәгә корылмаган, эчке конфликтка да урын юк кебек, фәкать бер фокус – кешелек шуннан башка тереклек итә алмый торган ихтыяҗ атрибуты – бәдрәф тирәсендә оешкан.

Фольклорда без әкиятләрне берничә төркемгә бүлеп өйрәнәбез. Шунда тормыш-көнкүреш әкиятләре чынбарлыкны бик тә тәфтишле һәм гади итеп яктырта. Туфан Миңнуллинның «Әбрәкәй» комедиясен дә мин «тормыш-көнкүреш комедиясе» дип атар идем. Тик бер ягы бар: әсәрдә күтәрелгән бәдрәф проблемасы киң җәмәгатьчелеккә бер ягы белән генә таныш – уңайлырак кай урында туктап, ихтыяҗны үтәргә?! Ә юл өстендә утырган авыл халкы мәсьәләнең ике ягыннан да хәбәрдар. Ләкин алар күп түгел, азчылыкны тәшкил итә. «Әбрәкәй» шул ягы белән дә актуаль: кеше хәлен кеше белми, үз башына төшмәсә!

«Го-о-о-ол!» – кызганыч, тәмамланмаган комедия. Туфан ага аның жанрын да «сатирик комедия» дип билгеләгән булган. Катнашырга тиешле унтугыз персонажның ул язып өлгергән мизансценаларда нибары алтысы гына катнаша. Глобаль, актуаль тема күтәрә автор, аны проблема дәрәҗәсендә кискенләштерә: «уеннардан «дан» дигән төшенчә югалды», «чын спортта акча төп рольне уйнамаска тиеш…» Һәм фикер тирәнлегенә төрелгән проблеманы Артист авызыннан әйттерә. Билгеле, автор позициясе әлеге персонаж аша уздырылырга тиеш була… Ни кызганыч, тулаем әсәр белән таныша алмыйбыз. Көчле сатира буларак, «Го-о-о-ол!» комедиясе күп еллар сәхнә тотар иде!

Әлеге китапка туплап бирелгән өч проза әсәре дә үзләренең Туфанча гади, «тәмле телле», реаль яшәешебезнең фотокүчермәсе булулары белән кыйммәт.

Унбиш бүлектән торган «Хат башы – яз каршы» повесте   – хатлардан оешкан әсәр. Иҗатка омтылган Чулпан исемле кыз белән яшь язучы Ризван Маликов хат алыша. Сүз фәкать иҗат, әдәбият, дөньяны танып белү турында гына бара. Аларның бу иҗади фикер-киңәш алышуына Чулпанның әбисе Сөембикәнең Ризванга язган хаты сәбәпче була. Кызларының киләчәк язмышы өчен борчылган (шагыйрә була күрмәсен тагын!!!) әти-әни дә повестьны «оештыруда» үз хатлары белән «катнаша» – кискен каршылык туа – өч буын арасында аңлашылмаучанлык чоңгылы барлыкка килә, кызыксыну даирәләре дә төрле. Шуңа да Чулпан язганнарын үзен һәрчак аңлаучы әбисенә укырга мәҗбүр. Җәмгыятебездә акны – ак, караны кара дип кенә яшәргә тиешле урта буын тәрбияләнгән. Нәкъ менә шул сәбәпле Ризван Маликов белән Чулпанның әнисе арасында «сандугач сарымы?» бәхәсе киң колач ала.

«Сез бик яхшы беләсез, каен утыны әйбәт яна, күмере дә самовар чыжлату өчен начар түгел шикелле, ә мунчада чабынырга каен себеркесен ни алыштыра?! Әмма каен утынга кисәр өчен, себеркегә тунар өчен генә үсми ләбаса. Без сылу каенга карап сокланабыз да, каен кызы дип җырлар да җырлыйбыз. Дөньяда матурлык бар…» – ди автор. Һәм ул хаклы. Бу әсәрендә генә түгел, кеше, аның күңел дөньясының матурлыгын табарга омтылган яшь корреспондент егет образын тәкәббер колхоз председателенә каршы куйган «Кырларым-тугайларым» бәяны белән дә.

Әсәрнең жанрын повесть дип атау дөрес үк булмас, әлеге жанр таләпләренә җавап биреп бетерми ул. Туфан ага аны эшләп бетерергә уйлаган булгандыр…

Күрүгә үк сагаеп каласың: әсәр шушы ук исемдәге ике пәрдәле драматик хикәянең проза варианты түгелме? Юк, ике әсәр дә мөстәкыйль. Шулай да уртак сызыклар шәйләнә: колхоз, аның председателе һәм әлеге җитәкче белән очрашырга килгән корреспондент (пьесада – Гадельшина фамилияле кыз). Бу формаль як кына. Әмма пәриләр һәм бөкре егетләр турындагы мәгълүм притчаны («Дуслар җыелган җирдә» пьесасындагы) биреп, Туфан Миңнуллин үзен кабатлый да.

Повесть булып язылырга тиешле «Тәгәри китте йомгагым» әсәре үзенең оригиналь формасы белән кызыклы. Капка төбендә утырган егет белән кыз һәм аларга контраст рәвештә бирелгән карт белән карчык. Әсәрдә ачык диалоглар юк. Ул күңел монологлары аша бәян ителә: Габдрахман карт белән Хәдичә карчык чиратлап күңелләрен «сөйләтәләр». Әлеге парны гомерләре дәвамында читтән күзәткән «Алар» да бар әсәрдә. Бу өчлек Һади Такташның «Ак чәчәкләр» ендәге «Мин», «Ул», «Алар» тандемына да охшаш (кем нишли, нишләгән, аңа «Мин» яки «Ул», ә бәлки «Алар» ни рәвешле бәя бирә).

Кызганыч ки, безгә әдипнең әлеге повесте белән тулаем танышу мөмкин түгел. Сигезенче бүлеген яза башлаган әдипнең каләме дүртенче җөмләдә туктап калган: «Хәтер иләгең тишелмәгән булса…» Әсәр ничек төгәлләнергә тиеш булган, гомерен зимагурлыгы аркасында төрмәләрдә уздырган, уллары тәрбиясендә катнашмаган Габдрахман картның да, аны көтеп, авырлыкларга бирешмичә гомер сөргән карчыгы Хәдичә әбинең дә, әсәр башында капка төбендәге бүрәнәләр өстендә утыручы яшь парның да язмышы билгесез көе кала…

Күргәнебезчә, өч бәян да автор тарафыннан геройларны сөйләтүгә корыла. Табигать тасвирын да, портрет тудыруны да, башка сурәтләү үзенчәлекләрен дә әдип, пьесалардагыча, образ-персонажларына йөкли. Диалогларга хас кыска, фикер һәм мәгълүмат ягыннан тыгыз, йомры җөмләләр игътибарны җәлеп итә. Гомумән, Туфан Миңнуллин прозасында да драматург булып кала. Драматургиягә хас таләпләр бәяннарда ачык сизелә, һәм бу алым шактый ук отышлы килеп чыга. Оста драматург прозаны җиңел яза кебек… Шул ук вакытта Туфан аганың шагыйрьлеге дә ачыла. Пьесаларында булсын, бәяннарында булсын, аерым-аерым строфалар, җыр куплетлары рәвешендә тәкъдим ителгән шигъри сүз – әдипнең шагыйрьлегенә ачык мисал.

Китапта Туфан Миңнуллинның «Үзгәрү» («Үзем турында үзем») публицистик бәяны да тәкъдим ителде. 2012 елда «Казан утлары» журналында (1–3 нче саннар) басылып чыккан әлеге әсәр укучыларда шактый зур кызыксыну һәм әдипкә карата гаҗәпләнү хисе уяткан, татарны күпмедер сискәндергән дә иде. Гомере буе тугры калган тормыш фәлсәфәсенә икеләнебрәк, башка күзлектән карый бу бәянда Туфан ага. Ничек алай була ала?! Тәүбәгә килүме бу, үкенүме, әллә васыятьме? Соңгысыдыр! Гәрчә автор: «Язмам әле тәмамланмаган. Бераз бу якты дөньяда яшәп алырга өметләнәм», – дисә дә, редакциягә үз аягы белән китергән соңгы язмасы була бу. Шул рәвешле, «Үзгәрү» – Туфан аганың, узган гомер юлына йомгак ясап, сөйгән халкына яшәеш кануннары, кешенең җир йөзендәге тереклек эволюциясе турында җиткереп калырга ашыккан фәлсәфи трактаты, васыяте, бәхилләшүе ул.

Зур әдипнең иҗат лабораториясе дә кызыклы, «язу кухнясы» да киң биләмәле. Тәкъдим ителгән әлеге әсәрләр мисалында гына да Туфан Миңнуллинның бай әдәби-иҗади маясын күрдек. Мирасында калган яңа кулъязмалары алга таба да дөнья күрер, галимнәребез аларны өйрәнеп, киң әйләнешкә кертер дип өметләник.

Туфан Миңнуллин

Бетсен ирләр, яшәсен хатыннар !
Ике пәрдәле комедия

Катнашалар:

Вәсимә } ир белән хатын.

Вәсим   } ир белән хатын.

Сәлимә } авыл хатыннары.

Хәтимә  } авыл хатыннары.

Галиябану – авыл карчыгы.

Айсылу – авыл кызы.

Сихерче карчык.

Варвара – балалар бакчасында тәрбияче.

Хөллия } «аллар».

Наташа } «аллар».

Шарлотта  } «аллар».

«Бомба» } тәтәйләр.

«Попка» } тәтәйләр.

«Мисс Пипис» } тәтәйләр.

Ләлия } кеше хокукын яклаучылар.

Маша } кеше хокукын яклаучылар.

Элизабет  } кеше хокукын яклаучылар.

Гузелька } балалар.

Наташенька  } балалар.

Беренче пәрдә

Җир шары өстендә урын-җире җәелгән карават. Күктә ай һәм йолдызлар. Айга эленгән бауда Вәсим белән Вәсимәнең бергә кочаклашып төшкән рәсеме эленеп тора. Сәхнә өстендә тар гына экран. Анда сәхнәдә барган вакыйгаларга комментарий рәвешендә икеюллыклар язылып бара.

Вакыйга башланыр алдыннан экранда:

«Куйдык та сыртны сыртка,

Пешердек тозсыз ботка», —

дип язылган. Караватның ике ягында, сыртны сыртка куеп, ир белән хатын   – Вәсим белән Вәсимә утыра.

Вәсим (авыз эченнән көйләп).

Былтыр җуйган балдагымны

Быел таптым утлыктан.

Җырлыйсым килеп җырламыйм,

Җырлыйм хатын юклыктан.

(Вәсимәгә таба борыла.) Әйт инде берәр сүз.

Вәсимә. Җырла, җырла. Оятсыз. Янында хатыны утыра, хатын юк, ди.

Вәсим. Дәшмисең бит, сөйләшмисең бит. Мин сине юк дип торам.

Вәсимә. Юктыр шул. Сөйрәлчекләр янында йөргәч, хатын юк булып күренәдер.

Вәсим. Сөйрәлчек, дип, бүтән хатыннарны мыскыл итмә, Вәсимә. Алар да бит синең җенестәшләрең. Сөяркәләр, диген.

Вәсимә. Үртәмә. Миңа сөяркә ни, сөйрәлчек ни. Мир үгезе.

Вәсим. Алай түгел ул, Вәсимә. Сөяркә, хатын кебек үк, күңелгә якын була. Үзең кебекләрне мыскыл итмә.

Вәсимә. Минем кайчан сөйрәлгәнем бар?

Вәсим. Алла диген, Вәсимә. Дөнья бу. Ярый ла синең менә дигән ирең бар.

Вәсимә. Синме ир?

Вәсим. Кем соң?

Вәсимә. Әйтер идем инде…

Вәсим. Син әйт, Вәсимә. Барысын да әйт, мин белеп торыйм. Ир түгел дисең инде? Син, Вәсимә, ни сөйләгәнеңне белеп сөйлә. Уйлабрак әйт. Үзең «мир үгезе» дисең, үзең «ир түгел» дисең. Сөяркәләрең дисең, үзең ир түгел дип әйтәсең. Ир булмаган ирнең сөяркәләре буламы?

Вәсимә. Көлмә миннән. Җитеп килә торган кызларың бар. Оялмыйсың да, һаман сөйрәләсең.

Вәсим. Әйдә болай сөйләшик, Вәсимә. Син минем кебек оятсыз белән торма, аерып җибәр. Үзеңә менә дигән ир тап.

Вәсимә. Бик кирәкләре бар. Барыгыз да бериш. Кулымнан килсә, бөтенегезне кырып бетерер идем. Берегезне дә калдырмас идем җирнең йөзендә.

Вәсим. Бөтенебезне дә димә инде. Арабызда әйбәтләребез дә бардыр… Мин дә ул кадәрле үк начар түгел инде.

Вәсимә. Сине беренче булып юкка чыгарыр идем. (Эленеп торган карточканың алдын артка әйләндереп куя.)

Вәсим. Карточкадан үч алма.

Вәсимә. Тормасын җан көйдереп.

Вәсим. Рәхмәт, Вәсимәкәй. Ләкин булып чыкмый ниятең. Ирләрсез яши алмый хатын-кыз.

Вәсимә. Яшәмәде ди, көтеп тор. Әнә Сабира апа әйтә, ирдән котылгач рәхәтләнеп яшим, ди.

Вәсим. Сандугачым…

Вәсимә. Әйтмә миңа «сандугачым» дип.

Вәсим. Карлыгачым…

Вәсимә. Мыскыл итмә, диләр.

Вәсим. Ярый, алайса, сандугачым да димәм, карлыгачым да димәм, чыпчыгым диярмен. Менә нәрсә, чыпчыгым, синең рәхәтләнеп яшим дигән Сабира апаң беркөн миңа әйтә, бер генә кочакла әле, Вәсим, ди.

Вәсимә. Алдашма. Кирәгең бер тиен.

Вәсим. Ярый инде, алайса. Бер тиен тек бер тиен. Хәзерге тиенне җирдә ятса да иелеп алучы юк. Шулайдыр инде без дә. Ничек соң сине бәхетле итәргә, Вәсимәкәй? Син, әйдә, болай эшлә. Ходайдан сора, и Алла, бу дөньядан ир дигән хайваннарны юк ит, үзебез генә калып рәхәтләнеп яшик, диген.

Вәсимә. Авызың ерма, сорармын да шул.

Вәсим. Юк, Вәсимәкәй. Алла андый этлекне эшләмәс. Ни әйтсәң дә, ул безне алдан яраткан. Аннан соң безнең кабыргадан – сезне. Син иң яхшысы – сихерче карчыклардан сора. Алар явыз. Алар сине тыңлар. Мин бетәргә риза үзе. Әйдә, икәү бергә чагында ятып сөйләшик. Мин сине кочагыма алырмын, син шунда, ирләр кирәкми, диярсең. (Ята.)

Вәсимә. Якын киләсе булма, орынасы булма! (Вәсимгә аркасын куеп ята.)

Серле музыка астында утлар сәхнәдә хакимлек итә. Ай дерелди, йолдызлар сикерешә. Сәхнә яктырганда, Вәсимә ялгызы гына караватта ята. Вәсим яткан урынны капшап карый. Вәсим булмагач торып эзләнә.

Әй, кайда син? Вәсим! Вәсим, дим.

Экранда язу:

«Ирләр бетсен, үлсен, катсын,

Хатыннар чәчәк атсын».

Сихерче карчык пәйда була.

Сихерче карчык. Вәсим юк. Ирең юк.

Вәсимә. Ничек юк? Син кем?

Сихерче карчык. Мин бөтен Җир шарындагы сихерче карчыкларның президенты. Кичә сезнең ишегалдында безнең җыелышыбыз булды. Көн тәртибендә сезнең теләкне тикшерү иде. Озакка сузылган фикер алышулардан соң сезнең теләкне канәгатьләндерергә булдык.

Вәсимә. Нинди теләк?

Сихерче карчык. Кулымнан килсә, бөтен ирләрне дә кырып бетерер идем, дидегез. Дидегезме?

Вәсимә. Дигән идем.

Сихерче карчык. Дисәгез, шул: теләгегез үтәлде. Җир шарында һәм космоста бөтен ир заты юкка чыгарылды.

Вәсимә. Ничек?

Сихерче карчык. Сихер көче белән. Рәхәтләнеп яшәгез, Вәсимә ханым.

Вәсимә. Туктагыз әле…

Сихерче карчык. Туктарга ярамый безгә. Без һәрвакыт хәрәкәттә булырга тиеш. Сихерчеләр илендә сездәгечә түгел. Бездә барысы да уйланылган. Без сүзләребезне уйлап сөйлибез. Сүзебезне төгәл үтибез. Бездә кризис-мризис юк. Бездә барысы да модернизацияләнгән һәм структуризацияләнгән. Бездә сездәге шикелле бюрократизм юк. Хушыгыз. (Югала.)

Вәсимә сәхнәнең төрле ягына барып карана. Тыңлый. Җир шарындагы хатын-кызларның шатлыктан көлгән тавышлары яңгырый. Күрше хатыны Хәтимә керә. Аның белән бергә экранда:

«Тыныч ашаган ашым –

Юк янымда алкашым», –

дигән язу языла.

Хәтимә. Вәсимә, минеке сезгә кермәдеме ул? Иртә таңнан чыгып югалды, заразы, дуңгыз прачункасы.

Вәсимә. Синеке түгел, үземнеке дә юкка чыккан әле.

Хәтимә. Бергә киткәннәр микәнни? Алай дисәң, синеке минеке кебек дуңгыз урынына эчми дә инде.

Һавада «Ур-ра!» дигән хатын-кыз тавышлары яңгырый.

Син ишетәсеңме, нәрсә кычкыралар анда?

Вәсимә. Сихерче карчыкның әйткәне дөрес булып чыкты, ахрысы.

Хәтимә. Нинди сихерче?

Вәсимә. Иртән торсам, каршымда бер карчык тора. Бөтен ирләрне бетердем, ди, хатын-кызлар гына калды Җир шарында, ди.

Хәтимә. Кит әле! Нишләп икән?

Вәсимә. Кичә Вәсимгә ачуым чыккач, бөтен ирләрне бетерер идем Җир шарындагы, дип теләк теләгән идем, шул теләгең үтәлде, ди.

Хәтимә. Кит аннан!.. Чынмы икән?

Вәсимә. Юк бит, синеке дә, минеке дә юк.

Хәтимә. Ходаем, шундый бәхетнең дә килер көне булыр микәнни? (Карана.) Кара, чыннан да, урамда ир заты күренми. Тукта, Санияләргә кереп чыгыйм әле, аның хөрәсәне нишләде икән? (Чыгып чаба.)

Вәсимә. Кара, көтмәгәндә килеп чыкты бит әле бу. Нишләргә икән? Кызык булып китте бит әле. (Җырлый.)

Мондый көнне күрер көн дә булыр икән,

Тормышыма бәхет ташып тулыр икән –

Ир дигән азгыннан котылдым;

«Ялгыз башым – тыныч колагым» дип кенә,

Үз җаема, үз көемә ипләп кенә

Рәхәттә яшәргә тотындым.

Кайчан кайтып керер икән бу азгын дип,

Кайсы кошны тотты икән бу козгын дип,

Ут йотып ятмамын төннәрен;

Бәхетемне шатлыгыма төйнәп кенә,

Җырлап кына, көен көйгә көйләп кенә

Рәхәттә үтәрдер көннәрем.

Хәтимә (атылып кереп). Валлаһи, дөрескә чыкты әйткәнең, Вәсимә, Саниянең дә ишәге юкка чыккан, Әминәнең дә сарыгы югалган. Сөенеп туялмый Әминә. Аерылам, аерылам дип яшәдем шул сарык белән, ди. Рәхмәт яусын Вәсимәгә, ди. Авыл тулы өйләнмәгән егетләр иде, урам этләре кебек өерелеп йөриләр иде, берсе дә күренми. Чыннан да, кая олактылар икән алар?

Вәсимә. Үле гәүдәләре дә күренмиме?

Хәтимә. Ю-ук, күренмәве яхшы да әле аның. Күмеп мәшәкатьләнер идек.

Көлешәләр. Сәлимә керә.

Экранда язу:

«Мохтаҗ түгел ир-атка,

Сезнеке булган чакта».

Сәлимә. Карале, кызлар, ирләр юкка чыккан, диләр, дөрес микән? Карагыз әле, законный ирләр генә бетте микән, законный булмаганнар калды микән?

Хәтимә. Өметләнмә, Сәлимә, бетте килгән-киткән мужикларың.

Сәлимә. Ир бетсә дә, сөяркә бетми ул, җаным.

Вәсимә. Вәсимгә дә өметең сузма, югалды.

Сәлимә. Юкка шикләнәсең, Вәсимә, синекенең кунганы булмады.

Хәтимә. Синдә кунмаган ир булды микән?

Сәлимә. Аллага шөкер анысы. Тагын да кунарлар әле. Болай гына, юри генә әйтәләрдер әле, бетмәгәндер ирләр. Ирләр бетсә, дөнья бетә ич.

Шулвакыт «Тыңлагыз! Тыңлагыз!» дигән тавыш яңгырый.

1 тавыш. Тыңлагыз! Тыңлагыз! Казан сөйли. Мәскәү вакыты белән сигез сәгать кырык минут.

2 тавыш. Говорит Москва. Московское время восемь часов тридцать минут.

Сәлимә. Карале боларны. Икесе ике төрле сөйли. Казан «кырык минут» ди, Мәскәү «утыз» ди. Әллә Мәскәү безгә вакытны бераз арттырганмы?

Хәтимә. Тукта, тырылдама, тыңлыйк.

1 тавыш. Казан сөйли. Бүген иртәнге сәгать алтыда бөтен Җир шарында ир җенесеннән булган затлар юкка чыкты. Бары тик хатын-кыз җенесеннән булган затлар гына калды.

2 тавыш. Сегодня в шесть часов утра на всей территории Земного шара ликвидирован мужской род. Остались только особы женского рода.

Сәлимә. Мәскәү әйткәч, дөрес булып чыкты, алайса. Мәскәү белми сөйләмәс. Аның ялганы да дөрескә охшаган. Этлек ишетәсең килсә, Мәскәү радиосын тыңла. Ходаем, нишләрбез икән ирләрсез?

Вәсимә. Нишләрбез икән димә, нишләрмен икән диген.

Сәлимә. Аллага шөкер, мин, ичмасам, күрәсен күреп калдым. Бетсәләр дә, үкенечкә калмады. Үкенечкә калмады. Китим әле, берәрсе берәр җирдә посып калмады микән. (Чыгып китә.)

Вәсимә. Сөйрәлчек.

Хәтимә. Шулар аркасында бозылды да инде дөньясы. Алар булмаса, син дә теләк теләмәгән булыр идең. Карале, күрше, кемнәр ул тегендә? Әллә бүген берәр бәйрәмме?

Экранда язу:

Үзебез үзебезгә –

Кирәкми ирләр безгә.

Ал төстәге флаглар, лозунглар күтәргән бер төркем хатын-кызлар керә. Лозунгларда «Бетсен ирләр, яшәсен хатыннар!», «Яшәсен хатын-кыз белән хатын-кыз мәхәббәте!», «Ал төс – затлы төс!» дигән язулар. Төркем Вәсимә каршына килеп җиткәч, сафларга тезелеп җыр суза.

Без котылдык безне басып торган,

Безне изгән ирләр затыннан.

Без әйткән сүз – безнең девизыбыз:

Бетсен ирләр, яшәсен хатыннар!

Безнең байрагыбыз ал төстә —

Ал төс балкып торсын һәр төштә.

Җыр тәмамлангач, төркемдәгеләр Вәсимә алдына чәчәкләр сибәләр.

Хөллия (алга чыгып). Хөрмәтле Вәсимә! Сез җир йөзеннән ирләр дип аталган котсыз, шыксыз, кыяфәтсез, шөкәтсез, килбәтсез, мәнсез, рәтсез, нурсыз, йогышсыз, кошбәтсез, мөрәвәтсез затларны кырып-себереп ташлап, бөек эш эшләдегез. Бу гамәлегез безне чиксез шатландырды, куандырды, сөендерде. Төрле төбәкләрдә яшәүче, төрле телләрдә сөйләшүче аллар исеменнән сезгә зур рәхмәт. (Вәсимәне үбеп ала.)

Наташа (Хөллияне алыштырып алга чыгып). Дорогая наша подруга Васима! Уничтожив безобразный род человечества – мужчин, вы сделали огромное дело. От имени всех розовых вам огромное спасибо! (Вәсимәне үбеп ала.) А вы очень сладкая, Васима.

Вәсимә. Туктагыз әле, сез кемнәр?

Шарлотта. Мадам Васима…

Хөллия белән Наташа әйткәннәрне французча кабатлый һәм Вәсимәне караватка егып салып үбә. Башкалар кул чабып котлап торалар.

Вәсимә (Шарлотта кочагыннан котылып). Нишлисең син? Сез кемнәр?

Хөллия. Әйткәнемчә, без – «аллар». Әллә ишеткәнегез юкмы? Икенче төрле итеп әйткәндә, лесбиянкалар. Без – дөньяның рәхәтен ирләрдән башка гына татый белүчеләр. Без    – нәфислек символлары. Ирләр дип аталган тупас җаннардан җир өстен арындыруыгыз өчен, без сезгә роза чәчәкләре алып килдек. Ә   болары ал төстәге мәк чәчәкләре. (Җырга күчә.)

Мәк чәчәге, мәк чәчәге,

Мәк чәчәге ал була;

Күзең сирпеп бер карасаң,

Йөрәгемә ял була.

Белегез, кадерле Вәсимәкәй, без мәк чәчәген чүп үләне белән бутаучылар түгел.

Мәк чәчәге бәйләмен Вәсимәгә тапшыра. Хатыннар төрле телләрдә Вәсимәгә рәхмәт әйтәләр. «Огромное женское спасибо!», «Данке шон!», «Мерси!», «Сенкью веремеч» дигән авазлар яңгырый.

Хөллия (Хәтимә янына килеп). Ә сез кем буласыз?

Хәтимә. Мин Вәсимәнең күршесе – Хәтимә булам.

Хөллия. Сез дә чибәр хатын.

Наташа (Хәтимә янына килеп). Аппетитная, правда?

Хәтимә. Сез әллә кыз-тәкәләрме? Ирдәүкәләрме?

Хөллия. Анысы да түгел, монысы да түгел. Без – нәфислек фәрештәләре. Килегез әле бирегәрәк, кочаклагыз әле мине.

Хәтимә. Хатын-кыз кочакларга мине кем дип белдең?

Хөллия. Ә син кочаклап кара. (Хәтимәне кочаклый, үбә.)

Хәтимә. Нишлисең, җибәр! (Хөллиядән ычкынып, Наташа кочагына керә. Аңардан ычкынып чыгып чаба.)

«Аллар» төркеме көлешә, кул чаба.

Хөллия (Вәсимә каршына килеп). Без китәбез, Вәсимәкәй. Без әле очрашырбыз. Безне эзләп табарга теләсәң, безнең адрес: бөтен Җир шары.

Наташа. Наш адрес: весь Земной шар.

«Безнең байрагыбыз ал төстә.

Ал төс балкып торсын һәр төштә», –

дип җырлап чыгып китәләр.

Хәтимә керә.

Хәтимә. Киттеләрме? Шулар бу, Вәсимә, шулар – кыз-тәкәләр. (Көлеп.) Кочаклый, үбә… Кытыкны китерделәр. Начар түгел икән үзе.

Вәсимә. Ни сөйлисең син?

Хәтимә. Ни сөйлисең дип… Дөньяда булмаган эшме? […] Иркәләнәсе дә килә бит. Кил әле, кочаклыйм әле үзеңне, Вәсимәкәй.

Вәсимә. Якын киләсе булма!

Хәтимә. Курыкма, шаярам гына. Әй дөньялар, дөньялар. Кая таба бара бу дөньялар? Нишләтәсең, Вәсимә, ирләр исемен йөртеп, ир булмаганнар дөнья тулы. Алар бар дип алданып яшәгәнче… Аптыраганнан инде болар барысы да. Үгез теләп тә үгез булмаса, сыер өстенә сыер да атлана шул. (Караватка чалкан ава да җыр суза.)

Наз күралмыйча үтте гомерләр,

Чәчәк атмыйча сулдылар гөлләр.

Яфрак ярмыйча корды каеннар,

Корган каеннар – безнең кайгылар.

Синең, ичмасам, ирең, азгын булса да, ир иде. Рәхәтен күрә идең.

Вәсимә. Каян беләсең?

Хәтимә. Үзең зарлана идең ләбаса. Йокларга ирек бирми, дия идең. Бүтән хатыннар янына йөргәнгә тузына идең. Йөрерлек ирең булсын иде лә ул. Миңа да булмады, бүтәннәргә дә тәтемәде. (Вәсимәне кысып кочаклый да чыгып китә.)

Экранда язу:

«Ир-атлар да кешеләр,

Почти хатын-кыз ишеләр».

Портфельләр тоткан, ирләрчә киенгән күзлекле өч-дүрт хатын керә.

Ләлия. Керергә рөхсәттер дип беләбез. Исәнмесез! Здравствуйте, бонжур, гутен таг! Гражданка Вәсимә Бариева биредә яшиме?

Вәсимә. Әйе.

Ләлия. Безгә аны күрергә мөмкинме?

Вәсимә. Мөмкин. Мин ул Вәсимә Бариева.

Ләлия. Бик яхшы. Без Халыкара кеше хокукын яклау оешмасыннан.

Маша. Мы правозащитники человеческих прав. Из Всемирной организации правозащитников.

Элизабет. (Маша әйткәнне инглизчә кабатлый).

Тезелешеп басып, үз оешмаларының гимнын җырлыйлар.

Һәр җирдә һәм күктә, һәр төштә

Бертигез хокукта кешеләр:

Ирләр һәм хатыннар барысы

Һәм безнең, һәм сезнең ишеләр.

На земле, на небе, повсюду

Равные права у людей.

Женщины, мужчины всех мастей

Все равны, нет рабов, нет судей.

Гимнны инглиз телендә җырлыйлар.

Ләлия. Безнең оешмада ирләр дә бар иде, ләкин алар кинәт кенә юкка чыктылар. Ишетүебезчә, аларны юкка чыгаручы – сез.

Вәсимә. Мин түгел, сихерчеләр.

Ләлия. Ләкин сезнең үтенечегез буенча.

Вәсимә. Мин үтенмәдем, теләдем генә.

Ләлия. Димәк, сезнең теләкне искә алып, сихерчеләр җир өстендәге ирләрнең тамырын корытты?

Вәсимә. Тамырлары ук корымагандыр, юкка чыгулары хак бугай.

Ләлия. Сез, ханым, үзегезнең җинаятьче икәнлегегезне таныйсызмы?

Вәсимә. Ниткән җинаятьче?

Ләлия. Сез аңлыйсызмы, бер кешене үтерүчене гомерлеккә төрмәгә ябалар, ә сез миллиард кешенең башына җиткәнсез.

Вәсимә. Нәрсә сөйлисең син, ниткән кеше?

Ләлия. Сезнеңчә, ирләр кеше түгелмени?

Вәсимә. Минем кешедә эшем юк, үз ирем белән теләсә нишлим. Телим икән үтерәм, телим икән яшәтәм.

Элизабет. Сезнең ирегез дә кеше бит.

Вәсимә. Ул сезнең өчен кешедер, минем өчен ир генә.

Маша. Вообще-то она права.

Вәсимә. Сез нәрсә, мадам Мария? Сез җинаятьчене якларга җыенасызмы?

Маша. Я в том смысле, что не все мужья мужчины.

Элизабет. Ах, бу Россия! Бөтен милләтләрнең дә хатыннары бертөсле. Европада, мадам Мария, бөтен ирләр дә кеше.

Маша. И вашу Европу я знаю. Кочаклап йокларлык ир юк.

Элизабет. Ләкин алар кешеләр. Сез безне гаҗәпләндерәсез, мадам Мария. Үзегез кеше хокукларын яклау үзәгенең әгъзасы, үзегез кешелек дөньясын юкка чыгарган авыл хатынын яклыйсыз.

Вәсимә. Нәрсә һаман миңа бәйләнәсез, мин иремне генә беләм, калганын сихерчедән сорагыз.

Элизабет. Юк, без сине хөкемгә тартабыз.

Ләлия. Кеше хокукларын яклаучы оешма исеменнән халыкара трибуналга мөрәҗәгать итәчәкбез.

Вәсимә. Итмәгәегез. Минем иремдә берәүнең дә эше юк.

Элизабет. Әгәр дә сез үз ирегез кебек ирләрне генә бетерсәгез бер хәл. Ләкин сез ир-атлар исеме йөртеп тә ирлек вазифаларын үти алмаганнарны да юкка чыгаргансыз.

Вәсимә. Аларында минем эшем юк. Сез нәрсә әле хатын-кыз башыгыз белән алкашларны яклап йөрисез?

Ләлия. Алкогольнең монда катнашы юк.

Вәсимә. Ничек булмасын! Әнә Сания әйтә, эчә дә йоклый, эчә дә йоклый, ир рәхәтен күрми изаланам, ди. Нәрсәгә кирәк андый ир?

Маша. Браво! Браво! Дөрес! Нечего их кормить.

Элизабет. Мадам Мария, әгәр дә сез безгә каршы фикер йөртсәгез, без сезне халыкара оешмадан чыгарырга мәҗбүр булабыз. Сез кеше хокукларын яклый белмисез.

Маша. Извините, кешеләрне яклыйм мин, ир була белмәгән ирләрне генә якламыйм.

Ләлия. Алар да кеше, аңлагыз.

Маша. Булмагайлары. Мин – марҗа, миңа мине төнлә йоклатмыйча кочаклаучы мужик кирәк. (Вәсимәгә.) Синең ирең төнлә сине йоклата идеме?

Вәсимә. Мине генәме?! Ярты районның ирсез хатыннарына җитешә иде.

Маша. Һәм син шундый ирне юкка чыгардыңмы, дура?

Вәсимә. Бүтәннәргә дә булмасын, миңа да булмасын.

Элизабет. Сез кыргый халыклар, мадам Мария һәм мадам…

Вәсимә. Вәсимә.

Маша. Ә сез кем? Ир-ат белән йоклаган гомоларны яклап йөрисез.

Элизабет. Без кеше яклыйбыз. Кемнең кем белән йоклавында безнең эшебез юк. Кешенең теләсә кем белән йокларга хакы бар.

Вәсимә. Алтын икән акылыгыз. Йокламый торсыннар әле. Сөйрәлчекләр белән йокларга яраткач өйләнмәскә иде. Мин көчләп өйләндермәдем. Яратам, диде, артымнан ялынып йөрде. Синнән бүтәнгә карамыйм, диде.

Маша. Да, жаль мужика. Я бы его простила, пусть бегает. Хороший бык на всё стадо успевает.

Ләлия. Җитте! Туктатыгыз эротиканы!

Элизабет. Бу эротика гына да түгел, бу – порнография. Кыскасы, мадам Вәсимәне халыкара трибунал хөкем итәчәк. Сез безнең белән китәсезме, мадам Мария? Әллә бу хатынның адвокаты булып каласызмы?

Маша. Юк, мин бу хатынны яклый алмыйм, шундый ирне юк иткәне өчен җәзаның иң катысын сораячакмын.

Вәсимә. Нинди була инде ул иң катысы? Асасызмы, атасызмы?

Маша. Юк, җиңел генә котылырга уйлама, дорогая. Без сине менә бу хатыннар ише хатыннар белән гомер буе яшәргә мәҗбүр итәчәкбез.

Элизабет. Безгә һөҗүм итмәвегезне үтенәбез.

Ләлия. Китәбез, коллегалар. (Вәсимәгә.) Ә сез халыкара трибуналда җавап тотарга әзерләнегез.

Китәргә борылалар.

Маша (китеп барган җиреннән туктап). Әгәр дә мужигыгыз табылса, миңа хәбәр итәрсез. Дура ты, дура. Такого мужика потеряла. (Частушка җырлый.)

Помидоры, помидоры,

Помидоры – овощи:

Баба едет в карете,

Муж на скорой помощи.

Мой милёнок в армии –

Атлар эчерәм, дигән;

Пока гуляй – время шулай,

Кайткач кичерәм, дигән.

И-и-их! (Чыгып китә.)

Экранда язу:

«Алдың булса, арт кирәк –

Карчыкка да карт кирәк».

Галиябану керә.

Галиябану (каранып). Монда берәр кеше бармы?

Вәсимә. Бар, Галиябану әбекәй, бар.

Галиябану. Күзем күреп бетерми, кай тирәдә син?

Вәсимә. Менә ич. Каршыңда басып торам.

Галиябану. Шулайдыр. Шулай икән шул.

Вәсимә. Уз, утыр, Галиябану әби.

Галиябану. Узам, утырмыйм. Утырсам тора алмыйм. Мин ята алам да басып тора алам. Кайда, кайда минеке? Тизрәк чыгар да кайтып китик.

Вәсимә. Нәрсә сорыйсың, Галиябану әбекәй?

Галиябану. Нәрсә түгел, кем.

Вәсимә. Кемне сорыйсың?

Галиябану. Кемне дип… Үземнекен сорыйм. Хәлилемне. Юкка чыкты. Янымда яткан килеш юкка чыкты. Арканы аркага куеп рәхәтләнеп җылынып ята идек. Нигә аркам туңа дисәм, Хәлилем юк. Кая киткән бу бер сүз дә әйтмичә дип, урамга чыксам, әйтәләр – бөтен ирләрне дә түбән оч Вәсимәсе җыештырып-төештереп абзарына ябып куйган, диләр. Ышанмадым ышануын, шулай да килдем менә. Дөресме шул, дөрес түгелме?

Вәсимә. Дөрес түгел, Галиябану әби. Үземнең дә Вәсимем югалды.

Галиябану. Ни булды икән, алайса? Җитмеш ел буе янымнан китмәгән иде. Дүрт елга сугышка гына барып кайтты да гел янымда булды. Кеше әйткәч тә шикләндем үзе. Япь-яшь хатын нишләсен туксан яшьлек картым белән, дим. Болай ул мутын мут та инде. Әле беркөн кибеткә барган идек, шунда Гайниҗамал итәгенә ышкылып-ышкылып үтә. Тегесе дә бит аның, ни хәлләрдә, Хәлил абзый, җир җимертеп йөрисеңме, дигән булып чытлыклана.

Вәсимә. Ирләр барысы да бер. Туксан яшьтәгесе дә, унтугыз яшьтәгесе дә. Синеке дә шул, минеке дә шул.

Галиябану. Синекен белмим, минеке Аллага шөкер. Үзем сайлап алдым бит. Бер театр караган идем, шунда җырладылар. Берәү гармун тотып чыкты да җырлый. (Җырлый.)

Таң әтәчләре кычкыра —

Әллә таң ата микән:

Тәрәзә ачып карап калды,

Галиябану, сылуым-иркәм,

Әллә ярата микән?

Миңа атап җырлый дип торам. Галиябану дип җырлаучысы Хәлил исемле икән. Шунда мин үземә Хәлилне эзләргә керештем. Күршедә генә булган икән. Кая китте икән соң? Берәр җирдә егылып ятмаса ярый инде.

Вәсимә. Юк, Галиябану әби, Хәлилең егылып ятмый. Сихерче карчыклар алып китте аны.

Галиябану. Кит әле, миннән дә сихерчерәк карчык бар микәнни? Хәлилем дә миңа «сихерче» дия иде, «сихерләдең» дия иде. Дөрес сүз түгелдер. Туксан яшьлек картны кем сихерләсен.

Вәсимә. Картына-яшенә карамаганнар, барысын да җыеп алганнар.

Галиябану. Шундый закон чыкканмыни?

Вәсимә. Законсыз гына җыеп алганнар.

Галиябану. Юк-юк, законсыз бирер хәлем юк. Ул минем законлы картым. Сугыш вакытында закон чыкты – биреп тордым.

Вәсимә. Юк икән юк инде, йөрмә аптырап туксан яшьлек карт өчен.

Галиябану. Нәрсәме дисең?

Вәсимә. Туксан яшьлек карт нәрсәмә кирәк инде дим.

Галиябану. И-и-и, кара моны. Хәлил бит ул. Минем Хәлилем бит. Унике баламның атасы ич ул. Хәзер генә ул атасыз балалар туа. Без ирләрсез бала таба белми идек.

Вәсимә. Надан булгансыз, шуңа ул. Хәзер баланы элеккечә тапмый башлаячаклар. Ирләрнең кирәге калмаячак.

Галиябану. Кит аннан!.. Шундый закон чыкканмы?

Вәсимә. Әлегә чыкмаган. Чыгачак…

Галиябану. Кит аннан!.. Булмас!

Вәсимә. Син колхозда эшләдеңме?

Галиябану. Эшләмәскә. Гомерем сыер астында фермада үтте.

Вәсимә. Ясалма орлыкландыруны беләсеңме?

Галиябану. Белмәскә. Әстәгъфирулла, әллә кыз-хатыннарны да шулай итәчәкләрме?

Вәсимә. Итәчәкләр. Ирләр кирәк булмаячак.

Галиябану. Кит аннан! Без генә җүләр булып ирдән бала тапканбыз, алайса?

Вәсимә. Шулай. Бар, җүләрләнеп йөрмә. Эзләмә картыңны.

Галиябану. Соң, аңгыра бәрән, Хәлилем миңа бала табар өчен кирәкмени?! Арка җылытырга кирәк ул.

Вәсимә. Мичкә терәп ят аркаңны.

Галиябану. И Алла! Пич белән ирләр аркасы бер буламыни?! Ирләр аркасының җылысы шифалы аның.

Экранда язу:

«Ирләрсез бала булмый,

Аны бала да аңлый».

Сигез-тугыз яшьтәге кыз балалар төркеме керә. Аларны тәрбиячеләре Варвара иярткән. Балалар, әлбәттә инде, җырлап керәләр.

Балалар. Безгә бирде әниләр

Бәхетле балачак:

Әтиләр булганда, без

Бәхетле булачак.

Нам подарили мамы

Наше будущее,

Папули подарят

Нам грядущее.

Варвара. Дети, становитесь в ряд! Гузелька, начинай!

Галиябану. Сөбханалла! Кем балалары бу?

Варвара. Бабуля, не мешай. Тебя нет в сценарии. Гузелька, начинай!

Гузелька. Вәсимә апа, без сездән

Бик сорыйбыз үтенеп,

Зинһар өчен, син безгә

Кайтар әтине.

Галиябану. Сөбханалла!

Варвара. Бабуля, замолчи! Наташенька, продолжай.

Наташенька. Мне нужна мама,

Мне нужен папа.

Да здравствует СНГ,

Пусть подохнет НАТО.

Галиябану. Сөбханалла!

Варвара. Бабуля, заткнись! Гузелька, давай.

Гузелька. Энекәш кирәк миңа,

Бик бәләкәй булса да,

Колга хәтле булса да,

Башкортстанда туса да,

Татарстанда торса да.

Энекәш кирәк миңа.

Галиябану. Машалла, машалла!

Варвара. Бабуля, заткнись! Наташенька, давай.

Наташенька. Братик мне нужен,

Я хочу братика.

Да здраствуй дружба,

Не нужна критика!

Галиябану. Здорово!

Варвара. Бабуля, подавись! Гузелька!

Гузелька. Безгә абый да кирәк,

Тормыш ямьсез абыйсыз.

Татарстан абыйлары

Хоккей яхшы уйныйлар.

Варвара. Наташенька, не спи!

Наташенька. Наши дяди молодцы,

Всем другим народам

Они старшие братья.

Да здравствует великая держава!

Галиябану. Ләхәүлә вәлә куате.

Варвара. Бабуля, убью. (Вәсимәгә.) Дорогая Васима апа, верните нашим девочкам любимых отцов, старших и младших братьев. Наши девочки – цветочки счастливого, светлого капиталистического будущего. Заодно верните мне моего любимого Маратика Мухаметсултанбековича.

Экранда язу:

«Телим икән – сатам,

Теләмәсәм – эткә атам».

Сәлимә керә. Аңа «Бомба» ияргән.

Сәлимә (Вәсимәгә күрсәтеп). Әнә ул – үзе.

«Бомба» (артта калганнарга кычкырып). Шалава!

Бер төркем кәттә кызлар керәләр.

«Попка» (бәләкәй кызларга). Что за пионеры? Вон отсюда!

Кызлар чыр-чу килеп чыгып чабалар. Тәрбияче дә аларга иярә.

«Бомба» (Вәсимәгә күрсәтеп). Әнә ул.

Вәсимә. Сезгә кем кирәк?

«Бомба». Син Вәсимәме? Ирләрне юкка чыгарган хатынмы? Кулымнан килсә, бөтен ирләрне кырып бетерер идем дидеңме? Шулмы?

Вәсимә. Мин юкка чыгармадым. Сихерче карчык.

«Бомба» (Галиябануга). Синме ул сихерче карчык?

Галиябану. Әстәгъфирулла, нишләп мин сихерче булыйм? Мин…

«Попка». Молчать!

Галиябану. Әстәгъфирулла… Нигә кычкырасың, кем булдың ул кадәрле?

«Попка». Ты, колдунья, верни.

Галиябану. Әстәгъфирулла… Нәрсә вирни? Кемне вирни?

Вәсимә. Бәйләнмәгез аңа, ул сихерче түгел. Аның гаебе юк.

«Бомба». Алайса, ычкын моннан, җен карчыгы.

Галиябану. Әстәгъфирулла… Кемнәр булды соң бу? (Чыгып китә.)

«Попка» (Вәсимәгә). А ты, падла, верни наших клиентов.

Вәсимә. Туктагыз әле, сез кемнәр?

«Бомба». Нәрсә, танымыйсыңмы?

Вәсимә. Каян таныйм күрмәгәч.

«Бомба». Әй, «Попка», таныт әле үзенә.

«Королевна». Иди-ка сюда, кому говорят!

Вәсимә. Кеше өенә бәреп керергә ни хакыгыз бар? Чыгып китегез!

«Мисс Пипис». Плиз! Плиз!

«Попка» белән икәүләп Вәсимәне эләктереп алалар. Кулларын каерып тоталар.

«Бомба». Кайтар хәзер үк ирләрне. Кайтар клиентларны.

«Попка». Или плати, падла. Башляй.

«Бомба». Түлә.

Вәсимә. Нәрсә түлим?

«Мисс Пипис». Баксы. Бабло.

«Попка». Рубль, падла. Плати.

Вәсимә. Ни өчен?

«Бомба». Әле һаман да безне танымыйсыңмыни? Казанны ишеткәнең бармы?

Вәсимә. Булмаска.

«Попка». Южную трассу знаешь?

«Мис Пипис». Монако… Мон лартр… Куртизанки беләсең?

«Попка». Про досуг слышала?

«Бомба». Шалаваны беләсеңме?

Вәсимә. Каян белим ди. Сәлимә, син ияртеп кердең, кемнәр алар?

Сәлимә. Телевизор карыйсың бит, әллә танымыйсыңмы?

Вәсимә. Каян таныйм?

Сәлимә. Болар үзләре.

Вәсимә. Кемнәр?

Сәлимә. Аңгыра баш. (Вәсимәнең колагына пышылдый.) Шулар.

Вәсимә. Синең ишеләрме?

Сәлимә. Авызыңа сугып, тешеңне сындырырмын. Кайчан минем акча алганым бар?

Вәсимә. Фуражлата аласың.

Сәлимә. Алырсың синең сараныңнан.

«Бомба». Аңладыңмы инде безнең кем икәнлекне? Аңладыңмы кем булып эшләгәнебезне?

Вәсимә. Сез эшлисезмени?

«Бомба». Кем әйтте эшләми дип?

Вәсимә. Шулай дип әйттеләр.

«Попка». Какой тёмный народ. Час – тысяча рублей, поняла?

«Мисс Пипис». Йөз баксы. Доллар. Илле евро.

Вәсимә. Каян килсен миңа андый акча?

«Бомба». Алайса, клиентларны кайтар.

Вәсимә. Ничек кайтарыйм? Мин сихерче түгел. Үз иремне дә югалттым.

«Бомба». Сихерчене ничек чакырдың, хәзер дә шулай чакыр.

«Попка». Иначе мы тебя… Зови, падла!

Вәсимәне тезләндерәләр.

Вәсимә. Мин аны чакырмадым, теләдем генә.

«Мисс Пипис». Хәзер дә телә.

Вәсимә. Әй, сихерчеләр! Мин ирләр кире кайтсыннар дигән теләк телим.

«Попка». Не так. Җылый-җылый телә. Иначе мы тебя…

Вәсимә. Әй, сихерчеләр! Мин җылый-җылый теләк телим.

Аңа кәттә кызлар да кушыла.

Кәттә кызлар. Әй, сихерчеләр! Кызганыгыз безләрне. Өстебез ялангач булса да, тамагыбызны ач итмәгез. Безне эшсез калдырмагыз. Без бит иң борынгы профессия кешеләре. Без ирләр булганда эшсез тормадык. Безгә ирләр кирәк. Акчалы ирләр кирәк. (Җырга күчәләр.)

Кәрлә буйлы булса да,

Тәртә буйлы булса да,

Бик матур булмаса да,

Чын батыр булмаса да,

Калын кесәсе булса,

Түләр акчасы булса,

Ир заты кирәк безгә.

Көчкә басып торса да,

Чалкан ятып торса да,

Үз өендә булса да,

Безгә килеп кунса да,

Калын кесәсе булса,

Түләр акчасы булса,

Ир заты кирәк безгә.

Хәленнән килмәсә дә,

Нишлисен белмәсә дә,

Яткач йоклап китсә дә,

Эчеп эче күпсә дә,

Калын кесәсе булса,

Түләр акчасы булса,

Ир заты кирәк безгә.

«Бомба». Күренмиме берәрсе?

«Попка». Нет.

«Мисс Пипис». Ноу.

«Бомба» (Вәсимәгә). Харап иттең безне, кабахәт хатын.

«Попка». Мы сейчас уходим. Завтра опять придём. Если денег не будет – убьём.

«Бомба». Сыерың булса, сыерың сат…

«Мисс Пипис». Сарыгыңны, казыңны сат…

«Бомба». Өстәвенә өеңне сат. Безнең минималь хезмәт хакыбызны әзерләп куй.

Китәләр.

Вәсимә (Сәлимәгә). Син алып килдеңме аларны?

Сәлимә. Менә кызык. Нишләп мин алып килим?

Вәсимә. Син дә бит шулар ишеннән.

Сәлимә. Мыскыл итмә, ярыймы. Ир табылмаганга әллә мин гаеплеме?

Вәсимә. Эшлибез дигән булалар. Шундый эш буламы?

Сәлимә. Дөрес әйтәләр инде анысы. Эшне кем үзе теләп эшли? Акча кирәккә эшлиләр. Боларга да акча кирәк. Менә эшлиләр.

Вәсимә. Акча кирәк дип инде.

Сәлимә. Нәрсәгә исең китте? Кул эшли бит, аяк белән йөреп эшлисең бит. Башы эшли бит башлы кешеләрнең. Эшләп акча табалар. Нигә ул гына эшләмәскә тиеш ди. Бүтән нәрсәләр эшләгәнгә рәхәтләнеп ятмасын.

Вәсимә. Бар, чыгып кит!

Сәлимә. Кумасаң да чыгам. Мин бәйләнмәгәнгә рәхмәт әйт. Күрше Каенлык авылыннан Кылый Баһау «өй башыңны төзәтеп китәм дигән» иде. Менә хәзер син төзәтеп бирерсең. Бер ирең аркасында млиард кешене бетердең. Ярамаган ир. Синең белән торганына рәхмәт.

Вәсимә. Миңа нәрсә булган, ә, миңа нәрсә булган? Сөйрәлчек.

Сәлимә. Нәрсә дидең, ә, нәрсә дидең?!

Вәсимә. Нәрсә ишеттең – шуны әйттем.

Сәлимә. Күрсәтермен мин сиңа сөйрәлчекне. (Вәсимәгә килеп ябыша.)

Тарткалашалар. Хәтимә керә.

Хәтимә. Нишлисез сез, тилеләр?! (Хатыннарны аера.)

Сәлимә. Күрсәтермен сөйрәлчекне. Вәсимең генә кайтсын, тартам да алам үземә. Әлегә хәтле тими йөрдем. Күрсәтермен. (Чыгып китә.)

Хәтимә. Нәрсә бүлешә алмадыгыз?

Вәсимә. Әллә ниләр сөйләнә.

Хәтимә. Син дә инде. Киңәшми-нитми… Алкаш булса да ярап тора иде әле. Айныган арада ни дә булса эшләп ала иде. Без җыелышып калып нишләрбез икән?

Вәсимә. Аптырама, әтиләр сугышка киткәч, әниләр җыелып калганнар әле, үлмәгәннәр.

Хәтимә. Бала-чагага тимәсәләр дә ярар иде. Саниянең дүрт малаеның дүртесе дә юк.

Вәсимә. Үскәч ир була инде алары да.

Хәтимә. Харап итеп ташламасаң ярый инде дөньяны.

Экранда язу:

«Күпме эремәгән бозлар кала,

Күпме сөелмәгән кызлар кала».

Елап, Айсылу керә.

Хәтимә. Ни булды, Айсылу?

Айсылу. Бүген килеп алып китәм дигән иде.

Хәтимә. Кем?

Айсылу. Хәбиб… Хәбибулла. Ничә ел килеп алганын көттем. Башта Зәмирә артыннан чапты, аннан Хәбирәгә тагылды, аннары Асия үзенә каратты. Миңа чираты җиткән иде. Синнән әйбәтен очрата алмадым, дигән иде. Бер генә атна йөреп калган идек. Кочаклаттырмаган да идем. Башта өйлән, аннары кочакларсың, дигән идем. Бүген килеп алам, дигән иде. Кыз килеш картаям бит инде болай булгач. Вәсимә апа, җаныкаем, кайтар әле Хәбибулламны. Ирләр кулы тимәгән тәнем салкыная барганда сөенгән идем. Кайтар Хәбибулланы, Вәсимә апа.

Хәтимә. Кайтара алмый Хәбибулланы Вәсимә апаң.

Айсылу. Ник?

Хәтимә. Үз ирен дә кайтара алмый әле.

Айсылу. Вәсим абый кайтмаса да, Вәсимә апа аның кочагында ятып калган. Минем бит ирләр кочагы күргәнем юк.

Хәтимә. Йоклап йөрмиләр аны. Төсең-кыяфәтең, буең-сының бар.

Айсылу. Бар дип нишлим инде. Егетләр кочагына барып егыла алмыйм ич инде.

Хәтимә. Бүтәннәр егыла бит. Әнә Казан мәктәпләрендә кызлар юк инде, дип сөйлиләр. Авыз ачып йөрмиләр аны.

Айсылу. Ни сөйлисең син, Айсылу апа? Авыз ачып йөрмичә, итәк ачып йөри алмыйм ич инде. Әни дә, насыйбы чыгар, дип әйтеп тора. Насыйбы чыккан иде дә… Вәсимә апа, җаныкаем, бәхетсез итмә мине.

Вәсимә. Туктале, җылама. Үземнең дә акылым чуалган. Барысы да шул Вәсим аркасында…

Айсылу. Вәсим абый беркөнне урамда туктатып миңа да әйтте.

Вәсимә. Нәрсә әйтте?

Айсылу. Оятсыз сүз әйтте. Кочаклап кына карыйм әле, диде.

Хәтимә. «Кочаклап карыйм» дигән сүз оятсыз сүз түгел инде анысы.

Айсылу. Мин бит кыз кеше.

Хәтимә. Кыз кеше булгач җылап йөр инде хәзер.

Айсылу. Әни дә җылый. Безнең нәселне Ходай каргаган, ди. Әнинең апалары кыз килеш картайганнар. Ул вакытта, ичмасам, сугыш булган, егетләре сугышта үлгән. Хәзер бит сугыш юк. Хәзер без тыныч заманда яшибез.

Хәтимә. Хатыннар гына җыелып калса, ирләр кебек кенә сугышмаслар әле. Алла сакласын.

Айсылу. Вәсимә апа, җаныкаем…

Вәсимә. Бар әле, канымны кайнатма.

Айсылу кергәндәгедән дә катырак кычкырып елап чыгып китә.

Хәтимә. Кияүгә чыгып карамаган шул, мескен. Нигә чыкканына үкереп җылар иде.

Вәсимә. Бар әле, син дә эчемне пошырып йөрмә. Алкаш дигән булып менә дигән иреңне…

Хәтимә. Кара, кара, нәрсә сөйләнгән була. Алма кебек Вәсимен харап итеп ташлады да…

Вәсимә. Кем харап итте?.. Каян беләсең харап булганын?

Хәтимә. Сихерчене әллә мин чакырттыммы? Вәсим кебек ирем булса, сихерчегә биреп җибәрмәс идем әле. (Пырлап чыгып китә.)

Вәсимә. Харап иткән, имеш… Итәрсең, бар. Йөридер әле сихерче кызлар белән буталып. (Вәсимнең арты белән эленеп торган фотосын әйләндереп куя.)

Экранда язу:

«Азгын инде азгынга,

Тик ялгыштым аз гына».

(Фотога карап сөйли). Барысы да синең аркада, азгын. Бер нәфесеңне тыйсаң, нәрсә була иде. Менә хәзер юкка чыктың. Кайларда йөрисең икән инде?! Харап итеп ташламасалар ярый инде. Сихерче кызлар минем кебек кенә итмәсләр. Артыгын әйтеп ташладым бугай шул үзем дә. Кем уйлаган сихерчеләр ишетеп алыр дип. Бүтән чакта күренмиләр, монда җыелышып килгәннәр. Тегеләр тагын акча сорап килсәләр нишләрмен? Әйт, азгын, акча каян табыйм? Синең машинага дип җыйган акчаңны биреп җибәрәм инде. Хәбәр салырлык җирдә булсаң, хәбәр сал. Үтереп үк ташламаганнардыр. Ачуымны китерсәң дә, яратып чыктым бит үзеңә. Яратмаслык та түгел идең, чукынчык. Менә хәзер карап торасың инде елмаеп, мин җүләрдән көлеп. Дөрес көләсең инде. Кирәкмәгәнне эшләп ташлыйбыз шул кайчакта. Кызларыбыз әти кайда дип сорасалар, ни әйтермен… (Җырга күчә.)

Тели белсәң генә теләк,

Тели белмәсәң – имгәк, шул.

Тели белмәсәң – имгәк.

Тели белмичә теләдем,

Мин шул имгәктер, димәк, шул,

Мин шул имгәктер, димәк.

Хәзер инде тешләп булмый,

Терсәк якын булса да, шул,

Терсәк якын булса да.

Яннарында ятып булмый,

Карточкада торса да, шул,

Карточкада торса да.

Шулвакыт карават астыннан хатын-кыз киеменә киенгән Вәсим чыга. Аны күреп, Вәсимә куркып артка чигенә.

Вәсим. Курыкма, бу мин – Вәсим.

Пәрдә.

Икенче пәрдә

Беренче пәрдәдәге күренеш.

Экранда язу:

«Бирәсем юк үлгәндә дә,

Гүрләргә кергәндә дә».

Вәсим. Курыкма, Вәсимәкәй. Бу мин – Вәсимең.

Вәсимә. Син каян килеп чыктың?

Вәсим. Кешеләр каян чыга соң, Вәсимәкәй?

Вәсимә. Дуракланма, әйт, кайда идең?

Вәсим. Карават астында идем.

Вәсимә. Дөньяда бөтен ирләр юкка чыкканда, син ничек калдың? Ходаем, булсаң да булырсың икән. Бөтенесен дә ишетеп яттыңмы?

Вәсим. Ишетеп яттым, Вәсимәкәй. Бик кызык булды. Теге шәрә ботлы кызларның гына ботларыннан тотып карыйсы килде дә, түздем.

Вәсимә. Хәзер нишлибез инде?

Вәсим. Белмим, син нишләрсең икән? Минем нишлисем билгеле – Җир шарының хатыннары миңа калды бит.

Вәсимә (Вәсимне кочаклап алып). Бирмим, берәүгә дә бирмим.

Вәсим. Ничек инде «бирмим». Алай булмый ул, Вәсимә.

Вәсимә. Берәүгә дә бирмим. Алып кына карасыннар. Муеннарын чәйнәп, борыннарын тешләп өзәрмен. Үземнеке генә син.

Вәсим. Бүтән хатыннар нишләр?

Вәсимә. Бүтәннәрдә эшем юк. Ходай сине миңа калдырган.

Вәсим. Ходайны катнаштырма, Вәсимә. Аның мәшәкате болай да җиткән. Син борчылма, кем янына барсам да, сиңа кайтып егылам мин.

Вәсимә. Бирмим, бирмим!..

Хәтимә керә.

Хәтимә (бу күренешне күреп). Бәтәч! Ни бу? Вәсим. Син ич бу.

Вәсим. Мин шул.

Хәтимә. Ничек?

Вәсим. Бер-ике сәгатькә җибәрделәр. Вәсимәң сагынган, диделәр.

Хәтимә. Кайда идең соң?

Вәсим. Каф тавы артына җыйдылар безне. Андагы халыкны күрсәң… Барысы да ир-атлар.

Хәтимә. Минеке күренмәдеме?

Вәсим. Бергә идек. Әйдә, кайтып килик, дигән идем, кайтмыйм, ди. Анда аракыны бушка эчерәләр. «Татспиртпром» нан иң затлы аракылар килеп тора.

Хәтимә. Тиенгән икән, алкаш.

Вәсим. Бик сагынса, бик юксынса, хат язып җибәрсен Хәтимә, диде.

Хәтимә. Шулай дидеме?

Вәсим. Кайчан минем ялганлаганымны күргәнең бар?

Хәтимә. Дөресен дә сөйләгәнең юк инде. Хат язып тормыйм, телдән генә әйт. Кайтып китсә дә ярый, дип әйтте диген. Тик кайтканда аек булсын, дип әйтте диген. Йә, ташла әле салып шул хатын-кыз күлмәген, туеп беткән аны күреп. Вәсимә, салдыр әле күлмәгеңне. (Вәсимә Вәсимнән үз күлмәген салдыргач.) Менә ичмасам, күзгә рәхәт. Сөендеңме, Вәсимә?

Вәсимә. Сөендеңме дип, ярый инде.

Хәтимә. Кайту, ни дисәң дә, китү түгел инде. Кил әле, кочаклап карыйм әле үзеңне. Ирләрне кочаклау ничек була икән.

Вәсим. Мин пионер кебек, һәрвакыт әзер, Хәтимә. Тик Вәсимәдән рөхсәт ал.

Вәсимә. Сиңа ярый. Тик кочагына кермә. Президентлар кочаклашкан кебек кенә кыланыгыз.

Хәтимә (Вәсимне кочаклап). Абзар башын да ябып бирерсең инде, Вәсим.

Вәсимә. Юк инде анысы. Беләм мин абзар башы ябам дип кунып чыккан ирләрне.

Вәсим. Ай-ли, Гөлҗамал,

Көтәм әле мин һаман.

Бер генә төн кундыр әле,

Абзар башыңны ябам.

Вәсимә. Тукта, оятсыз.

Хәтимә. Тыйма, Вәсимә, ирләр тавышы ишетәсе килә.

Сәлимә керә.

Сәлимә. Әстәгъфирулла! Өстә Гарифулла! Бу нәмәрсә?

Вәсимә. Бар, бар, бар! Чыгып кит!

Сәлимә. Тукта, җаным-кисәгем. Ничек инде чыгып китим? Ирләр яныннан чыгып киткән Сәлимәне кайчан күргәнең бар?

Вәсимә. Якын киләсе булма Вәсимгә. Вәсим! Кер карават астына.

Сәлимә. Юк инде, җаным-кисәгем. Бөтенебезне ирләрдән мәхрүм итеп, үзеңә яшереп калдырдыңмыни? Алай булмый ул, җаным-кисәгем. Элек иреңә тими түздем. Бу юлы бүлешәсең инде. Кара син аны, яшереп калдырган да үзе генә рәхәтләнмәкче була. Вәсим!

Вәсим. Нәрсә, Сәлимә?

Сәлимә. Киттек безгә, «Тефаль» чәйнегем кайнап тора, мич башында көмешкәм сайрап утыра.

Вәсим. Мин… Мин нәрсә… Вәсимә белән сөйләш. Вәсимә бит командир.

Сәлимә. Хатын-кыздан куркыр көнгә калдыңмыни? И   җаным-кисәгем! Кара син аның карап торуларын. Нәрсә, кызыгасыңмыни миңа?

Хәтимә. Сәлимә, ымсындырма ир-атны, ымсынырга гына торалар.

Сәлимә. Торсыннар. Ирләр ымсынмаган хатын-кыз хатын-кызмыни?! Дөньяда ирләр булмасын дип, сихерчегә заявление язган хатын-кыз да хатын-кыз түгел.

Вәсимә. Авызыңны үлчәп ач, сөйрәлчек.

Сәлимә. Юк, җаным-кисәгем, мин сөйрәлмим, минем арттан сөйрәләләр. Синең арттан сөйрәлүче юк. Мин әле бер генә ирнең дә гайбәтен сатып йөргәнем юк. Син шушындый айгыр кебек иреңне яманлап йөрисең.

Вәсимә. Чыгып китәсеңме-юкмы?

Сәлимә. Бир иреңне, китәм.

Вәсимә (кәҗә тоягы ясап). Менә моны күрәсеңме? Вәсим, нәрсә авызыңны ерып торасың? Әйт үзенә, чыгып китсен.

Вәсим. Хатыннар сөйләшкәндә кысылырга ярамый, Вәсимәкәй. Кысылып үлүеңне көт тә тор.

Вәсимә. Хәтимә, ни карап торасың? Әйдә, типкәләп чыгарыйк шуны.

Хәтимә. Тибәргә аның да аягы бар шул, Вәсимә. Ярый, чыгыйм әле мин. Вәсим, син абзар башы турында онытма инде, ярыймы? (Чыгып китә.)

Вәсимә (Сәлимәгә). Бар, ычкын син дә.

Сәлимә. Ычкынды ди, көтеп тор. Биреп тор Вәсимне бер төнгә.

Вәсимә. Вәсим, ни сөйли ул? Нигә дәшмисең? (Елый.)

Сәлимә. Нәрсә, хәзер җылыйсыңмыни? Алдарак җыларга иде, җаным-кисәгем.

Вәсимә (чыгырыннан чыгып). Кит! Үтерәм!

Сәлимә. Ярый, бу юлы китәм. Мине үтерерсең дә, тегеләр килсә нишләрсең? (Чыгып китә.)

Вәсимә. Вәт кәнтәй, вәт кәнтәй! (Вәсимгә.) Ә син ияреп китәргә генә торасың!

Вәсим. Кирәкмәгәч китәсең инде ул.

Вәсимә. Ничек инде ул «кирәкмәгәч»?

Вәсим. Кирәк булсам, сихерчеләр чакырмас идең.

Вәсимә. Мин чакырмадым, чакырмадым. Әйттем генә. Әйттем генә мин. Уйламыйча гына әйттем.

Вәсим. Уйлап әйт, дип, ничә әйттем үзеңә. Йә, ярый, тынычлан. Кил яныма, утыр. (Вәсимәне кочагына алып, караватка утыра.) Менә шулай.

Вәсимә (иркәләнеп). Хәтимәнең абзар башын япсаң да, Сәлимә янына барма, ярыймы?

Вәсим. Кистереп әйтә алмыйм, Вәсимәкәй, дөнья бу. Минем күзләрем дөрес түгел, Вәсимә. Менә бер күзем сиңа карап торганда, икенчесе читкә карый. Ә анда чибәр хатыннар.

Вәсимә. Мин дә ямьсез түгел бит инде.

Вәсим. Түгел, Вәсимә, түгел.

Вәсимә. Сәлимәдән чибәррәк бит.

Вәсим. Әлбиттә, әлбиттә. Шуңа күрә Сәлимәгә түгел, сиңа өйләндем. Ләкин, Ходайның хикмәте, дөньяда синнән дә чибәррәкләр очрый. Нишлисең, күңел уйнап китә бит шунда. Бозау да бит кояш күрсә сикеренә.

Вәсимә. Азгынлык ул, Вәсим.

Вәсим. Азгынлыктыр, сүзем юк. Кызык кына, әйеме? Үгез ничә сыер артыннан йөри, аны азгын димиләр. Безгә нигә ярамый? Нигә инде Ходай мине кеше итеп яраткан? Үгез итеп яратса, син дә җыламас идең, Сәлимә дә сүгенмәс иде, Хәтимәнең дә абзар башын ябасы булмас иде. Әйдә, без болай эшлик, Вәсимә. Чакыр син сихерчеләреңне…

Вәсимә. Нәрсә инде сез барыгыз да. Минем сихерчеләрем түгел алар.

Вәсим. Ярый, ярый. Чакыр сихерчеләрне. Әйт, алып китсеннәр мине. Дезертир булганым өчен җәзасын да бирсеннәр. Армиядән качып йөрүче егетләрне судка бирәләр бит. Мине дә утыртып куйсыннар.

Вәсимә. Беркая да җибәрмим. Минеке генә буласың дип кияүгә чыктым, минеке генә буласың.

Вәсим. Алайса, кара инде үзеңә, үзеңә кара.

Вәсимә. Өйдән беркая да чыкмыйсың. Әйт, чыкмыйм, диеп.

Вәсим. Әйтә алмыйм өзеп, әйтә алмыйм.

Вәсимә. Әйт, җаным, җанкисәгем,

Бердәнберем, бәгырем,

Башым миңгерәү булганга

Белмәгәнмен кадерең.

Вәсим. Вәсимәкәй, җанкисәгем,

Бакчамдагы багалмам.

Өйдән бер дә чыкмамын дип

Өзеп кенә әйталмам.

Вәсимә. Якты дөньядан киткәч тә,

Белермен мин кадерең.

Синең каберең янында

Булыр минем каберем.

Вәсим. Вәсимәкәй, җанкисәгем,

Асыл кошым, күз нурым.

Кайларда гына йөрсәм дә,

Өйгә кайтып кунармын.

Вәсимә. Әгәр дә син өйдән чыксаң, алып китәчәкләр бит сихерчеләр.

Вәсим. Китсәләр китәләр инде. Мин бит президентлар кебек – халык кайда, мин шунда.

Вәсимә. Президентлар да юк бит инде. Президент хатын-кыз булса, калган булыр иде урынында. Нишләрбез инде, нишләрбез? (Тәрәзәдән күреп.) Галиябану әби килә, кач тизрәк.

Экранда язу:

«Мәхәббәт картлыкка карамый,

Картлардан көләргә ярамый».

Вәсим. Керсен. Ул карчыкка мин нигә кирәк?

Галиябану керә.

Галиябану (Вәсимне күреп). Дөрес әйткән икән Сәлимә. Нихәл, улым?

Вәсим. Исән-сау, Галиябану әби.

Галиябану. Кайттыңмы, кайтардылармы?

Вәсим. Качтым, Галиябану әби.

Галиябану. Качып була торган җирмени? Безнеке нигә качмый?

Вәсим. Сагындыңмы әллә, Галиябану әби?

Галиябану. Сагынмаска. Хәлил бит ул.

Таң әтәчләре кычкыра,

Әллә таң ата микән?!

Төшләремә керсә чыкмый,

Хәлил бәгърем, җанкисәгем,

Һаман ярата микән?!

Урам аша чыккан чакта,

Бүрәнәгә абындым.

Сәгате – ел, минуты – ай,

Хәлил бәгърем, җанкисәгем,

Шулкадәрле сагындым.

Күрдеңме үзен, нәрсә ди?

Вәсим. Бер ун елсыз кайтып булмас, ди.

Галиябану. Әстәгъфирулла. Йөздә була бит инде ул чакта. Мин нишләрмен? Мин бит ялгыз торырга, ялгыз йокларга күнекмәгән. Күз алдымда ир-ат булып болганып йөргән кешене күрергә өйрәнгән.

Вәсим. Бер-ике сәгатькә үзем барып килермен, Галиябану әби. Күз алдыңда болганырмын.

Галиябану. Әстәгъфирулла…

Вәсим. Хәлил бабайның киемнәрен киеп торырмын. Ул дип уйларсың.

Галиябану. Кит, юньсез, Хәлилемнең бөкресен каян аласың? Аныкы кебек килешле бөкре беркемдә дә юк. Тагын да шул Каф тавы артына барыр булсаң әйт Хәлилемә, кайтып җитсен. Вәт юньсез, кешенең ирләре кайтып җитте, ул – юк.

Вәсим. Яратмыйдыр үзеңне, Галиябану әби.

Галиябану. Әстәгъфирулла! Хәлилнең Галиябануны яратмаганын кемнән ишеткәнең бар? Күзебез күзләрдән китмәде. Килер иде гармунын култык астына кыстырып тәрәзә каршына. Мин аны тәрәзәдән тартып алыр идем. Сөйләшеп туймый идек. Таң әтәчләре кычкырганда гына кайтып китәр иде. Арабыздан чебен дә очып үтәрлек түгел иде. Исмәгыйль дигән бер бай малае гына арабызга кереп маташты. Алтатар дигән мылтыктан Хәлилгә атты да әле, юньсез. Ярый әле Хәлилемне бүлнистә коткарып калдылар. Ул чакта безнең авылда да бүлнис бар иде. Хәзер яптылар. Хәзер бөтен нәрсәне ябалар, итәкне генә ачалар.

Вәсимә. Галиябану әби, озынмы әле сүзең?

Галиябану. Тыңлыйсың килмимени? Шулайдыр шул, ир кадерен беләсезмени ул хәзерге хатыннар?! Без өйләнешкәч…

Вәсимә. Йөз тапкыр тыңлаган бар инде.

Галиябану. Мең тапкыр тыңласагыз да таманга килә әле сезгә.

Җыр авазы ишетелә. Җырлап, халыкара хокук яклаучылар килә.

Экранда язу:

«Тимәгез кешегә, тимәгез,

Ул фәлән, ул төгән, димәгез».

Халыкара хокук яклаучылар (җырлыйлар).

Без – хокук яклаучылар,

Кешедә шәхесне саклаучылар.

Гаепленең гаебе булса да,

Кешене какмаучылар.

Да здравствует человек!

Кешенең хокукы яшәсен!

Ист лебе геноссе айн менш!

Вәсимә. Киләләр, Вәсим, кач тизрәк.

Вәсим карават астына кереп кача.

Ләлия. Күрдек, качуның кирәге юк. Һәм, гомумән, кеше качып яшәмәскә тиеш, кешене карават астында яшәтү – кеше хокукларын бозу.

Маша. Человек! Звучит гордо! (Карават астына керергә маташа.)

Вәсимә. Кая барасың?

Маша. Я освобождаю человека.

Вәсимә. Күрсәтермен освобождаюыңны. (Яртылаш карават астына кергән Машаны сөйрәп чыгара.) Чык, Вәсим.

Вәсим чыга.

Ләлия. Исәнмесез, Вәсим әфәнде!

Маша. Здравствуй, Васимчик!

Элизабет. Гутен таг, һерр Васим!

Вәсим. Мин гаепле түгел.

Ләлия. Без сезне гаепләргә җыенмыйбыз. Сезне рәнҗеттеләр. Сезне хатыныгыз карават астында яшәтә. Бу – кешегә карата гаделсезлек.

Маша. Мужика не надо держать под кроватью, его место под юбкой.

Вәсимә. Өйрәтмә!

Элизабет. Вас ист дас?

Ләлия. Әнә фрау Элизабет та әйтә, безнең халыкара оешмадан сезгә берәр ярдәм кирәкмиме, ди.

Вәсимә. Кирәкми, кирәкми.

Галиябану. Ярдәм миңа кирәк. Хәлилемне кайтарыгыз.

Маша. Кто вы такая?

Галиябану. Я Халила невеста. Потерялся мой жених.

Маша. Ура! Сама старуха, сама по-русски знает. Вот она права человека.

Галиябану. Кайтарыгыз Хәлилемне.

Элизабет. Вас ист дас?

Ләлия. Әби, без югалганны кайтаручылар түгел, без – кайтканны югалтмаучылар. Без – кеше хокукын яклаучылар.

Галиябану. Минем дә картым белән яшәргә хокукым бар.

Ләлия. Әби, безгә эшләргә комачаулама.

Маша. Не мешай, бабушка. Не стариков, молодых надо беречь. (Вәсимнең кулыннан алып, читкәрәк китә.) Ты мне нравишься.

Вәсим. Ты тоже.

Маша. Может где встретимся?

Вәсим. Конечно.

Вәсимә (Вәсим белән Маша янына килеп). Нишлисез монда?

Маша. Не мешайте, у нас индивидуальная беседа.

Вәсимә. Үз ирең белән беседуй.

Маша. А где мой муж? Что сделала с моим мужем? Значит так, Ләлия ханум и фрау Элизабет. Моё предложение: отобрать у этой женщины мужика и сохранить его в особой изоляции.

Ләлия. Әйе, әйе. (Вәсимгә.) Без сезне алып китәбез һәм аерым бер резервациядә яшәтәбез.

Вәсим. Ни өчен? Минем гаебем юк бит.

Ләлия. Ир булсын, гаебен табабыз без аның. Сине хатының янында калдырырга ярамый, син – бердәнбер экземпляр. Без сине якларга һәм сакларга бурычлы.

Вәсимә. Мин аны үзем дә саклыйм.

Элизабет. Вас ист дас?

Ләлия. Ирен саклаган хатын аны карават астында яшәтми.

Вәсимә. Мин кертмәдем аны карават астына, үзе керде. Вәсим, нигә бер сүз дә дәшмисең, алып китәләр бит үзеңне.

Вәсим. Мин нәрсә… Безнең сүз йөрми бит хәзер, сезнең сүз дөрес. Нәрсә эшләтәләр, шуны эшлибез инде хәзер.

Вәсимә. Ишәк булма, Вәсим бәгырькәем, тыңлама алар сүзен, китмим, диген. (Елап, Вәсимнең кочагына ташлана.)

Маша. Ай-ай-ай… Нельзя! Теперь он под нашей опекой. (Вәсимне Вәсимә кочагыннан азат итәргә тели.)

Тарткалашалар.

Вәсимә. Уходи.

Маша. Сама уходи. Ләлия ханум, что смотрите, помогите освобождать человека. Фрау Элизабет, арбайте, шнель!

Вәсимә. Галиябану әби, харап итәләр. Бир әле таягыңны.

Галиябану. Нишләп сиңа бирим ди, үземнең дә кулларым бар минем. (Таяк белән халыкара кеше хокукларын яклаучыларны дөмбәсли.)

Тегеләр чырылдап чыгып качалар.

Вәсимә. Рәхмәт, Галиябану әби. Вәт заразылар, тапканнар гатавый мужик.

Галиябану. Ир бирмәк – җан бирмәк. Мин дә китим инде. Бәлкем, Хәлилем дә кайткандыр. Исмәгыйль очрап, алтатарыннан атып үтермәсә кайтыр, Алла боерса. «Урам аша чыккан чакта»… (Җырлап чыгып китә.)

Вәсимә. Вәт заразы. Татар ирләре күрсә, күзләре акая. Болай да инде тартып алып бетерделәр.

Вәсим. Алар алмады, без үзебез алдык.

Вәсимә. Сиңа хатын-кыз итәге генә күрсәт инде, җиленнән исерәсең.

Вәсим. Сез тәмле булганга, безнең ни гаебебез бар? Имиегез белән ниегез булмаса, мин сезгә әйләнеп тә карамас идем.

Вәсимә. Әйдә, Вәсим, берәр җиргә китик. Эзләп табарлык булмасын.

Вәсим. Кая?

Вәсимә. Безнең авылга.

Вәсим. Авылыгыз юк ич инде.

Вәсимә. Бик яхшы. Ул инде картадан сызып ташланган. Чурт та эзләп табалмас.

Җыр ишетелә.

Экранда язу:

«Безгә кирәкми ирләр,

Без үзебез маһирләр».

Вәсимә. Кач, Вәсим, тагын киләләр.

Вәсим. Кая качыйм, Җир шарында безнең караваттан башка урын юк. (Карават астына кача.)

Җырлап, «аллар» керә:

Алларын алга манам,

Ал булса гына алам;

Иркәм алларның да алы,

Шуның утында янам.

Ал таң ата, таң ата,

Аллар алны ярата;

Аллар алларыма ятып

Кайгыларым тарата.

Хөллия (Вәсимәгә). Кайда ул?

Вәсимә. Кем?

Хөллия. Затсыз, котсыз, юньсез, мәнсез, шөкәтсез, йогышсыз, кошбәтсез, ятышсыз җан иясе.

Наташа. Где он?

Шарлотта…

Вәсимә. Нәрсә сөйлисездер, аңламыйм.

Сәлимә. Кыланма инде, Вәсимә. Вәсимне эзлиләр алар. Кайда ул?

Вәсимә. Каян белим, чыгып киткәндер.

Сәлимә. Алдашма инде, Вәсимә. Чыгып китсә, мин күрми калмас идем. Үз өеннән чыгып киткән ир миңа кагылмыйча үтми. (Карават астына карап.) Әнә ул. (Карават астына кермәкче була.)

Вәсимә (Сәлимәне сөйрәп чыгарып). Якын барасы булма! Чык, Вәсим.

Вәсим (чыгып). Сөбханалла, нинди чибәр кызлар. (Хөллия каршына килә.)

Хөллия. Якын килмә, җирәнгеч җан иясе.

Вәсим Наташага таба атлый.

Наташа. Не подходи, тварь вонючая.

Шарлотта (каршына килгән Вәсимгә)…

Хөллия (Вәсимгә). Җыеныгыз, кабахәт җан иясе.

Вәсим. Кая?

Наташа. Ты осуждён на смертную казнь.

Вәсим. За что?

Наташа. За то, что остался жив.

Хөллия. Гүзәл Җир шарының ямен бозып йөрергә бездән рөхсәт юк. Бетсен ирләр, яшәсен хатыннар!

Наташа. Понял?

Шарлотта…

Вәсимә (Сәлимәгә). Син алып килдеңме аларны?

Сәлимә. Килдем шул. Сиңа гына рәхәт яшәргә димәгән. Сиңа да булмасын, миңа да… («Аллар» га.) Сез, кызлар, аны миңа бирегез, мин аны үзем буып үтерәм. Үлде дигән справкасын үзем илтеп бирермен.

Вәсимә. Юк!!! Үзегез алып китеп теләсәгез нишләтегез, Сәлимәгә бирмим.

Сәлимә. Син закон чыгаручы түгел, Вәсимә. Законны хәзер болар чыгара. Алар Вәсимне миннән үтерттерергә телиләр. Шулай бит, кызлар? Вәсимне мин үтерергә тиешме?

Вәсимә. Вәсим! Син нигә бер сүз дә дәшмисең?

Вәсим. Миңа кайсыгыз үтерсә дә ярый.

Вәсимә. Их, Вәсим, Вәсим! (Җырлый.)

Яратышкан идек бит без,

Сөешкән идек.

Син минеке, мин синеке,

Диешкән идек.

Тулган айны икәү бергә

Калкыткан идек.

Таң аттырып, җирнең йөзен

Балкыткан идек.

Сандугачларны уятып

Сайраткан идек.

Гашыйклар гына җырларлык

Көй тапкан идек.

И Вәсим, Вәсим… Ничек син ятлар кочагында үләргә ризалык бирәсең? Мин сине кочаклап үтерә алмас идеммени? (Вәсимне кысып кочаклап.) Бирмим, берегезгә дә бирмим, үзем кочаклап үтерәм.

Шарлотта…

Наташа. Дура.

Хөллия. Тиле.

Сәлимә. Аерып алыгыз инде, ни карап торасыз?

Хөллия. Мин әле сезгә карап торам. Үзегез шундый чибәр, ниндидер җирәнгеч җан иясенә ымсынасыз. Килегез әле, кочаклыйм үзегезне. (Сәлимәне кочаклый.)

Сәлимә. Кит, кытыгымны китерәсең. (Хөллия кочагыннан ычкынып чыгып йөгерә.)

Хөллия (Кочаклашып торган Вәсим белән Вәсимәгә күрсәтеп). Моны нишләтәбез?

Вәсимә. Ул үлде. (Вәсимне кочагыннан чыгара.)

Вәсим егыла.

Күрәсезме, ул үлде. Мин кочаклап буып үтердем.

Наташа. Ну и баба. Мне бы такую. Пойдём с нами, дорогая.

Вәсимә. Куда?

Наташа. В рай. В раю с нами будешь жить.

Вәсимә. Ярый. Мин бу азгынны күмим дә килермен.

Хөллия. Көтәбез.

Җырлашып чыгып китәләр.

Вәсимә. Рәхмәт, Вәсимем. «Үл!» дип әйттем колагыңа, үлдең. Бу егетлегеңне мәңге онытмам.

Вәсим. Шундый тәмле итеп кочакладың, ничек инде үлмисең.

Вәсимә. Рәхмәт, бәгырь кисәгем. Мин сине һәрвакыт шулай кочаклармын.

Вәсим. Мин дә шулай үләрмен.

Вәсимә. Кочаклашып үләрбез без үлгәндә дә.

Вәсим. Кочаклашып көләрбез без көлгәндә дә.

Вәсимә. Кызыкмассың Сәлимәне күргәндә дә.

Экранда язу:

«Әтисез бала булса да,

Ирләрсез бала булмый».

Гузелька белән Наташеньканы ияртеп, Варвара керә.

Варвара. Гузелька, начинай!

Гузелька. Вәсим абый, без сине

Кайткан өчен котлыйбыз.

Безнең әтиләрне дә

Кайтарырсыз дип уйлыйбыз.

Варвара. Наташенька!

Наташенька. Дядя Вася, спасибо,

Что вернулись вы к нам.

Наших пап тоже верните,

Они очень нужны нам.

Вәсим (кызлар каршына тезләнеп). Нинди чибәр кызлар. Әниләрегез бармы?

Варвара. Балаларга якын килмәгез, педофил ясап, судка бирербез. Гузелька, продолжай.

Гузелька. Вәсим абый, без сезгә

Гел рәхмәтләр укыйбыз

Үсеп җиткәч, мәктәптә

«Отлично» га укырбыз.

Вәсим. Һай, рәхмәт. (Варварага күрсәтеп.) Бу апагыз кем?

Гузелька. Ул безнең воспитательница.

Вәсим. Шулаймыни? Исеме ничек?

Гузелька. Варвара Васильевна.

Вәсим. Бигрәк матур икән.

Варвара. Гузелька, не отвлекайся. Наташенька, продолжай!

Наташенька. Дядя Вася, вы – герой,

Сбежали от плена.

Ищет моего папу Марата

Моя мама Елена.

Вәсим. Вот спасибо, вот спасибо! (Варвара янына килә.) Сәгать ничәдә килим?

Варвара. Как всегда.

Вәсим. Сагындым.

Варвара. Я тоже. Пойдём, Гузелька. Наташенька, пойдём.

Чыгып китәләр.

Вәсимә. Көтәм, дидеме?

Вәсим. Кем?

Вәсимә. Әй, җаным, кем дигән була. Белмиләр ди. Антун авылына барып йөрергә иренеп, безнең авылга китерттердең   бит.

Вәсим. Нәрсә инде син? Ул бит марҗа, мин – мөселман.

Вәсимә. Синме мөселман? Сине бит теге дөньяда хәтта тәмугка да кертмәячәкләр. Тәмуг капкасына асып куячаклар.

Вәсим. Алай димә, Вәсимәкәй. Минем берәүне дә көчләгәнем юк. Үзегез килеп ябышасыз да безне гаеплисез. Безне көчләгән өчен теге дөньяда сезгә аерым статья булачак. Безнең аяк астына егылгач, без абынып егылабыз инде ул.

Вәсимә. Барасыңмы шул марҗа янына?

Вәсим. Мин бармасам, син барырсың.

Вәсимә. Нишлим мин аның белән?

Вәсим. Күрдең бит – «аллар» заманы да «зәңгәрләр» заманы.

Аклар булды яман,

Ә кызыллар таман.

Аллар белән зәңгәрләргә

Калып бара заман.

Вәсимә. Тфү!

Вәсим. Иске коега төкермә, Вәсимәкәй. Мәкальне онытма.

Вәсимә. Сиңа түгел лә, заманына төкерәм.

Экранда язу:

«Елата да, көлдерә дә мәхәббәт,

Елавы да, көлүе дә рәхәт».

Тышта шау-шу. Үкереп елаган Айсылуны җитәкләп, Хәтимә керә.

Хәтимә. Әйдә, әйдә, кемнән ояласың? Менә – Вәсим, менә – Вәсимә. Бу кыз баланы җылавыннан туктатыгыз. Әйт, Вәсим, күрдеңме син акай Габдулла малае Хәбибулланы булган җиреңдә? Күрдем, диген, исән-сау, диген, гел Айсылуны уйлый, диген, озакламый кайтырга да мужыт, диген.

Вәсим. Юлга чыккандыр да инде. Ерак ара бит, Каф тавы артында.

Хәтимә (Айсылуга). Ишетәсеңме, нәрсә ди Вәсим абыең, кайтырга чыккан, ди. Ничә көн кайтыр икән, Вәсим?

Вәсим. Йөгереп кайтса, иртәгә монда булачак.

Хәтимә (Айсылуга). Ишетәсеңме, иртәгә монда булачак, ди. Ишетсен колагың, ирләрне кирәгеннән артыгын яратырга ярамый.

Айсылу. Ул бит әле минем ирем түгел.

Хәтимә. Булыр, «Алла бирсә»не әйтсәң.

Айсылу. Алла бирсә.

Хәтимә. Менә шулай. Гел җылап тормыйлар ул. Кияүгә чыккач та өлгерерсең. Әтисенә охшаса, җылатыр әле Хәбибуллаң.

Айсылу. Ул андый түгел.

Вәсим. Сөйләшеп утырдык Хәбиб белән. Айсылудан бүтән беркемгә дә карамаячакмын, ди. Айсылудан да чибәр беркем дә юк дөньяда, ди.

Хәтимә (Айсылуга). Ишетәсеңме, нәрсә ди Вәсим абыең?

Вәсим. Вәсим абый, диде Хәбиб, исән-сау кайтып җитеп, Айсылу синең янга мине сорашырга килсә, мине юксынып җыласа, кочагыңа алып юат, диде.

Вәсимә. Юатырмын менә мин сиңа! Кочаклап кына кара.

Вәсим. Кызык син, Вәсимә. Мин түгел бит, Хәбиб әйтте.

Вәсимә. Әйтмәде, әйтмәде. (Айсылуга.) Йөрмә җыен юк-барга ышанып. Хәбибне дә, чуртны да күрмәде ул. Карават астында ятты. Син дә йөрмә, Хәтимә, кыз баланы алдап.

Хәтимә. Әй Вәсимә, Вәсимә! Син Вәсимне яманлаганда, синең яклы булып йөри идем, болай булгач, Вәсим ягына күчәм.

Вәсимә. Күчәрсең дә. Ир күргәч, башыгыз әйләнде.

Хәтимә. Киттек, Айсылу. Үзем табып бирәм Хәбибуллаңны. (Үкереп елаган Айсылуны җитәкләп чыгып китә.)

Вәсим. Син – надан хатын, Вәсимә. Кеше гашыйк булган, беләсеңме син шуны – гашыйк булган, гашыйк булган!

Вәсимә. Булса. Сиңа түгел бит, нәрсә кочакларга үреләсең.

Вәсим. Әй Вәсимә, Вәсимә… Кеше җанын аңламыйсың син. Кешене юатырга кирәк, кешенең өметен өзәргә ярамый.

Вәсимә. Бик күпләрне өметләндердең, беләм.

Вәсим. Их, качасы калмаган карават астына. Халык белән бергә беткән булсам. Халыктан аерылырга ярамый шул, ярамый. Президентлар бит: «Мин халык белән», – дип юкка гына әйтми. Алар халык белән бергә булгач, тамаклары да тук, өсләре дә бөтен. Халык үзе ач булса да, авызыннан өзеп аларны ашата. Ничек син, Вәсимәкәй, шуны аңламыйсың?

Вәсимә. Президентлар Айсылу кочаклап йөрми, үз хатынын кочаклый.

Экранда язу:

«Безгә кирәкми секс,

Булсын безгә тик бакс».

Тантана иткән кыяфәт белән шаркылдап көлеп, Сәлимә керә.

Сәлимә. Киләләр! Киләләр, Вәсимә! Күрсәтәчәкләр алар сиңа. Үтүт Вәсимең, алып китәчәкләр. (Кул изәп чакыра.) Һәй, һәй, һәй! Тизрәк килегез. Мона ул Вәсимә, менә ул Вәсим. (Тәтәйләр төркеме кергәч.) Менә ул Вәсим, алыгыз.

«Попка». Вот как. Синмени инде ул Вәсим?

Вәсимә. Якын килмәгез. («Попка» га ябыша.)

«Попка». Уберите её.

Тәтәйләр Вәсимәне бөтереп алалар.

Вәсимә. Караул, караул!..

«Попка». Заткните рот! (Вәсимгә.) Вәсим, Вәсим… Ярыйсы экземпляр. Где другие? Бүтәннәр кайда?

Вәсим. Кем кирәк сезгә?

«Попка». Безгә кем кирәген әллә белмисеңме? Где остальные мужики?

Вәсим. Мин каян белим? Әнә хатыннан сорагыз.

«Попка». Какой хатын… Нам не нужна хатун, нам мужик нужен.

«Мисс Пипис». Плиз, плиз.

Сәлимә. Чишен, диләр, Вәсим. Тамагың туймый иде, хәзер туяр.

Вәсимә. Ходаем, нәрсә соң бу? Вәсим, ни карап торасың? Бир шуларга кирәкләрен.

Вәсим. Аларга акча кирәк, мин кирәкмим.

Вәсимә. Бир шуларга, бир. (Түшеннән акча чыгара.) Мә, бир. Сөт саткан акчама тыгылсыннар.

«Попка». Юк, түти, моның белән генә котыла алмассың. Ә без күбәү Җир шарында. Кайтар мужикларны. (Вәсимнең изүеннән ала.) Кайда бүтәннәр? Әйт, югыйсә печәбез.

«Бомба». Да, кастрировать будем.

Сәлимә. Кызлар, кызлар! Теләсәгез нәрсә эшләтегез, тик печмәгез генә.

«Попка». Әй, шалава! Тентегез өйләрен, безгә яраклыларын барысын да алыгыз.

Тәтәйләр кайсы кая китеп актарыналар.

Вәсимә. Сәлимә, бәгырькәем, зинһар, алып кит шуларны.

Сәлимә. Әһә, мин дә бәгырькәем булдыммы? Алып китәм, бер кичкә биреп тор Вәсимеңне.

Вәсимә. Юк-юк, теләсә нәрсәмне ал, Вәсимне бирмим. Бер кичкә дә, бер сәгатькә дә, бер минутка да бирмим. Бирмим, бирмим, бирмим! (Вәсимне кочагына алып, караватка ава.)

Ут сүнә. Бөтен шау-шу тынып кала. Ут янганда, караватта Вәсимә ыңгыраша, бәргәләнә.

Вәсим (торып утырып). Нишлисең син? Вәсимә, Вәсимә!

Вәсимә уянып торып утыра. Ни булганын аңламыйча, Вәсимгә карап тора.

Вәсимә. Ни булды ул?

Вәсим. Әллә куркыныч төш күрдеңме?

Вәсимә. Төш идемени ул?.. Синме соң бу, Вәсим?

Вәсим. Яныңда кем ятарга тиеш иде соң?

Вәсимә. Йә Алла. Аллага шөкер, уяндым.

Вәсим. Нәрсә күрдең, миңа да сөйлә.

Вәсимә. Сөйләрлек түгел ул, Вәсим… Кил әле, бер кысып кочаклыйм әле үзеңне. Син бит минем бердәнберем. Син минем алтыным, син минем…

Вәсим. Ни булды? Ятканда сыртың куеп яткан идең. Азгын дип сүккән идең.

Вәсимә. Сүккән идем, яткан идем… Ачуланма, зинһар. Азгынын азгын инде. Аннары шунысы да бар бит, Вәсим: хатыннар күзе төшмәслек ир дә ир түгел инде. Тик Сәлимәгә генә карама, ярыймы? И-и-и-и, минем Вәсимем! Вәсимем минем! Вәсимем бар бит минем! Ишетәсеңме, минем Вәсимем бар. Вәсимәнең Вәсиме бар! (Экранда «Бетсен ирләр, яшәсен хатыннар!» дигән язу чыккач.) Алыгыз, алыгыз ул лозунгыны. Кирәкми ул язу. Яшәсен ирләр, яшәсен хатыннар!

Экранда «Яшәсен ирләр, яшәсен хатыннар!» дигән язу чыга.

Пәрдә.

Го-о-о-ол!
Сатирик комедия

Туфан Миңнуллин

Катнашалар:

Әти } 1 нче баскыч кешеләре.

Әни } 1 нче баскыч кешеләре.

Малай } 1 нче баскыч кешеләре.

Кыз } 1 нче баскыч кешеләре.

Шул }

Теге } 1 нче баскыч кешеләре.

Бу } 2 нче баскыч кешеләре.

Ул } 2 нче баскыч кешеләре.

Беркем түгел

Беренче урынбасар (БУ) } 3 нче баскыч кешеләре.

Икенче урынбасар (ИУ) } 3 нче баскыч кешеләре.

Беренче бүлек мөдире (ББМ) } 3 нче баскыч кешеләре.

Икенче бүлек мөдире (ИБМ) } 3 нче баскыч кешеләре.

Беренче министр } 4 нче баскыч кешеләре.

Икенче министр } 4 нче баскыч кешеләре.

Өченче министр } 4 нче баскыч кешеләре.

Дүртенче министр } 4 нче баскыч кешеләре.

Артист } 4 нче баскыч кешеләре.

Эшмәкәр } 4 нче баскыч кешеләре.

Сәхнәдә баскычлы пирамида. Иң астагы баскычы – сәхнә идәне. Пәрдә ачылганда, Боз сараенда хоккей уены баргандагы сызгырулар, улаулар, такы-токылы музыка, «шайба-шайба» дип кычкырулар. Пәрдә ачылгач, ут пирамиданың беренче баскычын яктырта. Анда гади халык вәкиле ир малае белән телевизордан хоккей карый. Читтәрәк кыз бала дәрес әзерләп утыра.

Малай (бар көченә кычкыра, сикереп). Го-о-ол! Го-о-ол!

Кыз килеп малайга тибә. Малай аңа кизәнә.

Нишлисең, дура?

Кыз. Минем дәрес әзерлисем бар. Кычкырма.

Малай. Ә син нәрсә тибәсең? Дура!

Кыз. Син үзең дурак!

Малай. Дура!

Кыз. Дурак!

Ир. Әй, җитте сезгә!

Малай. Ә нигә ул тибә?

Кыз. Ә ул нигә кычкыра? Мин дәрес әзерлим.

Ир (малайга). Утыр! (Кызга.) Ә син әниең янына чык!

Кыз. Чыкмыйм. (Дәрес әзерләргә утыра.)

Малай. Әти, әти, буллит!

Ир. Күрәм. Давай, давай!

Малай. Давай, давай! Го-о-ол! Го-ол-ол!

Кыз елап кухняга кереп китә. Аннан әнисе белән чыгалар.

Әни. Нишлисез инде сез?

Ир. Тукта әле, кычкырма.

Әни. Кычкырма, дип… (Малайга.) Ә син нәрсә үкерәсең?

Малай. Кычкырма, диләр бит сиңа.

Әни. Нәрсә дидең? Мин сине… Күрсәтермен «кычкырма» ны. (Малайның якасыннан эләктерә.) Бар, әзерлә дәресеңне!

Әти. Тимә!

Әни. Тимәм менә! Кара син аны…

Әти. Тимә, диләр сиңа.

Әни. Син аны азындырасың.

Әти. Бар урыныңа. (Малайга.) Ә син тик кенә утыр.

Кыз (малайга). Дурак! Әниләргә кычкырмыйлар.

Әти. Остарма. Барыгыз.

Кыз тагын дәрес әзерләргә утыра. Әни кухняга чыгып китә.

Малай. Әти, әти, кара, кара, нишли…

Әти (телевизордагы хоккейчыга кычкырып). Кая барасың, ишәк? Куып тот, куып тот, хайван! Молодец!

Малай. Судью на мыло. Әти, әти, дөрес сызгыртмады бит, әйеме?

Әти. Сатылган, сволочь.

Малай ике бармагын авызына тыгып сызгыра. Кыз тагын елап әнисе янына кереп китә.

Әни (чыгып). Туктыйсызмы сез, юкмы?

Әти. Әйттеләр бит сиңа.

Малай. Әти, әти, кертә, кертә.

Әни барып телевизорны сүндерә.

Әти. Нишлисең син, дура! Ну-ка кабыз!

Әни. Чыгарып ыргытам ул телевизорны. Рәтле әйбер күрсәтми.

Әти. Ыргытып кара. (Телевизорны кабыза.)

Малай. Беренче период беткән.

Әти. Сүндереп тор. (Әнигә.) Ашарга бармы?

Әни. Әнә хоккеегыз ашатсын. Аталлы-уллы…

Әти. Йә, булды. Чыгар ашарга.

Әни. Ничек чыгарыйм, өлгермәгән әле.

Әти. Нишләп йөрисең соң анда?

Әни. Яңа эштән кайттым. Хакки караганчы пешерә торырга иде.

Әти. Остарма.

Малай. Әти, әти, безнекеләр җиңәчәк, әйеме?

Кыз. Безнекеләр, дигән була. Безнекеләр юк та әле анда.

Малай. Әй, чүпрәк баш, син нәрсә беләсең.

Кыз. Белмәс сиңа. Безнең математика укытучысы сөйләп тора.

Әни. Укытасы урынга хакки сөйлиме? Барысы да җенләнгәннәр. Әллә нәрсә диярсең. Боз өстендә резин кисәге куып йөреп.

Кыз. Аларга әле аена милиун сум түлиләр, ди.

Малай. Әти, әти, күпме ала икән хоккеист?

Әти. До хрена.

Әни. Балалар алдында рәтле генә сөйләш.

Әти. Остарма. Ашарга өлгерт.

Әни. Кайный инде, нишләтим. Ни кызыгын табасыздыр шуның?

Кыз. Безнең Мария Сергеевна әйтә, хоккей, футбол – игра для слабоумных, ди.

Малай. Нәрсә белә ул химичка? Дура, әйеме, әти?

Әни. Әйтмә укытучың турында андый сүз.

Малай. Безнекеләр отса, өченче урынга чыга, әйеме, әти?

Әни. Күчми калырсың әле, шул булыр.

Малай. Хәзер күчми калсаң да күчерәләр, әйеме, әти?

Әти. Буламы инде ашарга? Икенче период башлана.

Әни. Әйтеп торалар лабаса.

Әти. Бер ашарга пешереп ашата алмыйсың.

Әни. Бер эшең юк, пешер дә аша. Эш юк дип кайтасың да шул хаккиеңа, футболыңа ябышасың.

Әти. Мин гаеплемени эш булмаганга? Әнә Америкага әйт, кризис уйлап чыгармасыннар.

Әни. Хакки карап ятарга кризис түгел.

Әти. Нәрсә аңлыйсың син, чүпрәк баш.

Әни. Син күпме аңлыйсың инде, «гол» дан башка рәтле сүз дә белмисең, көне-төне өйдә хакки карап ятып.

Әти. Акча бир, двориска барып карармын.

Әни. Шул гына җитмәгән. Болай да инде квартир бәяләрен дә ел саен арттырып торалар. Хакки да футбол, хакки да футбол.

Кыз. Волейбол белән баскетбол бар әле, әни. Туплы хоккей бар.

Әни. Эшләргә юк диярсең.

Кыз. Мария Сергеевна әйтә, эти игры нужны, чтоб отвлечь внимание народа от проблем, ди.

Әти. Күп сөйләнсә, күрсәтерләр әле проблеманы. Кирәкмәгәнне тыңлама анда.

Кыз. Хоккей бик кирәк инде.

Әти. Остарма.

Малай. Нәрсә беләсең, чүпрәк баш, әйеме, әти?

Әти. Тик кенә утыр. Дәресеңне әзерлә.

Малай. Хоккей бит, әти.

Әни. Әнә күрше Хәмитне дә кыскартканнар иде, эш тапкан. Ә    син – хакки.

Әти. Җиттеме инде сиңа? Хәмиткә чыгасың калган.

Әни. Хакки да футбол, театрга бармаганга бишбылтыр.

Әти. Нәрсә калган анда? Көләсе килеп тормый әле монда.

Әни. Көлдерү генә түгел анда. Яшәргә дә өйрәтәләр.

Әти. Өйрәтә. Өйрәтүчеләр күбәйде.

Әни. Ә хакки нәрсәгә өйрәтә?

Әти. Туктыйсыңмы син, юкмы? Аңла, чүпрәк баш, миңа ял итәргә кирәк.

Әни. Ял?! Нинди ял тагын?

Әти. Синең бытырдавыңны ишетеп арыйм мин.

Әни. Нәрсә, мин юкка бытырдыйммыни?

Әти. Ярый, булды, булды, икенче период башлана.

Малай. Давай, давай!

Әти. Давай, давай! Нәрсә карап торасың, ишәк?! Миллиун сум аласың.

Малай. Әти, судья тегеләрне яклый, әйеме?

Әти. Сатылган, барысы да сатылып беткән.

Малай. Жуликлар, әйеме, әти?

Кыз. Жуликларны төрмәгә утырталар.

Малай. Әй, син нәрсә беләсең.

Кыз. Белмәс, Мария Сергеевна әйтә, коррупция, ди.

Әти. Сөйләшмәгез.

Әни (чыгып). Аш өлгерде, әйдәгез.

Малай. Монда чыгар.

Әни. Чыгарырмын мин сиңа. Тәмам азындың.

Әти. Сөйләшмәгез, диләр сезгә.

Әни. Аш өлгерде, диләр сиңа.

Әти. Күзең чыккан мәллә, чүпрәк баш. Күрмисеңмени, уйныйлар бит әле.

Әни. Аларның туктыйсылары юк.

Әти. Җитте, диләр сиңа. Җитте, диләр. (Сикереп тора да Әнине эткәләп кухняга кертеп җибәрә.)

Кыз. Тимә әнигә!

Әти кызны да кулыннан тотып кухняга озата.

Әти (урынына килеп утырып). Ни булды анда?

Малай. Безнекеләргә керттеләр.

Әти. Ишәкләр.

Малай. Тәнәфес. Әти, ашыйбызмы?

Әти. Әйдә.

Кухня ягына юнәләләр. Кухнядан Әни белән Кыз чыгып киләләр. Кыз елый.

Кая барасыз? (Әни дәшми генә ишеккә юнәлгәч.) Кая барасыз, дим?

Әни. Яшәгез үзегез генә хаккиегыз белән.

Әти. Тукта. (Әни туктамагач.) Тукта, диләр. (Әни белән Кызның каршыларына төшә.) А ну-ка кухняга!

Кыз. Кычкырма әнигә!

Әти. Кычкырмам менә! (Малайга.) Әй, малай, барыгыз әле кухняга апаң белән.

Кыз. Бармыйм.

Әти. Кемгә әйтәләр.

Кыз. Син тәрбиясез.

Әти. Ке-е-ем?! (Кызны җилтерәтеп кухняга кертеп җибәрә. Малай да кереп киткәч, Әнигә.) Син нәрсә балаларны миңа каршы котыртасың? Сугып җибәргәнне көтәсеңме?

Әни. Сук әйдә, сук. Шул сугып үтерәсең генә калды инде.

Әти. Шул хоккей беткәнне дә көтмисең.

Әни. Синең ул хаккиеңның бетәсе юк.

Әти. Бетмәсә… Нишләргә кушасың миңа?

Әни. Җүләрне генә кушып эшләтәләр. Аракы эчү дә хакки, аракы эчү дә футбол. Сиңа бүтәне кирәкми.

Әти. Сиңа нәрсә кирәк соң?

Әни. Минем кешечә яшисем килә.

Әти. Яшә. Сиңа кем мишәйт итә.

Әни. Син.

Әти. Мин? Нәрсә, мин мишәйт итә башладыммыни? Бүтәнне таптыңмыни?

Әни. Туктале. Утыр әле. Утыр әле шунда. Нишләдең син, бәгырькәем? Мондый түгел идең бит син. Футбол уйнарга стадионга йөри идең. Кышларын мине ияртеп чаңгы шуарга алып китә идең. Сүз әйтә идемме? Күңелле иде. Хәзер шул телевизорга терәләсең дә каласың. Малайны шул телевизорга кадаклап куйдың.

Әти. Син карамыйсың что ли телевизор?

Әни. Мин кирәген генә карыйм.

Әти. Мин дә үземә кирәген карыйм.

Әни. Сиңа шул хакки гына кирәкме? Шашасың бит инде. Йә, нәрсә бирә ул сиңа? Нәрсә бирә малаеңа? Үзебез укымыйча калдык. Болар да безнең сыман булсынмы?

Әти. Укыганнар да урам себерә.

Әни. Син дә себер. Эшнең ни ояты бар.

Әти. Юк инде, син миннән дворник ясама.

Әни. Ә болай кем соң син?

Әти. Булды, җитте. Яшисем килми минем дөньягызда. Бөтен кызыгым шул.

Әни. Көне-төне хакки карауны яшәү дисеңме? Иртәгә ял. Авылыгызга кайтып килик. Әниеңнең өен кар баскандыр. Көрәп килик.

Әти. Килсен монда, ятмасын авылым дип.

Әни. Нишләсен монда? Безнең ызгышканны карап ятсынмы?

Әти. Ызгышма, сиңа кем кушкан. Ике сәгать хоккей караганга түзмисең.

Әни. Ике сәгать кенә түгел, җаным. Синең уеңда, күңелеңдә шул. Кызыңның исемен белмисең, дөньядагы хоккеист, футболчыларның фамилиясен беләсең.

Әти. Син инде бигрәк. Ничек инде кызымның исемен белмим?

Әни. Класс җитәкчесе әйтә.

Әти. Нәрсә инде ул. Капылт сорады да.

Әни. Яшьләр бит әле без, җаным. Рәтле сүзең бетте. Элек «әнисе» дип эндәшә идең. Хәзер – «чүпрәк баш».

Әти. Кысылма ишетәсең килмәсә.

Әни. Мин кысылмый, кем кысылсын. Хатының бит мин синең.

Әти. Ярый, булды. Әйдә ашарга. Өченче период башлана.

Әни. Карама, түз.

Әти. Син нәрсә, ычкындың мәллә?

Боз сарае. Тамашачылар утырган трибуна. Ут янәшә утырган Эшмәкәр белән Артистны яктырта. Хоккей баргандагы тавыш бераз тына, тәнәфес вакытын игълан итәләр.

Эшмәкәр. Чыгып керәбезме?

Артист. Юк, буталып йөрисем килми.

Эшмәкәр. Сез, артистлар, сәхнә арты тараканнары. Сездә бит тамашачы да үзегез кебек. Йөргән булалар тын гына тәнәфес вакытында. Монда күңелле.

Артист. Салып алгач, күңелле була инде.

Эшмәкәр. Монда да салып йөрүчеләр күп түгел. Монда азарт. Монда кеше адреналин бушата. Сездә бит адреналин җыя. Монда кеше ял итә, Сездә арый. Чөнки уйлый. Уйлану ул кешене арыта. Хәтта комедияләрегездә дә Сез кешене уйлатасыз.

Артист. Уйламыйча да яшәп булмый бит.

Эшмәкәр. Уйлар өчен көн бар. Кичен кеше ял итәргә тиеш.

Артист. Син бу тамашаны ял итү дип уйлыйсыңмы?

Эшмәкәр. Ял. Мин монда онытылып торам.

Артист. Ә мин менә онытылып тора алмыйм. Ничәмә мең кешенең егерме мужикның боз өстендә резина куып йөрүен карап утыруын күрәм.

Эшмәкәр. Бу – спорт.

Артист. Юк, спорт түгел. Бу безнең театрдагы кебек үк тамаша. Тик артистлары гына башка. Бездә кешене уйланырга өйрәтүче артистлар, монда кешене уйланудан биздерергә тырышалар.

Эшмәкәр. Кайсы яхшырак соң?

Артист. Белмим. Бездә безнең уенга кул чабалар, монда сызгыралар.

Эшмәкәр. Аның каравы сездә хезмәт хакын тиенләп түлиләр, мондагы «артистлар» га миллионлап.

Артист. Ник алай икәнен беләсеңме соң?

Эшмәкәр. Әйтеп кара.

Артист. Без идеягә хезмәт итәбез. Без хәтта бушка да эшли алабыз. Шуңа күрә, болар беркая да бара алмыйлар дип, безгә түләмиләр. Ә боз артистларына түләмәсәң, китә дә бара. Уйларга теләмәүчеләргә без кирәк түгел, мондагы «артистлар» кирәгрәк. Шуңа күбрәк түлиләр. Акчага резина, футбол… куучылар күбәйгән саен, кешелек дөньясы аңгыралана бара.

Эшмәкәр. Димәк, мин аңгыра?

Артист. Аңгыра түгел, надан, ялкау һәм сакаллы адәм баласы. Син спектакль караганда арыйсың, чөнки уйларга иренәсең.

Эшмәкәр. Ә нигә кирәк уйларга?

Артист. Кайвакыт мин дә шулай уйлыйм. Чыннан да, нигә уйларга? Ник тагын шунда дөньясы мәтәлеп китми. Нигә ул тел, милләт дип сөйләнүләр? Нинди телдә сөйләсәң дә барыбер түгелмени? Сөйләшмәскә дә була хәтта. «Шайба! Гол!» дигән сүзне кычкырырлык телең булса җитмәгәнме? Ләкин бит хайванның да алай кычкырырлык теле бар.

Эшмәкәр. Сиңа шул тел кирәк тә милләт кирәк.

Артист. Сиңа да кирәк ул.

Эшмәкәр. Юк, миңа барыбер. Мин – бизнесмен. Акчаның теле дә, милләте дә юк.

Артист. Бар, дускай. Теле, милләте булган акча дөньяда кыйммәт йөри. Чөнки ул акча басучыларның үз телләре бар, милләте бар.

Эшмәкәр. Күңелсез синең белән.

Артист. Мин түгел, син үзең мине эзләп табасың.

Эшмәкәр (паузадан соң). Шулай шул. (Кесәсеннән эчемлек салынган җыйнак кына савыт чыгара.) Йотып куясыңмы?

Артист (савыт авызыннан йотып куеп). Театрга коньяк салынган савыт тотып килмиләр иде элек. Хоккей, футбол болельщиклары ул заразаны ияртеп килде. Театр ул аек акыллылар йөри торган урын шул.

Эшмәкәр. Син алай ук нитмә инде. Спорт кирәк булмаса, кешеләр уйлап чыгармас иде.

Артист. Әйтеп торам мин сиңа – бу спорт түгел. Бу – тамаша. Менә синең белән мин кәшәкә тотып шайба куып йөрсәк, ул спорт булыр иде. Бу – спорт белән шөгыльләнергә иренчәк адәм балаларының тамашасы гына. Элек гладиаторлар сугышын карап кемнәрдер кәеф-сафа корганнар, хәтерлә.

Эшмәкәр. Кемнәр алар гладиаторлар?

Артист. Коллар. Шулар сугышып берсен берсе үтергәннәр. Шуны карап кул чабып торганнар.

Эшмәкәр. Хәзерге хоккеистлар, футболистлар кол түгел, агай-эне. Алар – миллионерлар.

Артист. Хәзер дөнья үзгәрде инде. Хәзер трибунада акырып утыручылар – коллар.

Эшмәкәр. Мин дәме?

Артист. Син дә, бүтәннәр дә. Хәтта иң өстәге аерым кабиналарда утыручылар да.

Эшмәкәр. Син нәрсә инде?

Артист. Нәрсә инде дип… Артист кына шул…

Эшмәкәр. Да-а-а… Кызык синең белән.

Артист. Әле генә күңелсез дигән идең.

Эшмәкәр. Күңелсез дә, кызык та. Сиңа нәрсә, монда кызык түгел инде, әйеме? Безнекеләр отса да, оттырса да барыберме?

Артист. Кайда соң монда безнекеләр? Менә авылда малай чакта без уйный идек, күл каткач. Анда безнең урамныкылар һәм дә түбән очныкылар ярыша идек. Монда кайсы синеке? Монда синеке дә, минеке дә юк. Монда акча уены.

Эшмәкәр. Сөйләшеп булмый синең белән. Нәрсә, кайтып китәбезме, карап бетерәбезме?

Артист. Сине имезлектән аеру килешмәс инде.

Эшмәкәр. Кызыгын бетердең.

Артист. Икенче тапкыр мең сум түләп алып килмәссең.

Эшмәкәр. Акчадамыни эш…

Артист. Нәрсәдә соң?

Эшмәкәр. Йотып куясыңмы?

Артист. Китер. Безнекеләр отсын өчен йотып куйыйк.

Эшмәкәр. Көлмә инде. Буш вакытны ничек тә уздырырга кирәк бит, гел акча санарга димәгән. Ардыра. Сезгә рәхәт. Кул чапканга алданып куанасыз.

Артист. Нигә? Синең кул чапканга алдану рәхәт бит ул. Син бит кулыңны мине яратканга чабасың.

Эшмәкәр. Килештереп уйныйсың бит.

Артист. Беләсеңме, мине мондый тамаша караудан бер яһүд егете биздерде, Мәскәүдә укыган чакта. Без – татарлар, урыслар – тулай торакның кызыл почмагына җыелабыз да хоккей карыйбыз, ах-ух киләбез, ур-ра кычкырабыз. Арада бер яһүд тә юк.

Эшмәкәр. Яһүд ул евреймы?

Артист. Әйе. Беркөнне яһүд егете Михаил миңа әйтә: «Син акыллы гына егет, нигә син анда вакыт уздырып утырасың, – ди. – Ул резина кисәге кайсы капкага керсә дә барыбер түгелмени, – ди. – Берәр театрга барып, спектакль кара, син бит артист буласы кеше», – ди. Тәки биздерде.

Эшмәкәр. Алайга китсә, театры да шул инде. Сез сөйләгән сүзне тыңладың ни, тыңламадың ни. Барыбер бернәрсә дә үзгәрми.

Артист. Кемгә ничек инде.

Эшмәкәр. Кемгә ничек шул. Дөньяда яшәве дә кемгә ничек. Кайберәүләргә бомж булу да ошый. Бомж булу да, бер карасаң, рәхәт бит. Беркем каршысында да җавап бирәсе юк. Тун сорап колак итен ашаучы хатын да юк, мотоцикл сораучы малай да юк. Мең төрле тикшерүләрдән шулчаклы арыйсың, бөтенесен ташлап, бомж булып яшисе килә. Андый чакларда ярый әле хоккей белән футбол бар. Күңелеңдә буран уйнаганда, театрга барасы килми бит. Кеше күрәсе килми.

Артист. Монда кешеләр юкмы?

Эшмәкәр. Син «юк» дисең бит. Бәлки, син хаклысыңдыр   – монда толпа, монда кеше көтүе.

Артист. Көтү булса да, кешеләр әле. Тора-бара фанатлар көтүе оешуы бар. Монысы инде куркыныч. Өелешеп сугышалар бит. Ни өчен сугышалар, максатлары ни? Менә син спектакль карап чыккан тамашачыларның икегә бүленеп сугышканнарын күргәнең бармы?

Эшмәкәр. Сугышасы килде бервакыт. Оныттым инде, ниндидер спектакль карадым да сугышасым килде.

Артист. Кем белән?

Эшмәкәр. Кем белән икәнен дә белмим. Әмма сугышасы килде. «Нигә без шулай яшибез?» – дип, кемнәргәдер берне тондырасы килде. Шулай булгач, үзегезне әүлияга санамагыз. Янә дә бер тапкыр ниндидер комедия карагач, кереп, сезне кыйнап чыгасы килде. Болай син дөрес әйтәсең – һәр уенның максаты булырга тиештер. Хәтта футбол белән хоккейда да.

Артист. Кайдандыр сатып алынган уенчыкларның уенын караудан мин тәм тапмыйм.

Эшмәкәр. Син тоймасаң, аларны сатып алучылар тәм таба. Йотып куясыңмы?

Артист. Җитте. Йә «Шайба! Шайба!» дип кычкыра башлармын. Бу уенда уйнаучыларга да, тамашачыларга да допинг кирәк.

Эшмәкәр. Допинг дигәннән, син Олимпия уеннарын карыйсыңмы?

Артист. Карыйм. Һәм яратып карыйм.

Эшмәкәр. Анда да уен бит.

Артист. Анда башка уен. Ил белән ил көрәшә. Шәхес белән шәхес ярыша. Бу мәгънәсезгә туп тибү генә түгел.

Эшмәкәр. Мәгънәсез уенны кешеләр уйлап чыгармый.

Артист. Ни кызганыч, чыгара. Карта уеннары, уен   автоматлары. Бәлки, алар баштарак акылда һәм көчтә үзара сынашу, ярышу булгандыр, бүгенгеләр аны тамашага әйләндерделәр. Аларның мәгънәсе әллә ни түгел. Синең хоккеең, футболың кешегә ни бирә? Мин, мәсәлән, аларны карамаганнан берни дә югалтмыйм. Син дә югалтмыйсың. Киресенчә, вакытыңны бушка сарыф итәсең. Бу уеннар, дустым, интеллект дәрәҗәсе югары булмаган кешеләр өчен.

Эшмәкәр. Нәрсә, ул уеннарны бетерергә дисеңме?

Артист. Нигә бетерергә? Яшәсен. Әмма бүгенге хәлендә түгел. Син беләсеңме, күпме акча түгелә шул командаларны яшәтер өчен? Безнең авыздан өзеп алынган акчалар ул. Дәүләт җитәкчеләренә фанат булу килешми. Чын спортта акча төп рольне уйнамаска тиеш. Акча, мал аркасында Сабан туйларыбызның яме калмады. Сабан туйларында дан өчен түгел, мал өчен ярышабыз. Менә кайда бәла. Уеннардан «дан» дигән төшенчә югалды. Дөнья сугышлары мал бүлешә алмаудан башлана.

Эшмәкәр. Син әллә кая барып җиттең.

Артист. Әллә кая түгел. Өченче периодка җиттек. Әнә чыгып киләләр синекеләр. Кара, аларны трибуна ничек каршы ала. Әйтерсең Берлинны алып кайтып киләләр. Әйдә, без дә кычкырабыз. Шайба! Шайба! Шайба!

(Әсәр тәмамланмаган)

Әбрәкәй
Комедия

Туфан Миңнуллин

Катнашалар:

Гыйбадулла Бәдриев – Кәкре Каен авылы кешесе.

Зөлхиҗә – Гыйбадулланың хатыны.

Хөкемдаров Самуил Иванович – прокурор.

Чистюлькина Аллария Ахметовна – санэпидемстанция башлыгы.

Күмербәков – янгын сүндерүче.

Салымгалиев – салым инспекторы.

Шредер – немец, Германиядән килгән эшмәкәр.

Искәндәр – Шредерның тәрҗемәчесе.

Шофёр.

Хәяли – авыл диванасы.

Беренче хатын-кыз.

Икенче хатын-кыз.

Полицейский.

Кәттә егет.

Беренче күренеш

Федераль дигән исем йөрткән олы юл Кәкре Каен авылы яныннан үтә. Гыйбадулла исемле Кәкре Каен авылы кешесенең бакча арты нәкъ менә шул юлга килеп терәлгән. Бакча артында котырып агачлар үскән. Шул агачлык янына ерак һәм якын араларга йөрүче эреле-ваклы автобуслар, машиналар туктап ала. Аларда утырып йөрүчеләр, кысталгач, әлеге агачлыкка сибелеп, кече һәм зур йомышларын үтиләр. Пәрдә ачылганда, шул агачлык янында кулына сәнәк тоткан Гыйбадулла йөренә. Җырлап-биеп, авылның диванасы Хәяли керә.

Хәяли. Алай яшәек әле дә

Болай яшәек әле.

Рәхәтлеккә чыдап булмый,

Җырлап яшәек әле.

Исәнмесез, иптәш Бәдриев!

Гыйбадулла. Исәнме, Хәяли!

Хәяли. Автобус килмәдеме әле?

Гыйбадулла. Юк әле, Хәяли.

Хәяли. Син монда сәнәк белән нишлисең?

Гыйбадулла. Таптым әле менә.

Хәяли. Төшеп калганмы?

Гыйбадулла. Калдырганнар.

Хәяли. Җырлыйммы?

Гыйбадулла. Җырла, Хәяли, җырла.

Хәяли. Акча бирәсеңме?

Гыйбадулла. Бирәм, Хәяли, бирәм.

Хәяли. Юк, мин синнән алмыйм.

Гыйбадулла. Нигә, Хәяли?

Хәяли. Син миңа тимисең. «Рәхәт яшибез» дигәнне җырлыйммы?

Гыйбадулла. Җырла, Хәяли.

Хәяли. Алай итәрбез әле дә

Болай итәрбез әле.

Рәхәтлектә яши-яши

Үлеп китәрбез әле.

Алай рәхәт була ул да

Болай рәхәт була ул.

Авызыңда тешең булса,

Яшәү рәхәт була ул.

Гыйбадулла. Бу җырларны сиңа кем өйрәтә, Хәяли?

Хәяли. Күрше бабай.

Гыйбадулла. Ул рәхәт яшимени?

Хәяли. Эһе. Аның кәҗәсе бар.

Түбәгә кунган күгәрчен,

Тимә аңа – гөрләсен.

Автобус килде. (Чыгып йөгерә. Бераздан ике хатынга ияреп керә.) Җырлаган өчен акча бирегез.

Беренче хатын-кыз. Чё, чё?

Хәяли. Марҗа икән әле. (Чыгып йөгерә.)

Хатыннар агачлыкка ашыгалар.

Гыйбадулла. Кая барасыз?

Беренче хатын-кыз. Чего?

Гыйбадулла. Куда идёте?

Беренче хатын-кыз. Какое твоё дело?

Гыйбадулла. Моё дело есть. Там мой сад, огород.

Икенче хатын-кыз. Без синең бакчаңа кермибез.

Гыйбадулла. Агачлыкка керергә дә ярамый.

Икенче хатын-кыз. Ничек инде ул «ярамый»?

Гыйбадулла. Ярамый дигәч ярамый. Исе бакчага тарала, өйгә керә.

Икенче хатын-кыз. Нәрсә исе?

Гыйбадулла. Нәрсәгә керәсез соң? Шуның исе. Таптылар җайлы урын. Бөтен Рәсәй сасысын иснәп ятабыз. Киләләр дә тукталалар, киләләр дә тукталалар.

Икенче хатын-кыз. Ә без кая барырга тиеш?

Гыйбадулла. Анда минем эшем юк. Рәсәй иркен.

Беренче хатын-кыз. Что он говорит?

Икенче хатын-кыз. Воняет, говорит.

Хатын-кызлар көлешә.

Беренче хатын-кыз. Дяденька, мы по-маленькому.

Гыйбадулла. Маленькиен, большуен белмим, нилзә.

Икенче хатын-кыз. Ну-ка отойди, мужик.

Гыйбадулла. Атайду мин сиңа. Дома надо было кончать.

Беренче хатын-кыз. Уважать надо женщин, абы.

Гыйбадулла. Мин уважаю. Идите на другое место.

Шофёр керә.

Шофёр (Гыйбадуллага). Тагын чыгып бастыңмы?

Гыйбадулла. Бассам, ни әйтерсең? Бүтән урын беткәнмени сиңа? Киләсең дә туктыйсың.

Шофёр. Миңа түгел, пассажирларга кирәк. Нәрсә, алар асларына җибәрсеннәрмени?

Гыйбадулла. Асларында, өсләрендә эшем юк. Туктама монда.

Шофёр. Йә, ярый, бүтән туктамам. Болар барып килсен дә…

Гыйбадулла (бераз йомшарып). Туктамам дисең дә…

Шофёр. Йә инде, вакланма. (Хатын-кызларга.) Идите. Только быстро. (Хатын-кызлар киткәч.) Йөз километр, ике йөз километр үтәсең, бер җирдә бәдрәф юк.

Гыйбадулла. Ялганлама. Заправкаларда бар.

Шофёр. Бар… Син анда кереп кара. Ирләр ничек тә җаен таба, хатын-кызларны нишләтим?

Гыйбадулла. Нишләтәсен белмәгәч утыртып йөрмә.

Шофёр. Син, абзый, порнография белән шөгыльләнмә, ярыймы?!

Гыйбадулла. Нәрсә сөйләгән буласың? Нинди порнография?

Шофёр. Әллә белмисең?

Гыйбадулла. Белмим дә, нитмим дә.

Шофёр. Алай димә, абзый, нитәсеңдер әле.

Гыйбадулла. Нәрсә әллә кая борасың? Эчәгеңне сәнәккә кадап, агачка элеп куярмын. Бозылып беткән хатын-кыз ташып.

Шофёр. Үзең башладың, абзый.

Гыйбадулла. Башлатырмын мин сиңа. Киләсең дә туктыйсың. Туктамасаң түзәләр алар.

Шофёр. Түзәр хәзерге хатыннар. Син безнең илнең нинди ил икәнен беләсеңме? Безнең ил бит ашамый-эчми, пес итми, тәрәт итми торган кешеләр өчен төзелгән.

Гыйбадулла. Илеңдә минем эшем юк. Әбрәкәй исе минем өйгә керә.

Шофёр. Илеңнән бәдрәф исе килгәч, синең өйгә генә керми калмас инде.

Гыйбадулла. Син бик остарма, егет. Рулеңне тартып алмасыннар.

Шофёр. Кемнәр?

Гыйбадулла. Лыгырдаганыңны тыңлап торучылар.

Шофёр. Синме?

Гыйбадулла. Бар, печтрихаларыңны утырт та сыпырт.

Шофёр (чыгып килгән хатын-кызларга). Всё нормально?

Беренче хатын-кыз (Гыйбадуллага). Ты прав, бабай, воняет… Спасибо, бабай.

Гыйбадулла. Какой бабай булыйм мин сиңа? (Шофёрга.) Икенче туктасаң, тәгәрмәчеңне сәнәк белән тишәм.

Шофёр. Син сәнәк күтәреп йөрмә, памперс сат, акчаң булыр.

Гыйбадулла. Өйрәтмә. (Үткән-сүткән автобусларга сәнәк селкеп калуын дәвам итә.)

Хәяли керә.

Хәяли. Күп акча булды. Тагын автобуслар килә әле. Алар монда туктыйлар. Җырлыйммы, иптәш Бәдриев?

Гыйбадулла. Җырла, Хәяли, җырла.

Хәяли. Алай итәрбез әле дә

Болай итәрбез әле.

Рәхәтлектә яши-яши

Үлеп китәрбез әле.

Иделләрне кичәбез дә

Аргы якка күчәбез.

Безгә рәхәт тормыш килде,

Аяк тибеп эчәбез.

Җиңел машина килеп туктаган тавыш. Хөкемдаров белән Чистюлькина керәләр. Хәяли алар каршына җырлап-биеп бара.

Хәяли. Дулкынланып сулар керә

Парахут идәненә.

Мондый рәхәт, матур тормыш

Тик безнең илдә генә.

Акча бирегез!

Гыйбадулла. Хәяли! Кит аннан. Алардан акча сорамыйлар.

Хәяли. Сараннар! (Китеп бара.)

Хөкемдаров. Рәхим итегез, Аллария Ахметовна!

Чистюлькина. Башта сез рәхим итегез, Самуил Иванович!

Хөкемдаров. Мин бит, ни дисәң дә, кавалер.

Чистюлькина. Хатын-кыз чыдамрак була.

Хөкемдаров. Хатын-кызның чыдамлыгыннан явызларча файдаланырга ярамый.

Чистюлькина. Хатын-кыз ир-атларны хөрмәт итәргә тиеш. Рәхим итегез.

Хөкемдаров. Юк инде, сез рәхим итегез.

Чистюлькина. Сез рәхим итегез.

Хөкемдаров. Юк, Аллария ханым. Мин тәмугка гына сездән алда керәм.

Чистюлькина. Рәхмәт. (Агачлыкка юнәлә.)

Гыйбадулла (Чистюлькина юлына аркылы төшеп). Кая барасың?

Чистюлькина. Гафу итегез…

Гыйбадулла. Кая барасың, диләр.

Чистюлькина. Ничек инде «кая барасың». Хатын-кызга шундый сорау бирергә ничек оялмыйсыз?

Гыйбадулла. Оялмыйм. Әгәр йомышыгызны йомышларга булса, анда ярамый.

Чистюлькина. Нинди йомыш турында сөйлисез?

Гыйбадулла. Агачлыкка нигә керәсең соң?

Чистюлькина. Нәрсә, әйтеп бириммени?

Гыйбадулла. Кирәкми. Андый эш белән агачлыкка керергә ярамый.

Чистюлькина. Гафу итегез…

Гыйбадулла. Итмим. Ярамый.

Хөкемдаров (якынрак килеп). В чём дело?

Гыйбадулла. Твой баба штули? Туда нилзә.

Хөкемдаров. Син нәрсә?

Гыйбадулла. Нәрсә түгел, кем.

Хөкемдаров. Аңлатып сөйлә.

Гыйбадулла. Арыдым инде аңлата-аңлата. Аңгыра сарыклар шикелле әйткән саен шунда чабалар. Күрәсеңме бу бакчаны?

Хөкемдаров. Йә, күрәм…

Гыйбадулла. Алма бакчасы икәнлеген дә күрәсеңме?

Хөкемдаров. Йә, күрәм ди…

Гыйбадулла. Умарталарны да күрәсеңме? Әнә анда куыш тора. Мин шул куышта төннәрен йоклыйм. Әнә анда безнең өй. Без анда җәй көннәре тәрәзәне ачып куеп ашыйбыз. Чәй эчәбез. Врачлар да әйтә, саф һава сулау файдалы, ди.

Хөкемдаров. Шуннан?

Гыйбадулла. Шуннан шул. Бу агачлыктан әбрәкәй ясап бетердегез.

Хөкемдаров. Нинди әбрәкәй?

Гыйбадулла. Сезнеңчә туалит инде. Без нәрсә, шуны иснәп чәй эчикме, йоклыйкмы?

Хөкемдаров. Вон что… Ә кешеләр кая барырга тиеш?

Гыйбадулла. Ә без кешеләр түгелме?

Хөкемдаров. Бу җир синеке түгел. Әнә синең җирең – үзең күрсәткән бакчаң. Кит моннан.

Гыйбадулла. Нәрсә җикеренәсең? Китәрмен мин сиңа. Кәттә машинага утырдым дигәч тә…

Хөкемдаров. Бу агачлык синеке түгел, аңлыйсыңмы? Дәүләтнеке.

Гыйбадулла. Агачларны мин утырттым. Машина газы кермәсен, дип. Сез монда…

Хөкемдаров. Агачлар синеке булса, җир дәүләтнеке.

Гыйбадулла. Җир дәүләтнеке булса, сәнәк минеке.

Чистюлькина. Самуил Иванович, китик.

Хөкемдаров. Юк инде, Аллария ханым. Бу гражданин миңа янады бит әле. Син, гражданин, сәнәгеңне бик бутама. Синең каршыңда хатын-кыз тора, томана. Хатын-кызны хөрмәт итәргә кирәк.

Гыйбадулла. Хөрмәт итәргә дип… Әллә мин аны тәпи тотыйммы?

Чистюлькина. Фу, тәрбиясез. Китик, Самуил Иванович. (Чыгып китә.)

Хөкемдаров. Син беләсеңме минем кем икәнлегемне?

Гыйбадулла. Кемлегеңдә эшем юк, ярамый дигәч ярамый.

Хөкемдаров. Мин районның прокуроры.

Гыйбадулла. Булмагаең. Минем алдым да, артым да чиста.

Хөкемдаров. Дәүләт җирен үзләштергәнең өчен мин сине, беләсеңме, нишләтә алам?

Гыйбадулла. Куркытма. Астыңа җибәрсәң дә кертмим.

Хөкемдаров. Мин сине сәнәгең белән бергә утыртып куячакмын.

Гыйбадулла. Мине бабага утыртканнар инде.

Хөкемдаров. Кара аны. (Чыгып китә.)

Гыйбадулла. Карарбыз.

Зөлхиҗә (агачлар арасындагы сукмактан чыгып). Сүзе булмас микән, Гыйбади?

Гыйбадулла. Нинди сүз?

Зөлхиҗә. Пыркарур, ди бит.

Гыйбадулла. Пыркарур булса, эшен бетереп чыксын. Әбрәкәйләре бардыр.

Зөлхиҗә. Аш суына, бар, ашап чык.

Гыйбадулла. Хәзер моннан автобус үтәсе. Үткәреп җибәрим дә керермен.

Зөлхиҗә. Аларның бетәсе юк. Бөтенесен дә саклап булмас.

Гыйбадулла. Бер биздерсәң туктамыйлар ул. Бер атна сакласак бизәчәкләр.

Зөлхиҗә. Бизеп кая барсыннар инде. Агачлык бакча артында гына. Утыртма, дидем, шул агачларны.

Гыйбадулла. Син дә нервыда уйнама әле.

Зөлхиҗә. Утыртып куймасын пракарур.

Гыйбадулла. Утыртып карасын. Закон бар.

Зөлхиҗә. Пракарур үзе закон бит инде. Бар, ашап чык, үзем саклый торам.

Гыйбадулла. Сине тыңлыйлармы…

Зөлхиҗә. Тыңламый карасыннар.

Гыйбадулла. Берсен дә җибәрмә. Куркытсалар да курыкма. Эчәгеңне сәнәк белән актарып алып, агачка элеп куярмын, диген.

Зөлхиҗә. Кайгырма, сүзен табарбыз.

Гыйбадулла. Ул-бу булса, кычкыр. (Китә.)

Зөлхиҗә (сәнәген иңбашына салып, әрле-бирле йөренә).

Җырлап, Хәяли керә.

Хәяли. Әнә килә афтамабил,

Төягәннәр сарыклар.

Бары безнең илдә генә

Рәхәт яши халыклар.

Кая китте иптәш Бәдриев?

Зөлхиҗә. Ашарга кайтып китте.

Хәяли. Хәзер халык саранланды. Элек җырлаган өчен күп акча бирәләр иде. Хәзер бирмиләр. Мин өйгә кайтып ашап киләм, ярыймы? Автобус килсә, әйт, иптәш Хәяли озакламый килә, диген. (Китә.)

Зөлхиҗә (җырлый-җырлый йөренә).

Ай-ли, Җәмилә,

Җәй көннәре ямьле лә.

Ай-ли, Җәмилә,

Җәй көннәре ямьле лә.

Машина килеп туктаган тавыш. Салымгалиев йөгереп керә дә агачлыкка чаба.

Зөлхиҗә. Стоп!

Салымгалиев туктап кала, артына борылып карарга курка.

Салымгалиев. Кем син?

Зөлхиҗә. Тиррарист.

Салымгалиев. Ни кирәк миннән?

Зөлхиҗә. Борыл да сыпырт моннан.

Салымгалиев (борылып, Зөлхиҗәне күргәч). Син кем?.. (Танып ала.) Бәй, Зөлхиҗә ич син. Зөлхиҗә бит син, әйеме?

Зөлхиҗә. Мине каян беләсең?

Салымгалиев. Бәй, Кушкаен авылыннан ич мин.

Зөлхиҗә. Танымыйм.

Салымгалиев. Син безнең авылга кунакка килгән идең.

Зөлхиҗә. Кайчан?

Салымгалиев. Утыз ел элек. Безнең авыл кызы белән клубка килгән идегез. Вәсилә белән.

Зөлхиҗә. Вәсилә? Ә-ә-ә… Кайда ул хәзер?

Салымгалиев. Белмим. Каядыр киткән бугай. Мин Казанда финансовыйда укый идем. Сезне озата барган идем. Син миңа бик ошаган идең. Вәсиләләр капка төбендә сөйләшеп тә тордык.

Зөлхиҗә. Танымыйм.

Салымгалиев. Кеше танырлык түгел идең шул. Бик чибәр идең. Чибәр кызлар егетләрне танымый бит ул. Миңа да «фи» дип әйтеп кенә кереп киттең Вәсиләләргә.

Зөлхиҗә. Шул бер күрүдән таныйсыңмы?

Салымгалиев. Танымаска. Сурәтең күңелемә сеңеп калды. Бер күрүдә гашыйк булган идем. Авылыгызга килергә дә уйлаган идем, Казанга китәсе булды. Хат та язмакчы идем, нәрсәдер шунда… Аннары Казахстанга эшкә җибәрделәр. Өч ел элек үзебезнең якларга кайттым, районда эшлим. Кирәк бит, ә, кайда очраттым үзеңне. Нишләп йөрисең сәнәк белән?

Зөлхиҗә. Йөрим инде.

Салымгалиев. Шушы Кәкре Каен авылында яшисеңме?

Зөлхиҗә. Шушында.

Салымгалиев. Кирәк бит, ә… Язмыш кайда очраштырды. Син һаман да әле чибәр.

Зөлхиҗә. Бар инде, керәсе җиреңә кереп чык.

Салымгалиев. Керәсе дип инде…

Зөлхиҗә. Бар инде, бар. Ирем килеп чыкканчы, эшеңне эшлә.

Салымгалиев. Ирем?.. Ничек?

Зөлхиҗә. Картым инде. Без монда аның белән каравылда торабыз.

Салымгалиев. Берәр нәрсә саклыйсызмы?

Зөлхиҗә. Менә бу агачлыкны. Автобуслар, машиналар туктый да, шул агачлыкка кереп чыгалар.

Салымгалиев. Нигә?

Зөлхиҗә. Син нигә чаба идең соң?

Салымгалиев. Ә нәрсә, ярамыймы?

Зөлхиҗә. Ничек ярасын. Анда безнең бакча, өй рәдем.

Салымгалиев. Ә-ә-ә, аңладым, аңладым. Ярый инде, алайса… Сау бул, Зөлхиҗә. Син һаман да чибәр.

Зөлхиҗә. Бар инде, кереп чык. Бер кешедән әллә ни булмас. Аяк астыңа карап бас.

Салымгалиев. Юк инде, рәхмәт.

Зөлхиҗә. Бар инде, бар. Мине ошаткан хакына булыр.

Салымгалиев. Рәхмәт. (Башын иеп чыгып китә.)

Зөлхиҗә. И Алла…

Ай-ли, Җәмилә,

Җәй көннәре ямьле лә.

Ай-ли, Җәмилә,

Җәй көннәре ямьле лә.

Күмербәков керә.

Күмербәков. Исәнмесез! Здрастуйте!

Зөлхиҗә. Исән әлегә.

Күмербәков. Ярый, апа, гел исән бул. (Агачлыкка юнәлә.) Будь здорова.

Зөлхиҗә. Анда ярамый.

Күмербәков. Нәрсә ярамый? Почему? Ни булган?

Зөлхиҗә. Бу әбрәкәй түгел.

Күмербәков. Вижу.

Зөлхиҗә. Күргәчтен, нигә анда таба барасың?

Күмербәков. Соң, кирәк бит. Надо, апа.

Зөлхиҗә. Ярамый.

Күмербәков. Мин моннан ничә ел үтеп йөрим, можно было.

Зөлхиҗә. Түздек, түздек тә, түземлегебез бетте. Әбрәкәйдә яшәгән кебек яшибез.

Күмербәков. Запах что ли?

Зөлхиҗә. Әллә сизмисеңме?

Күмербәков. Да-а-а. Минем ни бит, апа, кече йомыш кына. Малая нужда.

Зөлхиҗә. Барып җиткәнче түзәрсең.

Күмербәков. Мин пожарга чабам. Константиновкада пожар. Пожарда бәдрәф кайгысы юк. Пожарный мин, апа. Поняла, пожарный.

Зөлхиҗә. Пожар булгач, нәрсә телеңә салынып торасың, чап.

Күмербәков. Пожарныйларның башлыгы мин. Соңрак барсам да ярый. Анда егетләр эшли.

Зөлхиҗә. Ярамый.

Күмербәков. Миндә простата, апа.

Зөлхиҗә. Анысы нәрсә тагын?

Күмербәков. Такая болезнь. Бәдрәфкә еш йөгертә торган чир.

Зөлхиҗә. Ир кешедер бит син. Кече йомыш өчен агач арасына кермәскә дә була. Хатын-кыз кебек чүгәләп торасы юк. Машинаң янына басып, моторын караган бул да…

Күмербәков (көлеп). Бер дә белмәгәнең юк икән.

Зөлхиҗә. Барысын да күргән. Бар, юлыңда бул. Пожарың янып бетмәсен.

Гыйбадулла керә.

Гыйбадулла. Нәрсә монда?

Зөлхиҗә. Менә, тыңламый.

Гыйбадулла. Ә-ә, бу бит өй янып беткәнне карап йөрүче.

Күмербәков. Сүндерүче мин, пожарный.

Гыйбадулла. Каенлык янганда сүндердегез инде.

Зөлхиҗә. Константиновка яна, ди, шунда чабам, ди.

Гыйбадулла. Алайса, суыңны монда әрәм итеп торма.

Күмербәков. Ярый кертмәсәң… Өегез янса, килеп тә карамыйм. Понял? (Китеп бара.)

Зөлхиҗә. Монда кызык нәрсә булды бит әле, Гыйбади. Кушкаен авылы кешесе туктады. Кайчандыр мине ошаткан булган икән. Финансыга укыдым, ди. Казахстанда эшләдем, ди, хәзер районга кайттым, ди.

Гыйбадулла. Салымгалиевтер инде. Налуг җыючы.

Зөлхиҗә. И-и-и, карале, белгән булсам…

Гыйбадулла. Белеп нишлисең?..

Зөлхиҗә. Соң, ни бит. Налуглар күбәйде бит.

Гыйбадулла. Ул нишли ала?

Зөлхиҗә. Бераз җиңеләйтер иде.

Гыйбадулла. Башың бармы синең? Ул ничек җиңеләйтсен, налугны Мәскәү сала. Әнә Мәскәвенә барып пес итсен.

Зөлхиҗә. И, алай сөйләшмә инде, Гыйбади. Чибәр идең, ди. Хәзер дә чибәр, ди.

Гыйбадулла. Ияреп китәсең калган. Сартир саклап утырмас идең.

Зөлхиҗә. Юк инде, синнән китеп, беркая да барасым юк. Налуг җыючыга бигрәк тә. Аларга бит кеше рәнҗеше төшәдер. Кешеләрне җылатып…

Ай-ли, Җәмилә,

Җәй көннәре ямьле лә.

Ай-ли, Җәмилә,

Җәй көннәре ямьле лә.

Өебезне авылның теге башына саласы калган.

Гыйбадулла. Ул вакытта бу юл юк иде. Бу урынны әллә рәшәткә белән уратып алыйк микән?

Искәндәр белән Шредер керәләр.

Искәндәр (Шредерга). Битте ферцайн зи, герр Шредер, вир һабен айне ланге райзе фар¹.

Шредер. Йа, йа, дас ист клар. Эксотишее ланд².

Агачлыкка юнәләләр.

Гыйбадулла. Анда ярамый.

Искәндәр. Ни өчен?

Гыйбадулла. Анда әбрәкәй юк.

Искәндәр. Нәрсә ул әбрәкәй?

Гыйбадулла. Татармы соң син?

Искәндәр. Татар.

Гыйбадулла. Әбрәкәй – туалит дигән сүз. Туалит юк агач арасында.

Искәндәр. Беләм. Россия юлларында күп йөрим. Кайда агач – шунда туалет.

Гыйбадулла. Монда андый закон юк. Монда минем закон. Агачлар арасына керергә ярамый. Әнә анда минем өй, анда бакча.

Искәндәр. Бу иптәш Германиядән килгән. Бизнесмен. Немец.

Гыйбадулла. Нимес булса да ярамый, американ булса да ярамый. Фәрештейн?

Шредер. Вас ист дас¹?

Искәндәр. Зи загт, дас айнтрат нихьт мёглихь ист.²

Шредер. Варум³?

Искәндәр. Эс штинкт хар. Унд гер хаус ист ганц гендер нәйе⁴.

Шредер. Унд вэсхальб бенутцет ман дизен платц альс кло⁵?

Искәндәр (Гыйбадуллага). Германиядән килгән кунагыбыз әйтә, нигә сезнең бакчагызны туалет итеп файдаланалар, ди.

Зөлхиҗә. Монысы безнең бакча түгел. Безнең бакчаның башы. Машиналар исе кермәсен дип, бу агачларны Гыйбадулла абыең утыртты. Шул урынны бәдрәф иттеләр. Гыйбадулла абыең әйтә, кисеп ташламыйча булмас, ди.

Гыйбадулла. Күп сөйлисең.

Зөлхиҗә. Нимес, ди бит, аңласын.

Гыйбадулла. Бик аңлады инде.

Шредер. Вас ист дас?

Искәндәр. Дас ист Вальд эс гибт кайнен платц эр. Дер манн дизер фрау плэнт, алле бойме хир цу феллен⁶.

Шредер. Варум? Вас фюр шульд хабен ди бойме? Штат дэссен вэрэ эс бессер, хир кло цу эррихьтен⁷.

Гыйбадулла. Нәрсә дигән була ул?

Искәндәр. Нигә туалет эшләп куймыйлар, ди.

Гыйбадулла. Кем?

Искәндәр. Үзегез.

Гыйбадулла. Шул гына җитмәгән иде.

Искәндәр. Түләүле бәдрәфләр бар ич. Сез дә эшләп куегыз матур итеп. Керергә теләгәннәр акча түләп керер.

Гыйбадулла. Кешене пес иттереп акча эшләмәсәң, авылда эш калмады шул. Бар инде, кертеп чыгар кунагыңны. Әллә каян килеп сасытмасалар, беткән ди үзебезнекеләр.

Искәндәр. Рәхмәт, абзый кеше. (Шредерга агачлыкны күрсәтә.) Битте шён, херр Шредер.

Шредер (кулын селкеп). Но, но… Данке шён. (Гыйбадулла белән Зөлхиҗәгә.) Ауффидерзиен!

Китәләр.

Зөлхиҗә. Үпкәләде бугай.

Гыйбадулла. Нимес үпкәли белми ул. Җирәнгәндер.

Зөлхиҗә. Карале, Гыйбади, барыбер эш юк, әллә, мин әйтәм, теге кеше әйткәнчә, берәр нәрсә әмәлләп куясыңмы?

Гыйбадулла. Ай-яй, бик тиз баерга җыена берәү.

Зөлхиҗә. Баюдан түгел инде. Болай кеше көлдереп торганчы.

Гыйбадулла. Бездә бит аның кешесе дә бушка йомышларга өйрәнгән, барыбер агач арасына чабарлар.

Зөлхиҗә. Чапмаслар, каршыларында әбрәкәй торгач.

Хәяли җырлап керә.

Хәяли. Түбәгә кунган күгәрчен,

Тимә аңа, гөрләсен.

Безнең илдә яшәп кенә

Рәхәтлекне күрәсең.

Автобус килмәдеме?

Гыйбадулла. Юк әле, Хәяли, юк.

Хәяли. Әфлисуннарның кабыгын

Ашаучылар бар микән?

Безнең кебек рәхәт итеп

Яшәүчеләр бар микән?

Ут сүнә.

Икенче күренеш

Шул ук урын. Гыйбадулла белән Зөлхиҗә тактадан матур итеп ясалган бәдрәф янында басып торалар. Бәдрәфнең маңгаена «Әбрәкәй» дип язып куйганнар.

Гыйбадулла (үз эшенә сокланып карап). Булды бит бу.

Зөлхиҗә. Бик килешле килеп чыкты.

Гыйбадулла. Кысталмаган килеш тә кереп чыгарлык.

Зөлхиҗә (җирдәге комганнарны рәтләп куеп). Дүрт комган җитәр микән?

Гыйбадулла. Карарбыз. Җитмәсә алырбыз. Бәлкем әле, торба белән су да кертербез. Шәһәрдәге шикелле итеп эшләрбез. Ялкауланды бит хәзер халык, бөтен эшен утырып эшли.

Зөлхиҗә. Гыйбади, «Әбрәкәй» дигәнне аңларлар микән?

Гыйбадулла. Клуб белән бутамаслар әле.

Зөлхиҗә. «Бәдрәф» дип язасы калган.

Гыйбадулла. Аны аңларлар дисеңме?

Зөлхиҗә. Бәдрәф әйбәтрәк. Фамилиябез дә Бәдриев. Колакка якын ишетелә.

Гыйбадулла. Ишетелгәч, язганчы әйтергә иде.

Зөлхиҗә. Хатын-кыз акылы төштән соң. Үзебезнең ындыр артындагы бәдрәфебездән дә матуррак бу, Гыйбади.

Гыйбадулла. Шулай тиеш. Үзебезгә кайтышы да ярый, халыкка дигәне матур булсын. Акыл бирдең әле, Зөлхи, «Әбрәкәй» янына нимесчә дә язып куябыз. Ни дисәң дә, акылны нимес бирде.

Җырлап-биеп, Хәяли керә.

Хәяли. Дулкынланып сулар керә

Парахут идәненә.

Мондый рәхәт, матур тормыш

Тик безнең илдә генә.

Исәнме, иптәш Бәдриев! Исәнме, иптәш Бәдриева!

Зөлхиҗә. Бик әйбәт әле, Хәяли. Үзең ни хәлләрдә?

Хәяли. Алда – гөл, артта – кычыткан. (Үз сүзеннән тәм табып көлә. Җырлап бии.)

Яшәгәне яшәп тора,

Үлгәне үлеп тора.

Тормышлары шундый рәхәт,

Көләсе килеп тора.

Бу сыерчык оясын ник зур итеп ясадыгыз?

Зөлхиҗә. Сыерчык оясы түгел ул, Хәяли, әбрәкәй.

Хәяли. Нәрсәгә ул?

Зөлхиҗә. Әллә күргәнең юкмы? Үзегездә дә бардыр.

Хәяли. Ә-ә-ә, белдем. (Тәмләп көлә дә биеп китә.)

Утырабыз да китәбез

Колхоз арбаларына.

Аңгыра фирма хуҗа булды

Колхоз амбарларына. (Биеп, бәдрәф эченә кереп китә. Тәрәзәсеннән башын тыгып җырлый.)

Карап калалар икән,

Налуг салалар икән;

Налугыңны түләмәсәң,

Тартып алалар икән.

Автобус килеп туктаган тавыш. Хәяли: «Автобус килде, автобус килде!»   – дип чыгып чаба. Анда аның җырлаганы ишетелә. Шофёр керә. Аның алдыннан Хәяли җырлап-биеп килә.

Хәяли. Биек тауның башларында

Тезелеп үскән әнисләр.

Тезелеп үскән әнис кебек

Яшәсен коммунисләр.

Шофёр. Молодец, Хәяли. (Кесәсеннән акча алып, Хәялигә суза.) Бар, автобуста акчалы кешеләр күп. (Хәяли чыгып йөгергәч, бәдрәфкә карап тора.) Шәп булган бит бу. Әйттем бит мин сиңа.

Гыйбадулла. Син әйтмәдең, нимес әйтте. Үтеп бара иде бер нимес, әйтте дә китте.

Шофёр. Молодец… Акчалыдыр бит?

Зөлхиҗә. Мең тәңкәлек такта китте. Нигезе кирпечтән. Күпме кирпеч, күпме симент.

Шофёр. Молодцы! Күпме түләргә инде?

Зөлхиҗә. Санаган юк әле.

Шофёр. Санагыз әйбәтләп. Бездә халык бушка өйрәнгән. Бушка эшлиләр, бушка пес итәләр. Кергән кеше бармы әле?

Гыйбадулла. Керсәң, син – беренче.

Шофёр. Котлап чыгарбыз. Миңа бушлайдыр инде. Берәр тапкыр бушлай утыртып барырмын.

Зөлхиҗә. Безнең барасы җиребез юк.

Шофёр. Ярый, ярый, түләрбез. Бу юлы мин әле карап кына чыгам.

Гыйбадулла. Музей түгел ул карарга…

Шофёр. Ярый, ярый, бездән булсын яхшылык. Менә ун сум. Бисмилла әйтеп ал, элеккеләр өчен дә булыр.

Зөлхиҗә (комган биреп). Чыкканда алып чык.

Шофёр. Нәрсәгә бу тефаль чәйнеге?

Гыйбадулла. Нинди тефаль… Комган ул. Татар бит син.

Шофёр. Ә, белдем, белдем… тефальгә охшаган. (Комганны тотып кереп китә.)

Гыйбадулла. Күбрәк бирде бугай бу.

Зөлхиҗә. Үзләре талыйлар әле. Ун тәңкә акчамыни хәзер? Суын алып киләсе бар, комганнарга тутырасы бар…

Гыйбадулла. Бар әле, кулга тотып йөри торган радионы алып кил.

Зөлхиҗә. Анысы нигә?

Гыйбадулла. Уйнап торсын. Күңеллерәк була ул.

Зөлхиҗә китә.

Шофёр (бәдрәфтән чыгып). Шәп килеп чыккан бу, абзый. Чыгасы да килми. (Автобус ягына карап кычкыра.) Әй, кемнең кереп чыгасы килә? (Китә.)

Беренче күренештәге ике хатын керә. Алар алдыннан әлеге дә баягы Хәяли җырлап-биеп килә.

Хәяли. Кызлар кия кызыл ыштан,

Безгә карасы да юк.

Кызлар хәзер үзе килә,

Барып аласы да юк.

Беренче хатын. Ну, хватит, хватит. Иди, иди…

Хәяли. Кызлар, кызлар – кымызлар,

Мәскәүски дуңгызлар.

Гыйбадулла. Хәяли! Булды, җитте, бар!

Хәяли. Акча бирсеннәр.

Гыйбадулла. Үзем бирермен, бар.

Хәяли бии-бии чыгып китә.

Беренче хатын (бәдрәфкә карап). Ба-а-а… Туалет! Когда мы уезжали, не было. (Гыйбадуллага.) Вы что ли смастерили?

Гыйбадулла. Сам… Хороший?..

Беренче хатын. Красиво.

Гыйбадулла. Заходи. Гостем будешь.

Беренче хатын. Спасибо.

Гыйбадулла. Кумган бери.

Беренче хатын. А для чего?

Икенче хатын аның колагына комганның нигә кирәклеген аңлата. Беренче хатын кычкырып көлә дә комгансыз гына бәдрәфкә кереп китә.

Гыйбадулла (икенче хатынга). Мин бит сезне таныйм.

Икенче хатын. Без дә таныдык. Санаторийда идек, кайтып киләбез. Авылда безнең бабайларның шундый ниләре бар.

Гыйбадулла. Булырга тиеш.

Беренче хатын (бәдрәфтән чыгып). Молодец, дяденька. Сколько с меня?

Гыйбадулла. Тебе бесплатно.

Беренче хатын. Почему это?

Гыйбадулла. Потому что красивая. Ещё раз приезжай.

Беренче хатын. Спасибо. Пошли, Резеда.

Гыйбадулла. Погоди. Руки мыть надо. Иди сюда.

Комганнан су салып торып, икенче хатынның кулын юдырта. Кул сөртергә тастымал бирә.

Беренче хатын. О-о-о… Комфорт! (Әбрәкәй язуына ишарә ясый.) Почему только по-татарски? И по-русски надо писать.

Гыйбадулла. Ты писикалмы?

Беренче хатын. Писикала…

Гыйбадулла. Иди тогда, гуляй.

Хатыннар көлешә-көлешә чыгып китәләр. Зөлхиҗә керә.

Зөлхиҗә. Акча алдыңмы?

Гыйбадулла. Юк. Марҗасы бигрәк чибәр.

Зөлхиҗә. Әллә үзең дә ияреп кердеңме?

Гыйбадулла. Түздем, әнисе. Син бар бит. Карале, кара, Зөлхи, теге нимес килә.

Шредер белән Искәндәр керәләр.

Шредер (бәдрәфкә карап соклануын белдереп). О-о-о! Гут! Гут!

Искәндәр. Бик тиз өлгерткәнсез.

Гыйбадулла. Куштыгыз бит.

Шредер (бәдрәфне тикшереп). Гут! Гут! (Комганнарны күреп.) Вас ист дас?

Искәндәр. Кумган. Ди муслиме бенутцэн дас дэр вэшунг. Нах дэм безул дэр туалет ист аух гут, хэнде цу вашен¹.

Шредер. Гут, гут, зерр гут!

Гыйбадулла. Кулына салып тор әле шуның.

Зөлхиҗә (комганны алып, Шредерга). Кил мондарак.

Искәндәр (Зөлхиҗә ягына күрсәтеп). Битте шён.

Зөлхиҗә. Битте, битте… (Шредерның кулына су салып тора. Сөртергә сөлге бирә.)

Шредер (гел ах-ух килеп тора. Тәмләп көлеп). Гут! Гут! (Комганны күрсәтә.) Хорошо. Cувенир! Дас кауфе ихь зэр гернэ².

Искәндәр. Комганыгызны ошатты. Сатып алам, ди.

Гыйбадулла. Сатылмый ул. Үзем дә Казаннан, базардан сатып алдым.

Искәндәр (Шредерга). Эс ист мёглихь ин Казан цу кауфен.

Зөлхиҗә (Шредерга бәдрәфне күрсәтеп). Битте туалет.

Шредер. О, найн, найн.

Искәндәр. Аның керәсе килми. Туалетны күреп кенә туктадык.

Шредер (Гыйбадулланың кулын кысып). Ауффидерзейн. (Гыйбадуллага акча суза.)

Гыйбадулла. Юк-юк, кирәкми. Кермәгән өчен акча алмыйлар.

Искәндәр (Шредерга). Фюр кайн айнтритт мусс ман нихьт бецален³.

Шредер. Дас ист гешэнк. Фюр ди реализирунг дэр идэе⁴.

Китәләр.

Зөлхиҗә. Ауффидерзейн, гут, гут!

Гыйбадулла (Зөлхиҗәгә). Нимес булып беттең син.

Зөлхиҗә. Мәктәптә укыттылар ич.

Гыйбадулла. Мине дә укыттылар. «Шваен» нан бүтәнен белмим.

Зөлхиҗә. Анысы ни дигән сүз соң?

Гыйбадулла. Чучка дигән.

Зөлхиҗә. Иң кирәген беләсең икән. Йәле, күпме бирде?

Гыйбадулла. Ун тәңкә. Нимес акчасы белән.

Зөлхиҗә (евроны әйләндереп-әйләндереп карап). Безнеке белән күптер бу, Гыйбади.

Гыйбадулла. Күп.

Зөлхиҗә. Бигрәк юмарт кешеләр икән нимесләр. Алырсың безнекеләрдән.

Гыйбадулла. Нимес түгелдер ул. Нимесләр кысмыр халык, дип әйтә иде әти. Мә, бусы сиңа. Үзеңә генә тот. Берәр нәрсә алып җибәр.

Зөлхиҗә. Торсын әле. Кирәге чыгар. (Акчаны изүенә яшереп куя.) Монда икебез дә тасраеп тормыйк инде, Гыйбади. Чиратлашып торыйк. Әллә соң берәр тартма элеп куйыйк микән? Акчаларын салырлар да керерләр.

Гыйбадулла. Син нәрсә, кабереңне казып, кәфенлегеңне салдырып алган заманда… Ашарыңа пешкәнме анда?

Зөлхиҗә. Иртән үк пешереп куйдым.

Гыйбадулла. Бар әле, алып чык.

Зөлхиҗә. Китсәнә. Әбрәкәй янында ашап утырмасаң… Бар, мин торып торам.

Гыйбадулла. Бик артык саранланма. Авыл кешеләреннән алма. Алар әллә каян күренеп тора.

Зөлхиҗә. Өйрәтмә. Килгәндә, чиләк белән су алып кил.

Гыйбадулла киткәч, комганнарны рәтләп куя. Радионы бар көченә акырта. Машина килеп туктаган тавыш. Хөкемдаров белән Чистюлькина керәләр.

Хөкемдаров (бәдрәфкә күрсәтеп). Нәрсә бу? Әй, апа, акыртма радиоңны. Нәрсә бу?

Зөлхиҗә. Әбрәкәй.

Чистюлькина. Туалет дигән сүз, Самуил Иванович.

Хөкемдаров. Нигә мин бу турыда белмим?

Чистюлькина. Мин үзем дә беренче тапкыр күрәм.

Хөкемдаров. Кем рөхсәте белән?..

Зөлхиҗә. Ирем ясады.

Хөкемдаров. Теге сәнәк тотып, кеше куркытып йөрүчеме?

Зөлхиҗә. Нишләп куркытсын? Берәүне дә куркытмады. Агачлар арасына гына кертмәде.

Хөкемдаров. Кем рөхсәт итте?

Зөлхиҗә. Ниткән рөхсәт?

Хөкемдаров. Бу туалетны монда куярга кемнән рөхсәт алдыгыз?

Зөлхиҗә. Бәтәч, рөхсәт кирәкмени аңа?

Хөкемдаров. Сездән рөхсәт алдылармы, Аллария Ахметовна?

Чистюлькина. Ю-у-ук, Самуил Иванович.

Хөкемдаров. Районда җинаять кылына, сез белмисез. Ростехнадзор ни карый, экологлар нишли? Сез бит санэпидемстанция.

Чистюлькина. Тикшерербез, Самуил Иванович.

Хөкемдаров (Зөлхиҗәгә). Моны төзүче үзе кайда?

Зөлхиҗә. Ашарга дип киткән иде.

Хөкемдаров. Чакырыгыз.

Зөлхиҗә. Гыйбадулла!.. (Кычкырып чыгып китә.)

Хәяли керә.

Хәяли. Акча бирсәгез җырлыйм.

Хөкемдаров (Чистюлькинага). Кем ул?

Чистюлькина. Белмим.

Хәяли. Хәяли мин. СССРның халык артисты. (Җырлап бии.)

«СССР» диеп язылган

Самалют канатына.

Яхшы ударниклар сайлыйк

Совет аппаратына.

Гыйбадулла белән Зөлхиҗә керәләр.

Гыйбадулла. Бар, Хәяли, автобуслар килмиме, кара. (Хәяли киткәч.) Ни бар?

Хөкемдаров. Кем рөхсәте белән төзедең бу туалетны?

Гыйбадулла. Үземнең рөхсәт белән.

Хөкемдаров. Җирне кем бирде?

Гыйбадулла. Үзем алдым.

Хөкемдаров. Ә син бу җирнең дәүләт җире икәнлеген беләсеңме?

Гыйбадулла. Бу җиргә бабайлар килеп урнашканын беләм. Дәүләт булганмы ул чакта, белмим.

Хөкемдаров. Ярый, аңлатырлар. Мин машинада булам, Аллария Ахметовна. Сез үз линиягез буенча аңлатыгыз аңа. (Китә.)

Чистюлькина. Нигә сез аның белән шулай сөйләшәсез? Кем икәнен белмисезме?

Гыйбадулла. Беләм. Синең дә кем икәнеңне беләм. Теге юлы пес итәргә кертмәгән идем агачлар арасына. Менә син керсен дип ясап куйдым.

Чистюлькина. Нигә безнең санэпидемстанциядән рөхсәт алмадыгыз?

Гыйбадулла. Сезнең эшне эшләгән өчен нигә сездән рөхсәт сорарга?

Чистюлькина. Сез нәрсә, туалетның тирә-якка нинди ис таратканын белмисезме?

Зөлхиҗә. Соң, җаныкаем, белгәнгә күрә ясады бит инде Гыйбадулла. Түзеп булмаганга ясады. Менә хәзер Аллага шөкер. Ышанмасаң кереп кара.

Чистюлькина. Ә канализация кайда?

Гыйбадулла. Чокыры тирән казылган.

Чистюлькина. Суы кайда?

Зөлхиҗә. Менә ич комганнар. Чип-чиста су. Чыгып кул югач, сөртергә тастымал.

Чистюлькина. Комган ул водопровод түгел.

Зөлхиҗә. Беләбез, җаным. Казандагы туганнарым водопровод суын эчәләр. Мин аның белән тәһарәт алырга җирәнәм. Ә болар чишмә суы.

Чистюлькина. Апа, синең белән спорлашырга минем вакытым юк. Алып кит бу комганнарыңны, кеше көлдермә.

Гыйбадулла. Нәрсә син комганга бәйләндең? Сиңа хәтле килгән нимес аны әле сатып алмакчы булды. Син комганнан көләргә ашыкма.

Чистюлькина. Барыбер рөхсәт алырга кирәк. Тиешле акчасын түләгез дә…

Зөлхиҗә. Акча да түләргә кирәкмени әле?

Чистюлькина. Акчасыз рөхсәтне кем бирә? Менә шул: штраф түләгәнче, рөхсәт өчен түләгез. Кара син аларны, теләсә кайда туалет ясап йөриләр дә, алар өчен җавап бир.

Зөлхиҗә. Туктале, сеңелкәем, нәрсә алай җикеренәсең? Кем булдың ул кадәрле? Кыланышыңны Казанга язсак, күрсәтерләр штрафыңны.

Чистюлькина. Язып карагыз.

Зөлхиҗә. Язарбыз да. Казанда сине якласалар, Мәскәүгә язарбыз.

Чистюлькина. Ха-ха…

Зөлхиҗә. Нәрсә хахылдыйсың?

Чистюлькина. Ха-ха-ха… Без, гражданка, штрафны Мәскәү кушканча салабыз. Санитария нормаларын бозган өчен. Аңлашыламы?

Зөлхиҗә. Абау кыланышы. Штрафыңны менә бу куаклыкны сасыткан өчен салырга иде.

Чистюлькина. Анда эшегез булмасын.

Зөлхиҗә. Минем эшем бар, синеке – юк. Мә комган, тәһарәтләнеп чык. Санитар чиста йөрергә тиеш.

Чистюлькина. Йөрттерермен әле мин сезне. (Пырлап чыгып китә.)

Җырлап-биеп, Хәяли керә. Бәдрәфкә кереп китә. Бәдрәф тәрәзәсеннән башын тыгып җырлый.

Хәяли. Сандугачым-гөлкәем

Гөлгә салган күкәен.

Рәхәт тормышларда яшәп

Үтәдер гомеркәем.

Зөлхиҗә. Хәяли, чык аннан.

Күмербәков керә. Хәяли, бәдрәфтән чыгып, аның каршына килә.

Хәяли. Акча бирсәң җырлыйм.

Күмербәков. Нинди акча?

Зөлхиҗә. Хәяли, кит аның яныннан. Акчасы юк аның.

Хәяли (җырлый-җырлый китә).

Акча безгә – мунча ташы,

Ефәк безгә – мунчала.

Рәхәт тормышларда яшәп

Керсәң иде мунчага.

Күмербәков (бәдрәфкә карап). Что это такой?

Зөлхиҗә. Абау. Урысча сөйләшкән була. Урысча белмәгән килеш.

Күмербәков. Мин синнән татарча сорыйм – что это такой?

Зөлхиҗә. Әбрәкәй икәнен күрмисең мәллә?

Күмербәков. Нигә ул монда тора?

Зөлхиҗә. Шунда куйганга тора.

Күмербәков. Нимидлинне убирать!..

Гыйбадулла (кереп, сөйләшкәнне тыңлап торганнан соң). Чём дило?

Күмербәков. Син кем?

Гыйбадулла. Менә бу хатынның ире.

Күмербәков. Значит, бу саружиние синеке?

Гыйбадулла. Безнеке.

Күмербәков. И длә чиго?

Гыйбадулла. Әллә әбрәкәй күргәнең юкмы?

Күмербәков. Малчать!

Гыйбадулла. Әй-әй, Карамалы малае, малчатланма. Нәрсә кирәк?

Күмербәков. Син миңа зуба ни загаваривай. Нигә бу саружиние монда тора? Кем разришал?

Гыйбадулла. Үзем.

Күмербәков. Ах, үзең… Фидиральный дорога янында пажароопасный обиект. Син кайсы илдә яшисең?

Гыйбадулла. Татарстанда.

Күмербәков. Ошибаешсә, гражданин. Фамилияң ничек?

Гыйбадулла. Путин.

Күмербәков. Ә? (Як-ягына карангалый.) Ты что? Көләсең, да?

Гыйбадулла. Көләм.

Күмербәков. Кемнән?

Гыйбадулла. Синнән.

Күмербәков. Син минем кем икәнне беләсеңме? Знаешь?

Гыйбадулла. Беләм. Бергә аракы эчкән бар.

Күмербәков. Ни помню.

Гыйбадулла. Минекен эчтең шул. Үзеңнекен эчсәң хәтерләр идең.

Күмербәков. Короче, убирай моны. Иначы штраф салам, таварищ Бадриев.

Зөлхиҗә. Туктале, җикеренмә, кем… Ничек безнең әбрәкәй опасный булсын?

Күмербәков. Фидиральный дорогага моннан ничә метр? (Кесәсеннән ленталы метр чыгара.) Тот әле бу башыннан. (Метр белән юлга кадәрле араны үлчи.) Равны тугыз метр ярым. Әгәр үтеп барган машинаның глушителеннән искра монда таба чәчрәсә, ни була? Бу саружиниегә ут каба. Понял? Әгәр бу саружениегә берәр пьяный кереп тәмәке тартса, аны сүндерми чыкса, ни була? Пожар. Әгәр в это вримя фидиральный дорогадан правительственный машина үтеп барса ни була?

Гыйбадулла. Тирраризм.

Күмербәков. Во-во! Үзең дә беләсең.

Гыйбадулла. Дурак син, Күмербәков.

Күмербәков. Что, что?

Гыйбадулла. Дурак, дим.

Күмербәков. Аскарбляешь? Хорошо. Иртәгә кемнең дурак икәнен белербез.

Гыйбадулла. Башың авыртмыймы, Карамалы малае?

Күмербәков. Свалыч. (Китеп бара.)

Зөлхиҗә. Бик ни сөйләштең, Гыйбади. Штраф, ди.

Гыйбадулла. Салып карасын.

Зөлхиҗә. Былтыр нишләтте? Морҗагыз кыек тора, дип, күпме түләтте? Күрше Сабирларга, морҗагыз кыска, дип, штраф салды.

Гыйбадулла. Башы төзәтелмәгән аның, вәт бәйләнә.

Зөлхиҗә. Дөньясы тулы башы төзәтелмәгәннәр. Монысы гына аек йөрмәс. Монда әле бер санитар дулап чыгып китте. Санэпидемстанциядән, ди. Ул да штраф дип янады.

Гыйбадулла. Кертергә иде, бушка пес итәсе килгәндер.

Салымгалиев керә.

Салымгалиев. Исәнмесез, күршеләр! Менә күреп туктадым әле. Яңалык бар икән монда. Котлы булсын. Кәкре Каенныкылар яши белә инде. Каян башыгызга килде? Өстәмә доход. Түләүледер бит?

Гыйбадулла. Бушка булмас инде.

Салымгалиев. Безнең авыл йоклап ята. Беркөн янгын чыккач та сүндерергә килүче булмаган. Янсын, ди берсе, элеккеге колхоз складлары, ди, барыбер салырга әйбер юк, ди. Болай ничек соң? Документлары тәртиптәдер инде?

Гыйбадулла. Нинди документлар?

Салымгалиев. Налог буенча дип әйтүем.

Зөлхиҗә. Тәртиптә. Палитилин пакетта саклыйм. Өйнеке дә тәртиптә, бакчаныкы да. Аллага шөкер, түләп барабыз.

Гыйбадулла. Түләмичә. Олигархларга акча кирәк бит. Ачтан үлә күрмәсеннәр.

Зөлхиҗә. Адәм көлкесе инде. Алла биргән җиргә бездән налог түләтәләр.

Салымгалиев. Алла бит аны сезгә дип атап бирмәгән.

Зөлхиҗә. Кемгә дип атап биргән соң?

Салымгалиев. Кешеләргә дип…

Гыйбадулла. Без кеше түгелмени?

Салымгалиев. Дөресен генә әйткәндә, кеше үк түгел инде, гражданин гына. Аннан соң, сез түләгән налог ул аерым кешегә түгел, кешеләргә… Кешеләр интересын кем яклый? Дәүләт. Кешеләр интересын яклар өчен, дәүләт гражданнарга налог түләтә. Тә-әк… Күпме җир мәйданын били инде бу әбрәкәй? Икегә ике метр булыр. Аңа килә торган сукмак. Тегесе-монысы йөз квадрат метр булырдыр. Яхшы, яхшы. Регистрация үткәнсездер бит? Шәхси милек итеп теркәгәнсездер?

Гыйбадулла. Милек саналамыни бу?

Салымгалиев. Ә нәрсә саналырга тиеш? Бу – сезнең милек. Милек өчен дә налог түләнергә тиеш. Түләүле дә дисең. Димәк, бизнес. Анысы өчен аерым налог. Бу культура учагына керү бәясе күпме инде?

Гыйбадулла. Ныклап санаган юк әле.

Салымгалиев. Санарга кирәк. Бөтен нәрсә санаулы булырга тиеш. Тә-ә-әк… Уртача биш сумнан алыйк. Кама күпере янында шулхәтле алалар. Тә-ә-әк… Биш сум. Көненә уртача йөз кеше кереп чыкса, биш йөз сум. Айга уртача унбиш мең… Каядыр уртача биш меңнәр түләргә туры киләчәк.

Зөлхиҗә. Биш мең? Ни өчен?

Салымгалиев. Бизнес өчен, күрше. Закон. Ә закон үтәлергә тиеш. Шуңа күрә тизрәк регистрация үтегез дә налог түли башлагыз. Югыйсә… Югыйсә ни буласын беләсез инде   – закон чыгаручы илдә яшисез.

Гыйбадулла. Шулай талаттырганчы, мин аны җимереп ташлыйм.

Салымгалиев. Анысын үзегез карагыз инде, әмма закон үтәлергә тиеш. Законлы предприятиегә әйләнгәч, мин моннан үткәндә түләп керермен инде, законсыз булгач, түләмичә генә кереп чыгам. Шулайдыр бит?

Гыйбадулла. Алайса, син бушка бәдрәфкә керергә рөхсәт дигән документыңны күрсәт.

Салымгалиев. Молодец! Чын бизнесмен. Мә, биш сум, вакланып тормыйм.

Зөлхиҗә. Без дә вакланмыйбыз. Сиңа хәтле кергәннәр ун сум түләде.

Салымгалиев. Молодец хатын син, күрше. Алайса, мин өйгә хәтле түзәрмен инде. Сау булыгыз, күршеләр. Налог турында онытмагыз. Бәхетсезлеккә юлыгуыгыз бар.

Гыйбадулла. Ярый, бар инде, күрше хакына бушка кереп чык.

Салымгалиев. Ләкин бу сезне налог түләүдән коткармый. (Бәдрәфкә кереп китә.)

Зөлхиҗә. Нигә керттең?

Гыйбадулла. Бәласеннән баш-аяк. Бәйләнчек кеше диләр аны.

Биеп-җырлап, Хәяли керә.

Хәяли. Ак алъяпкыч билләрдә,

Җилфердәми җилләрдә.

Шундый рәхәт, матур тормыш

Без яшәгән илләрдә. (Бәдрәфкә юнәлә.)

Гыйбадулла. Анда кеше бар, Хәяли.

Хәяли. Нишли?

Гыйбадулла. Нишли дип… Беләсең ич инде, үзең дә күрдең.

Хәяли. Мин тәрәзәсеннән карарга гына кердем.

Зөлхиҗә. Син, Хәяли, монда җырлап кына тор, ярыймы?

Хәяли. Ярый. Нинди җырны?

Зөлхиҗә. Рәхәт яшәвебез турында.

Хәяли. Ә-ә-ә… Беләм, беләм.

Әнә килә афтамабил,

Төягәннәр аракы.

Сиңа рәхәт, миңа рәхәт –

Нәрсә җитми, сабакы?

(Бәдрәфтән чыккан Салымгалиевкә.) Акча бир.

Салымгалиев. Син кем?

Хәяли. Әллә мине белмисеңме?

Гыйбадулла. Моның да акчасы юк, Хәяли. (Чыгып киткән Салымгалиевкә.) Сау бул, күрше.

Зөлхиҗә. Бигрәк инде син. Күрше дигән булып шуңа.

Гыйбадулла. Рәхмәт әйт, взятка алмады.

Хәяли. Гыйбадулла абый, хәзер керергә ярыймы?

Гыйбадулла. Бар, Хәяли, бар.

Хәяли кереп китә.

Менә бәхетле кеше. Коттежы да юк, яхтасы да юк.

Хәяли (бәдрәф тәрәзәсеннән башын тыгып).

Сандугачлар сайрый, чут-чут, дип,

Безнең илдән рәхәт ил юк, дип.

Кәттә егет керә.

Кәттә егет (Хәялигә). Нихәл, Хәяли?

Хәяли. Чыкмыйм. Син рекетюр.

Кәттә егет Хәялине бәдрәфтән сөйрәп чыгарып, артына тибеп озата.

Гыйбадулла. Ник тиясең аңа?

Кәттә егет. Телен тыйсын.

Гыйбадулла. Тилемсә бит ул, беләсең.

Кәттә егет. Тиле булса, тилеләр йортында яшәсен. Нәрсә, Гыйбадулла бабай, баерга уйладыңмыни?

Гыйбадулла. Әтиеңнәр көтәдер. Күптән күренгәнең юк.

Кәттә егет. Син сүзне икенчегә борма. Баерга уйладыңмы, дим.

Гыйбадулла. Баеса ни.

Кәттә егет. Дөрес эшлисең. Безнең авылда да байлар булырга тиеш. Ату бурычка акча алып торырга кеше юк. Әйбәт нәрсә. Моңа кызыгучылар да булыр инде. Көнләшүчеләр. Ут төртә күрмәсеннәр.

Гыйбадулла. Кем төртсен?

Кәттә егет. Беткәнмени. Крыша кирәк моңа.

Зөлхиҗә. Түбәсе бар аның.

Кәттә егет. Син, Зөлхиҗә түти, ирләр сөйләшкәндә тик кенә тор. Син, Гыйбадулла бабай, курыкма. Мин булганда, бу нигә беркем тимәс. Тиеп кенә карасыннар. Үзем крыша булам.

Гыйбадулла. Рәхмәт.

Кәттә егет. Андый эш рәхмәткә генә эшләнми ул. Мин күп сорамыйм, аена биш мең җитә.

Зөлхиҗә. Нәрсә-ә-ә? Андый акчаны!..

Кәттә егет. Ярый, Гыйбадулла бабай, әтиләр көтәдер, мин киттем. Калганын икәү сөйләшеп бетерерсез. Бераз аванс кирәк булыр, иртәгә сугылырмын. (Китә.)

Зөлхиҗә. Карале моны, ә? Баемакчы булган. Нәселләре белән әшәке булдылар. Гыйбади, син нигә дәшмисең?

Гыйбадулла. Уйлыйм әле.

Зөлхиҗә. Уйлыйсы-нитәсе юк, бер тиен дә бирмибез.

Полицейский керә.

Полицейский. Здравие желаю, Гыйбадулла абый!

Гыйбадулла. Исәнме, Камзулов! Кая барыш?

Полицейский. Менә, эт куып йөрибез. Кушалар. Сиңа җибәрделәр.

Гыйбадулла. Миңа ни булган?

Полицейский. Нәрсәдер эшләгәнсеңдерме? Прокуратурадан шалтыратканнар. Нәрсә булды монда?

Гыйбадулла. Нәрсә булсын… Яшибез.

Полицейский. Нәрсәнедер тартып алгансыңмы шунда. Җирме, ди. Самовольно. Булдымы шундый хәл?

Гыйбадулла. Ә-ә-ә… (Бәдрәфкә күрсәтә.) Моны әйтәләрдер.

Полицейский. Нәрсә, аны берәрсеннән тартып алдыңмы?

Зөлхиҗә. Ничек инде тартып алсын, үзе эшләде.

Полицейский. Белмим инде, тикшерергә, протокол төзергә куштылар. Ничегрәк язарга икән соң?

Гыйбадулла. Милиция чагыңда ничек яза идең соң?

Полицейский. Ул чакта җиңел иде, хәзер кем белә ничек язасын. Сөйлә инде, Гыйбадулла абый, ничегрәк тартып алдың?

Гыйбадулла. Берни дә тартып алмадым мин, энекәш.

Полицейский. Энекәш, димә инде, Гыйбадулла абый. Энекәш дип әйттерергә кушмыйлар.

Гыйбадулла. Ничек кушалар соң?

Полицейский. Начальник үзе дә белеп бетерми әле. Ну, господин полицейский, диген.

Зөлхиҗә. Нинди господин инде син? Ләтчә авылы малае.

Полицейский. Ярый инде. Языйк инде, Гыйбадулла абый. Прокурор бик бәйләнчек кеше.

Гыйбадулла. Язма, кирәкми.

Полицейский. Булмый, Гыйбадулла абый. Куып чыгарулары бар. Хәзер район җирендә эш юк. Мин сине беләм. Элек булса, бер яртыны бүлеп салыр идек тә…

Гыйбадулла. Хәзер эчмисеңмени?

Полицейский. Әлегә юк. Тәртипкә салып бетерсеннәр әле. Аннары барысы да элекке урынга кайта ул. Әйдә, утыр әле, эшне бетерик. Ничегрәк тартып алдым дидең?

Гыйбадулла. Син, энекәш, кайт районга, әйт, мин анда бернәрсә дә күрмәдем, диген.

Полицейский. Күрдем бит, Гыйбадулла абый, тора бит. Килеп тикшерсәләр…

Гыйбадулла. Тикшерсәләр, монда бер әйбер дә булмас.

Полицейский. Ничек булмас?

Гыйбадулла. Сүтеп ыргытам мин аны.

Полицейский. Шулаймы? Язмыйм, алайса. Алдамассыңмы?

Гыйбадулла. Син нәрсә инде? Әйдә, безгә кереп чыгыйк. Полицай булсаң да, әйбәт егет син. Милиция чагыңда начар түгел идең.

Полицейский. Юк, рәхмәт, Гыйбадулла абый. Берәр ай үтсен әле, карарбыз. Сүтәсең инде, әйеме?

Гыйбадулла. Әйттем бит.

Полицейский. Сау бул, Гыйбадулла абый. (Китә.)

Зөлхиҗә. Син чынлап әйттеңме, Гыйбади?

Гыйбадулла. Бар, балта белән чүкечне алып кил. Комганнарыңны алып кит.

Зөлхиҗә. Дурак нимес, йөри шунда кеше котыртып.

Ут сүнә.

Өченче күренеш

Ут янганда, бәдрәф инде юк. Ул урында Гыйбадулла белән Хәяли басып тора. Гыйбадулланың кулында ау мылтыгы.

Хәяли. Әйбәт ие ул ни. Тәрәзәсеннән карарга рәхәт иде. Бу мылтык атамы, иптәш Бәдриев?

Гыйбадулла. Сиңа атмый, курыкма.

Хәяли. Бүтәннәргә атамы?

Гыйбадулла. Бүтәннәргә дә атмый, куркытыр өчен генә.

Хәяли. Куркалармы?

Гыйбадулла. Син күп сорашма, Хәяли. Җырла гына син.

Хәяли. Бии-бииме?

Гыйбадулла. Бии-бии.

Хәяли (җырлый).

Дулкынланып сулар керә

Парахут идәненә.

Мондый рәхәт, матур тормыш

Тик безнең илдә генә.

Хәялигә Гыйбадулла кушыла. Икәүләшеп җырлый-җырлый бииләр.

Ак алъяпкыч билләрдә,

Җилфердәми җилләрдә.

Мондый рәхәт, матур тормыш

Без яшәгән илләрдә.

Пәрдә.

2009

Робагыйлар

Әлмәндәрнең мут карашы

Һич көтмәгәндә Туфан Миңнуллин «Робагыйлар» китабы бастырып чыгарган иде. Пьесалар арасында уйнап кына язылган шигырьләр, дип «акланса» да, гомерен шигърияткә багышлаган шактый шагыйрьләрне шомландырды бугай аның әлеге уч китабы. Мин үзем дә сокланып-тәэсирләнеп укып чыккач, бераз шаяртып, болай дип язып куйганмын: «Туфан робагыйларын укыгач, Гомәр Хәйямне кызганып куйдым…»

Робагый – шигъриятнең йөзек кашы, нибары дүрт юлга тыгызланып сыйган, фәкать Шәрыкка гына хас хикмәти акыл һәм хиснең тантана итүе…

Туфан робагыйлары – гашыйк була белү халәтенә, хатын-кызның, пәри зат буларак, әллә нинди батырлыклар, уйламаган җүләрлекләр кылырга котырта, очындыра белү сәләтенә мәдхия җырлау. Олыгайган йөрәкнең мәңгелек хисләрне, чәчәк-гөлләргә төрмичә, үз кәефен кытыклап та, дөньядан көлеп тә, ачыктан-ачык, эчкерсез фаш итүе ул. Шигъриятнең төш-үзәге – яшәешнең кадер-тәме нәкъ менә шул илаһи хис кабынышыннан ярала да. Ә калганы… Библиядә әйтелгәнчә: суета сует…

Шигырьләрдәге исерткеч сүз-рәшә тирбәлеше аша хәйран дәртле Әлмәндәр карт, үткен-җете күзләрен кысып, дөнья кызыкларын эзәрлекләп, мут елмаеп карап тора.

Гомәр Хәйям робагыйлары бөек шагыйрьләр теле саналган фарсы телендә дөньяга таралган. «Идегәй» кебек үлмәс дастаннар тудырган татар теленең дә шагыйранә бөеклеген күрсәтергә дип, Туфан мәйданга алышка чыккан һәм… билен дә, телен дә, илен дә бирмәслек сүз егәренә ия икәнлеген горуранә раслый алган.

Бәлки әле… Дәверләр үтәр дә… Бу шигырьләрне вакыт агымыннан өскә калкытып, Туфан уйнап кына пьесалар язган арада туган бөек робагыйлар, дип, бәя чыгарырлар…

Күңел күген аязлата торган табигый фикер югарылыгына ирешкән бу шигырьләрне елмаеп, рәхәт чигеп укыйсың да, «шәп бит, чукынчык!» дип, иңеңнән еллар йөген кагып төшереп, хыялдагы яшьлек күкрәгенә башны куясың.

Күңелгә Алтайдан алып Альп кыяларына кадәрге киңлекләрдә айлы дага эзе калдырган шанлы төрки бабаларыбыздан күчкән рух-дәрман, олыгаюны оялтырлык ихтыяр көче, теге дөньяга күчкәч тә хатын-кыз өммәтенә битараф кала алмаган Әлмәндәр мутлыгы иңә: йөрәк тулпарлана, зиһен елгырлана, фикер куәсе йомрылана, күз карашы елдырымлана; көйле сүз аһәңеннән күңел илһамлана… Һәм мин татарның матур олыгая белгән милләт аксакалы Әлмәндәр-Туфан тавышын ишетәм:

Әйдә әле, сүзне шуннан башлыйк, мадам:
Яратылган бит син минем кабыргадан.
Шул кабырга бүген минем җитеп бетми,
Үз урыныңа, бәгырькәем, кер яңадан.

Марсель Галиев

* * *

Бу дөньяда кимлегеңне белдертәләр.
Елаталар, кирәк икән – көлдертәләр.
Әнә кара: атка камыт кидергәндә,
Аның башын ничек итеп идертәләр.

* * *

Картлык ни ул? Тик торганнан колак тону,
Җәйнең кызу челләсендә аяк туңу.
Боларына түзеп була, иң яманы —
Һәр чибәргә результатсыз гашыйк булу.

* * *

Пәйгамбәрдән кайсы җирем минем ким?
Хәдискә тиң акыллы сүз әйтим, дим.
Сүзне әйткәч, мәгълүм була соңыннан —
Аны күптән әйткән икән Гайнетдин.

* * *

Кичерегез, яшьтәш кызлар, сеңелләрем,
Нурияләр, Сәрияләр, Сөмбелләрем…
Гомер кыска – никадәрле ашкынсам да,
Барыгызны да яратып өлгермәдем.

* * *

«Кирәк сезгә безнең кебек яшәргә!!!
Күк күкрәтеп, яшен булып яшьнәргә!!!»
Картаюның галәмәте инде бу —
Юк акылны сатып йөрим яшьләргә.

* * *

Сүз уйнатам: алам бер сүз – «икеле»,
Шуңа өстим тагын бер сүз – «микеле».
Килеп чыга «икеле дә микеле»,
Безнең заманның нәкъ үзе шикелле.

* * *

Мәңгелек бер сорау – ни ул бәхет?
Берәүләргә иң зур бәхет – тәхет.
Ә бит өч сүз җиңел рифмалаша —
Бәхет белән тәхет һәм дә ләхет.

* * *

Бу тормышның татыйм дисәң өресен,
Өйрәтимме ничек яшәү дәресен?
Яшисегез килми икән бу илдә,
Әйтегез дә салыгыз чын дөресен.

* * *

Ирексезнең күзләрендә күпме моң-зар,
«Ирек» дигән сүздән татлы нинди сүз бар?
«Мин ирекле җан» диеп бер әйтеп кара, —
Эзәрлекләүче ирекне күпме күз бар.

* * *

Җырдагыча – кызлар күрсәм кызамын,
Кызамын да уң кулымны сузамын.
Сузамын да тартып алам тиз генә —
Кузгатудан куркам картлык тузанын.

* * *

«Картайдым» дип әйтер көннәр җитте инде,
Еллар йөге ныграк баса бара иңне.
Урман, болын, басуларны урап түгел,
Ишегалдында тибенеп табам җимне.

* * *

Орден белән медаль тагып түшемә,
Бәя бирделәр эшләгән эшемә.
Кәефләнеп талган идем йокыга,
Шайтан белән Иблис керде төшемә.

* * *

Әй, гүзәлләр! Уйлап-санап карагыз да
Алыгызчы мин гашыйкны арагызга.
«Син карт шул» дип чыркылдарга ашыкмагыз,
Җитмеш яшь бит яңа тулды бабагызга.

* * *

Сыерчыклар кунып сайрый кыекка…
Төкердем дә күңелләрем боекка —
Язын кызлар дәртләнгәнен чамалап,
Парижски хушбуй сөрттем мыекка.

* * *

Тарихта бар Чыңгыз ханның битеге,
Музейда бар Пётр патша итеге.
Дөнья бит ул көтүченең таягы —
Ул таякта һәркемнең үз киртеге.

Хат башы – яз каршы
(Бәян)

1

Күк йөзендәге бихисап йолдызлар кинәт калтыранып куйдылар да, дәррәү кузгалып, өй янына җыйнала башладылар. Яктырак янганнары Айның янәшәсенә елышты, тоныграклары читкәрәк урнашты. Арада сабырсызлары да бар – алар кабаланалар, Айның өстенә үк менеп утырмакчылар. Ай андыйларны ачулана, этеп җибәрә. Шул чакта миллион очкыннар чыгып галәмгә сибелә.

Ниһаять, барысы да урнашып бетте. Кайдандыр ниндидер көй пәйда булды: чың-чың-чың… Йолдызлар Ай тирәли әйләнеп биергә тотындылар. Гаҗәеп бию иде бу. Ай елмая, Ай көлә, ә йолдызлар түгәрәк уены уйнап бииләр: салмак кына, ашыкмый гына бер-ике адым ясыйлар да вак-вак атлап йөгереп китәләр, капылт туктап, бер чүгәләп-чүгәләп алалар.

Чулпанның мондый бию күргәне юк иде әле. Шаккатып, таң калып карап торды ул йолдызларның әйлән-бәйләненә. Аларга кушылып биисе, сикерәсе, очынасы килеп китте.

Кызның уен, теләген иң беренче булып Чулпан йолдыз сизде, биюеннән туктады. Бүтән йолдызлар да туктадылар. Чулпан йолдыз, Айның каршына очып төшеп, Айга болай диде: «Аебыз – кадерлебез, мин беләм, син мине өзелеп яратасың, шуңа күрә үз яныңнан еракка җибәрмисең, миңа да синнән якынрак җисем юк. Күк шаһит, һәр җемелдәвем синең өчен. Бу юлы миңа синең тирәли биемәскә рөхсәт ит. Юк, биисе килмәүдән түгел. Сәбәбе башка. Әнә, күрәсеңме, җирдә – нурларың астында – Чулпан исемле кыз сиңа һәм безгә сокланып карап тора. Ул да Чулпан, мин дә Чулпан. Урыннарыбызны алышып торыйк аның белән. Биесен күңеле булганчы».

Ай рөхсәт бирде. Чулпан йолдыз җиргә төште, Чулпан исемле кыз күккә ашты. Йолдызлар аңа кулларын суздылар, ай кызның чәченнән сыйпады. Бию дәвам итте.

Биеде дә соң Чулпан! Биюе шундый рәхәт, шундый җиңел. Аяклар үзләреннән-үзләре галәм көенең ритмына баса, куллар   – канат.

Бию кызулыгыннан Чулпан, түгәрәкнең уртасына килеп чыгып, бер урында бөтерелгәнен дә сизмәде. «Чулпан! Чак кына сабыр ит!» дигән тавыш ишетелде. Кыз, туктап, як-ягына карады: Ай да, йолдызлар да аның тирәсендә әйләнә иде. Чулпанга сабыр итәргә кушучы Ай үзе икән, әнә ул тагын кызга эндәште: «Җиргә күз сал», – диде.

Җирдә, ике кулын кесәсенә тыгып, Иршат басып тора. Башын артка ташлап күккә карый, авызы ачылган, сул күзе кысылган. Бит урталарында, борыны очында һавадагы йолдызлар санынча сипкел.

Кинәт кенә әллә ни булды Чулпанга. Йөзе җитдиләнде, күзләре моңсуланды, шашып биюен онытты – хәрәкәтсез калды. «Ни булды аңа?» – дип сорадылар йолдызлар. «Кызның йөрәгендә мәхәббәт дигән олы хис кабынды, Чулпан олыгайды, ул үз гомерендә беренче тапкыр чын-чынлап гашыйк булды», – дип җавап бирде Ай.

Чулпан уянып китте. Ни эшләгәнен белештермичә, урыныннан сикереп торды, тәрәзә янына барды. Тышта таң атып килә. Ә Иршат кайда? Әле генә шунда басып тора иде ич. Нигә качты? Тәрәзәне ачып, бакчага карады Чулпан. Иршат алмагачлар арасында да юк иде. Тукта, нигә эзли соң әле Чулпан шул Иршатны? Кем соң әле ул Иршат? Нигә кирәк ул? Мәктәптә күреп тә җан бизгән. Каршыга килеп баса да, сул күзен кысып, мыскыллаган сыман карап тик тора. Кит дисәң дә китми, әйткәнеңне ишетми дә. Этеп җибәргәч кенә, ике кулын кесәсенә тыгып, ашыкмыйча, сызгырынып китеп бара. Бит урталары, борын очы тулы сипкел.

Чулпан урынына барып ятмакчы иде. Еракта-еракта, таң сызылып килгән офыкта Иршатны күреп туктап калды. Сул күзе кысылган, ике кулы кесәдә, бит урталары, борын очы тулы сипкел. Үзе: «Мин дә сине бик яратам, Чулпан», – дип кычкыра.

Офыкта, әлбәттә, кысылган күзле, сипкелле Иршат юк иде. «Яратам!» дип тә кычкырмый иде. Чулпанга гына күренде ул. «Яратам» дигән сүз Чулпанга гына ишетелде. Аңа бу иртәдә уналты яшь тулган иде.

(Ризван Маликовның хикәясеннән өзек)

2

Мәхәббәт ул саф була,
Мәхәббәт ул бер генә була.

Ризван балакаем, күктәге йолдызлар, судагы балыклар санынча күптән-күп, чуктин-чук сәламнәр җибәреп калам. Исемеңнең Ризван икәнен беләм. Фамилияң хәтердән чыккан инде, Чулпаннан сорадым да, ул әйтеп бирде. Чулпан ул   – безнең бик акыллы кызыбыз. Мин инде үзем Сөембикә атлы булам. «Атлы» дигән сүз «исемле» дигән сүз була инде, Ризван балакаем. Мин инде бик олы карчык, тешләрем дә юк инде хәзер, ипинең дә йомшагын гына ашыйм. Катысын Чулпанга бирәм. Чулпан ашамаса, суга салып җебетәбез дә казларга-тавыкларга чыгарып салабыз. Үзем салам инде. Чулпанга әйтәм дә, чыгарып сал шул җебегән ипине казларга-тавыкларга, дип, дәрес әзерлисем бар, ди. Тыңлаусыз бала безнең Чулпаныбыз. Мине түгел, әтисен, әнисен дә бик үк тыңламый. Ә мин аның әбисе булам инде. Әтисенең әнисе. Синең хәлләрең ничек соң, балакаем? Чирләмисеңме? Эчең-башың авыртмыймы? Дус-ишләрең исән-саулармы? Үзләренә күп иттереп сәлам әйт инде. Мөслим районыннан Ишем авылындагы Сөембикә әбидән сәлам, диген. Мин сиңа әби тиештер инде. Бик алай карт күренмәгән идең сәхнәдән. Чулпан да әйтеп торды, син Ризван абыйга әби тиеш буласың, диде. Ул әйткәч дөрестер. Минем үземнең, балакаем, күзләрем дә бик әйбәт күрмиләр шул. Энәгә җепне дә Чулпан кызым саплап бирә. Бик тә, бик тә игелекле бала үзе ул яктан. Сиңа хат язарга да күзем күрми, Ризван балакаем. Күршедәге Алсу атлы кызга әйтеп торып яздырам. Чулпанга әйткән идем дә, Ризван абыеңа хат язып бир минем өчен, дип, тыңламады, хәерсез.

Әйтергә дә онытканмын, хәтерем начарланган. Син мине белмисеңдер дә әле, Ризван балакаем. Язучылар җыелышып килдегез бит күптән түгел генә Мөслимгә? Шунда мине дә алып барган иде Чулпан. Мөслимнең үзенә түгел инде. Безнең авыл бәләкәй. Бәләкәй булганга, аңа артистлар килми. Артистлар карарга колхоз үзәгенә – Балтач авылына барабыз. Шунда алып барды Чулпан. Анда син дә бар идең, балакаем. Бөтен язучыларның уртасында утырдың. Язганыңны укыдың безгә. Бүтәннәр шигырь укыды, син хикәя укыдың. Укыганың миңа бикләр дә ошады инде. Чулпанга да ошады. Әйттем әле шунда Чулпанга, менә алар кебек бул, дидем.

Бу хатны язганым шуның өчен, Ризван балакаем, Чулпанга матур итеп хат язмассыңмы икән, акыл өйрәтеп яз әле шуңа. Менә әле гәҗиттән синең язганыңны укыды Чулпан. Аның исемен әйтеп язгансың. «Чулпан таңны уята» дигәнсең. Әбиләр өчен язылган хикәя инде менә, каплаган да куйган. Укып еладым. Яшь чакларым искә төшеп китте. Шул инде, безнең заман инде, безнең заман. Хәзерге яшьләрнең бүтәнрәк шул. Алар икенче төрлерәк. Чулпан да шулай ди, хәзер алай түгел, ди. Ничек икәнен үзе дә белми, балакаем. Бигрәкләр дә яшь шул әле, балакаем, унбише тулып, уналтынчыга гына чыкты. Быел, Алла боерса, сигезенчене бетерә. Укуы әллә ни куандырырлык түгел түгеллеккә. Тик зиһенле бала. Бер дә генә белмәгәне юк. Унны укып бетерәм шул, дип йөри үзе, институтка керәм, ди, синең сыман язучы булам, ди. Кем белә инде анысын. Үзе болай шигырьләрне бик оста яза. Кайсыберләрен миңа кычкырып та укып җибәрә. Әтисенә, әнисенә укымый, миңа гына укый. Әтиләре, әниләре өйдә юк чакта. Яныма килә дә: «Әби, шигырь укыйммы?» – ди. «Укы, балакаем, укы»,   – дим. Шуннан укый. Болай үзләре ярыйсы кебек. Гәҗиткә басырлыклары да бар сыман. Язучы абыеңнарга күрсәт, дим. Мин аларны белмим бит, ди. Ризван абыеңа җибәр, дим. Ул мине белми, ди. Соң, мин әйтәм, кулыңда китабы бар Ризван абыеңның, «Чулпанга! Бәхетле бул. Ризван Маликов» дип язылган китабы, дим. Белмәгән кешегә шундый сүзләр язалармы, дим. Ул миңа гына түгел, бөтенебезгә дә шулай язды, ди. Ничек инде барыбызны да хәтерләсен, ди. Хәтерлисеңдер дә әле, Ризван балакаем. Кара чәчле, кара кашлы, кара күзле кыз инде. Класстагы малайлары аңа чибәр дип әйтәләр, ди, иптәш кызлары көнләшәләр, ди.

Ризван балакаем, сиңа хат язуым шуның өчен, син Чулпанга, шигырьләреңне миңа җибәр, дип хат яз. Оялма, диген. Син, диген, мин язганнарны яратып укыйсың икән, диген, үзең язганнарны да мин укып карыйм әле, диген. Минем шигырь язганымны кайдан беләсең, дип хат язса, әбиең әйтте, диген, ярыймы? Чулпан үзе җибәрәсе шигырьләрне көтәргә бик озак дисәң, мин сиңа аның бер шигырен дәфтәреннән күчереп алып җибәрәм.

Сорау бирдем бу дөньяга —
Ике генә сорау бары:
Нигә кара кара карга?
Сандугачкай нигә сары?
Дөнья миңа җавап бирде:
Сандугачкай шуңа сары —
Тавышыннан төскә күчкән
Сагышлары, моңы, зары.
Дөнья миңа җавап бирде:
Шуңа кара кара карга —
Көнләшүдән кара көйгән
Сандугачның моңы барга.

Ярый, Ризван балакаем, сау булып тор. Саулык сиңа да кирәктер. Ничә яшьтә инде үзең? Кирәк инде, яшьләргә дә, картларга да кирәк саулык. Хат яз, яме. Миңа атап та яз, Чулпанга да яз. Хатны язучы Ишем авылыннан Сөембикә карчык дип белерсең.

20 сентябрь, 1970

3

Сөембикә әби, саумысыз! Хатыгызны алдым, рәхмәт. Рәхмәтем шуның өчен, Сөембикә әби, мине хәтерләп калгансыз. Янә дә тагын шуның өчен, оныгың Чулпанга акыл өйрәтеп хат язу эшен ышанып тапшыргансыз. Белмим шул, ничек итеп мин ул кара күзле, кара кашлы кызга акыл өйрәтә алырмын икән. Бигрәк тә читен эш бит ул читтән торып акыл өйрәтү. Кем белә, бәлки, ул миннән дә акыллырактыр. Үзегез үк язгансыз, Чулпан безнең бик акыллы кызыбыз, дигәнсез. Әнә мин язган этюдны да тәнкыйтьләп ташлаган. Бәлки, ул хаклыдыр да: хәзерге унбиш яшьлекләр икенче төрлерәктер, бездән аерылып торалардыр. Мин үзем дә, әлбәттә, хәзерге яшьләр дип сөйләрлек дәрәҗәдә үк өлкән түгел, шулай да егерме яшь аерма бүгенге заман өчен шактый. Күп нәрсәләрне аңлап бетермәвем табигый. Сезнең турыда әйтеп тә тормыйм, безнең балачак авыррак елларга туры килде – сугыш вакыты. Әниләрнең безне кочакларына алып иркәләргә вакытлары юк иде, азып-тузып китсәк, тузаннарыбызны каккаларга әтиләрнең каешлары да үзләре белән фронтка киткән иде.

Чулпаныгыз – икенче заман кешесе. Шуңа күрә мин язганны ошатмавына аңа үпкәләмим. Мин бер нәрсәгә сөенәм, Сөембикә әби, шигырьләрен Чулпан сезгә укый икән, димәк, ул Сезгә ышана. Минемчә, бу – зур бәхет. Сезнең өчен дә, аның өчен дә. Ә шигыре Чулпанның миңа ошады. Мин, билгеле, үзем шигырь язучы, ягъни шагыйрь түгел. Аңа болай яз, тегеләй яз, дип, киңәшләр бирергә куркам. Шулай да шагыйрьләр янында йөргән кеше буларак, әз-мәз аңлыймдыр. Аңламасам да, күңелем белән тоям, сизәм. Ул шигырьнең Сезгә ошавына да куанам. Сез – шигырь җанлы кеше, Сөембикә әби. Чулпанның ничаклы шигырьләре арасыннан шунысын, иң әйбәтен күчереп җибәрүегез куанычлы. Мин аны шагыйрьләргә күрсәтермен. Тик аларга күрсәткәнче үк Чулпаныгызның әбисе шикелле шигъри күңелле кыз икәненә ышанам. Аңа уңышлар телим. Киләчәктә дә күңеле сүрелмәсен иде, бәхетле булсын иде. Кызганычка каршы, мин аңа китап бүләк иткәнемне хәтерләмим. Ләкин «бәхетле бул» дип дөрес язганмын. Тагын бер кат оныгыгыз бәхетле булсын, Сөембикә әби, дип кабатлыйм. Әйтегез үзенә, тыңлаусыз бала булмасын. Әти-әнисенең сүзен тыңласын, яхшы укысын. Чын шагыйрь булыр өчен, күп укырга да кирәк.

Сезгә хат язарга булышкан өчен күршегездәге Алсу атлы кызга минем исемнән рәхмәт әйтегез. Ул да Чулпан кебек үк бәхетле булсын.

Ярый, Сөембикә әби, хатымны тәмамлыйм. Сезгә озын гомер, саулык-сәламәтлек теләп, Ризван Маликов.

1 октябрь, 1970

4

Исәнмесез, Ризван Фаилович! Шулай дип язганга гаҗәпләнмәвегезне үтенәм. Сезнең әтиегезнең исемен китабыгызның соңгы битеннән укып белдем. Мин үзем Чулпанның әнисе – Кәримуллина Фәһимә Закировна, мәктәптә татар теле һәм әдәбияты фәнен укытам. Сезгә минем әнкәй – Чулпанның әбисе хат язган икән. Сезне борчуы өчен гафу итегез карчыкны. Вакыт табып хат язгансыз, анысына зур рәхмәтемне белдерәм. Әнкәй Сезнең хатны миңа да укытты, һәм мин дә Сезгә хат язарга булдым. Чөнки Чулпан безнең төпчек кызыбыз һәм аның язмышы, әлбәттә, безне кызыксындыра. Мин әнкәй сыман Чулпанны тәрбияләү мәсьәләсендә Сездән ярдәм сорап, Сезне интектермәм. Тик үземне борчыган кайбер мәсьәләләрне Сезнең белән уртаклашырга телим.

Әйе, Чулпан быел сигезенчене тәмамлый, унбиш яшендә. Унбиш яшь – кешенең иң куркыныч чоры, диләр педагоглар. Мин, әлбәттә, өлкән педагогларның әйтүе белән тулысынча килешәм. Миңа авыр Чулпан белән. Ана буларак та авыр, укытучы буларак та авыр.

Мин Сезнең «Чулпан таңны уята» исемле хикәягезне укыдым. Сез унбиш яшьлек кызның үзгәрүе турында язарга теләгәнсездер инде. Анысы дөрестер. Унбиш яшь тулгач, Чулпан да бик нык үзгәрде. Кинәт уйчанланды, моңсуланды. Безнең белән аз сөйләшә яки дорфа җавап кайтара. Без, әлбәттә, моның сәбәпләрен аңлыйбыз, унбиш яшь тулудан килеп чыккан аңлашылмаучанлыклар. Бәлки, киләчәктә үтәр, әмма хәзер читен. Безгә дә читен, үзенә дә читен. Ләкин без читен дип читтә кала алмыйбыз, без аны тәрбияләргә тиеш. Тиеш кенә түгел, мәҗбүр. Аларны кулдан ычкындырырга ярамый. Югыйсә ни буласын үзегез дә күз алдына китерә торгансыздыр.

Чулпанның акыллы булуы турында әнкәй Сезгә язган булса кирәк. Әйе, ул үз яшенә караганда акыллырак, мәгълүматлырак. Бик күп укый һәм ни укыганын аңлап укый. Шигырьләр яза. Әмма әнкәйдән һәм Сездән аермалы буларак, шигырьләре миңа һич кенә дә ошамый. Дөресрәге, мин аның юк эш белән мавыгуын яратып бетермим. Сез, әлбәттә, язучы кеше, әдәбият укытучысының болай дип әйтүе Сезгә сәеррәк тоелыр. Тик ана буларак Чулпанның шигырь язуына борчылам. Дөресен әйтергә кирәк, шигырь язу җитди эш түгел. Әлбәттә, Тукай булган, Такташ булган. Без аларны хөрмәт итәргә тиеш. Шулай булуына карамастан мин шигырь яратмыйм. Дөньяда җитди эш эшләргә кирәк. Шул мәсьәләдә без күп вакыт Чулпан белән бәхәсләшәбез. Һәм үзегезгә генә әйтәм, күңелсезлекләр килеп чыга.

Беркөн минем кызым Чулпан дәрес уртасында партасыннан торды да чыгып китәргә җыенды.

– Кая барсың, Чулпан? – дидем.

– Шагыйрьләр турында сөйләргә синең хакың юк. Син шигырь яратмыйсың, – ди. – Син шигырь яратмаган килеш шагыйрьләр турында сөйлисең, шуңа күрә мин чыгып торам, чөнки мин сине тыңлый алмыйм, – ди.

Күз алдыгызга китерәсезме класста ни булганын? Минем кызым минем дәресемдә укучылар алдында шулай ди. Нәтиҗәдә, өйгә кайткач, ул да елады, мин дә еладым.

Сезнең әнкәйгә язган хатыгызда аңа карата җылы сүзләр күп. Ләкин, кызганычка каршы, Чулпанны ул боза дисәм дә ялгыш булмас. Дөресен әйткәндә, Чулпан әнкәй тәрбиясендә үсте, безнең вакыт, үзегез беләсез, бик аз. Карчыкларның вакыты күп. Ул Чулпанга төрле тузга язмаган әкиятләр сөйләп, җырлар җырлап, аны тормыштан аерды. Шигырь язарга өйрәтте аны әнкәй, ә әнисен, әтисен хөрмәт итәргә өйрәтмәде. Тормышта яшәргә дә өйрәтмәде. Нәтиҗәдә унбиш яшьлек кыз аш пешерә дә белми. Шигырь яза, аш пешерә белми. Ничек уйлыйсыз, яхшымы ул?

Сез – язучы кеше. Шигырь турында шулай әйткәнем өчен гаҗәпләнүегез, хәтта ачулануыгыз да мөмкин. Ләкин минем үз карашым бар. Кеше иң элек укырга тиеш, белем алырга, профессия сайларга тиеш. Шагыйрь профессия түгел. Ул мавыгу гына. Үз-үзеңне алдап яшәү. Романнарны, повестьларны, драма әсәрләрен аңлыйм – алар җитди эш. Ә шигырь…

Сез әнкәйгә Чулпанның шигырен мактап язгансыз. Ә Сез беләсезме, кызыбызның укуы әйбәт түгел бит. Укытучылар аңардан канәгать түгел. Аның өчен миңа оят. Укытучы кызы булуына карамастан, дәресләргә әзерләнеп килми, диләр, дәрес вакытында игътибарсыз, диләр. Сәбәбе – шигырь. Югыйсә, әйтеп үттем, күп укый үзе, акыллы. Ләкин күп укыганны файдалана белми, уенда рифмалар гына. Мин Чулпанның киләчәге өчен куркам. Сезгә, бәлки, читтән караганда кызыктыр, тик миңа аның кызыгы юк. Сезнең хаттан соң мин Чулпанның сандугач турындагы шигырен көндәлегеннән укып чыктым. Нигә ул шигырьне мактагансыздыр – аңлашылмый. Унбиш яшьлек кыз белмәсә дә, Сез белергә тиеш ләбаса: сандугач сары түгел – соры. Бәлки, Сезнең сандугачны күргәнегез юктыр, минем сандугачны күргәнем бар, тавышы матур булса да, үзе ямьсез. Аннан соң нигә сандугачны мактап, каргадан көләргә? Карганың кара булуына ул үзе гаеплемени? Карганың кара булуыннан кемгә зыян? Сез, язучы кеше, шуларны аңлатып язган булсагыз, әйбәтрәк буласы иде. Мондый шигырьне мактау зарарлы.

Чулпаныбыз сандугачны сары дип, дөньяны аллы-гөлле дип яшәсә, ни булыр? Дөньяны, тормышны ничек бар, шулай күрергә кирәк. Бервакыт Чулпан сандугачның сары түгеллеген, дөньяның ал түгеллеген күрер дә аптырап, югалып калыр, алданганын аңлар. Коточкыч! Шул уңайдан Сезнең хикәягезгә тагын бер тукталып китәм. Сез дә мәхәббәтне әкият югарылыгына күтәреп, аны бизәп күрсәткәнсез. Мәхәббәт – бик гади нәрсә. Ул ашау, эчү, киенү, йоклау, уяну кебек үк гади. Без үзебез Чулпанның әтисе белән күкләрдә йөзмәдек, йолдызларга кушылып биемәдек. Авыл Советына барып язылыштык та яши бирәбез. Берәүдән дә ким түгел. Ә менә минем дус кызым бар иде, сөйгән егетен теленнән төшермәде, хыял дөньясында яшәде. Нәтиҗәдә ике баласы әтисез үсте.

Гафу итегез, бик эчкәре кереп киттем бугай. Ләкин бу хакта мин кемгә дә булса сөйләргә тиеш идем. Әнкәй белән ул турыда сөйләшә башласам, үпкәләшүдән башка нәтиҗә юк. Чөнки ул – гади колхозчы, укымаган, юк өчен башыңны әйләндермә, дип кенә җавап кайтара.

Күп яздым, ахрысы. Ни әйтергә теләгәнемне аңлата алдым микән.

Сау булыгыз. Иҗатыгызда зур уңышлар теләп, Кәримуллина Фәһимә Закировна.

8 октябрь, 1970

5

Хөрмәтле Фәһимә ханым!

Хатыгызны алып дикъкать белән укып чыктым. Хат ахырында, ни әйтергә теләгәнемне аңлата алдым микән, дигәнсез. Дөресен язганга кичерә күрегез, мин аңлап бетермәдем бугай. Сүзләрегез аңлаешлы, шигырьгә мөнәсәбәтегез ачык, әмма ни теләгәнегез аңлашылып җитмәде. Сөембикә әби, мәсәлән, ачыктан-ачык язган иде. Мин, әлбәттә, Сезнең кызыгызга берни дә язмадым, чөнки мин аны белмим, үзең белмәгән кешегә, хәтта ул унбиш яшьтә генә булса да, ничек акыл өйрәтәсең? Сезгә ни дип җавап языйм?

Хәер, Сез җавап язуымны сорамагансыз да. Сезгә үзегезнең уй-борчуларыгызны кем беләндер уртаклашырга кирәк булган. Ышанычыгыз өчен рәхмәт әйтеп, Сезгә ике генә юллы хат җибәрергә дә мөмкин иде. Тик алай гына эшли алмадым. Сез борчылган кебек, миңа да борчу төште.

Ни өченме? Шигырь яратмавыгыз өчен түгел. Анысы һәркемнең үз зәвыгы. Ләкин шигырьне сөймәгән килеш әдәбият укытуыгыз… Монысына инде үтерсәгез дә төшенә алмыйм. Гафу итегез, кызыгызның дәрестән чыгып китүен дөрес дип санамасам да, күңелнең кайсыдыр төше аның мондый тәртипсезлеген аклый. Сезнең урында мин булсам, янә дә гафу итегез, башка эшкә күчәр идем. Дөнья булгач, шигырьнең катнашы булмаган эшләр дә бардыр. Сез анда, бәлки, күбрәк файда китерерсез.

Инде Чулпанның шигырь язуына килик. Ана кешегә кызыгызны алай тәрбияләмәгез дип әйтү – әдәпсезлек билгесе. Кызыгызны теләсәгез ничек тәрбияләргә Сезнең тулы хакыгыз бар. Тик озын-озын вәгазь укымыйча, бер нәрсә турында гына үтенәм: зинһар өчен, шигырь язудан тыя күрмәгез Чулпанны. Зинһар өчен! Зинһар өчен! Күңеле тупасланмасын кызның. Бәлки, ул шагыйрь дә булмас, укытучылар аның шигырьләрен дәреслекләрдән укып та интекмәсләр, ләкин кайда гына эшләсә дә, Чулпан күңелендә шигырь йөртер. Аңлагыз, күңелендә шигырь йөрткән кеше бәхетле ул. Кызыгызның киләчәге өчен борчылмагыз.

Зинһар өчен, Чулпан сандугачны соры итеп күрмәсен, дөньяны төссез итеп күрергә өйрәнмәсен.

Инде килеп, кем әйтте Сезгә сандугачны соры дип? Минем, әлбәттә, сандугачны үзен күреп сөйләшкәнем юк. Шулай да аны сары дим. Миңа хәтле ничаклы кешеләр аны сары итеп күргәннәр.

Сары сандугач баласы
Сары була микәнни?
Кошлар да моңлы сайрамый —
Сабыр була микәнни?

Халык шулай дип җырлаган, шулай дип җырлый, шулай дип җырлаячак. Сезгә ышаныйммы, халыккамы? Сандугач соры түгел, Фәһимә Закировна, сары. Сап-сары!

Сез бик яхшы беләсез, каен утыны әйбәт яна, күмере дә самовар чыжлату өчен начар түгел шикелле, ә мунчада чабынырга каен себеркесен ни алыштыра?! Әмма каен утынга кисәр өчен, себеркегә тунар өчен генә үсми ләбаса. Без сылу каенга карап сокланабыз да каен кызы дип җырлар да җырлыйбыз. Дөньяда матурлык бар, Фәһимә ханым!

Мин артык төче телләнеп киттем, ахры. Сезгә ул нәрсәләр ятрак тоеладыр. Миннән, бәлки, көләрсез дә. Көлсәгез көләсез инде, мин барыбер сары диячәкмен. Шагыйрь профессия түгелдер, әмма мин шагыйрьләрдән үлеп көнләшәм. Дүртьюллык шигырь яза алмавыма гарьләнәм, хурланам. Хикәяләремне шигырь итәргә азапланам, барып чыкмый. Ходай бирмәгән. Ходай дип ялгыш ычкындырып ташладым, юк ич ул, әйеме? Йолдызлар да биеми, ай да көлми. Бөтенесе дә гап-гади: ике икең – дүрт.

Үзегез әйтмешли, гафу итегез, эчкәрегә кереп киттем бугай.

Сезгә исәнлек-саулык, Чулпанга ак бәхет теләп, Ризван Маликов.

20 октябрь, 1970

6

Хөрмәтле Ризван абый Маликов, исәнмесез!

Сезгә Мөслим районы Балтач урта мәктәбенең сигезенче класс укучысы Кәримуллина Чулпан яза. Хатымны ничек дип башлыйм икән, Ризван абый? Көлкеле хат килеп чыкса көлмәгез, ярыймы? Мин үзем күп көлмим дә, күп сөйләшмим дә, ни өчендер миннән көләләр.

Язучылар белән хат алышкан булмагач, ничек язарга да белмим. Әллә ничек итеп язасым килә. Язучылар белән хат язышасым килә минем, Ризван абый. Сез, зинһар, көлмәгез.

Шулай килеп чыга кайвакытларда: олы кешеләр акылсыз сүз сөйләсәләр дә, алардан көләргә ярамый, бәләкәйләр акыллы сүз әйтсәләр дә, олы кешеләргә алардан көләргә рөхсәт бар. Нигә ул алай? Бәләкәйләрне кешегә санамаудан микән? Алай гына да түгел әле. Бик карт кешеләрнең сүзләренә дә көлеп карыйлар. Бик картларны да кешегә санамыйлар микән? Шуңа күрә без әби белән бик дуслар. Әбиемә әйбәт сүзләр язуыгыз өчен Сезгә бик зур, бик зур рәхмәт.

Сезнең «Чулпан таңны уята» дигән хикәягезне укыгач, Сезгә хат язмакчы идем, куркып тордым. Әбиемә язган хатыгызны әбием миңа укып күрсәткәч, куркуым бетте.

Сезнең хикәягез ошады дисәм, дөрес үк булмас, ошамады дисәм, ни өчен ошамаганын әйтә алмыйм. Минем шулай туры сөйли торган гадәтем бар, ачулана күрмәгез. Ә мин Сез язганнарны яратып укып барам.

Әбием әйтә, Язучы абыеңа зарланып та яздым, ди, үзебезне тыңламый дип әйттем, ди. Ышанмагыз, Ризван абый, болай гына язган ул. Минем әбием зарлана белми. Аннан соң, аның кушканын рәхәтләнеп эшлим мин. Кайвакытта кушмаганны да эшләп ташлыйм. Әбием үзе дә шулай, миңа охшаган. Кайвакытта кушмаганны эшләп ташлый. Шигыремне, күчереп, Сезгә җибәргәне өчен ачуландым. Мин аны уйнап кына язган идем. Кайсы вакытларда шулай мин. Әллә нишләп кенә китәм дә язасым килә. Хат язышырга кеше юк. Сезнең шулай була микән, менә минем нәрсәдер әйтәсем килә. Кычкырып әйтер идем, әллә ничек. Шуны шигырь итеп язып куям. Рәхәт булып китә. Аннан соң аны әбиемә укыйм. Ул кайвакытта елый. Мин аны елатыр өчен укымыйм да югыйсә. Минем әбием бик күп әкиятләр, җырлар, бәетләр белә. Китапта чыкмаган әкиятләр сөйли. Тик йөрәге чирле шул үзенең. Бабай турында күп сөйли, аңа бәет тә чыгарган. Мин бабайны белмим шул. Сугышта үлгән ул. Аның язган хатлары да күп.

Әй, мин сөйлим дә сөйлим, сезгә кызык та түгелдер. Ачуланмагыз, Ризван абый, минем сөйлисем килә. Бөтен кешеләрнең бүтән кешеләргә сөйлисе сүзләре күптер. Тыңлаучылар булмаганга гына сөйләмиләрдер. Сез шулай микән, мин шулай – кайвакытларда уйлап куям: кешенең сөйлисе сүзләре кешенең кайсы җирендә җыелып тора икән? Башында микән, йөрәгендә микән? Әбием әйтә, күңелдә, ди. Күңел нәрсә ул, Ризван абый?

Ризван абый, әгәр дә миңа хат язсагыз, ничек итеп яза башлавыгыз турында языгыз әле. Ничә яшьтә яза башладыгыз? Әниегез ачуланмый идеме?

Сез мине ачуланмагыз, Ризван абый, мин бик күп сораулар бирергә яратам. Шуның өчен кайвакытларда укытучылар ачуланып ташлыйлар. Бервакыт табигать белеме дәресендә «Агачларның, үләннәрнең яфраклары нигә яшел?» дигән сорауга җавап бирдек. Шуннан укытучы апага, мин китапта язылганга ышанмыйм, дигән идем, икеле куйды.

Чыннан да, Ризван абый, менә бер җирдә, бер туфракта өч төрле чәчәк үсә. Бер-берсенә орынып үсәләр. Барысының да диярлек яфраклары яшел, ә чәчәкләре төрле төстә. Берсе сары, берсе кызыл, берсе шәмәхә. Ни өчен алай? Аның серен белеп булмыйдыр. Ничек кенә аңлатып язсалар да ышанмыйм. Төсләр – чәчәкләрнең күңеледер ул. Ә күңел нәрсә?

Менә шулай кешеләрнең башын ватам инде мин, Ризван абый.

Тагын да языйм микән, әллә туктыйм микән? Язар идем дә, Сез ачуланырсыз дип куркам. Хат укып утырырга Сезнең вакытыгыз юктыр. Ризван абый, вакытыгыз булса, миңа озын-озын итеп хат языгыз, ярыймы?

Сезгә тормышыгызда, иҗади хезмәтегездә зур уңышлар теләп, түземсезлек белән җавап көтеп, Чулпан.

18 октябрь, 1970

Сорыйсы соравым калган икән, Ризван абый. Сез хикәягезнең героинясын нигә Чулпан дип атадыгыз?

7

Чулпан сеңлем, саумы, исәнме!

Хатыңны алдым, бик сөендем. Вакытым күп минем, килгән хатларны рәхәтләнеп укыйм, җавапны да рәхәтләнеп язам.

Сораулар биреп кешеләрнең башын ватучыларны бигрәк тә яратам. Сорау бирмәгән кеше – яки бөтен нәрсәне дә белгән кеше, яки бер нәрсәне белергә теләмәгән кеше. Дөньядагы бөтен нәрсәне белгән кеше юк һәм булмаячак та. Белергә теләгәннәр күп. Дөньяны шулар җитәкләп алып бара.

Бүтәннәр җавап бирә алмаслык сорауларны бирүчеләр миңа аеруча ошый. «Күңел нәрсә ул» дип ике урында сорагансың. Син, хәйләкәр кызый, минем җавабым юклыкны белеп, юри сорагансың бит. Күңелнең нәрсә икәнлеген аңлатып биргән кешене очратсаң, миңа да хәбәр ит, яме.

Ә яфракларның, чәчәкләрнең төсе турында фәндә аңлатмалар бар шикелле. Китапларга ышанмыйм диюең дөрес микән? Сорау бирү бик яхшы, тик һичнигә ышанмау, минемчә, килешеп үк бетә торган эш түгел.

Син дөрес әйтәсең, Чулпан сеңлем, олы кешеләр дә кайвакыт акылсыз сүз әйтеп куя. Ләкин алардан көләргә ярамый. Гомумән, кешедән көлү – начар эш. Кеше дигәндә, мин син әйткән «бәләкәй» ләрне дә күздә тотам. Кешенең ялгышын кешеләргә төзәтергә кирәктер ул, әйеме?

«Кешенең сөйлисе сүзләре кешенең кайсы җирендә җыелып тора икән?» Гаҗәеп авыр сорау. Җавап бирә алмасам ачуланма, ярыймы? Әйе, кешеләрнең кешеләргә сөйлисе сүзләре күп, аның исәбе-хисабы юк. Нигә тыңлаучылар юк, дисең. Сөйли белеп сөйләсәң тыңлыйлар. Берәүләр кычкырып сөйли, икенчеләр язып сөйли. Әнә бит син бик матур шигырь язгансың, матур итеп сөйләгәнсең. Мин шатланып укыдым. Уку шул тыңлау буладыр инде.

Чулпан! Сөйлисе сүзләрең күп булгач, язган шигырьләрең дә шактыйдыр. Син аларны күчереп миңа җибәр әле. Мин үзем, син беләсеңдер, шагыйрь түгел, ләкин шигырьне әйбәт язучы дусларым бар. Аларга да укытырмын. Онытма, ярыймы?

Мин ничек итеп яза башладыммы? Белмим шул, Чулпан сеңлем. Һич кенә дә алдамыйча әйтәм – белмим. Мәктәптә укыганда, стена газетасында шигырьләрем чыга иде. Аннан соң район газетасында басыла башладылар. Казан газеталары шигырьләремне басмагач, язуны ташладым. Алты-җиде ел үткәч кенә хикәяләр язарга тотындым. Басыла башладылар. Шуннан китте бугай инде. Ничек итеп яза башлавымны белмәсәм дә, синең хаттан соң ни өчен язганымны бераз ачыкладым шикелле: күрәсең, күңелдә җыелган сүзләремне кешеләргә сөйлисем килгәндер, сөйлисем киләдер. Аларны шигырь итеп сөйли алмагач, хикәя итеп сөйләргә керешкәнмен. Минем теләк шул сиңа, Чулпан сеңлем: сөйлисе сүзләрең бетмәсен һәм син аларны шигырь теле белән сөйләсәң иде. Зинһар, җибәр шигырьләреңне.

Мин тагын бер нәрсәгә шатланам әле, Чулпан сеңлем. Хикәямдәге (мин аны этюд дип атаган идем) Чулпан синең исемне йөртә. Ни өчен шулай дип атадыммы? Таң белән Чулпан гел бергә йөриләр бит. Үзең дә беләсеңдер.

Таң ата, Чулпан калка,
Чулпан таңны уята, —

дигән җыр да бар. Миңа ул җыр ошый. Дөньяның уянуы күз алдыма килә.

Хикәямне ошатмавың өчен ачуланмыйм. Сиңа ошамаслык булгач, әйбәт язылмаган, күрәсең. Күңелемдәген сөйләп бирә алмаганмын. Киләсе юлы андый ялгышлык эшләмәскә тырышырмын.

Сиңа һавадагы йолдызлар санынча сәлам җибәреп, бәхет теләп, Ризван абыең Маликов.

26 октябрь, 1970

8

Хөрмәтле Ризван абый!

Хатыгыз килеп төште. Мин аны нык көттем. Күңелем шундый шат – әллә нишлисем килә. Җүләр сүзләр булса язган хатымда, артык шатланганнан икән, дип уйларсыз.

Беренчедән, мин Сезне тәнкыйтьлим. Сез миңа «син» дип язгансыз. «Син» дип кемгә әйтәләр? Үзеннән түбән санаган кешегә әйтәләр. Яки культурасы җитмәгән кешеләр шулай сөйләшә. Яки бик якын кешеләр берсе-берсенә «син» дип дәшәләр.

Сез – культуралы кеше. Сез мине якыннан белмисез. Шулай булгач, ни кала? Сез мине түбәнсетәсез яки бала-чагага саныйсызмы? Мин бала-чага түгел, Ризван абый. Хат язганда «Чулпан сеңлем» дисәгез дә, үзегезгә тиң күреп, Сез дип языгыз. Кимсеткән кешеләрне мин яратмыйм. Бу сүзләрем өчен ачуланмагыз, ярыймы?

Аннан соң, мин чыннан да хәйләкәр. Әти миңа «астыртын» ди. Ул «хәйләкәр» дигән сүзне «астыртын» дигән сүздән аера белми. Минемчә, «астыртын» – начар сүз, ә «хәйләкәр» алай ук начар түгел. Хәйләкәр булу өчен, акыллы булырга кирәк. Дөрес әйтәмме? Хәйләкәр булып, мин шушы гомеремдә берәүгә дә яманлык кылганым юк.

Сорауны мин сезгә хәйләләп бирдем. Җавап бирә алмавыгызны белеп яздым. Тик бу яманлык түгел ич.

Әни миңа ике сүзнең берендә, унбиш кенә яшь, унбиш кенә яшь, дип бәйләнә. Беренчедән, унбиш кенә яшь түгел. Унбиш яшь тә бер ай. Бу аз түгел бит, әйеме, Ризван абый. Ләкин Сез хатыгызны бәләкәйләргә язган төсле итеп язгансыз. Укыгач көләсе килдергән җирләре бар. Киләсе хатларыгызны олыларга язган кебек итеп языгыз.

Шигырьләремне җибәрәм. Тик аларны Сез үзегез генә укыгыз, берәүгә дә күрсәтмәгез. Якын дустыгызга күрсәтсәгез ярый.

Мин шигырьләремне Сезгә генә җибәрәм. Берәүгә дә җибәрмим. Элек газеталарга җибәрә идем дә, хәзер аларга да җибәрмим. Чөнки барыбер басмыйлар. Ни өчен басмаганнарын әйтәләр дә, алар әйткәнне мин аңламыйм шул. Үзегез күргән, үзегез белгән нәрсәләр турында языгыз, диләр. Ничек инде ул алай?

Күптән түгел генә журналда җиденче класс укучысының шигырен бастырып чыгардылар.

Тезелешеп бара үрдәк бәбкәләре,
Алдан бара аларның әнкәләре, —

дигән шигырь. Үзең күргән нәрсәләр турында язу шулай була микәнни?! Үрдәк бәбкәләренең тезелешеп йөргәнен бөтен кешеләр дә күрә ич. Бөтен кешеләр дә күргәч, үзең күргән буламыни? Аннан соң үрдәк бәбкәләре генә тезелешеп йөрми, каз бәбкәләре дә тезелешеп йөри.

Мин, Ризван абый, болай итеп уйлыйм. Ни өчен үрдәк һәм каз бәбкәләре тезелешеп йөри, ни өчен тавык һәм күркә чебиләре өерләре белән йөри? Беләсезме ни өчен? Казлар, үрдәкләр – оча торган кошлар. Очканда, алар тезелеп очалар. Тезелеп очарга нәни чактан ук өйрәнәләр. Ә тавыклар, күркәләр очмыйлар, аларга ничек йөрсәләр дә ярый. Менә шул хакта бер шигырь язарга йөрим әле. Язып бетерә алсам, Сезгә дә җибәрермен. Мин үзем оча торган кошларны яратам. Ошамаса очалар да китәләр.

Ризван абый! Мин бик күп китаплар укыйм. Инде район библиотекасының да китапларын укып бетердем. Тик әни миңа кайсыбер китапларны укытмый, сиңа әле иртә, ди. Сез ничек уйлыйсыз бу турыда? Укырга ярамый торган китаплар буламы? Әгәр дә булса, нигә аларны чыгаралар?

Ризван абый, тагын бер нәрсәне сорыйм да хатымны тәмамлыйм. Хатын-кызлардан зур шагыйрьләр чыгамы? Ник алай сораганымны әйтеп бирәм.

Мин укыган китаплар арасында хатын-кызларның да китаплары бар. Юка-юка гына шигырь китаплары. Калын китаплар юк. Без укый торган дәреслекләрдә хатын-кызлардан чыккан бөек язучыларның исемнәре күренми. Нигә алай икән? «Хатын-кызның чәче озын, акылы кыска» дигән сүз әллә чынлап та дөрес микән? Әгәр дә дөрес дип уйласагыз исбатлап күрсәтегез. Коры сүзгә генә мин ышанмыйм.

Тагын да язасы сүзләрем калды, Ризван абый. Бөтенесен дә язып бетермим әле. Киләчәктә язылачак хатларга калдырам. Юкса, барысын бер хатка язып бетергәч, кызыгы да калмый.

Сез миңа һавадагы йолдызлар санынча сәлам җибәргәнсез. Бик күп дип уйлагансыздыр инде. Ә мин Сезгә океаннардагы тамчылар санынча сәлам җибәрәм, ак бәхетләр телим, озын гомер телим.

Чулпан Кәримуллина.

Бәйрәм белән котламыйм. Открытка җибәрергә уйлап торам. Сез дә миңа матур открытка җибәрегез, ярыймы.

2 ноябрь, 1970

9

Исәнмесез, хөрмәтле вә гыйззәтле Чулпан туташ Кәримуллина!

Сезгә «син» дип язганым өчен океаннардагы тамчылар санынча гафу үтенәм. Мин һич кенә дә Сезне түбәнсетергә яки бала-чага санарга уйлаганым булмады. Димәк, миндә культура җитеп бетми. Кисәтүегез өчен триллион рәхмәт.

Шигырьләрегезне алгач ук укып чыктым. Ничек телисез? Мактыйммы, тәнкыйтьлимме? Тәнкыйтьләр идем дә куркам. Тәнкыйтьләвегез исбатланмаган дип әйтүегездән өркәм. Мактар идем, мин мактауга мохтаҗ түгел, дип әйтерсез төсле. Мин аларны Сезнең рөхсәтегез белән үземнең шагыйрь дустыма укытам. Сезнең кебек хәйләкәр кыз белән шуннан соң сөйләшербез, яме?

Ул чакта инде сакланыгыз, бәләкәйләргә язган кебек язмам. Чыннан да, Сезнең белән олылар телендә сөйләшергә кирәк булыр. Сезнең яшь өчен яхшымыдыр, начармыдыр   – шигырьләрегез һәм фикер йөртүегез зурларча. Ни генә дисәгез дә, Чулпан сеңлем, унбиш яшь кеше өчен әллә ни күп түгел. Әниегез сезгә кайсы китапларны укырга ярамый дип әйтәдер   – белмим. Әмма әни әйтә икән, аны тыңларга кирәктер. Чөнки кайбер кинофильмнарны карарга да уналты яшь тулмыйча рөхсәт ителми.

Минем уйлавымча, укырга ярамый торган китаплар юк. Әгәр дә аны чын кешеләр язган икән, нигә укымаска, әйе бит? Ләкин укыган һәр кеше китапны үзенчә аңлап укый. Шулай, язучы бер әйбер уйлап яза, ә кайбер укучы аны икенче төрле укый. Язучының ни турында язганын дөрес аңлар өчен хәзерлек тә кирәк. Өч яшьтәге балага хәзер Сез укый торган китапларны укып булмый ич инде. Үсә-үсә, кеше күбрәк аңлый, күбрәк укый, хәзерлеге арта, ул чакта бөтен китапны да рәхәтләнеп укы. Аңлата алдыммы?

Аңлата алмасам, үзегез аңлатып языгыз. Сезнең сорауларга җавап бирергә шүрлим хәзер. Шуңа күрә хатын-кыз шагыйрьләр турындагы соравыгызга да җавап бирмим. Әйе, әгәр ялгышмасам, Гейне, Пушкин, Тукайлар белән рәттән куеп сөйләрлек хатын-кыз шагыйрьләр юк шикелле. Ни өчен икәнен әйтә алмыйм. Аны аңлатучы галимнәр бардыр да, китапларын укырга туры килгәне юк. Чулпан сеңлем, Сез дөньяга сорау биреп, җавабын да үзегез табарга яратасыз. Үзегезнең соравыгызга үзегездән җавап көтәм. Ә инде озын чәч, кыска акыл турындагы мәкальне күптән искергән дип санасам ачуланмассызмы?

Барысын да бер хатка язып бетергәч, кызыгы калмый, дигәнсез. Шулай булгач, Сезгә галәмдәге молекулалар санынча сәлам җибәреп, нокта куям.

Открытка җибәрсәм дә, бәйрәм белән тагын бер мәртәбә котлыйм. Ризван абыең.

6 ноябрь, 1970

10

Исәнмесез, Ризван абый!

Хәерле көн яки хәерле кич!

Хәерле иртә дип юри әйтмим, чөнки почтаны иртән китермиләр.

Хатыгызны алдым. Открыткагызны да алдым. Бик зур рәхмәт Сезгә.

Сез дә хәйләкәр кеше икән, Ризван абый. Үзегездән бер сүз дә язмыйсыз. Мин язганнарны гына тикшереп язасыз. Алай ярамый. Үзегездән дә чыгарып языгыз. Шигырьләрем турында да әллә ничек кенә язгансыз. Мактауга мохтаҗ түгел дип әйтәм инде, әйеме? Нигә инде алай дип әйтим ди.

Мин, Ризван абый, мактаганны бик яратам. Юри кыланып мактаганны гына яратмыйм. Әгәр дә тарих укытучысы Ибраһим Салихович мактаса ачуым чыга. Белеп, күреп, сизеп торам ич мин, әни укытучы булганга гына мактый мине, үзе әнине дә, мине дә яратмый.

Әгәр дә чынлап мактасагыз курыкмагыз, Ризван абый. Болай гына булса, барыбер сизәчәкмен. Сизә торган сөягем бар минем. Әбием шулай ди.

Тәнкыйтьләгәннән мин өрекмим. «Өрекмим» дигән сүз кызык сүз, әйеме, Ризван абый? Өрек җимеше дә бар, өрәк тә бар. Өрек – тәмле, өрәк – куркыныч. Беләсезме, мин өрәк барлыгына кайчакларда ышанып куйгалыйм. Үзе комсомолка, үзе юк нәрсәләргә ышана дип көлмәгез тагын. Чынлап ышанмыйм мин аңа, кайчакларда бардыр кебек кенә тоелган сыман. Былтыр микән, өченче ел микән, бер китаптан «өрәк» сүзен укыдым да, аңламагач, әбиемнән сорадым. Әбием аңлатып бирде. Үзе әйтә, юк нәрсә ул, ди, әкиятләрдәге җеннәр кебек кенә, уйлап кына чыгарылган, ди. Ә мин, йокламыйча, өрәкләр турында уйлап ятканымны хәтерлим. Мин болай уйлыйм: әгәр дә ул юк икән, нигә мине уйлата? Әгәр аны кеше уйлап чыгарган икән, бардыр инде нәрсә дә булса, әйеме, Ризван абый? «Күңел» дигән сүз дә бар ич, ә күңел үзе юк. Кызык: бар да, юк та.

Тәнкыйтьләгәннән өрекмим дигән идем, әллә кая кереп киттем. Шулай инде мин кайвакытларда: бер яктан башлыйм, икенче яктан килеп чыгам. Безнең класста минем шигырьләрдән көләләр. Минем исем дә китми. Рәхәтләнеп көлегез, мин барыбер язасым килсә язам. Язасым килмәсә, мактасагыз да язмыйм. Әни дә миңа, үзсүзле эгоистка, ди. Китап турында аңлата алмагансыз. Кайчакларда өч яшьлек балалар аңлаганны олы кеше дә аңламый. Алар аңлаган булып кыланалар гына. Миңа әни мәхәббәт турында язылган китапларны укытмаска тырыша. Ә мин, беләсегез килсә, мәхәббәтне әнидән күбрәк аңлыйм. Ә сез, Ризван абый, беләсезме, мәхәббәт нәрсә ул? Китаплардан укып җавап бирмәгез, үзегезчә әйтегез. Унбиш яшьлек кыз гашыйк була аламы?

Менә Сезгә сораулар. Өстәмә тагын бер сорау. Бәхет нәрсә ул? Киләсе хатыгызда мин бу сорауларга тулы җавап көтәм. Белмим дип котылып калырга уйламагыз. Хатын-кыз шагыйрьләр турында да оста гына хәйләләгәнсез. Сез миннән дә артык хәйләкәр булмакчы буласыз. Ә мин хатын-кыз шагыйрьләр ни өчен бөек булмаганын беләм. Әбием әйтеп бирде инде. Беләсезме ул нәрсә диде? Әйтим микән? Юк, әйтмим, йә көләрсез. Сез аны әбиемнең үзеннән сорап языгыз әле, кызык ул минем әбием.

Ризван абый! Әгәр дә миңа язарга сүзләрегез бетсә, әйдәгез, болай эшлибез. Сез миңа үзегезнең әбиегез турында языгыз, мин үземнең әбием турында язам. Менә сүз табыла. Мин Сезгә күп-күп иҗат уңышлары телим, Ризван абый. Сау булыгыз. Чулпан.

16 ноябрь, 1970

11

Гутен морген! Гутен таг! Мистер Зәйнуллин! Хатның авторын әйтеп торыйммы икән. Әйтим әле, чөнки хәзергесе көндә шырдый-бырдый язучы Ризван Маликов, еллар, гасырлар үткәч, классикка әйләнәчәк бит. Аның каләме язган һәр хәрефне тикшерәчәкләр. Менә шул чакта шушы мәктүбне табып алачаклар. Кара аны, югалтма, киләчәк каршында яманатлы булырсың.

Син, кәнишне, уйлап куйдың инде, Ризван мине сагынып хат язган, дип. Өметләнмә, сагынмадым. Тәк, болай гына, форма өчен генә. Тик шулай да озакладың. Ничә айлык соң ул синең курсларың? Булган белемең җитмәгәнмени?! Аннан соң, нәмәстәгә шагыйрьгә белем? Шагыйрьне күп укытсаң, шигырь язуын ташлый. Шагыйрь профессия түгел (монысы минем афоризм, эмде). Кайт тизрәк.

Ары барыр юлыңның
Алты ай булсын арасы.
Бире килер юлыңның
Бер көн булсын арасы.

Шигырь язган дип уйлама, андый ахмаклыкка барып җиткәнем юк. Алтай тауларында яшәүче туганнарыбызның халык авыз иҗаты ул. Һәм өстәвенә ул дүртьюллык бу хатның дәвамы миңа кирәк булачак.

Тимердән булса – кыска кис, агачтан булса – озын кис дигәндәй, сүздән эшкә күчәм.

Мәсьәлә шунда тора, иптәш Зәйнуллин: мин сиңа бер кызның бер кочак шигырьләрен җибәрәм. Кем ул кыз дип сорама, күргәнем юк.

Шигырьләр миңа бик ошый. Әмма, үзең беләсең, шигырь өлкәсендә мин кем? Дөрес әйтәсең, шыр надан. (Хәер, башка өлкәдә дә әллә кем түгел. Монысы – тыйнаклык.)

Шигырьләрнең авторын күрмәсәм дә, биографиясенең кайбер моментларын беләм. Чулпанга бүгенге көндә унбиш яшь. Сигезенче классны тәмамлаячак.

Ышанмыйсыңмы? Мин дә ышанып җитмим. Унбиш яшьтә, минемчә, болай ук булмыйлардыр. Ул инде дөньяны фәлсәфи яктан тикшереп, абстрактно уйлау дәрәҗәсенә җиткән. Унбиш яшьтә мөмкинме ул хәл? Син бит яшьләр өчен бик күп шигырь, поэмалар язган кеше, аларны беләсеңдер, аңлыйсыңдыр.

Бәхет!
Килсәң, эзләп кил —
Йөрәгем чирле минем.
Кайгы!
Килсәң, күпләп кил —
Йөрәгем чирле минем.

Кара син ничек! Шигырь буларак (ягъни рифмасы, фәләне-төгәне) ничектер, ләкин фикер кызыклы бит. Һәм аңлар өчен шактый катлаулы. Янә дә кызыклы факт: мин алдарак Алтай халкының халык авыз иҗатыннан үрнәк китергән идем. Бармы охшашлык аның белән Чулпан шигыре арасында. Бар, диген, югыйсә мин сиңа беркайчан да ышанмаячакмын.

Кыскасы, Харис дус, син Чулпан кызның язганнарын җентекләп укып, анализлап, киңәшләр әйтеп, миңа хат яз әле. Авторның үзенә язсаң да була. Тик, зинһар өчен, сак кылан, әллә кем булып китеп, күсәк белән кизәнмә. Ул бит синең сыман кырыкка җитеп килә торган, шәфи шикәре сыман шомарып беткән шагыйрь түгел. Иң мөһиме, Харис дус, шигырь язуын ташламасын иде ул. Бәлки, киләчәктә безнең әдәбиятны шаккатырырлык нәрсәләр дә язмас (анысына да өметем юк түгел), әмма кызның тумыштан шагыйрь икәнлеге, минемчә, бәхәссез. Сакларга иде аны, канатларын сындырмасыннар иде. Чөнки, укыгач, үзең дә күрерсең, шигырьләрендә уйчанлык белән бергә ниндидер төшенкелек (пессимизм) бар. Шул чирдән арынсын иде ул. Син мине аңла, дускай, тиле сыман кычкырып көлеп йөреп, иха-ха да миха-ха дигән шигырьләр язсын димим, төшенкелек – яман чир. Кешене күп вакыт шул харап итә. Әгәр дә дөнья елаклар кулына калса, үз күз яшьләренә үзләре батып үләрләр иде кешеләр.

Фәлсәфә тәмам дияр идем, сорыйсы сүзләрем бар икән әле. Чулпан белән без хат алышабыз (алышабыз дип әйтү – зурдан кубу, әлегә икене генә язды).

Күрдеңме инде минем кем икәнлегемне?! Син гомерең буе шигырь тукып, кызлардан хат алганың бармы? Мин чыпчык борыны чаклы гына бер этюд язып, газетада бастырдым, һәм   – кызлардан хат. Шаярма хәзер абзаң белән.

Әмма дә ләкин шунысы яман икән кызлар белән хат язышуның: алар сораулар биреп җанга тияләр икән. Мине дә Чулпан сораулар белән күмә: «Нәрсә ул бәхет?», «Нәрсә ул мәхәббәт?», «Унбиш яшьтә гашыйк булырга ярыймы?» Һәм ни дип җавап языйм ул кызга? Син беләсеңме, нәрсә ул бәхет? Мин белмим. Бәлки, мәхәббәтнең ни икәнен беләсеңдер. Мин белмим. Хатыннан сораган идем, күзләрен тутырып карады, мин сиңа әйтим, котым ботыма төште. (Син минем хатынның күзләрен беләсең инде – тәлинкә-тәлинкә.) Нигә шулай карады икән ул, Харис дус? Картаеп барган көнеңдә ни пычагыма сиңа мәхәббәт, дип әйтергә теләде микән? Теле белән әйтсә, ни була инде, әйеме? Кайбер ирләр күп сөйләшүче хатыннарыннан зарланалар, сөйләшмәгән хатын белән дә яшәүләре бик үк җиңел түгел. Ярый әле кызым үзем сыман тел бистәсе, рәхәтләнеп сөйләшәбез. Иң кызыгы шунда, мистер Зәйнуллин: ул сөйләшмәгән хатынга мине беркем дә өйләндермәде ич. Үзем өйләндем. Дүрт ел буе артыннан чабып йөрдем. Ул чакта да сүзен сөзеп кенә чыгара иде. Янәмәсе, ул чакта тыйнаклыктан сөйләшмәгән, хәзер усаллыктан сөйләшми. Алай булмый бит ул. Менә сиңа дөнья, менә сиңа мәхәббәт. Унбиш яшьлек кызга ни дип җавап бирим инде, йә?

Бәлки, берәр акыллы фикер әйтерсең, ә? Хәер, миндә булмаган фикер синдә ничек булсын инде. Ха-ха! Хат яз, дускай. Исәнлек-саулык сиңа. Күңелең көр булсын, уең бер булсын: уку, уку, уку.

Ауф фезер Зейн(уллин)!

P.S. Синең җырлар дәфтәреңә ике җыр. Себергә барган идем, шунда Миңзифа Әгъләмовадан ишетеп кайттым. Ә син Ризван Маликов бүләк итте дип язып куй.

Рукавица, рукавица,
Рукавица – бияли;
Бүре түгел, ашамамын,
Якынырак кил әли.

Дайте ходу пароходу —
Первый номер киләдер;
Я люблю твою породу —
Сөйкемле күренәдер.

Үзеңә янә дә тагын бер сәлам кундырып, шагыйрь йөрәкле прозаик – иптәш Маликов.

23 ноябрь, 1970

12

Шагыйрь йөрәкле прозаик, иптәш Маликов!

Шигырь язудан тәмам туеп, гарык булып, бүтән ярты юл да язмыйм дип тәүбә итеп утырганда, ә башкалар язганны мәңге-мәңге укымам дип торганда, синнән бер колач шигырь килеп төште. Кансыз кеше син, иптәш Маликов. Җибәргән дәфтәрләреңне карават астына тондырдым да урамга чыгып киттем.

Баш әз-мәз генә аязлангач, бүлмәгә кайттым да сузылып яттым. Сине эт итеп сүгәргә тотындым. Кайчан туктар икән бу шигырь белән җенләнүеннән дип сүктем. Он да, җон да чыкмый бит үзеннән, нигә проза-мрозасын гына язмый, нигә белмәгән эшенә тыкшына дип җикерендем.

Шулай да карават астына керергә туры килде. Гафу ит, Ризванушка Маликушка, үзең язганнар түгел икән.

Син боларны унбиш яшьлек кыз язган дисеңме? Шигем бар! «Сәнең мөселманлыгыңда мәнем шигем бар». Син, эттән туган чучка баласы, үз шигырьләреңне унбиш яшьлек кыз псевдонимы белән сырлый башладыңмы әллә? Алай дисәм, мондый шигырь язу синең кулдан килер микән.

Синең шаяртмавыңа ышанып, җитди сүз әйтәм: әлеге дәфтәрдә нидер бар, Ризван. Борының бу юлы дөрес сизгән. Тик тикшер әле син, чынлап та унбиш яшьтә микән автор. Әгәр шулай булса – шактый ук зур табыш. Кулдан ычкындырмаска кирәк ул эре җәнлекне. Югыйсә шигърият капкынына вак-төякләр күп эләгә башлаган иде (шул исәптән, бәлки, үзем дәдер).

Әлбәттә, ул шигырьләрне шигырь итәргә кирәк әле. Ләкин унбиш яшь бит, малай, унбиш яшь. Минемчә, нормальный хәл түгел бу. Яки зур талант, яки фальсификация, яки…

Авторны син тапкансың, дәфтәрен яңадан үзеңә юллыйм. Мин – бик җыйнаксыз кеше. Йә югалтып куярмын. Шигырьләргә кул тыкмадым, әлегә ничек язылганнар, шулай торсыннар.

Бер киңәш: ул кызның үзе янына бер өлкән абзыйны (яше буенча түгел, сәләте буенча) җибәрергә яки, кызны Казанга чакырып, кара-каршы утырып сөйләшергә иде. Ничек дип атала әле ул? Индивидуальный семинар дип йөртәләр бугай.

Кыскасы, үзең кара инде. Элек мәдрәсәгә баланы илткәндә, аны хәлфә кулына тапшырганда, ничек дигәннәр? «Ите сиңа, сөяге безгә» дигәннәрме? Мәшәкате сиңа ул кызның, шигыре безгә. (Әгәр дә синең һәм минем өметне аклый алса.)

Хат тәмам. Сезне сагынып өлгердем, чучка танаулар, кайтып муллагызны (председатель була инде, безнеңчә) үбеп киләсе килә. «Үбеп» урынына «кыйнап» сүзен ишетәсең килгәндер инде синең?

Шиш!

С салямом без салям. Хариус Зайнуллин.

26 ноябрь, 1970

P.S. Сорауларга җаваплар.

1 сорау: Бәхет нәрсә ул? Җавап: Шагыйрь Харис Зәйнуллин белән дус булу.

2 сорау: Мәхәббәт нәрсә ул? Җавап: Шагыйрь Харис Зәйнуллинны төненә өч мәртәбә төштә күрү.

3 сорау: Унбиш яшьтә гашыйк булырга ярыймы? Җавап: Ярый. Әгәр дә гашыйк булган кешең шагыйрь Харис Зәйнуллин булса.

P.S. җырларың өчен спасибо. Миңзифа Әгъләмовага миннән рукавица зурлыгы сәлам!

Кызлар белән чуала башладың әле, Ризванушка. Берсеннән   – җыр, икенчесеннән – шигырь. Саклан!

13

Ризван иптәш Маликов!

Хәтерлисездер, мин сезгә хат язган идем – Чулпанның әнисе Фәһимә Кәримуллина. Сез дә миңа җавап яздыгыз. Сез инде язучылар матур итеп сырлап-сырлап яза беләсез. Сезнең белән сүз көрәштереп буламы соң, шуңа күрә җавап бирмәдем, кирәк дип тә санамадым.

Бу хатны язуымның сәбәбе бер генә. Чулпан белән Сезнең даими хат алышуыгыз миңа ошамый башлады. Минем сизенүемчә, Сезне Чулпанның шигырьләреннән бигрәк үзе кызыксындыра. Алай дип уйларга хакым бар, чөнки мин Чулпанга килгән хатларыгызны укып барам. Сез аларда, рифма турында сөйлисе урынга, фәлсәфә сатасыз. Сезнең фәлсәфәне унбиш яшьлек кыз түгел, мин дә аңлап җиткерә алмыйм. Нигә баланың башын әйләндерергә.

Минем Сезгә киңәшем һәм үтенечем шул: Чулпанга хат язуыгызны туктатыгыз. Ул болай да буталчык бала. Бүтәннәргә охшамаган. Сез аның «Бәхет нәрсә ул?» дигән соравына мәгънәсез җавап биргәнсез, ә мәхәббәт турында аңа шундый сүзләр язарга Сезнең хакыгыз юк иде. Имештер, Сез бәхет белән мәхәббәтнең ни икәнен аңламыйсыз. Алдашасыздырмы, юкмыдыр – белмим, ләкин безнең кызыбыз аларны аңларга тиеш. Аның өчен бәхет – яхшы уку, мәхәббәт – без. Артыгын белергә әлегә кирәкми.

Иң аянычы – Сезнең белән языша башлаганнан соң, Чулпанның безгә мөнәсәбәте тагын да үзгәрде. Минем сүзләрдән көлә яки тыңлап та тормый. Классташларын санга сукмый, дус кызлары белән бөтенләй диярлек аралашмый. Шигырь белән тәмам җенләнде. Дәфтәрләренең һәрберендә шигырь. Мәгънәсез шигырьләр.

Ярый, сандугачны сары дип әйтмим ди мин, мин ахмак. Сез сары диегез, Сез акыллы. Ләкин кыланмыйча гына әйтегез, шигырь нигә кирәк. Нишләп була аның белән бу дөньяда? Без тарихтан укып беләбез – акыллы кешеләр шигырь чыгарып вакыт уздырмаганнар. Әгәр дә бөтен кеше рифма эзләп утырса, кем эшләр иде.

Шигырь язуның аракы эчү, тәмәке тартудан ни аермасы бар.

Тагын Сезнең ачуыгызны китерә торган сүзләр яздым. Әгәр киләчәктә дә шундый сүзләр ишетергә теләмәсәгез, Чулпанны һәм, гомумән, безнең семьяны тынычлыкта калдырыгыз. Үтенеп сорыйм Сездән.

Шунысын да белегез, иптәш Маликов: Чулпан Сезгә бүтән хат язмаячак. Ф. Кәримуллина.

14

Хөрмәтле Фәһимә ханым!

Мин Сезнең үзегезгә хат язган идем, җавап бирүне кирәк санамагансыз. Кызыгыз Чулпанга атап язылган хатка җавап бирүне кирәк санагансыз. Миңа бераз аңлашылып җитми мондый нәрсә. Ничек инде ул берәүгә атап язган хатка икенче берәү җавап яза? Шуңа күрә Сезгә язылган сүзләр Сезгә генә мәгълүм булсын өчен, адреска «лично в руки» дип яздым. Әлбәттә, Сез – ана кеше, кызыгызның ниләр эшләве, кемнәр белән аралашуы, кемнәр белән хат алышуы турында хәбәрдар булырга тиешсездер. Ләкин, беренчедән, Чулпаныгызга ышанмыйча, Сез аны тәрбияләү урынына үзегездән читләштерәсез дип уйлыйм, икенчедән, гафу итегез, мин бала-чага түгел: кемгә нинди сүзләр язарга кирәклеген әз-мәз чамалыйм. Һәрхәлдә, унбиш яшьлек кызга ни язганымны аңлап язарга тырышам. Әгәр дә Чулпанга ниләр турында язганымны белергә теләсәгез, үзеннән сорагыз. Әйтми икән, димәк, кызыгыз Сездән курка, Сезгә ышанмый. Әгәр дә инде ни әйтмәгән килеш тә кызыксынсагыз, миннән сорагыз, әйтеп язармын. Минем Чулпан мәсьәләсендә Сездән яшерен серем юк. Мин аңа мәхәббәт тә аңлатмыйм, Сезгә каршы котыртырга да җыенмыйм. Минем бердәнбер теләгем – кызыгызны шигырьдән биздермәү. Дөньяга шагыйрьләр кирәк. Бусы – бер. Икенчесе – Чулпан язган хатларны мин җавапсыз калдыра алмыйм. Әгәр дә язып та мин дәшмәсәм яки, Чулпан сеңлем, син миңа хат язма инде, сиңа җавап язасым килми дисәм, ул минем турыда, кешеләр турында ни уйлар? Дөресен әйтәм, минем вакытым бик үк иркен түгел, Чулпанга һәм Сезгә эч пошканлыктан язмыйм. Кызыгызның хатларына җавап бирүне мин бурычым дип саныйм. Кайчан да кайчан ул хат язудан туктар, мин дә… Хәер, кем белә, ул чакта да, бәлки, Чулпан, нигә югалдың, дип язарга туры килер. Сезнең кебек үк мин дә Чулпанның югалуын теләмим.

Сезнең бер җөмләгез мине уйга калдырды: «Шигырь нигә кирәк» дигәнсез. Формасы белән сорау җөмлә булса да, сорау билгесе куймагансыз, димәк, фикерегезне раслап, һаман саен шигырьгә каршы чыгасыз. Ә мин ул җөмлә артыннан сорау билгесе куям. Чыннан да, шигырь нигә кирәк? Яшермичә әйтәм, Сез аңласагыз да, мин ул сорауга төгәл җавап бирә алмыйм.

Мин бәләкәй чакта, сугыш вакытында безнең авылда Мулланур исемле егет бар иде. Җәйге кыска төн булсын, кышкы салкын төн булсын, безнең тәрәзә каршыннан җырлап үтә торган иде. Ни өчен җырлап йөргәндер, көе нинди булгандыр, белмим, хәтерләмим, әмма әниемнең: «Әле дә Мулланур бар авылда, җырлап күңелне юата», – дигән сүзләре һаман да истә. Күп нәрсәләр онытылган, Мулланур абыйның:

Өй артына суган чәчтем,
Уңды микән суганым?
Бер җырламый булмый инде,
Бар да минем туганым, —

дигән җыры онытылмаган. Тавышым булмаса да, дуслар җыелган мәҗлесләрдә мин аны җырлыйм.

Нигә кирәк? Белмим. Бәлки, Сез беләсездер.

Янә дә шунысы бар: Фәһимә ханым, адәм баласы үз гомерендә әллә никадәр кирәкмәгән нәрсәләр эшли. Уйлап-уйлап торасың да аптырашта каласың. Нигә кирәк? Кеше үлгәч, аны сабынлап юалар, ап-ак кәфенгә төреп яисә костюм, ак күлмәк кигезеп, галстук тагып кадерләп күмәләр. Нигә кирәк? Үлгән кешегә җир астында ничек ятса да барыбер түгелмени? Җитмәсә, кабере өстенә чардуган корып, таш куялар, чәчәкләр, агачлар утырталар. Нигә кирәк? Үлгән кеше аларны күрәмени?

Кешенең «җүләрлеген», кирәкмәгән эш эшләп вакытын уздырган мисалларның саны юк. Һәм шуларның барысының да нигезендә шигырь ята.

Аннан соң, һич кенә дә аңламыйм мин Сезне, Фәһимә ханым. Сүз шигырь яратмавыгыз турында бармый. Минем әни мәрхүмә дә шигырь укып кына ятмый иде. Хәтта ул шигырьнең ни икәнлеген дә белми иде бугай. Әмма бервакытны минем шигырь (хәзер беләм: аның шигырь дип әйтерлеге дә булмаган) район газетасында басылгач, әни утырып елады. Бер атна буе газетаны алъяпкыч түшенә кыстырып йөрде, эшләгән җирендә, инеш буенда, урамда шул газетаны, тартып чыгарып, кешеләргә күрсәтә иде. Минем улым язган, дип мактана иде.

Газета-журнал редакцияләренә балалардан бик күп кулъязмалар килә. Аларның кайберләрен балаларның әниләре, әтиләре җибәрә. Шатлыклары эчләренә сыймаганга җибәрәләр: балалары шигырь язган бит! Укып карасаң, шигырьләре әллә ни дә түгел:

Сара салма сала,
Гата мылтык ата.

Ләкин ни генә булмасын, ул – шигырь! Ә сез? Аңламыйм, Фәһимә ханым, үтерегез, аңламыйм! Минем дә нәни кызым бар. Әгәр дә ул, үсеп, Чулпанныкы кебек шигырьләр язсамы?

Уйлагыз әле, Фәһимә ханым, ныклап уйлагыз.

Тарихны укыганда да дикъкать беләнрәк укыгыз. Институтта әйткәннәрдер, мин Сезгә ике генә кешенең фамилиясен атыйм. Ломоносов һәм Маркс. Ярый, Хәйям, Гейне, Пушкин, Тукайны тилеләр дип атыйк ди, әмма Карл Марксны акылсыз кеше дип әйтүе печтик кенә уңайсыз. Арттырып ук җибәрмәгез инде, зинһар. Шигырьне аракы эчү, тәмәке тарту белән янәшә куюыгызга, әлбәттә, ышанмадым, юри, мине үртәр өчен язгансыз дип уйладым. Мин чынлап та үртәлдем. Юри генә дә андый сүзләрне әйтергә ярамый.

Менә шул, Фәһимә ханым. Сездән үтенеп сорыйм: зинһар, Чулпанга язылган хатларны Чулпан үзе генә укысын.

Исәнлек-саулык, сабырлык теләп, Ризван Маликов.

15

Иптәш Маликов!

Акыл өйрәтүегез өчен рәхмәт. Тик үз баламны үземә тәрбияләргә рөхсәт итүегезне үтенәм. Сез кайда укыгансыздыр, кызыксынмыйм. Мин – педагогия институтын тәмамлаган кеше. Сез үз кызыгызны тәрбияләгез. Нәрсәнең кирәк, ни-нәрсәнең кирәк түгеллеген дә Сездән ким белмим. Чулпанның ике абыйсын да мин тәрбияләдем. Берсе химия-технология институтын тәмамлады, икенчесе КАИда укый.

Сезгә сүзем шул: Чулпанга хат язудан туктагыз. Соңыннан үпкәләрлек булмасын. Әгәр дә шигырь турында акыл сатарга телисез икән, әнә минем каенанам белән язышыгыз. Эше юк, вакыты күп, акыл сатарга да ярата. Сездән ким түгел. Артык булмаса.

Мин бит Сезнең эшегезгә кысылмыйм, нигә безнең эшкә тыгыласыз. Үзебез ничек телибез, шулай яшибез. Менә шул.

Шигырь… Шагыйрь… Беләм мин сезнең кебекләрне. Матур сүз сөйләп, кеше башын әйләндерүчеләр. Үзәгемә үткән нәрсәләр турында әйтергә мәҗбүр итәсез. Мин дә ярата идем берәүнең шигырь сөйләгәнен. Авыз ачып тыңлый идем. Авызымны ачып калдым, ул икенче берәүгә сөйли башлады. Икебез дә әтисез балалар үстердек. Калганнары нишләгәндер   – белмим. Ә ул һаман шигырь сөйләп йөри, диләр. Җенем сөйми! Ишетәсем килми!

Кем белә сезнең уегызны. Башта сеңлем-фәлән дип хат язарсыз да аннан соң… Мин кызымның акыллы булуын телим. Хәзер хыялыйлар заманы түгел. Чәчәкләр базарда сатыла торган заман.

Мине сез, әлбәттә, тупас, ахмак, надан, диярсез. Теләсә ничек дип атагыз, мин курыкмыйм. Мин бары тик кызым өчен генә куркам. Ир бала булса, көненә иллешәр хат язышсагыз да исем китмәс иде.

Сез Чулпанны белмисез. Мин беләм. Бәлки, тагын акыл өйрәтерсез, балаларның көндәлеген укырга ярамый, диярсез. Зинһар өчен, гафу итегез, зинһар өчен, кичерегез, мин кызымның көндәлеген укып барам. Кирәк булса, аның көндәлегеннән бер хат күчереп җибәрәм. Укыгач күрерсез, менә нинди ул минем кызым. Әллә кайчан үлгән Тукайга мәхәббәт хаты язганны Сезгә язмас дип ничек ышаныйм. Ярый ла Тукай өчен җавапны Чулпан үзе язган, Сез бит япь-яшь кызның мәхәббәт аңлатуын ишеткәч эреп төшәчәксез, җай чыкканын көтеп йөриячәксез.

Тагын бер кабатлыйм, Чулпанга килгән хатларны аңа унсигез яшь тулганчы мин укып барачакмын. Унсигез яшь тулгач, үзе карар. Иң яхшысы, хат язудан туктагыз. Әгәр мин язганнар гына җитмәсә, тормыш иптәшем – Чулпанның әтисе язган хатны да җибәрәм.

Ачуланышмыйк, иптәш Маликов. Югыйсә Язучылар союзына Сезнең кем икәнлегегезне әйтеп язачакмын.

Фәһимә Кәримуллина.

* * *

Агай-эне. Син анда безнең кызга хат язып ятасың икән. Ташла ул эшеңне яхшы чакта. Мин күп сөйләп тормыйм. Бер әйтәм, берәгәйле әйтәм. Кызларга хат язасың килсә, Казаныңдагы кызларга яз. Бетмәгән анда кыл койрыклар. Алдалап ятмагыз безнең кызларны. Мин күп сөйләп тормыйм. Казанга барып, муеныңны борып кайтырга да күп сорамыйм. Бер хатының гына җитмимени? Яшьрәкләр кирәкмени? Булдымы? Булса шул. Ташла ул эшеңне. Мин күп сөйләп тормыйм. Мине кем дип сорасаң, Фәйзрахман исемле булырмын. Синең ише шәләй-вәләйләргә бармагым белән генә чиртәм. Мин күп сөйләп тормыйм. Бер әйтәм, берәгәйле әйтәм. Бетте.

* * *

Чулпанның Тукайга хаты:

Исәнмесез, Тукай абый! Бу хатны сезгә таныш булмаган кыз Чулпан яза. Өйдә үзем генә. Каршымда сезнең фоторәсемегез көлемсерәп миңа карап тора. Миннән көләсездер инде. Җүләр кыз дип әйтәсездер. Мин чыннан да җүләр, Тукай абый. Әти дә миңа «җүләр» ди, әни дә миңа «җүләр» ди.

(Күрдегезме инде, иптәш Маликов, шигырьнең кая илткәнен? Без, имеш, аңа «җүләр», дибез?)

Тукай абый, Сезгә бер сорау бирергә буламы? Сезгә гашыйк булырга ярыймы, Тукай абый? Мин Сезне бик яратам. Сез миннән башка берәүне дә яратмагыз, ярыймы? Минеке генә булыгыз. Мин Сезне иркәләрмен, чәчләрегездән сыйпармын.

(Күрдегезме? Сезгә, бәлки, көлкедер, миңа көлке түгел кызымның мондый саташуы.)

Сез көлмәгез, Тукай абый. Иркәли беләм мин. Телевизордан күргәнем бар. Гашыйк булган кешеләр берсен берсе иркәлиләр. Тукай абый, мин дә сезнең кебек шигырь язам. Минеке әле начаррак чыга, гаеп итмәгез. Менә берсен Сезгә дә җибәрәм.

Очып менгәч әтәч койма башына,
Кычкырып җибәргән бар тавышына:
«Бөркет түгел мин, ләкин шулай да
Канатларым бар, рәхмәт Ходайга».

(Күрдегезме? Яңа гына 7 класс тәмамлаган укучы бала «Ходай» дигән сүз өйрәнгән. Кемнән? Мәктәптә без өйрәнмибез.)

Сау булыгыз, Тукай абый. Миңа хат языгыз. Сезгә озын гомер теләп калучы Чулпан Кәримуллина.

7 июль, 1970

* * *

Тукайның Чулпанга Чулпан кулы белән язган хаты:

Исәнмесез, минем өчен дә бик тә, бик тә кадерле булган Чулпан. Хатыгызны алгач, сөенечемнән нишләргә белмәдем. Мин дә Сезне бик-бик яратам. Сезне бик күрәсем килә.

(Күрдегезме? Тукай ук булмасагыз да, Чулпан Сездән дә шундый сүзләр язылган хат көтәчәк.)

Авылыгызга килергә җыенам. Тик әлегә бераз гына чирләп торам. Салкын тидергән идем. Терелгәч тә киләм. Сез мин килгәнне көтегез, ярыймы? Көтмәсәгез үпкәлим.

Шигырегез миңа бик тә, бик тә ошады. Дөрес әйткән әтәч. Койма башына очып менәргә дә канат кирәк шул. Әбиегезгә күп итеп сәлам әйтегез, Чулпан.

(Күрдегезме? «Әти», «әни» дигән сүз юк. Менә ул Сез мактаган «шигырь җанлы» карчыкның тәрбиясе.)

Ярый, сау булыгыз, Чулпан. Мине көтегез. Габдулла Тукай. Сезгә дә мин бер шигырь җибәрәм.

* * *

Хат башы – яз каршы.

Сәлам, Зәйнүш! Мин бу – Ризван. Син анда миңа хат язмыйсың икән. Ташла ул эшеңне яхшы чакта. Мин күп сорап тормыйм. Бер әйтәм, берәгәйле әйтәм. Хат язмасаң, Мәскәвеңә барып, муеныңны борып кайтырга да күп сорамам.

Тагын бер сәлам әйтәм дә җитди сүзләргә күчәм. Менә сиңа дүрт хат. Чулпанның әнисе, әтисе һәм Чулпанның – Тукайга, Тукайның Чулпанга хатлары. Фикерең ничек? Миңа нишләргә? Аптыраган хәл. Һични аңламыйм.

Татар әдәбияты укытучысының шигырь яратмавын калдырып та торыйк, ди. Дөнья булгач, төрлесе була. Җирне яратмаган агрономны, дуңгыздан җирәнгән зоотехникны, китап укырга авырсынган язучыны да очратканым бар. Өстәвенә Сезнең халыкның (шагыйрь халкының) берсе ул укытучыга күңел ярасы салган. Укытучы, шул адәми затка үч саклап, шигырьгә дә нәфрәт уятсын, ди. Психологик яктан, бәлки, моны да аңлап буладыр. (Сүз уңаеннан, кем булуы мөмкин ул шагыйрьнең? Мин эзләп-эзләп карадым – андыйны тапмадым. Киресенчә, безнең шагыйрьләр кирәгеннән артык тыйнаклар, басынкылар, тәртиплеләр. Белсәң аны, миңа да әйт әле – күрәсем килә ул азгынны.)

Чулпанның әтисе язган хатка да әллә ни коелып төшмәдем. Аңлыйм бугай мин аны. Хатыны бик нык әгитләгәч, кызып киткән. Кызыбызны бер дуңгыз харап итәргә җыена, дип хатының еласа, кем дә уйланыр. Бу инде, күрәсең, күп уйларга яратмый торган кеше – турыдан сыптыра. Димәк, анысына гаҗәпләнмим.

Мине гаҗәпләндергәне – ничек шушы гаиләдә шундый кыз үсә? Каян килгән аңа шигырь? Тукай белән «язышуы» мине тетрәндерде. Моны, минемчә, хәтта әйтеп тә бирә алмыйм, кемнең башына шундый нәрсә килергә мөмкин? Әллә ул бераз ычкынган микән? Әллә унбиш яшьтә бөтен кешеләр дә шулай була микән? Мин үзем унбиш яшьтәге уй-хисләремне хәтерләмим.

Иң куркынычы шунда, Зәйнүш: ата белән ана балаларын харап итүләре мөмкин бит, сизәсеңме? Кызганычка каршы, Чулпанның Тукайга язган хатын тулысынча укып булмый. Әдәбият укытучысы, әлбәттә, аны күчергәндә редакцияләгән, үзенә файдалы урыннарын гына күчергән. Бәлки, анда Чулпанның безгә аңлашылырлык серләре бардыр.

Нишләргә? Киңәш бир. Хат язудан туктасам – ничек булыр? Туктамасам – ничек булыр? Аңлыйсыңмы, Чулпанны югалтудан куркам мин. Әллә нинди җинаять эшләрмен кебек.

Карале, бәлки, син хат язып карарсың. Тик чамалап, син – максималист кеше. Син язган хаттан соң «бер әйттем Фәйзрахман» чынлап торып кыйнап китмәсен. Безне кыйнаса да түзәрбез, безнең аркада кызын тотып кыйнавы бар. Андый кешедән теләсә нинди ахмаклык көтеп була.

Шундый-шундый эшләр, бара-тора нишләр диген, ә?!

Чулпанның шигырьләрен редакцияләргә алып барып карыйм микән, ничек уйлыйсың?

Хат яз. Синең киңәшеңне көтәм.

Кулыңны кысып, Ризван хәзрәтләре.

* * *

Дон-Жуан әфәндегә Мәскәүски сәлам!

Укып чыктым җибәргән нәрсәләрне. Ха-ха-ха! дип көләр идем, хәсрәт-кайгым булмаса, дип әйткән ди берәү. Тормыш бу, агай-эне. Тормыш – колагыңны бормыш. Син генә ул кешеләрне, тормышны идеаллаштырасың, шуңа күрә хикәяләреңнең күбесеннән прәннек тәме килә.

Син дөрес сукалыйсың, миңа хат язарга ярамый ул хатынга. Язсам, бары тик райкомга гына яза алам. Ике сәгать тә тормый куарга кирәк ул хатынны мәктәптән. Эзе булмасын.

Иренә дә хат язмыйм. Кеше сүзен аңлый торган иргә охшамаган ул адәм. Күрәсең, хатыны аны барлы-юклы акылыннан да мәхрүм иткән.

Чулпан өчен борчылма. Син уйлаганча, акылдан ычкынмаган ул. Аның яшендә Тукайга хат язуы табигый. Безнең мәктәптә бер кыз бар иде. Ньютонга гашыйк иде. Без көлә идек. Һәм кем булды дип уйлыйсың хәзер ул кызны? Физика-математика фәннәре кандидаты.

Нишләргә дисеңме? Дөрес әйтәсең, кызны югалтырга ярамый. Элемтәне өзмәскә кирәк. Ничек? Анысын уйлашыйк. Бәлки, кызның өенә язмаскадыр? Район җирендә «До востребования» бар микән? (Авылдан аерылганмын – шуны да белмим.) Таптым! Эврика! Бездә бит хатын-кыз шагыйрьләр бар. Берәрсе белән сөйләш, алар язсыннар. Бәлки, ул чакта тегеләр йомшарлар. (Кызларын «аздыручы» булмый бит.)

Шигырьләрне редакцияләргә ташырга ашыкма. Беренчедән, синең Чулпаның ничаклы гына гениаль булмасын, язганнары матбугатта чыгарырлык түгел дип саныйм. Чыраеңны сытма, әлегә түгел дип төзәтәм. Ул эзләнә. Интуитив эзләнә. Үсә-үсә, менә дигәннәрен язар, Алла боерса.

Икенчедән, Чулпан яшендәгеләр бик тиз масаючан булалар   – бер-ике шигыре газета битендә күренү белән, үзләрен бөек саныйлар һәм нәтиҗәдә шул «бөеклектән» ары китә алмыйлар. Бәлки, Чулпан андый түгелдер – шактый төпле күренә. Шулай да «сакланганны саклармын» дип әйткән ди берәү. Янә дә шул: Чулпан шигырьне газетада бастыру өчен язмый, үзе өчен яза. Бастыру өчен язса, үзе дә җибәргән булыр иде. Шулай дигәннән, сораш әле, редакцияләрдә юк микән шигырьләре. Булса, редакцияләрдәге иптәш-товарищлар авторга ни дип җавап бирделәр икән?

Ярый, Дон-Ризван, адью. Күктә йолдызлар биетүеңне дәвам ит. Дус-ишкә сәлам кундыр. Зәйнүш. Мәскәү.

Кырларым-тугайларым
(Бәян)

I

Мин аны бик яхшы беләм. Күптәннән беләм мин аны. Хәтта кызыксынган кешегә елын, аен, көнен-сәгатен төгәл әйтеп бирә алам. Байтактан теш кайрап йөрдем мин аңа. Бәлки, бу ваклыктыр, болай ваклану килешмидер, миңа һичнинди дәрәҗә өстәмидер. Ләкин, нишләтәсең, күңелдә таш утыра, шул ташны тартып чыгарып, еракка, эзләп табалмаслык итеп ыргытырга яки ватып ташларга, тик үземдә ихтыяр көче таба алмыйм.

Юкса болай үч сакларлык сәбәп тә зур түгел шикелле. Үзем шуны беләм, сизәм, тоям лабаса, әмма…

Бигрәк тә хәтерем калган иде шул. Университетның тел-әдәбият бүлеген дүрткә-бишкә тәмамлап, өметле егет дигән мактауга ия булып, газетага эшкә кергән чагым иде. Бер-ике ел эчендә ярыйсы гына мәкаләләр дә язып, яшьләр альманахында шигырьләр бастырып, борынны Җидегән йолдыз койрыгына элеп йөргән заман иде.

Аңа шул чакта «Социалистик Хезмәт Герое» дигән исем бирделәр. Һәм мин ул председатель булып эшләгән «Бердәмлек» колхозына барып, аның турында менә дигән очерк язарга тиеш идем. «Очерк уңышлы чыкса, күләмен чикләмәскә можешь»,   – дигән иде редактор урынбасары.

Барыр алдыннан бик ныклап әзерләндем. «Очерк жанрының үзенчәлекләре» дигән китап та укып чыктым. Булачак очеркның калыбын ясадым, исемен таптым. «Кырларым-тугайларым» дип аталырга һәм болай дип башланып китәргә тиеш иде: «Иртәнге кояш, ашыга-ашыга, кабаланып, озаграк йоклаудан соңга калуына кызарып, офык артыннан күтәрелгәндә, председатель Нурислам Бариев басуда иде инде. Ул кояшка сәлам бирде. Кояш сәлам бирүчене танымыйчарак торды. Көн саен иртән күргән кешегә охшаган да, охшамаган да кебек. Көн саен күреп гадәтләнгән кешенең түшендә йолдыз юк иде. Бу   – йолдызлы. Каян килгән аңа ул йолдыз?» Шуннан инде ул йолдызның кайдан килгәнлеген газета укучыларга аңлатыр өчен мин Бариев биографиясеннән аерым моментларны яктыртып үтеп, колхозның үткәне, киләчәге хакында бәйнә-бәйнә сөйләп, анда-санда шаккатыргыч цифрлар катнаштырып, председательнең тулы портретын сурәтләргә тиеш идем.

Юлга чыктым. Кыяфәтем корреспондентка охшасын өчен, төшерә белмәсәм дә, дус журналистның иске фотоаппаратын сорап торып муенга астым.

Поезд вокзалындагы кассада, автобус станциясендә кирәксә-кирәкмәсә дә командировка кәгазен күрсәтеп, төш авышканда «Бердәмлек» колхозына килеп төштем. Идарәне эзләп таптым. Председатель басуда, бәрәңге алган җирдә, диделәр. Шунда киттем. Җәяүләп йөрергә туры килмәс дип планлаштырсам да, мине бәрәңге җиренә илтеп куярга теләүче табылмады. Ярый әле көннәр аяз тора иде, җәяү йөрүе әллә ни хурлык түгел. Үткән-сүткәннәрдән сораштыра-сораштыра, бәрәңге җиренә барып чыктым.

Басу читендә безнең як колхозларында яңа гына күренә башлаган машина тора. Бәрәңге алу машинасы. Өч ир-ат шуның тирәсендә кайнаша. Туктадым. Миңа борылып караучы да булмады. Нәрсәседер ватылган, күрәсең, машинаның. Машина астында яткан бер агай:

– Анасын саткырлары, бәрәңге шәһәр урамында үсә дип беләләр, ахры, – дип сүгенә-сүгенә, кулындагы чүкеч белән ниндидер тимергә суккалый.

Сүгенүченең тимер кыйнавын чүмәшеп карап торган икенчесе:

– Кайчан туктарлар колхозга үтил җибәрүне, – дип куәтләп тора.

Өченче берәү, кырык яшьләрендәге агай, машина өстендә актарына.

Карап-карап тордым да:

– Әйтегез әле, председатель кайда икән? – дип сорадым.

Машина өстендә казынучы башын күтәреп миңа карады.

– Ни бар?

– Миңа председатель Бариев кирәк иде.

– Йә, мин булам.

– Исәнмесез! Мин газетадан. Корреспондент. Миңа Сезнең белән сөйләшергә иде.

– Йөрмәгез әле эч пошырып.

Менә сиңа очрашу. Менә сиңа очерк. Нишләргә, ни әйтергә белми каттым да калдым. Китеп барсаң да уңайсыз, китмәсәң дә әллә ничек. Шул хәлдә озак басып тордым. Мине бар дип тә белмиләр. Берсе сүгенә, икенчесе аны җөпләп тора. Председатель дә аларга кушыла.

– Шуңа ышанып ятсаң, бәрәңгене кар астыннан кул белән актарып алырсың, – ди.

Бераздан ул машина өстеннән сикереп төште дә:

– Егетләр, сез, зинһар, эшләтергә карагыз инде, – дип, басу уртасына, капчыкларга бәрәңге тутыручы хатын-кызлар янына китте. Кыска гына буйлы, үзе озын-озын атлый. Атлаганда, юл уңаенда бәрәңге сабагы алып, кулларын сөртә.

Зур газетаның корреспонденты икәнлегем онытылган, күрәсең, мин әтисеннән футбол тубын алырга акча теләнгән малай сыман аңа ияргәнемне үзем дә сизми калдым.

– Иптәш председатель, иптәш Бариев…

Ул кинәт туктап миңа таба борылды:

– Йә, нәрсә, нәрсә?

– Мин Казаннан… Журналист… Корреспондент. Мин Сезнең турында очерк язарга тиеш.

– Корреспондент булгач, вакытым юклыгын күрәсездер ич. Бухгалтерга барыгыз, бөтенесен сөйләп бирер, – дип, зур күзләре белән минем төс-кыяфәтемне бәяләп, буемны үлчәп чыкты да капылт борылып китеп тә барды председателем…

Мин, әлбәттә, идарәгә бармадым, бухгалтер белән сөйләшмәдем. Кәтәнә буйлы, камыт аяклы, акай күзле, тәкә маңгайлы бу кешегә күңелем рәнҗеде ул вакытта. Нәфрәт уянды. Мин аның турында очерк язарга килдем. Канатланып килдем, ә   ул…

Бәрәңге басуының межасы буйлап олы юлга таба атлаганда, җен ачуларым чыкты. Эттән алып эткә салып сүктем председательне. «Герой булган, имеш. Данга ирешкән. Түшкә йолдыз таккач, танавын чөйгән. Герой… Әйтерсең дөньяда бер ул гына герой. Икешәр-өчәр тапкыр геройлар бар, бер дә кыланмыйлар. Журналистлар белән кул биреп күрешәләр, аларны хөрмәт итәләр. Ә бу?… көрәк булгандыр әле. Беләбез андыйларны, түрә булалар да чабаталарын түргә эләләр. Кемнең кем икәнен белгән юк бит әле. Мин председатель булып эшли алам, менә ул журналист булып карасын, мин язган мәкаләләрне, шигырьләрне язып карасын. Һәм, гомумән, герой исемен биргәндә, кешенең ни эшләгәненә, күпме эшләгәненә генә карамаска кирәктер, аның холкына да карарга кирәктер: күтәрә аламы ул бу исемне, юкмы. Күтәрә алмыйсың икән, масаясың, кыланасың икән, сабыр ит, җанкисәгем, башта килделе-киттеле холкыңны төзәт, аннан герой итәрбез…

Хәер, болай кабарынса, ерак китә алмас, Локман Хәким сыман күккә аша алмас, мәтәлеп төшәр. Күрербез ул чакта. Без әле очрашырбыз. Күрсәтермен әле мин аңа кемлегемне. Герой булмасак та, чүпкә чыкмаган, Казан каласының үзәгендә макталган журналист, альманахта шигырьләр бастырган яшь шагыйрь. Саклансын, яшьләрдән саклансын. Күрсәтермен әле…»

Председательгә кемлегемне күрсәтергә теләптер, ахрысы, әллә йөрәк әрнегәнгә, күңел сызлаганга чыдый алмыйча, межада яткан кантарны тибеп очырдым. Тик ул кантар булып чыкмады, балчыкка буялган таш булып чыкты, очканда командировкага бару хөрмәтенә шигырьләремнең гонорарына сатып алган өр-яңа ботинкамның авызын ачтырып, табанын куптарып очты. Кем белә, бәлки, ул таш очмагандыр да, күңелгә кереп утыргандыр. Һәм әлегә хәтле шунда йөридер.

Билгеле, хәзерге яшемдә булсам, тәҗрибәм дә бүгенге булса, мин әллә ни газапланмаган булыр идем. Хәзер кем белән, кайчан, ничек сөйләшергә беләм мин. Миннән хәзер «йөрмәгез әле эч пошырып» дип җиңел генә котыла алмыйлар. Өйрәтте дөнья, шомартты. Хәзер инде мин межада яткан ташка тибүләремә бераз көлебрәк карыйм. Яшьлек кызулыгы. Онытырга да күптән вакыт. Ләкин… Ләкин… Оныта алмыйм, истә. «Истә, һаман да истә».

Олы юлга чыгып, юл кырыена бастым. Үч иткәндәй, район үзәге ягына станциягә баручы машиналар күренми. Тизрәк китәсе, качасы иде бу ямьсез, котсыз, иләмсез, мине адәм көлкесенә калдырган яктан.

Бераздан яныма бер агай килеп басты. Шактый ук мул корсаклы. Төймәләнмәгән плащ, пинжәк астындагы ак күлмәге, зәңгәрсу майкасы корсагы белән бергә чалбарга сыеп бетмәгән   – йонлач тәне күренеп тора. Пеләш булырга җыенып та пеләш була алмый азапланган сип-сирәк чәчле дәү баш, җилпуч авыз. Аягында тузан каплаган хром итек, кулында сытылып, ямьшәеп беткән тишекле-тишекле капрон эшләпә. Карап торырга бер кыяфәтсез адәм. Бәлки, ул чаклы кыяфәтсез дә булмагандыр, кәефем кырылган булганга, берәүне дә күрәсем килмәгәнгә күземә шулай күренгәндер. Сөйләшәсем, авыз ачып сүз дә әйтәсем килми, ә ул тел бистәсе булып чыкты. Сөйләштерә, сораштыра.

Машина көткән арада минем кем икәнлегемне, нишләп йөргәнемне белеп өлгерде (үзәгеңә үтеп сораштыра, телсез булсаң да җавап бирәсең), үзе турында сөйләде. Пенсионер икән, мин аны тыңламадым да, үз хәлем хәл иде. Әмма сүз «Бердәмлек» колхозы председателе Нурислам Бариев турында башлангач кызыксынып киттем. Озак сөйләде агай Бариев хакында, бер машина туктатып, әрҗәсенә менеп утыргач та дәвам итте.

II

– Сталбыйт, безнең председатель турында китап та чыга икән. Кино да төшерергә кирәк инде, булгач булсын, пнимаеш. Карасыннар, күрсеннәр Нурислам Бариевны. Безнең заманда гына ул безне күрүче дә, күрсәтүче дә булмады. Нәрсәсен күрсәтәсең: колхозчылар болында чалгы белән, авыл хезмәт ияләре кырда сәнәк, көрәк белән. Хәзер нәрсә, әнә техника, пнимаеш, басу тулы. Председательдә «Волга», партогта «Москвич», бригадирда люлькалы мотоцикл. Төшер дә төшер кинога. Тик шунысы: вапервых, начальство йөргән машиналар незаконный. Беләбез без ул шухыр-мухырларны. Колхозчылар исеменә оформить итәләр дә үзләре йөриләр. Безнең заманда эшләп кара идең алай. Без арбага ат җигеп йөрдек. Без принципиально ат белән йөрдек. Юкса безнең заманда да машинага утырып йөрүче председательләр булды. Алар да шулай оформить итәләр иде. Без итмәдек, принципиально итмәдек. Безгә эш кирәк иде, машина кайгысы түгел иде бездә.

Менә сез Бариев турында язарга килгәнсез, сталбыйт. Сез генә түгел, көн саен безнең колхозга корреспондентлар килә. Языгыз әйдә, языгыз. Сезгә язарга кирәк, пнимаеш. Безне язмыйлар иде. Без язылыр өчен эшләмәдек. Юкса теге яки бу тармакта герой булмасак та, язылырлык хезмәтләребез бар иде. Без ул хакта уйламадык. Бариев без җәеп куйган кызыл эскәтер артында кияү булып утыра икән, без эшләгәнгә герой ала икән, без күпсенмибез. Алсын, рәхәтен күрсен, пнимаеш.

Беләбез без Бариевның да кем икәнен. Безнең күз алдыбызда үсте, без үстердек, без тәрбияләдек. Хөкүмәтебез бүләген биргәндә анкета тутырталар, бөтенесен дә язды микән Бариев? Язган булса, ашыкмаган булырлар иде. Язмаган, сталбыйт. Үзе язмаса, аны белгән кешеләрдән, менә бездән сорарга иде, пнимаеш. Хәзер генә ул күз өстендә каш, теге вакытта… Без тырышмаган булсак…

Укырга китәм, диде, пнимаеш, тотмадык. Справка бирмәскә булдыра ала идек. Колхоз справкасыннан башка ике адым да атлый алмый иде ул. Җитмәсә, койрыгы бозга каткан чагы, пнимаеш, көчкә саклап калдык кулга алынудан.

Армиядән кайткан көнне үк авылда сугыш кубарды. Йөргән кызы кияүгә чыккан, имеш. Туй барганда тәрәзәдән бәреп кереп, өстәл өстендә биергә тотынды. Бәләкәй генә, пнимаеш, кулга да эләктереп булмый, култык астыннан, аяк арасыннан шуып чыга. Бутылка белән сугып, кияүнең башын ярды, миңа да эләкте – дуамал, белештерми.

Кызгандык, эшне судка җиткермәдек. Кияүне көчкә үгетләдек. Кияү бик принципиаль кеше иде юкса, законның ни икәнен аңлап белүче кеше иде…

Шуннан соң ун көн дә үтмәде, килде бу правлениегә, сөзәргә җыенган үгез сыман басып тора ишек янында: «Ник килдең, – мин әйтәм, – яшь әтәч? Кыз беткән идемени сиңа? Утыртып куялар иде бит үзеңне. Эшче көч болай да җитешми, пнимаеш, ә син… Йә, сөйлә йомышыңны, вакытым юк». «Шәйхи абый, миңа справка кирәк иде», – ди бу. «Нинди справка, – мин әйтәм, – нәрсәгә ул?» «Колхоздан китәргә рөхсәт язуы. Авыл хуҗалыгы институтына укырга кермәкче идем», – ди.

Справка бирмәскә була иде. Колхозга кул көче кирәк, справка бирмәсәк, безгә беркем бер сүз әйтми иде. Башкасына правабыз әллә ни булмаса да, анысына бар иде, пнимаеш. Моңарга бигрәк тә. Мин бирдем, бухгалтерны чакырып алдым да: «Язып бир егеткә справка, теге яки бу өлкәдә безгә кадрлар кирәк», – дидем.

И нишләде дип уйлыйсыз Бариев? Укырга керәсе урынга шабашниклыкка чыгып качты. Хәзер ул герой. Колхозга эшче көчләр җитми, пнимаеш, ул чыгып качты.

Ишеттем, Казан артында бура бурап йөри. Кайткалап киткәли. Авыл буйлап бер-ике көн болганып бутала да тагын китеп югала. Авылда бүтәннәр дә сизеп алганнар моның нишләп йөргәнен. Килә башладылар берәмләп правлениегә, справка сорыйлар. Өстәмәгә әнисе – пешмәгән, оешмаган бер баламут хатын – сүзне тыңламаска кереште. Малае акчаны көрәп алып кайта, янәсе. Кибеткә килә дә, теге яки бу нәрсәне алып, авыл хатыннарының күзен кыздыра. Хатын-кызга, пнимаеш, шул гына кирәк. «Нигә минем малайны җибәрмисең, нигә минем кызга справка бирмисең?» Менә андый халык белән эшләп кара шуннан соң, дәүләт алдында торган изге бурычларны үтәп кара.

И бер кайтканында теге бузотёрны кысарга туры килде, җитте, дидек, кайтасың колхозга и всё. Яхшылык белән әйткәнне аңламасаң, бүтән методлар кулланырбыз. «Куркытма, Шәйхи абый, курка торган күлмәкләр тузган, – дип авызын ерып тора. – Китеп югалсам, эзләп таба алмассыз, тик югаласым килми, – ди, – туган авылымны күрмичә түзә алмыйм. Армиядә вакытта да сагынып үлә яздым», – ди.

Туган авыл, пнимаеш. Ә шунда эшләргә теләми. Телгә оста үзе: «Мин егет кеше, кызлар алдында яланаяк йөреп булса да, ыштансыз йөрү килешми», – дип тешен ыржайта.

Янәсе, без чалбар, кирза итек алырлык та түләмибез. Мин штули гаепле. Техника юк, эшче көчләр җитешми, икмәк уңышы начар, колхоз артта, сталбыйт. Дәүләт алдында торган бурычларны да үтисе бар.

Ну барыбер кайтарттык без аны колхозга. Кайтмый кая китсен.

Әмма ләкин кайткач та бу эшләп куандырмады, теге яки бу нәрсәгә бәйләнеп тик йөрде. Үз тирәсенә үзе шикелле бузотёрларны җыеп, җыелыш саен тәртип бозып утырырга кереште. Колхоз ирешкән уңышлар турында сөйләгәндә, тиктомалдан кычкырып көлеп җибәрәләр, пнимаеш, инде трибунага менеп, телләренә ни килсә, шуны сөйлиләр. Халыкка ни кирәк, бутаучы булса, буталырга гына тора. Халык та, сталбыйт, болар сүзен куәтләп кул чапкан була.

Правлениегә чакыртып үгетләп тә, куркытып та сөйләшеп карадык: «Әгәр җыелышларда хулиганланып утырсаң, милиция чакырабыз», – дидек. «Председательне тәнкыйтьләү хулиганлык буламыни?» – дип аңламаганга салышып, күзләрен акайтып тик карап тора.

Бер отчёт-сайлау җыелышында ул трибунада теләсә ни сөйли башлагач түзмәдем: «Менә нәрсә, малай актыгы, җыелыштан или син чыгып китәсең, или мин китәм», – дип ычкындырдым. Бу нишләде дисең, райкомнан килгән преставительгә   – райкомның икенче секретаренә карап: «Әйтегез әле, мин дөрес сөйләмимме әллә?» – диде. Икенче секретарь йомшак кеше иде ул вакытта, тегене туктатасы, чик куясы урынга: «Дәвам итегез», – дип рөхсәт бирде. И йомшаклыгының казасын үзе күрде секретарь. Сүзен сезнең Нурислам Бариевыгыз болай бетерде, сталбыйт: «Менә Шәйхи абый монда или син, или мин дип әйтте. Әгәр инде алай «или» гә калса, әгәр дә җыелыш иләсә, мин иләнергә риза», – дип, сәхнәдән төште дә иң арткы рәткә барып утырды. Китте тавыш, шау-шу. Халыкка шаулашырга гына булсын, алдын-артын уйлап тормый ул. Председательне председательлектән алуның ни белән бетәсен чамаламый, пнимаеш, аңа председательне урыннан төшерү кызык.

Председатель сайлау моменты җиткәч, райком преставителе, райкомда сөйләшенгән буенча, мине тәкъдим итте, сталбыйт. Ә аны тыңлаучы да юк. Бузотёрлар үкерәләр генә: «Нурислам Бариев!!! Нурислам Бариев!» Менә йомшак булу нәрсәгә җиткерә. «Иптәшләр, болай бит ул…» – дип аңлатып та карый преставитель, халык бер акылдан шашса аңлыймыни   – җыелышны ябып таралашырга туры килде. Ә   бу түшен киереп йөри. Хет киерерлек түше, буй-сыны булса бер хәер. Үзе сыман бузотёрлар арасында күренми дә.

Икенче көнне беренче секретарь үзе килде, сталбыйт. Иртәдән алып кичкә чаклы барды җыелыш.

Җыелыш шуның белән бетте: мине дә сайламадылар, аны да сайламадылар. Правление сайладылар, анда мин дә бар, ул да бар, председатель юк. Авыл гөжли. Мактанышалар. Сүзләре өстен чыккан, янәсе. Бузотёрлар шатлыкларыннан ике көн эчеп йөрделәр. Бигрәк Харис исемле тагын бер шабашник кыланды. Минем каршыма килеп: «Бәйләнмә миңа дип әйттем мин сиңа, йә, күрдеңме инде нишләгәнеңне? Дөнья куласа ул, агай-эне, ак мыек», – дип җикеренде, пнимаеш. Ну соңыннан эләкте үзенә дә Бариевтан. Ник кычкырганына үкенерлек итте Бариев. «Син алтын булгансың икән, Шәйхетдин абый», – дип, исерек килеш өемә килеп җылады.

Хәйләкәр ул Бариев, кеше аңарга үзенә кирәктә генә кирәк, кирәге беткәч, тәмәке төпчеге итеп җиргә салып таптый. Харисны да шулай итте, теңкәсенә тиде, авылдан чыгып качарлык итте.

Бер атнадан соң колхозда тагын җыелыш булды. Шунда инде Бариевны сайладылар. Ни булганы ишетелде соңыннан, икенче секретарь яклаган моны. Ә беренче секретарьның икенче секретарьга сүзе үтми икән. Тегенең, пнимаеш, туганы Мәскәүдә эшли икән.

Менә ничек ул дөнья, иптәш корреспондент. Сез уйламагыз, без Бариевны яманларга җыенмыйбыз. Бик әйбәт, эшләсен. Языгыз аның турында, мактагыз. Ләкин белеп мактарга кирәк, пнимаеш.

Колхоз алга киткән икән, как бутты бу Бариевның гына заслугасы. Ул председатель булып эшли башлаганнан соң, Синтральный комитет ничаклы пастанавлиние чыгарды. И   плинумнарда пастаянно авыл хуҗалыгы мәсьәләсе каралып тора. Хәзер председатель булып эшләү чепуха ул, пнимаеш. Бариев та Бариев… Герой… Без культ личносны бетердек, сталбыйт. И Бариены бала уйнаткан шикелле үтүт-үтүт итеп уч төбендә сикертү, вапервых, дөрес түгел. Вавторых, нигә кешенең бер ягын күпертеп мактап, икенче ягын бөтенләйгә күрмиләр. Симиясендә ничек ул? Нигә тикшермиләр? Бариев, пнимаеш, хатын аерды, аны өеннән куып чыгарды, и шул вакытта аңа герой бирделәр. Ярамый бит болай. Без болай кемне тәрбиялибез. Ни дип әйтәбез инде без халыкка болай булгач, син хатын аер, без сиңа герой бирәбез, мактап газитка язабыз дибезме?

III

Бик күп һәм бик озак сөйләде агай. Тыңлый-тыңлый ялыктым. Станциядә көчкә саубуллашып котылдым. Әлбәттә, аның сөйләгәннәре минем рәнҗетелгән, мыскылланган күңелемә хуш килергә тиеш иде. Баштарак, бәлки, шулай булгандыр да, шуңа күрә агайны тыңлаганмындыр. Ләкин юлда, поезд вагонында уйлана торгач, бер сорау туды: агай сөйләвен сөйләде дә, объективмы соң аның сөйләгәннәре. Ул – күңеле кителгән кеше, Бариев аркасында аны алып ташлаганнар. Бариев булмаса, бәлки, ул тагын берничә ел председатель булып эшләп, эшеннән колхозчылар каршында мәсхәрәләнмичә, райком тәкъдиме белән киткән булыр иде. Сәбәбен дә табарлар иде: сәламәтлеге начарланды. Берәр курортка путёвка да биргән булырлар иде.

Әлбәттә, агайның Бариевта шәхси үче, йомшаграк әйткәндә, үпкәсе бар. Шуңа күрә…

Әмма икенче яктан килеп караганда, чыннан да «Бердәмлек» колхозында эшләрнең яхшыруы Бариевның заслугасымы? Дөрестән дә, Бариев колхозны 1957 елда кабул итеп ала. Бу вакыт – авыл хуҗалыгында сизелерлек үзгәрешләр башланган чор. Бөтен ил буйлап колхозларның ныгый башлаган чоры. Социалистик Хезмәт Герое исемен Бариевка 1968   елда бирделәр. Агай әйтмешли, шушы унбер ел эчендә авыл хуҗалыгын үстерү буенча бик күп эшләнде. Ул эшләрнең зурлыгын авылда яшәгән: иген иккән, мал үрчеткән кешеләр аеруча яхшы белә. Димәк, Бариев алай ук мактанмасын, күкрәк какмасын, бераз тыйнак була белсен, эч пошырып йөрмәгез, дип әйтергә ашыкмасын. Форсат туры килгән – биргәннәр герой исемен, күк капусы аңа ачылган, бәхет кошы аның агачына кунган. Һәм, бәлки, ялгыш кунгандыр, бәлки, кунарга теләмәгәндер, кем өчендер бәхет кошының Бариев агачына кунуы кирәк булгандыр. Ни өчен? Кем соң ул шулхәтле? Кемнең кашка тәкәсе?

Буталып беттем. «Туктале, син, теге агайга охшап, Бариевтан булмаган керне эзләп маташасыңмы», – дип, үземә бәйләнеп карадым. Әгәр колхоз үскән икән, сводкаларда бөтен тармак буенча беренчелекне тота икән һәм моңа Бариевның катнашы юк икән, бөтенесе дә үзеннән-үзе эшләнгән икән, нигә әле бөтен колхозлар да беренче урында түгел, нигә барлык колхозларның да преседательләре герой түгел?

Эх, дөньясы, дөньясы… Очерк язарга барып, чираттагы мактау сүзе ишетәсе урынга мең төрле сорауларга җавап эзләп азапланам, кыйналам. Һәм нәрсә аркасында? Юк нәрсә аркасында бит, юк нәрсә өчен. Эх, Бариев, Бариев!.. Шик уяттың син миндә, шикләнәм мин синең геройлыгыңа. Син кәкәй дип өзеп әйтмим, буш куык дип тамга сукмыйм, әмма шигем бар. Мин ул шигемнең хаклыгын, раслыгын, бәлки, хәзер исбатлый алмам, син җиде кат күктә, мин – яшь журналист, миңа кирәкмәгән җирдә казынырга рөхсәт итмәсләр. Ләкин килер вакыт: эч пошырып йөрмәгез әле дип мин әйтермен.

Бик тиз генә борылып кайтуымның сәбәбен редакциядә аңлаттым – ялганладым: Бариев каядыр киткән, тиз генә кайтмый, дидем. Күпмедер вакыт үтеп, бүлек мөдире очерк турында исемә төшергәч, төрле сылтаулар табып командировкага бармадым. Ахырда, кемдер барып, Социалистик Хезмәт Герое Нурислам Бариев турында «Яңа үрләргә» дигән мәкалә язып бастырды. Анда Бариевның фамилиясе, исеме һәм саннардан башка нәрсә юк иде. Күрәсең, бухгалтердан гына сорашып язган, председатель үзе сөйләшергә теләмәгән.

Ләкин Бариев турында язудан мин ваз кичмәдем. Киресенчә, ныклап торып язарга әзерләндем. Ул Бариевның күтәрелүе һәм төшүе турында булырга тиеш иде. (Төшәчәгенә ни өчендер иманым камил иде.) Гыйбрәтле очерк булырга тиеш. Күрегез, янәсе, иптәшләр, шулай булмагыз.

Һәм мин Нурислам Бариевка багышлап үзем өчен аерым бер папка ачтым. Аңа кагылышы булган һәр материалны шунда сала бардым. Аның турында ишеткән сүзләремнең яхшысын да, яманын да, язып, шул папкага яшердем. Бар бит дөньяда марка җыючылар, шырпы кабына ябыштырылган этикеткаларны җыючылар. Андый кешеләр бу чирләрен хобби дип атыйлар. Мин дә, димәк, үземә хобби таптым, чир таптым. Минем хоббиемның мәгънәсе зуррак иде, әлбәттә. Председатель язмышы!!!

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.