Гамил Афзал
Үз туксаным туксан / Моя правда
Шигырьләр, кыска хикәяләр, юморескалар. Юмор, сатира

© Татарстан китап нәшрияты, 2015

© Шәех Л. М., төзү, 2015

* * *

Минем тормыш юлым

Мин, Гамил Гыймазетдин улы Афзалов, Татарстанның Актаныш районы Такталачык авылында 1921 елның 23 маенда урта хәлле крестьян гаиләсендә туганмын. Минем дөньяга килүем турында мәгълүматны, шәмәхә карандашны төкерекләп, әти коръән читенә язып куйган булган, соңыннан ул коръән югалган. «Алабута елының җәй башында тудың» дигән хәбәргә таянып, «23 майда» дигән төгәл датаны мин үзем уйлап чыгардым.

Мине өч яшемдә сөннәткә утыртканнар. Бүрәнә череген бүрәнәдән чеметеп алып, тиешле урынга үзем сибеп, ыштан кими генә йөрү дә хәтердә.

– Сиңа Гамил дип исем куйдык, «гамәл кылучы» дигән сүз, ягъни «намаз укучы», – дип әйтә иде әти, минем баштан сыйпап, – күп итеп намаз укырсың, улым, инәң белән миңа хәер-дога җибәрерсең, ярармы?..

1924 елда, унынчы баласын таба алмыйча, 26 яшендә минем әни Таибә үлеп китте. Күп тә үтми, безгә «яшь әни» килде.

Олыларның сөйләшүендә «күмәкләштерү», «колхоз», «каты салым» кебек аңлашылмый торган сәер сүзләр ишетелгәли иде. Беренче тракторлар артыннан без, малайлар, шау-гөр килеп чабып йөрдек. Күмәкләштерү чорында беренче сыйныфка укырга бардым. Безгә тәүге тапкыр латин хәрефләре белән басылган әлифба, бер дәфтәр, бер карандаш бирделәр. Баш күккә тиде.

Укырга гаҗәп тиз өйрәндем мин. Әлифба бик матур, анда сурәтләр, шигырьләр күп иде.

Күрсәт әле, туганкай,
Ничек утын яралар?
Менә шулай, менә шулай,
Шулай утын яралар…

Кайсы шагыйрьнең шедевры булгандыр бу шигырь, без укып, бик тиз күңелдән ятладык, хәзер дә онытылмаганнар менә.

1931 елның җәендә безнең гаилә Магнитогорскига төзелешкә күчеп китте. Юл тәэсирләрен бөртекләп язмыйм. Шул елның көзендә инде Магнитогорскиның барак-мәктәбендә, икенче сыйныфта сафка тезелешеп җырлаганыбыз хәтеремдә.

Поплары да калмасын,
Мулласы да чалмасын
Салып ташласын.
Безнең кебек бил бөгеп,
Безнең кебек тир түгеп, тир түгеп,
Эшләп ашасын!

Мәктәп елларымның иң сагынып искә ала торганы – 35 нче ТБУМда (тулы булмаган урта мәктәптә. – Л.Ш.) укып йөрүләр, әдәби китаплар укыган, әдәбият түгәрәгенә җилкенеп йөргән, якты өмет белән яшәгән еллар. 1936 елда мин, Габдулла Тукай шигырьләренә кызыгып, шигырьләр яза башладым. 1937 елда «Магнитогорск» исемле шигырем «Баку эшчесе» газетасында басылып чыкты. «Сыйныф шагыйре» булып, «данга күмелеп» баш әйләнеп йөрдем.

1937–1938 уку елында Троицк шәһәрендәге педтехникумга укырга кердем. Бер ел укып, беренче курсны тәмамлагач, авырып, аксап, кире Магнитогорскига кайттым. Салкын баракта торуларның нәтиҗәсе… 1938 елда «Азат хатын» журналында «Амур буенда» исемле шигырем чыкты. Буыннар авыртып, озак больницада яттым. Элек үзем укыган 35 нче мәктәпкә 9 нчы сыйныфка укырга кереп карадым. Русча уку бик авыр, елына 150 сум акча түләргә кирәк. Аны каян аласың?! Укуны ташлап, эшкә керергә туры килде. Ә шигырьләр һаман язылдылар. Еракта Тукай таҗы ялтырап торды.

1940–1949 елларда Магнитогорскидагы Сталин исемендәге Металлургия комбинатының Төп механика цехында кара эшче, сцепщик-такелажчы, строгальчы булып эшләп йөрдем. Мин эшләгән тимерчелек бүлегендә төрле зурлыктагы бомбаларның кабырчыклары чүкелде, снарядлар штампланды. 1942 елның азагына чаклы уникешәр сәгать ялсыз эшләдек. Шигырьләр языла тордылар.

Сугыштан соң, 1946–1948 елларда, эшче яшьләрдән драма түгәрәге төзеп, үзем дә берни белмәгән килеш, шул яшьләрне өйрәтеп, шәһәрнең клубларында, җәйге эстрадаларында, культура сарайларында постановкалар, концертлар куеп җенләндем. Галиәсгар Камал, Мирхәйдәр Фәйзи, Мирсәй Әмир, Әнәс Камал әсәрләрен кат-кат сәхнәгә куйдык. Без дә артистлар идек, осталык бик чамалы, талант турында сөйләп торасы да юк, Ходайга тапшырып, суфлёр артыннан кабатлап барасың. Кул чабалар иде.

1949 елда, сәламәтлегем начар булу сәбәпле, заводтан киттем. Шул елда «Совет әдәбияты» журналында «Монтёрлар» һәм «Мартен кояшы» исемле ике шигырем басылып чыкты. Берничә ай гомуми торакта комендант булып эшләгәннән соң, «Большевик» промартеленә тегү цехы мөдире булып эшкә кердем. Өч ел наряд язып, каптырма-сәдәф санап, акча, план чутлап, сатин, мамык үлчәп йөргәннән соң, бөтенләй аяктан егылдым. 1954 елның язында, таякка таянып, икенче группа инвалид булып, больницадан чыктым. Инде кая барырга?

Башкортстанның Калтасы районы Шәрип авылында яшәп яткан өлкән апама кайтып егылдым. Кәлтәй елгасы буенда урманлы, сандугачлы авыл. Урамнарда яшел чирәм, иске мәчет утыра кыйгаеп. Анысы клуб икән. Чатнатып татарча сөйләшәләр, һәр җөмләдә мәкаль, әйтем, тапкыр сүз, образлы, нәфис тел бизәкләре. Бигрәк тә кыз димләүче карчыклар теле матур: «Адәм фәрештә булмас, әрекмән кәбестә булмас инде», «Оясында ни булса, очканында шул булыр» яки «Атасына карап улын коч, инәсенә карап кызын коч», «Якты чыраем, такта чәем» һ. б.

Шул мохиттә мин яңадан терелдем, бөтенләй яңа төр шигырьләр яза башладым. Шул ярлы авыл миңа өмет бирде, юморлы тел бирде, кыз бирде, бик күп типлар, көлкеле сюжетлар бирде. Мин төннәр буе кич утырып, «чумып-йөзеп» язарга тотындым. Өлкән язучылар Афзал Шамов һәм Сибгат Хәким миңа ярдәм кулы суздылар. Балалар өчен язган шигырь китабым конкурста премия алды. 1955 елда «Совет әдәбияты» журналының 11 нче санында матур гына кереш сүз белән берьюлы тугыз шигырем басылып чыкты. Шуннан минем хәлләр үзгәрде, эшләр алга китте. Татар-башкорт газета-журналларында өзлексез шигырьләрем басыла башладылар. Ышаныч, өмет, елмаю кайтты.

1957 елда беренче китабым – «Кар сулары» чыкты, аннан соң ел саен бер кечкенә генә китабым дөнья күрә килде. 1958 елда, никах укытып, туйлап, Нәфисә исемле кызга өйләндем, шул елда мине Язучылар союзына алдылар. 1959 елда баш балабыз Раушания тугач, Заболотский исемле унөч йортлы рус авылына күчтек, бер почмагы череп янтайган кечкенә генә йорт сатып алган идек.

Бу авылда безнең гомерләрнең иң матур таңнары атты, иң матур көннәре үтте. Кышкы озын кичләрдә рус картлары – «знакумнар» белән кәрт уйнап, пасха бәйрәмнәрендә кунакка барып, ачы бал белән сыйланып, бик тату яшәдек. Шомырт исле һава, сандугачлы, кәккүкле, җиләкле урман… Заболотскийда алты ел бик күтәренке рух белән, уйнап-көлеп гомер үткәрдек. Бәби туйлары, Шәрип авылындагы кардәшләрне чакырып, аш мәҗлесләре үткәрдек, мулла вазифасын үтәп йөри торган, яшел эшләпәле, кара түбәтәйле Зыятдин абзыйны чакыртып, дога укытып, балаларга исемнәр куйдырттык. Мин авыз сыпырып хәер өләштем. Заболотскийда елмаеп-көлеп торган бик тере шигырьләр күп язылды.

1965 елда Әлмәткә күчеп килдек. Авылда һәркем һәркемне белә, шәһәрдә күршеңне белмисең. Беркатлы, тупасрак юморлы авыл шигырьләре чоры төгәлләнде. Мөнәсәбәтләр катлаулырак, уйлар тирәнрәк, сатирасы ачырак шигырьләр язылды Әлмәттә. 1970 елда мине «За доблестный труд в ознаменование 100-летия со дня рождения В. И. Ленина» медале белән бүләкләделәр. 1971 елда миңа 50 яшь тулды. ТАССР Верховный Советы Президиумының Почёт грамотасы белән бүләкләндем. Калынрак китапларым чыга башлады. 1977 елда минем иҗатым Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләгенә лаек булды. 1981 елда, алтмыш яшем тулу уңае белән, хөкүмәтебез мине «Почёт билгесе» ордены белән бүләкләде.

Кагылып-сугылып йөрмәдем, тормышлар яхшы булды, гомерләр озын булды, шуңадыр күп эшләнде. Меңнән артык шигырем һәм вак хикәяләрем китап булып басылып таралдылар.

Гамил Афзал

1982

Тынгысыз һөнәр

Берәүләргә бәйләм-бәйләм гөлләрем бар,

Берәүләргә төртеп-төртеп көлгәнем бар;

Җырлыйм да мин, зурлыйм да мин,

                 хурлыйм да мин,

Нишлим инде, бик тынгысыз һөнәрем бар.

Нинди генә геройлар юк Җир шарында,

Күзәтәм мин яхшысын да, юк-барын да;

Герой эзләп аптырамыйм сез барында,

Гражданнар, сездән башка кемнәрем бар!

Юньсезләрне күргән чакта эчем пошты,

Көйдерерлек сүз әйтергә җенем кушты.

Ваклана, дип ачуланма, шигырь дусты,

Үзеңнең дә кимчелекләр күргәнең бар.

Юл ярмыйсың таулар кисеп, ташлар ватып,

Симерәсең күн диванда кырын ятып.

Үзеңнән зур һәр кешегә тәлинкә тот, –

Син дә герой, фельетонга кирәгең бар.

Кыя-таулар күкрәгенә менгәнем бар,

Кузгалаклы болыннарда йөргәнем бар;

Яшәү ямен, гомер ямен җаным тоеп,

Шатланырга ялкын тулы йөрәгем бар.

1959

Шундый-шундый эшләр

Әсмабикә җаным, ахирәт

Якшәмбе көн нурлы иртәдә

Койма буйларында күләгә.

Әсмабикә килә урамнан,

Уң кулына тоткан чемодан.

– Әсмабикә җаным, ахирәт,

Безнең очта сиңа ни кирәк,

Бу чемодан нигә кулыңда?

Кызыл гөлләр сибим юлыңа!

– Малайкаем, чыктым кияүгә,

Сезнең очта торган берәүгә.

– Якты булсын, Әсма, уйларың,

Котлы булсын, җаным, туйларың!

Дүшәмбе көн нурлы иртәдә

Койма буйларында күләгә.

Әсмабикә бара урамнан,

Сул кулына тоткан чемодан.

– Әсмабикә җаным, ахирәт,

Аргы очта сиңа ни кирәк?

Бу чемодан нигә кулыңда?

Алсу гөлләр сибим юлыңа!

– Сезнең очтан кайтам берәүдән,

Уңмадым мин, дустым, кияүдән.

Кияү түгел – җирән алаша,

Минем белән көн дә талаша.

Сишәмбе көн нурлы иртәдә

Койма буйларында күләгә.

Әсмабикә бара урамнан,

Уң кулына тоткан чемодан.

– Әсмабикә җаным, күз нурым,

Кайсы якка тоттың бу юлың?

– Малайкаем, уңыш бу җәйдә,

Күрше авылга чыктым кияүгә.

Кияү түгел, егет солтаны,

Кичә кичен күрдем мин аны.

Егет түгел, пешкән җир җиләк,

Ак бәхетләр телә, ахирәт!

– Якты булсын, Әсма, уйларың,

Котлы булсын, җаным, туйларың!

Берәр атна инде бу җирдә

Килен булып тордың һәр өйдә.

Пәнҗешәмбе нурлы иртәдә

Читән буйларында күләгә.

Әсмабикә ындыр ягыннан

Кайтып килә күрше авылдан.

– Әсмабикә җаным, ахирәт,

Бу авылда сиңа ни кирәк?

– Малайкаем, күңелем шатлыгы,

Кияү түгел – адәм актыгы…

   Ә анасы убыр, аждаһа,

Минем белән көн дә талаша,

Кайтам әле, алма кисәгем,

Бәдри Сәйфиендә исәбем.

*

Безнең якта чыкмый берәү дә

Атнасына алты кияүгә.

Гомер дусты, даими яр кирәк,

Әсмабикә җаным, ахирәт!

Тәвәккәл әби

«…Кәҗәбезгә печән беткән,

Колхозныкы хәләл икән,

Тәвәккәлгә тугыз җирдән

Хак Тәгалә бирәм дигән.

Хәерле кыл үзең, Хода!..» –

Гайни әби чыкты юлга.

Аның белән бергә китте,

Чана тартып, Сәрвәретдин.

Бара болар, һаман бара,

Ак кар ява һәм төн кара…

Карлы дала уртасында

Гайни әби кибән таба.

– И Ходаем, үзең сакла,

Кяферләрнең күзен капла,

Сәрвәретдин, балакаем,

Син карап тор, мин йолкаем!

Печән төяп чана тарткан

Кара төндә нинди юлчы? –

Аркасына мылтык аскан

Килде-чыкты каравылчы.

– Атам! – диде мәхәббәтсез… –

Әби калды тәһарәтсез,

Үкчәсенә китте җаны,

Басып калды хәрәкәтсез.

– Тфү, әстәгыфирулла!

Бәбекәем, Хәбибулла,

Эңгер-меңгер…

Син күр – мин күр,

Печән бирде Ходай юлда.

– Минемчә ялгышкан Алла,

Үз печәне булмаганга,

Колхозныкын җибәргән ул, –

Идарәгә җәвитсә бул!

Идарәгә әби барды,

Күзләреннән яшь чыгарды.

Ул намазчы, изге килеш…

Котыртучы шайтан, имеш.

Сәхибҗамал әбинең уйлары

Кияүләргә барып чыгам,

Бал калагы яларга;

Киленнәргә барып керсәм,

Бала бирә карарга.

Кияү бирде чәен, балын,

Шикәрен дә, борыч та;

Өйгә кайтсам, килен килгән,

Ярма сорап бурычка.

Көзге катык, көмеш кашык

Киявем белән кызыма,

Язгы катык, ярык кашык

Киленем белән улыма.

Гөнаһ шомлыгы

Салмак кына атлап, сагыз чәйнәп,

Кырдан кайтып килә Бибизәйнәп;

Балак очкайларын кысып бәйләп,

Яртышар пот бодай салган шәйләп.

Төенчеген салып иңсәсенә,

Урам уртасына җиткәч кенә,

Гөнаһ шомлык икән, коткар, Ходай:

Зәйнәп итәгеннән акты бодай!

Тавыклар җыелды, табыш күреп,

Шау-шу килде урам, этләр өреп,

Агай-эне, җегет-җилән көлде,

Бәхетсез башкае ниләр күрде!

Түзмәгән бит ярты сәгать кенә,

Харап итте эшне сәдәф кенә:

Өзелеп китеп, каһәр суккыры ла,

Кәтүк җебе генә тоттырды ла!

Идарәдә җыелыш

Идарәдә җыелыш бара.

Парторг Харис сүз ала:

– Ну, иптәшләр, социалистик

Ярыш ачыйк, – ди, – үзара.

Трибунага кәгазь тоткан

Чыга әби Бибиҗиһан:

– Иптәшләр, – ди, – менә монда

Минем картым Әхмәдулла.

Мин ярышам картым белән,

Эш ысулын, шартын беләм.

Ул да миңа җитди карар.

Һәм башкалар, һәм башкалар…

Бибиҗиһан эшчән кеше,

Сөеп эшли колхоз эшен;

Сүз җаеннан әйтсәк ярый,

Фермада ул бозау карый.

Аның карты Әхмәдулла,

Кем әйтмешли, дөрес юлда,

Конюшнидә иртә-кичен,

Зур начальник атлар өчен.

Әхмәдулла, әйтү кирәк,

Салып кайта сирәк-мирәк,

Шулай да бик тату алар.

Һәм башкалар, һәм башкалар…

Бибиҗиһан кызып китә,

Су эчә дә дәвам итә:

– Безнең тормыш алга бара,

Минем картым артта кала.

И ходаем, үзең кичер,

Минем картта иске фикер,

Хатыннарга чүбек баш, ди,

Кыска акыл, озын чәч, ди.

Шешә төбен ялаштыра,

Хатын-кызга караштыра,

Тәнкыйть сүзе үтми аңар.

Һәм башкалар, һәм башкалар…

Карты белән Бибиҗиһан

Кайтып бара җыелыштан,

Үпкә катыш әйтә шунда

Карчыгына Әхмәдулла:

– Акча җыйдым калын төргәк,

Алырга дип сиңа күлмәк.

Ачу китердең, карчыгым,

Хәзер инде тот капчыгың!

Уйланыр ул Әхмәдулла,

Онытыр ул ачуын да,

Сабак өчен рәхмәт әйтеп,

Күлмәк алыр карчыгына.

Имин булсын бу дөньялар,

Тату гына яши алар.

Күп сөйләндем, инде ярар.

Һәм башкалар, һәм башкалар…

Ялкау кызлар

Син дә урта белемле лә,

Мин дә урта белемле шул;

Вузга кереп булмагачтын,

Нишләтик ул белемне!

Әнкәй, акча яумас микән,

Кесәгә таммас микән шул;

Маникюр ясатыйм әле,

Инженер алмас микән.

Алъяпкыч кесәләре, аһ,

Маскарад кичәләре, аһ…

Без кайчан булырбыз икән

Начальник бичәләре, уф!

Сабирҗан хаты

Сез ки гыйззәтле вә хөрмәтле дип,

Язып тормыйм сиңа, Шакирҗан,

Ә просто

Сәлам сиңа бөтен колхоздан!

Безнең колхоз яхшы эшләп бара,

Бездән читтә йөри начарлык,

Ә мин, туган, хәзер начальник.

Иң старший конюх булып киттем,

Конюшнине миңа бирделәр,

Бу Сабирҗан абзый гына эше,

Ышаныгыз аңа, диделәр.

Махы бирмә, Сабир малай, димен

Үз-үземә. Әмма эшемдә

Гаеп тапмый әле беркем дә.

Ә шулай да җиңгәң, бозау карап,

Миннән узып китте, чукынган, –

Мәскәү күреп, күргәзмәдә булып,

Йөреп кайтты колхоз чутыннан.

Уңыш яхшы булды, алты кило

Иген бирдек хезмәт көненә,

Клуб салдык, автомобиль алдык, –

Карап кына торчы үзенә…

Яшел калай белән түбә ябып,

Мәктәп салдык, малай, нараттан.

Ә начальник абзаң

Идарәгә йөри пар аттан.

Ил яшәрә, безнең иске авыл да

Танымаслык булып яңарды.

Карт топольләр шаулый җил-давылда,

Хәтерләтеп үткән заманны.

Туган җиребез чиксез байлык саклый,

Каян белә кеше барысын да?

Геологлар быел нефть тапты

Безнең колхоз җире астыннан…

Яшәрәсе килә, гомер ямьле,

Матурлана тормыш көн саен,

Бер син генә безнең арабызда

Күренмисең, Шакир дускаем.

Сагынырсың әле, бер кайтырсың,

Сагынмыйча булмый, күреп тор.

Кайтып килсәң, безгә кеше кирәк –

Бозау фермасына дирехтыр.

Бер эләксәң кайтып, ычкынмассың,

Җибәрмәбез сине авылдан.

Хезмәтеңдә зур уңышлар теләп,

Кайнар сәлам белән Сабирҗан.

Уку вакыты

Дус-ишләрем, күңел салыгыз шаян җырга,

Безнең гомер бүленәдер ике чорга:

Беренчесе диплом өчен уку чоры,

Икенчесе: белемнәрне оныту чоры.

Акыллылар киңәшенчә уку тиеш

Ак биләүдән аксакалга чаклы, имеш.

Гадел эшкә сәбәп

Хатын китте. Аерылыштык. Үч алырга

Уйламыйм да, гадел бит мин. Шушы көндә

Приказ бирәм МТСтан чыгарырга

Атасын да, абыйсын да, сеңлесен дә.

Пычак телле тәнкыйтьчеләр – начар халык,

Бездә, имеш, яши туган-тумачалык.

Җитәр инде, төзәлергә вакыт җитте.

Гадел эшкә сәбәп булып, хатын китте…

Аклану

Тәнкыйтьче:

– Нигә туң белән китап яздың,

Кулга тоткач, кулым өшеде?

Язучы:

– Телем түгел, үзем туңа яздым,

Кыш иде бит, малай, кыш иде.

Тәнкыйть сөймәүче Күркә

Кошлар абзарында Ата күркә

Эш турында ялгыш фикер йөртә:

Кабинетта утырып кич һәм иртә,

Телефоннан сөйләп гомере үтә.

«Мин җитәкче, үзем беләм» диеп

Кабарынып йөри, түшен киереп,

Тәрәзәдән карый, чәчен тарый,

Абзар ремонтлауга салкын карый.

Секретаре Ана үрдәкбикә

Белән

   көн дә театрга китә,

Премия яза, кемгә дисең,

Секретарьга, матур күзләр өчен.

Җитәкченең эшен тәнкыйть итте,

Киртә өстенә менеп, Әтәчетдин:

– Коллегалар, безнең Ата күркә

Эш эшләми, фәкать күзлек сөртә.

Тавыкларга җим табагы сорап

Язган заявкабыз айлар буйлап

Сукно астында ята.

Иптәш Ти-ти

Җимне җирдән чүпли.

         Ки-кә-ри-ки!

Сүз алды Каз:

– Эшләр начар бит,

Күп салгалый иптәш начальник.

И кычкыра безгә, и акыра…

Авызыннан исе аңкып тора.

Матур гына хатыны була торып,

Ана үрдәк белән… Моральсезлек!

Иске абзар, һаман ярык улак,

          кыйгак-кыйгак!

Икенче көн. Приказ:

«Саботажник

Әтәчетдин белән Ата казны

Эштән куарга!

Бибитавык белән Бибиказга

Яшь кияүләр итеп дәртле язда

Карга иптәш белән Чәүкә иптәшне куярга!

     Кошлар начальнигы: Ата күркә.

     Секретарь: Ана үрдәкбикә».

Кашларым тарткан иде

Сөйгәнем кайткан иде,

Кашларым тарткан иде,

Йөрәгемдә яз гөлләре

Чәчәкләр аткан иде.

Батыр да кебек үзе,

Матур да кебек үзе,

Сөям, диде, алам, диде,

Алыр да кебек үзе.

Туй ясыйк, ди, бу җәйдә,

Мин ашыкмыйм кияүгә.

Бер нәрсәгә хәтерем калды:

Ордены юк берәү дә.

Хәерниса, Гөлниса –

Бары да аңа күз кыса,

Әллә инде ярар микән

Барып куйсам югыйсә?!

Килеп күреште иртән,

Шинелен дә салмыйча,

Ни кыланып йөри икән,

Бер орден да алмыйча?

Кыюсыз Габдулла

Суга барган чак булса,

Судан кайткан чак булса,

Тамак кырып калмас иде,

Яратмавы хак булса.

Итегенең кунычларын

Сыдырып салган була;

Түбән очтан өч урадым,

Сызгырып калган була.

Җаның көйгән чак була,

Янып сөйгән чак була;

Нигә инде өзеп кенә

Әйтми икән Габдулла?

Шофёр

Өзгәләнмә, күңел, ташла, җитәр,

Соңга калды синең ай-һаең!

Инде көләр, адәм хуры итәр,

Харап кына булды башкаем!

Каткан куллы шофёр башың белән

Агроном кыз сиңа пармыни!

Аңа хатлар килә бөтен илдән,

Ә соң сиңа почёт бармыни!

Дәртләнде бит күңел, җилкенде бит

Хат язарга шуңа дөньяда;

«Фәлән-фәлән егет гашыйк…» диеп,

Кесәсенә салдым, дивана!

Инде үлем, юлда очратсаң,

Читкә генә карап узарсың.

Ул галим кыз, ә син майга каткан

Кулларыңны кая куярсың?!

Кино бара. Гарьлек! Янып-пешеп,

Мин утырам посып иң артта.

Караңгыда учка кәгазь төртеп,

Пинжәк итәгемне кем тарта?..

Чыктым. Укыйм: «Дустым, йөрәк янгач…».

Канатланып китте өметләр.

Кайсы кызны шофёр караталмас? –

Булдыра ул шофёр, егетләр!

Кыяр-кыймас

Безнең очта яши Зөлхәбирәм,

Күзләрем һич шуны күреп туймас;

Җан калтырап, күрсәм, сәлам бирәм,

      Кыяр-кыймас,

      Кыяр-кыймас.

Нинди бәхет әгәр миңа барса,

Ничек сөяр идем хатын булгач;

Күргән саен янып сөю арта,

      Кыяр-кыймас,

      Кыяр-кыймас.

Ул клубта бии Гариф белән,

Көләч йөзле, матур, кашы кыйгач,

Мин елмаеп кына якын киләм,

      Кыяр-кыймас,

      Кыяр-кыймас.

Танцы бетте, алар бергә кайта,

Яхшы беләм: алар гади юлдаш.

Яхшы беләм: ул мине ярата,

      Кыяр-кыймас,

      Кыяр-кыймас.

Сөйгәнемне, малай, Салих алды.

Алар китте. Кайгым эчемә сыймас…

Йөрәкләрем өзелеп карап калдым,

      Кыяр-кыймас,

      Кыяр-кыймас.

Ак бәхетләр телим мин аларга,

Берсе – ярым, берсе дусым булгач.

Читен икән яшәү дөньяларда,

      Кыяр-кыймас,

      Кыяр-кыймас.

Тотып җибәр, апаем…

Баш төзәтеп ара-тирә,

Баш авырткач, ава-түнә,

Бригадага эшкә әйтергә,

Урам буйлап Ахун килә.

Капка бикле, тәрәз ачык:

– Харис агай, басуга чык!

Тәрәзәдән кул күренә,

Стаканы мул күренә;

– Фани дөнья эше бетмәс,

Күңел ачар чаккаем, – ди, –

Тәнгә сихәт – тәңкә сыйфат,

Тотып җибәр, апаем, – ди.

Авыз итеп ара-тирә,

Ахун килә ава-түнә.

Капка бикле, тәрәз ачык:

– Латыйп агай, басуга чык!

Тәрәзәдән кул күренә,

Стаканы мул күренә:

– Ахун, малай, сүгенмә, – ди, –

Чыгып булмый бүгенгә, – ди.

Авыз итеп ара-тирә,

Ахун китә ава-түнә.

Капка бикле, тәрәз ачык:

– Шакир агай, басуга чык!

– Кунак җыйдым өем тулы.

Бүген бездә бәби туе, –

Чыгып булмый бүген генә.

Тотып җибәр берне генә!

Авыз итеп ара-тирә,

Ахун килә ава-түнә.

Капка бикле, тәрәз ачык:

– Сара җиңги, басуга чык!

– Вакыт юк бит, апаем, – ди, –

Товарымны сатаем, – ди. –

Самогоным яхшы, диләр,

Бер стакан салып җибәр!

Миндә бетмәс, мичкә кипмәс,

Тагын берне кагып җибәр…

Авыз итеп ара-тирә,

Ахун китә ава-түнә.

Җире белән – урыны белән,

Җиргә ятып борыны белән,

Ахун йоклый, төшләр күреп,

Төрле мәзәк эшләр күреп:

Аңа, имеш, сөенә-сөенә,

Мәскәү абзый медаль бирә.

Өф-өф итеп…

Малай туды безнең. Нинди шатлык!

Икебезгә уртак бәхет таптык.

Сокланабыз аңа исебез китеп,

      өф-өф итеп,

      өф-өф итеп.

Егет үстерәбез туган илгә,

Мондый асыл малай бездә генә.

Тирбәтәбез йоклаганын көтеп,

      өф-өф итеп,

      өф-өф итеп

Затлы кием, ефәк аңа гына,

Тәмле-татлы нәрсә тамагына.

Тәпи йөри башлый яңа гына,

      тып-тып итеп,

      тып-тып итеп.

Малай үсә. Буе, яше арта,

Бәби чагы инде калды артта.

Күн диванга ятып «Казбек» тарта,

      пыф-пыф итеп,

      пыф-пыф итеп.

«Әни, давай, миңа шиблет кидер,

Алыгыз миңа заграничный нидер!

Әти, давай, папироска йөгер,

      лап-лап итеп,

      лап-лап итеп!»

Йөгерәсең, кала тузан тузып,

Автомобильләрне юлда узып,

Магазинга, магазинга тизрәк,

      «Казбек» кирәк,

      «Казбек» кирәк!

Яңа мода костюм тапты уйлап,

Газиз парәң булгач, бостон юллап,

Йөгерәбез икәү урам буйлап,

      анда лап-лап,

      монда лап-лап.

Укырга җибәрдек, бармый анда,

Безнең сүзне алмый искә-санга,

Коньяк эчә хәзер ресторанда,

      голт-голт итеп,

      голт-голт итеп.

Матур кызлар белән прәннек ашый,

Акча сорап безгә допрос ясый,

Бирми торсаң, хәзер кыйнап ташлый,

      дөп-дөп итеп,

      дөп-дөп итеп.

Җыелыштан соң уйлану

…Собраниедә йолкыш Габделбарый

Мине тәнкыйтьләргә кереште.

Кадеремне белми, әйдә, ярый,

Мин онытмам әле бу эшне…

      кәнишне!

Үзен сөя, имеш, ә кем сөйми,

Саттаров та телгә килеште;

Җаббаров та шулар көен көйли, –

Язып куйыйм әле бу эшне,

      кәнишне!

Ул малайлар пүскәй кычкырсыннар,

Көз көне санарбыз чебешне.

Бу абзагыз сезне бәреп егар!

Болай гына куймыйм бу эшне,

      кәнишне!

Иртәгә үк куып чыгарырга

Пычак телле шадра егетне!

Миңа каршы гауга кубарырга,

Мин күп күрдем андый җимешне,

      кәнишне!

Партком, цехком миңа каршы чыга,

Коры тотам, ахры, мин эшне,

Может, миңа азрак йомшарырга,

Әзрәк юл куярга тиешле,

      кәнишне?..

Хатын да бит мине кушбугаз, ди,

Халык сүзен тыңлау килешле.

Үч алырга йодрык кызган иде,

Куеп торыйм, ахры, бу эшне…

      кәнишне?!

Дипломлы кәләш

Вакыт җиткән аңарга

Кияү эзләп карарга;

Агроном дипломы белән

Катык сата базарда.

Вак-вак атлаган була,

Урам таптаган була.

Ә анасы, безгә кереп,

Кызын мактаган була.

Гуртка барасыңмыни,

Бирнә аласыңмыни?

Кияү чыкмаган кызыңны

Миңа тагасыңмыни?

Кино килгән, кино килгән…

Малай-шалай сөенеп йөри,

Беләсезме шатлык нидән? –

Авыл шаулый, авыл гөрли:

– Кино килгән, кино килгән…

Сөенделәр җегет-җилән:

Яхшы хәбәр, җилле хәбәр.

Инде безгә бүтән кино

Күреп булмас көзгә кадәр.

Кызлар өчен ямьле көннәр,

Курчак кебек киенделәр.

Җиңгиләр дә сөенделәр,

Дәртләнделәр яшь киленнәр.

Правлениегә халык тулды,

Кәнсә эче гөрли генә.

Гайнан абзый акча җыйды,

Билет-фәлән бирми генә.

– Кәгазь майлы боткамыни,

Билет сезгә чурткамыни;

Өйгә кайтып киткәндә,– ди,–

Ташлыйсыз бит идәнгә,– ди.

Утырабыз кино көтеп,

Көнбагышны учлап тетеп;

Төкерәбез уңга-сулга,

Теф-теф итеп, теф-теф итеп.

– Гайнан абый, нинди кино?

– Башла инде, унбер тула!

– Җәмәгатьләр, хәзер була

Сезнең алда «Волга-Волга».

– Әйдә, бөтер, Гайнан абый!

– Әйдә, төкер, Гайнан абзый!

Егерме ел карый-карый,

Эч пошканда, ул да ярый.

– Киноң шундый җүнсезмени,

Артистларың телсезмени:

Иреннәрен селкетәләр,

Сөйләшмичә ни көтәләр?

Гайнан әйтә: – Товаришлар,

Күп сөйләшеп бу артистлар

Карлыкканнар, шуңа алар

Сөйләшмиләр, бичаралар.

Карый-карый тәмам алҗап,

Сигез тапкыр лента ялгап,

Өч бүлеген бетергәндә,

Мотор тынды бөтенләйгә.

Гайнан әйтә: – Мотор янган,

Бер шөребе төшеп калган,

Ардым инде үзем дә,– ди,–

Җитеп торыр бүгенгә,– ди.

Калганнарын, ходай кушса,

Моторны, – ди, – ямап булса,

Тәвәккәлләп көен-көйгә,

Күрсәтербез берсекөнгә.

Килешү

Бакчагызда нәфис гөл генә лә,

Сулар сибәр идем мин генә.

      Харис абзый, Хафизәттәй,

Сулар сибәр идем мин генә.

Бик мәслихәт күрә әткәй-әнкәй,

Сандугач та очыра баласын.

      Харис абзый, Хафизәттәй,

Сандугач та очыра баласын.

Мин һөнәрсез түгел, мал да табам,

Почёт тактасында сурәтем.

      Харис абзый, Хафизәттәй,

Язмыш шулай язган, күрәсең.

Сез, кәнишне, үзегез белерсез лә,

Сез аңламый торган түгелсез.

      Харис абзый, Хафизәттәй,

Ялгыз йөрүләре күңелсез.

Кичә генә бардым шәһәргә лә,

Ефәк күлмәк алдым мәһәргә.

      Харис абзый, Хафизәттәй,

Ефәк күлмәк алдым мәһәргә.

Без килештек, сездән рөхсәт кирәк,

Фатихагыз кирәк яшьләргә,

      Харис абзый, Хафизәттәй,

Пар күгәрчен кебек яшәргә.

Авыл клубында концерт

Фокус күрсәтүче чибәр егет,

«Карагыз, мин бик тиз байыйм» диеп,

Кузгалмыйча баскан урыныннан,

Акча койды авыз-борыныннан.

– Күр әле, карт, – диде кемдер берәү, –

Менә Айсылуга асыл кияү.

Утырыр идек акча санап кына,

Кияү байлыгына карап кына.

Шуннан егет, төрле юк-бар сөйләп,

Кулына алды ике төпсез чиләк.

Берсе эченә берсен каплады,

Шуннан товар чыгара башлады…

– Улым, – диде шулчак Шәкүр бабай, –

Ай-яй, ансат мал табасың, малай.

Чыгарчәле шуннан ансат кына

Сыерларга ферма ясап кына.

Безнең председатель Сафа куштан

Бушатырга мачтыр юкны буштан.

Хикмәт чыкмый аның, ә син оста,

Ярдәм итче шуңа, пожалыста!

Сәләхетдин абзый сүзләре

Дүрт малаем дүрт урында,

Газетта алар турында

Язалар, сөенә күңел,

Мактанып әйтү түгел.

Алар район күркесе лә,

Начальниклар дүртесе дә,

Сокланып туймый күңел,

Мактанып әйтү түгел.

Кабинетта уңга-сулга

Кычкыралар телефонга,

Мал табалар бик җиңел,

Мактанып әйтү түгел.

Базарга да левковуйда,

Абзарга да левковуйда,

Башкалага күчү уйда,

Мактанып әйтү түгел.

Бер министр кызын димли,

Кызы фәрештәгә тиң, ди,

Ләкин малай, кирәкми, ди,

Мактанып әйтү түгел.

Бер төрик әле, Сәйфулла,

Янчыгым юк минем монда,

Калган акча сандыгында,

Мактанып әйтү түгел.

Карчык белән без икәү

Өй каршында тупыл үскән,

Тәрәзәдән кояш төшкән.

Әнкәләре белән түрдә

Чәй эчәбез икәү бергә.

Чәй эчәбез шикәр кабып,

Үткәннәрне искә алып:

– Шөкер, – дибез бер-бер артлы, –

Кишер чәе бәрәкәтле!

Карчык минем уңган нәрсә,

Аш-су фәлән әзерләсә,

Бәлеш-мазар чамаласа,

Телең йотма, шәйләп аша!

Кырык еллап тату торып,

Хәлле генә тормыш корып,

Берсе-берсе баһадирдай

Үстердек без алты малай.

Тәмле уйлар, татлы уйлар

Кунак булды безнең өйдә:

«Яшь киленнәр, ямьле туйлар

Шатлык алып килер безгә.

Йортлар салып шыңгырдатып

Чыршы белән, нарат белән,

Тарантаслар зыңгырдатып,

Туйга китсәк пар ат белән…

Әнкәләре ефәк кигән,

Көмеш кашык балда-майда,

Йөрербез без карчык белән

Бер малайдан бер малайга…

Килеп керсәк, менә кемнәр,

Урын түрдә, аста мендәр.

– Сый бар иде бик бәләкәй,

Җитешегез, әткәй-әнкәй!

Безгә пачут, безгә хөрмәт,

Кызылымы, акмы кирәк!

– Эһем-эһем, әйдә, ярар,

Исәнлеккә, балакайлар!..»

Тәмле уйлар, татлы уйлар

Кунак булды безнең өйдә.

Яшь киленнәр, ямьле туйлар

Күренмәде әле безгә.

Хәстәрлисең югын-барын,

Һәркайсына кием-салым.

Укып чыккач, кеше булгач,

Кая синең малайларың?

Олактылар калаларга,

Җайлы эшкә, чиста эшкә.

Ятим калган ихатада

Кычыткан да әрем үсә.

Туганкай, инде нишләргә,

Үпкәлибез бу яшьләргә,

Калдык колхозда эшләргә

Карчык белән без икәү.

Шәрифулла күршем белән

Әмма ансат һөнәр таптым,

Баеп ятам җайлап кына.

Бура чаптым, бура саттым –

Файда калды байтак кына.

Караңгы төн, кара урман,

Атым белән барам юлдан.

Бу урманда күпме агач

Китте инде минем кулдан…

Кисәм чыршы, кисәм нарат,

Үзем карыйм уңга-сулга.

Мылтык асып, усал карап

Килеп чыкты Шәрифулла.

– Нигә боздың син законны?

Хәзер язам пыртакулны!

Рапорт бирәм начальникка,

Әзерләп куй биш йөз сумны!

– Абзыкаем, Шәрифулла,

Үзең күрше, үзең кода;

Каршы торма минем юлда,

Ярты литр менә кулда!

Үзең өчен караштыр җай,

Хөкүмәт ул болай да бай.

Адәм кулы кисә торыр,

Урман һаман үсә торыр.

Моның чаклы кем дә чиртә,

Харап икән ике киртә!

Татулыкка ниләр җитә,

Тотып җибәр исәнлеккә!

– Мөмкин түгел һич, знакум,

Каты, малай, монда закон;

Берне генә авыз итсәм…

Ачы да соң, нәләт төшкән!

Штубы син юлны кара,

Күренмиме кеше-кара,

Тагын берне авыз итсәм…

Ай-яй, ачы, нәләт төшкән.

Мин күрмәгән, син белмәгән –

Башың азат мең бәладән.

Ходай саклап эләкмәсәк,

Тыныч кына булыр яшәп…

– Ярый, сау бул, Шәрифулла,

Сагындырма, ялындырма;

Кагылгала иртә-кичен,

Сындырырбыз мәгәричен!

Караңгы төн, кара урман,

Шыпырт кына кайтам юлдан.

Йөри торгач, бәхетсезлек

Килде чыкты, Ходай орган.

Кем уйлаган, кемнәр белгән,

Бәла тактым бу башыма, –

Шәрифулла күршем белән

Килеп бастык суд каршына.

Тапсак – сигез, бүлсәк – тигез,

Белгән идек дөнья җаен;

Инде хәзер нәрсә дибез,

Шәрифулла абзыкаем?!

Тема юк

Юл читендә читәннәр,

Койма юк.

Җырлар идем читәнне,

Тема юк.

Иске амбар утыра

Кыйгаеп,

Язар идем шул турда,

Тема юк.

Юлдан олау шуыша

Озаеп,

Ике әтәч сугыша,

Тема юк.

Ике абзый, баскычка

Таянып,

Ачы махра пыскыта,

Тема юк.

Басуларда, яланда

Кызу эш,

Ялкау йоклый саламда,

Күреп төш.

Уятмадым кешене, –

Ни гаеп!

Кыза бодай көшеле,

Тема юк.

Елга буена киләм

Моңаеп,

Туктап тәмәке төрәм,

Тема юк.

Урамда да тема юк,

Йортта юк.

Миндә, ахры, талант та,

Чорт та юк!

Механик кемне сүгә?

– Нәләт кенә төшсен тракторга,

Шундый җебегән, шундый булмаган,

Кичә генә чыгып китте кырга,

Бүген әнә тагын туктаган.

Тагын буксир белән монда сөйрәт,

Тазарт, чистарт маен, балчыгын!

Может, аңа яңа запчасть кирәк?

Мало ли что,

Тотсын капчыгын!

Кайчан гына ремонтта булды,

Тагын ремонт сорый, әшәке!

Аның өчен миңа выговор кунды,

Тфү, сабаке!

Тәмәкене ташлаганда

Тәмәкене зарарлы, ди, врач,

Ә ник тарта үзе алай булгач?

Алдаша, конечно, ну шулай да

Ташларга уйладым мин бу айда.

Хатынга да шуны әйтеп куйдым,

Янчыкны син, хатын, җыеп куй, дим,

Шырпы, кәгазь, тәмәкесе тулып,

Күренмәсен күзгә шайтан булып!

Ихтыярым җитте, таптым җаен,

Тәүфыйк арта, малай, сәгать саен.

Ишек бикләп утырам, сынап көчем,

Тарткан кешеләрне күрмәс өчен.

Ташлап булмый, диеп әйтмә юкны!

Ихтыяр, дим, әллә бездә юкмы!

Түз йөрәгем, димен, кичкә кадәр,

Премия бирәм, түзсәң әгәр.

Йөрәк түзде шулай кичкә кадәр,

Түзгән өчен наград сорый, каһәр,

Вәгъдә булгач, димен, йөрәк, тукта, –

Бер төрәбез, әйдә, хатын юкта.

Автор киңәш итми…

Арып көндез эш белән,

Түшәк җәеп кич белән

    Йоклый бирсен карт-коры.

Гыйшык-мыйшык уй белән,

Чыгып китте юл белән

    Бу сүзләрнең авторы.

Ире эштә булсачы,

Үзе көтә булсачы,

    Бакча туры, өй туры…

Озак шакып тормады,

Серенада җырлады

    Бу юлларның авторы.

Берәү чыкты ишектән,

Танып булмый ничек тә,

    Монда төшми ай нуры.

Кем икәнен күрмичә,

Чәчәк сузды белмичә

    Бу юлларның авторы.

Яңак янды чалт итеп,

Ут күренде ялт итеп,

    Әйтим инде туп-туры:

Мескенем, таеп һуштан,

Чәчрәп төште баскычтан

    Бу юлларның авторы.

Имансыз Габделәхәт,

Тимер куллы кабахәт,

    Мылтык белән аткыры…

Ирле хатын янына

Киңәш итми барырга

    Бу юлларның авторы.

Урынбасар булу яхшырак

Киңәш итәм: җәфа чигеп йөрмә,

Һөнәр эзләп йөрмә аптырап.

Яхшы гына оклад килгән җирдә

Урынбасар булу яхшырак.

Шәп кабинет. Өстәл. Йомшак диван.

Телефонын бор да шылтырат.

Җаның тыныч булган җирдә, туган,

Урынбасар булу яхшырак.

Бер эшне дә үзең хәл итмисең,

Берни өчен җавап бирмисең.

Эшләр хөрти китсә, мин күрмәдем,

Мин начальник түгел бит, дисең.

Рәхәт. Җылы. Тыныч. Оклад килә.

Елына бер чыгып доклад сөйлә, –

Начальникка күрен ялтырап,

Урынбасар булу яхшырак.

Карт егет хәле

– Балакаем, Гайфулла,

Сиңа утыз яшь тула.

Үзе чибәр, үзе зирәк

Килен алырга кирәк!

Сәлимгәрәй Саҗидәсе,

Сәләхинең Сагыйдәсе,

Сәйфелмөлек Сәкинәсе –

Бары да сиңа бик киләсе.

Балакаем, Гайфулла,

Миңа алтмыш яшь тула.

Эшкә оста, теле кыска

Килен алыйк, пожалыста!

Шакир агай Шакирәсе,

Гали агай Галимәсе,

Вафа кызы Васыйлә –

Бары да барырлар сиңа.

Кашың да кара синең,

Күзең дә кара синең,

Чәчәк кебек яшь гомерең

Әрәмгә кала синең.

Әхмүш кызы Оркыя

Кулларыннан гөл коя;

Балакаем, Гайфулла,

Шуны алсак, ни була?

– Хат язмаган дисеңме,

Сүз кушмаган дисеңме;

Әллә сиңа әйтмәгәч тә,

Күз кысмаган дисеңме?

Сафа кызы Мөршидә,

Садыйк кызы күршедә;

Барсына да каш сикерттем, –

Каш сикертми берсе дә.

– Яшең узгач илледән,

Сакал булыр билеңнән.

Картайганчы йөрерсеңме

Буйдак булып, җебегән!

Бар иде түрә чаклар…

Ансат кына бәхет килде,

Сайладылар хуҗа итеп.

Зур начальник булыр көнне

Йөри идем күптән көтеп.

Председатель – җилле исем,

Килеп кара, тиеп кара…

Кабинетка керер өчен

Әллә кемнәр чират тора.

Фикус-кактус гөлләр тездем,

Күн диваннар уңда-сулда,

Кәнсәләрне шәпләп төзедем –

Көнләшерлек министр да.

Сигез төрле каләм алдым,

Нигә кирәк – үзем беләм:

Зәңгәр белән приказ язам,

Имза куям кызыл белән.

Авылларга сирәк киләм,

Аны-моны эчми генә,

Бригадирга әмер бирәм,

Тарантастан төшми генә.

Төрле чүп-чар эшләр белән

Ваксынырга теләгем юк.

Власть кулда, кодрәт кулда,

Телим – борам, теләмим – юк.

Тирләп-пешеп көн күрергә!..

Хезмәт майлы боткамыни?!

Кырда йөреп интегергә –

Телефоннар чорткамыни?!

Алло, димен, Нәҗми агай!

Комбайнга нажми давай!

Сәйфетдинов, давай-давай!

Шәмсетдинов, давай-давай!

Кабинетта гомер сөрәм,

Кәеф-сафа уйлап кына,

Агроном кыз Дания белән

Гыйшык-мыйшык уйнап кына.

Көз җиткәч, авылга килдем,

Аны-моны эчми генә.

Басуларны карап йөрдем,

Тарантастан төшми генә.

Бәрәңгеләр, чөгендерләр

Кар астында калды, диләр.

Солы, борчак, арыш, бодай

Бөтенләй бирмәгән ходай.

Биргәнен дә җилләр койган,

Төшкәнен чыпчыклар җыйган.

Безгә калган бары инде –

Ике капчык тары инде…

Шуннан миңа пупал, дустым,

Кабинеттан очып чыктым.

Хәзер атлар сараенда

Мин, ызначит, каравылда.

Лавка алдында күләгәдә…

Әмма рәхәт безнең чорда,

Колхозчылар чыкмый кырга.

Сөрә, чәчә, ура, җыя

Ике малай тракторда.

Лавка алдында күләгәдә

Утырабыз бүрәнәдә.

Читкә бормый игътибарны,

Сөйләшәбез юкны-барны.

Тикшерәбез бөтен урам:

Кемнәр эчкән, ничә грамм?

Агай-эне, товарищлар,

Бүген кайда магарыч бар?!

Тракторны өйрәнәбез,

Тракторны йөртәләбез.

Тракторны иртәгә без

Көл ташырга җибәрәбез.

Утын кирәк мәктәп өчен,

Кыш көнендә ягар мичен.

Утынга, дим, шайтан алсын,

Трактор бармый кем барсын!

Ә үзебез күләгәдә,

Лавка алдында бүрәнәдә,

Читкә бормый игътибарны,

Сөйләшәбез юкны-барны.

Тракторлар эшли бирә,

Салам ташый, тирес түгә.

Хатын-кыз җиләк сатарга

Бездә бара тракторда.

Бер әбигә томау төшкәч,

Иртә-кичен газап чиккәч,

Больницага озатырга

Туры килде тракторга.

Лавка алдында күләгәдә

Утырабыз бүрәнәдә.

Ну, егетләр, сирәк-мирәк

Безгә, ахры, эшләү кирәк.

Ревизор көткәндә

Бер җитәкче өстән хәбәр итте:

– Сәйфетдинов, артык шапырма,

Ревизор, – ди, – синең янга китте,

Саклана күр Алла хакына!

Бик мәслихәт булды алдан белгәч,

Алдан күреп куйдым чарасын.

Койрыгыңа килеп баскач кына

Тыз-быз чабып кая барасың!

Эреле-ваклы төрле гөнаһларны

Кәгазь белән күмдек пөхтәләп:

Приказлар, акт, протоколлар,

Сводкалар яздык дистәләп.

МТСым сәгать кебек эшли,

Бөек уйлар килде башыма:

Себерттереп куйдым һәммә төшне,

Көлеп тора һәрбер машина.

Йөз ел яткан чүпне көрәп түктек,

Комнар сиптек. Тәртип хилафсыз.

Кабинетта утырам… Идеально!

Хур кызыдай пакь һәм гөнаһсыз.

Ревизорга, димен, нәләт төшсен,

Ашмады бит эшем гамәлгә…

Көттем-көттем,

Күпме михнәт чиктем,

Эшем генә китте әрәмгә.

Килмәде.

Ата белән бала

Бала:

– Калынымы, юкасымы,

Кайсы китап яхшы, әттә?

Ата:

– Кенәгәнең иң асылы —

Сберкнижке, әлбәттә.

«Йөз дә кырык яшьлек бабакайның…»

* * *

Йөз дә кырык яшьлек бабакайның

Бик кайгылы бүген ак йөзе;

Туксан ике яшьлек кызы үлгән,

Әрәм генә булган яшь көе.

Без ким түгел кешедән…
(Безнең авыл такмаклары)

Күрше колхоз клуб салды,

Байый, яңара тора.

Безнең клуб – иске мәчет,

Ул да аварга тора.

Күрше колхоз ферма салды

Шыңгырдатып нараттан;

Безнең ферма түбәсенең

Саламын җил тараткан.

Күрше колхозның атлары

Уйнап тора чабарга;

Җиксәк-чыксак аксак-туксак,

Безнең атлар алама.

Күрше персидәтель чаба

Легковойда такырдан;

Ә безнеке җәяү йөри,

Тарантасы ватылган.

Күрше колхозның кызлары

Эшкә уңган, чибәр, ди;

Күрше колхоз егетләре

Безгә яучы җибәрми.

Күрше колхоз Мичуринча

Эре алма үстерде;

Безнең алма агачларын

Кәҗә ашап бетерде.

Күрше колхоз кукурузын

Турап алды силоска,

Ә безнеке кырда калды,

Яхшы уңган булып та.

Җигәр идек, чыгар идек,

Булса чаптар җирән ат;

Үзебез дә ялкау түгел,

Персидәтель виноват.

Кенәгә алыйк әле лә,

Труддень саныйк әле шул;

Ялкау җитәкчене куып,

Яхшысын сайлыйк әле.

Сайладым, их, сайладым…

Шулай беркөн бер кичәдә

Күзем төште Хәдичәгә:

Биле нәзек, кашы кыйгач,

Бер бите – ай, берсе – кояш.

Гашыйк булдым бер минутта,

Йөрәккәем янды утта.

Тора-бара гыйшык бетте,

Яратмадым – тәкәрлекле…

Шулай беркөн аулак өйдә

Күз алдымда Гөлхалидә,

Биле нәзек, кашы кыйгач,

Бер бите – ай, берсе – кояш.

Карап куям ара-тирә,

Йөрәккәем ярсып тибә.

Курнос иде, янып-көеп,

Ташладым бер атна сөеп.

Шулай беркөн бер өмәдә

Гашыйк булдым Саҗидәгә.

Биле нәзек, кашы кыйгач,

Бер бите – ай, берсе – кояш.

Самавырдай җирән үзе,

Сәер карый сыңар күзе,

Кәләш түгел, әйтим туры:

Тәк просто – адәм хуры…

Менә беркөн кино бара,

Минем янда Бибисара.

Биле нәзек, кашы кыйгач,

Бер бите – ай, берсе – кояш.

Гашыйк булды сыразы ул,

Сөямсең, дип сорады ул.

Тәк ничава, шадра түлке,

Мин борылдым, селтәдем кул.

Шулай беркөн Бану җиңги

Күрше кызын миңа димли,

Туйлап кына аласы бар,

Ләкин аның баласы бар.

Баласы кыз – шунысы бик жәл,

Малай булса, тагы бер хәл.

Тфү, дидем, шайтан алсын,

Пүскәй миңа Мәрьям барсын!

Мәрьям гүзәл, чәчәк кебек,

Күз алдымда тора көлеп,

Биле нәзек, кашы кыйгач,

Бер бите – ай, берсе – кояш.

Гыйшык хаты яздым инде,

Ләкин аның Сәйфетдине

Миннән ныграк яраткандыр –

Ут чыгарды яңактан бер.

Анда-санда гүләйт итеп,

Кырык ике яшькә җитеп,

Күзең салсаң, ни күр, иптәш:

Чәч агарган, маңгай пеләш.

Бөкре карчык Бибиҗиһан

Книжкегә акча җыйган.

Уйлап-уйлап утырдым да

Йортка кердем шул убырга.

Стиляга сүзләре

Нигә безгә, культуралы булгач,

Чабаталы иске исемнәр?!

Җәләй идем, хәзер Жорж булдым, –

Оригиналь исем, дисеннәр.

Гади кеше кебек булмас өчен,

Шаккатарлык киенә кешеләр;

Тар балаклы зәңгәр ыштан кидем, –

Оригиналь егет, дисеннәр!

Ат койрыгы чаклы чәч үстердем,

Тырнакларга кызыл буяп йөрдем;

Оригиналь булган, димәделәр, –

Орангутанг булган, диделәр…

Кем хатыны диеп беләсез?

Бик әйбәтләп чәчен тарап үргән,

Кара костюм кигән, күрәсез,

Күгәрчендәй утыра кабинетта,

Кем хатыны диеп беләсез?

Телефонын бора,

Телефонга кычкыра,

Бер минут та, җаным, тик тормый.

Ярый әле миңа кычкырмый.

Үткән-сүткән булып, йомыш табып

Килеп керәм шулай,

Мин әйтәм:

– Чәйгә кайтасыңмы, сиңайтәм?

Вак начальникларны тетә теге,

Минем якка борылып карамый.

Ну, мин әйтәм, болай ярамый…

Икенче көн йөгереп килеп җиттем.

– Нельзя! – диләр.

– Как, – мин әйтәм, – нельзя, кем хатыны!

Минем хатын бит ул директор,

Может, анда берәр егеттер…

Киттем… Киттем… Киттем…

Мине тотып өйгә озаттылар,

Милиция барды артымнан.

Ну эләкте миңа хатыннан!

Икенче кат килсәм ишегенә,

Көтеп торам әзрәк бер читтә.

Ишек сабын тоткач, нишлим менә,

Йөрәк жу-у-у итә.

Ну ничава,

Кайткач килешәбез.

Чөкердәшеп бергә чәй эчәбез,

Баласын да үзе имезә.

Но шулай да власть сизелә-ә-ә!

Бик әйбәтләп чәчен тарап үргән,

Пөхтә костюм кигән, күрәсез,

Күгәрчендәй утыра кабинетта…

Кем хатыны диеп беләсез?

Минем хатын!

Чын герой

Һәр заманның үз герое була,

Ил соклана карап аңарга.

Мин дә уйлыйм бер роман язарга,

Каян яхшы герой табарга!

Шәп-шәп кенә язып тутырырга

Блокнотлар алдым төрледән.

Җиң сызганып эшкә утырырга

Герой гына кирәк бер дигән.

Герой юк шул әле.

Дәфтәрләрне

Ачу белән бәрдем өстәлгә.

Бозау эзләп чыккан малай кебек,

Чыгып киттем герой эзләргә.

Миңа ике әйбәт герой кирәк:

Батыр егет белән матур кыз.

Новаторлар булсын икесе дә,

Аларны соң ничек табарбыз?

Егет кеше батыр, эшчән булсын,

Фараз кылыйк, егет булмасын,

Эчми-тартмый торган абзый булсын,

Йөз иллегә кусын нормасын.

Дулап кайтып хатынын тукмамасын,

Ярый, әйдә, әзрәк эчсен дә,

Тик канауга ятып йокламасын,

Аунамасын шоссе читендә.

Кәеф өчен салып чыккан булса,

Урамнарда җырлап йөрмәсен, –

Алны-артны карап җырласын да

Милиция-фәлән күрмәсен.

Өйдә хатыны, бала була торып,

Ят кызларга күзен кысмасын,

Ну аулакта әзрәк кысса-кыссын,

Тик хатыны күреп тотмасын.

Өйдә кулына китап, журнал алсын,

Тезенә куеп сөйсен баласын,

Өйдә ярар, китап укымасын,

Журналыннан сурәт карасын.

Баш авырткач, прогул ясамасын,

Күрәсез, мин ничек тикшерәм;

Ну, чирләгәч, бер көн калса калсын, —

Справка алсын фельдшердән.

Ә син аны әзрәк шомартасың,

Гөнаһларын кырып юасың,

Күкрәгенә «Идеальный герой –

Новатор» дип язып куясың.

Ә ул тоже уңны-сулны аңлар,

Тәүфыйк җыяр гомер буенча.

Әкрен генә коммунизмгача

Яши бирер, ходай боерса.

Хәзер инде хатын герой кирәк,

Хатын түгел, матур кыз булсын.

Ну, допустим, әзрәк шадра булсын,

Тик намусы аның төз булсын.

Ул морально тотанаклы булсын,

Без әхлакны мактап җырлыйбыз.

Ну биш-алты ухажёры булсын,

Ансын инде чутлап тормыйбыз.

Пусть сатучы булсын магазинда,

Пусть урлашсын анда аз-маз гына,

Завмаг белән роман бөтерсен;

Харап икән, кем фәрештә монда,

Гөнаһларны ходай кичерсен!

Йә инженер булсын ул заводта,

Йә комбайн йөртсен кырларда,

Ялтырата төшсәң, ярый чорт та,

Тема гына булсын җырларга.

Бик алдынгы медичканы беләм,

Культуралы, бик күп укыган;

Отпускага кайткан майор белән

Ирен ташлап качты, чукынган…

Шундый геройларны аласың да,

Черек ягын юнып ташлыйсың;

Яхшы сыйфатларын җепкә теркәп,

Типик герой тегә башлыйсың.

Һәр геройны нәкъ тормышча алсаң,

Алар төссез, тупас кебекләр.

Ал буяулар өстәп, өстән-өстән

Ялтыратмый булмый, егетләр.

Син пакьлисең аны, агартасың,

Исле сабын белән юасың,

Сабый кебек садә, һич гөнаһсыз

Фәрештәдәй коеп куясың.

Укучылар аңа ышансалар,

Чәчәк атып торыр бу каләм,

ышанмаса,

Китап укылмаса,

Егеткәем, эшең вәссәлам…

Йөрим шулай, йөрим, урам буйлыйм,

Кешеләрен күзлим каланың.

Кем булырга тиеш диеп уйлыйм

Чын герое безнең заманның.

Плакатный геройлардан ялкып,

Тере герой эзлим дөньядан –

Халык арасында эштә калкып,

Хыялымда кояш кебек балкып,

Кеше булып туган анадан.

Күрәм: юлдан күршем кайтып килә,

Сменадан чыккан алтыда;

Шайтан кебек, өсте кара тузан,

Теше генә күренә ялтырап.

– Мәгаләйкүм, күрше!

– Әйбәт кенә.

– Ашык-пошык кайтып киләсең?

– Ашыгам шул, хатын малай тапкан,

Йөрәк түзми, үзең беләсең.

Мин, туганкай, хәзер әти булдым,

Минем белән тегеләй шаярма.

Кич кер әле, тәти шешә алдым,

Тәпиен, дим, юып карарга!

Нинди бәхетле ул,

Аңа күктән

Алтын малай төшкән диярсең.

Елый-елый берәү туган икән,

Игътибарсыз ничек үтәсең!

Бәби туе.

Кердем.

Якты бүлмә,

Җиһазлары артык бай түгел.

Каршылады мине җылы өйдә

Ачык чырай белән көр күңел.

Яратышып, матур семья корып,

Бәхет тапкан гади эшчеләр,

Икесе дә көн дә иртә торып,

Кичкә чаклы учта сөял уып,

Тормыш төзи торган кешеләр.

– Әйдә түрдән, – диләр, – әйдә түрдән,

Утыр, күрше, өстәл артына,

Иптәш ходай елак малай биргән,

Тотыйк әле малай хакына,

Монсы – премия хатынга!

Бәлешеңне кара син, анасы,

Чәй эчерик тәмләп күршегә.

Коммунистик хезмәт бригадасы

Исемен алды безнең смена.

Гөрләп тора, парин, эш менә!

Әнә, улым, ыг-гы, абый килгән,

Үчти-үчти, малай актыгы…

Саубуллашып чыгып кайтып киләм,

Менә, димен, кеше шатлыгы, –

Матур семья, муллык, тыныч тормыш,

Сөйгән хезмәт, күңел сафлыгы.

Менә, димен, тема кайда икән!

(Дәфтәремне алдым өстәлдән.)

Маймылларны хезмәт кеше иткән,

Ә кешене күккә күтәргән.

Урамнарда герой эзләп йөрдем,

Базардан да чыгып эзләдем;

Хәзер белдем, чорның төп герое

Күршем генә булган икәнен!

Донжуан Ногман маҗаралары

Өйләнсәң, дус, загысына барма,

Әле, күрәм, акылың юк синең.

Акыл булыр. Тегеләй-болай алда:

Эш бар, диген,

Вакыт юк, диген.

Алгач, ошамаса, ку да җибәр,

Ә хатыннар алар муеннан!

Язылышмасаң, алимент бозына

Коерыгың катмас соңыннан.

Ул яктан мин шома егет булдым,

Намус, инсаф сүзен белмәдем.

Күбәләктәй, гөлдән гөлгә кундым,

Загысына барып йөрмәдем.

Ярый.

Шулай, чыннан гашыйк булып,

Өйләндем бер колхоз кызына.

Тора-бара бүкән кебек тулып,

Фигурасы тегенең бозыла.

Ике бала булды.

Ямьсезләнеп

Ялыктырды, малай, бу хатын.

Семья баткагында төссезләнеп,

Харап була язды бу башым,

Читтә кунып, эчеп кайтып керсәм,

Хатын тирги, күз дә ачырмый.

Бик дуламас иде акча бирсәм,

Күрәм: хатын несознательный.

Чемоданга күлмәк-ыштан салдым,

Билет алдым,

Сыздым Уфага.

Тфү, дидем,

Эткә сөяк бетмәс дөньяда.

Уфада мин тагын егет булдым,

Өстә бостон, түштә галстук.

Әминәкәй белән таныштык.

– Мине сөясеңме, Әминә!

– Әбәзәтельнә!

– Гомерлек яр булабызмыни?

– Әбәзәтельни!

Алып киттем моны таксида.

Яхшы хатын түгел, тәк сибә…

Бала булды. Хатын ямьсезләнде,

Фигурасы моның бозыла.

Ялгыштым бу кызыл ирен белән,

Кемнәр җитә Казан кызына!

Читтә кунып, эчеп кайтып керсәм,

Хатын сүгенә, күз дә ачырмый;

Бик тузынмас иде акча бирсәм,

Күрәм: хатын несознательный.

Чемоданга күлмәк-ыштан салдым,

Билет алдым,

Киттем Казанга.

Тфү, дидем,

Баш югалмас мондый заманда.

Казанда мин тагын егет булдым:

Өстә бостон, түштә галстук.

Мәдинәкәй белән таныштык.

– Мине сөясеңме, Мәдинә?

– Әбәзәтельнә!

– Гомерлек яр буласыңмыни?

– Әбәзәтельни!

Алып киттем моны таксида,

Юньле нәрсә түгел, тәк сибә…

Гомер үтә, ике бала булды,

Ике әрәмтамак тудырдык:

Берсе елак, берсе чыркылдык.

Аш пешерә хатын, идән юа,

Тегеп кигезә өскә күлмәкне.

Ә мин

Тора-тора уйлап куям:

«Нигә алдым шушы имгәкне!

Матур кызлар әле дөнья тулы,

Яшь гомерләр әрәм үтмәсен.

Илледә дә ирләр егет була,

Без табарбыз әле дистәсен…»

Чемоданга күлмәк-ыштан салдым,

Чыгып тайдым Урал ягына…

Чибәр егет чаклар ерак калды,

Яшь чакларны күңел сагына!

Бакчаларга чыгып селкенгәлим,

Кино карыйм атна кичендә.

Кызлар тирәсендә сикеренгәлим;

Каш сикертми миңа берсе дә.

Күзләр чекерәйде,

Арка бөкерәйде,

Чал сакаллар чыкты серәеп.

Күлмәкне дә юып бирүче юк,

Ник йөрим мин болай сөйрәлеп!

Чия иреннәре күз алдымда,

Кайнар коймакларны сагына-сагына

Киттем

Хатын номер первый янына.

Бала үскән.

Минем хәлне хатын ишеткән.

– Пшол! – диде миңа ишектән.

Урам ташларына абына-абына,

Майлы бәлешләрне сагына-сагына

Киттем

Хатын номер два янына.

Малай үскән.

Минем хәлне хатын ишеткән.

– Пшол! – диде миңа ишектән.

Ярар, дидем,

Бу да мәгълүм булсын!

Беренчесе, икенчесе кусын,

Хәзер инде Казан ягына

Киттем Мәдинәкәй янына.

Балакайлар мине танымыйлар,

Әти, диеп, килеп сарылмыйлар.

Минем хәлне хатын ишеткән.

– Пшол! – диде миңа ишектән.

…Ногман, димен, малай, Ногман…

Дан казанмый гына гомерең узган;

Малың да юк, кием-салым тузган.

Яшь чагында яхшы дуслар булган.

Авыл юлларында соры тузан,

Шәһәр юлларында салкын томан,

Чәчәкле болыннар,

Сандугачлы урман,

Ерак калган кәккүк тавышы сыман,

Синең өчен күптән онытылган.

Көрәшәбез

Юк сүз түгел, чынлап сөйләшәбез:

Аракыга каршы көрәшәбез.

Кайтып кына җитсен лавкәбезгә,

Ул явызны шундук бетерәбез дә.

Сәлимгәрәй җизни

Кайберәүләр җайлы урын эзли,

Озын акча эзли;

Нәкъ синең дә койрык шулай безли,

Сәлимгәрәй җизни.

Магазинда оста сату саттың,

Күңелең харам күзли;

Бер хәерсез эштә сазга баттың,

Сәлимгәрәй җизни.

Мескенләнеп начальникка чаптың,

Шәфкать эзли-эзли;

Кызыл билетыңнан колак кактың,

Сәлимгәрәй җизни.

Тагы җайлы җирдә дуслар таптың,

Җаның һаман түзми;

Кулың тик тормагач, тагын каптың,

Сәлимгәрәй җизни.

Каткан күңелең чик-чаманы сизми,

Яман уйдан бизми.

Ачуланмас идем, җаным түзми,

Сәлимгәрәй җизни.

Кызлар күңеле

Чирәмнәргә

Чык төшермим,

Урамда йөрим дә мин,

Берәүне күзлим дә мин.

Йөрәгемне

Һич төшенмим,

Сөям дә, сөймим дә мин,

Ятка сер бирмим дә мин.

Сөйгәнемә

Серләрем бар,

Серләрем сөйләшмимен,

Күрешкәч эндәшмимен.

Үзәкләрне

Өзәрлек яр,

Үзенә сиздермимен,

Үземнән биздермимен.

Ялындырмый

Яр сөймиләр,

Йөрәге янсын әле,

Күмергә калсын әле.

Үрелсә дә үптермимен,

Үзенә алсын әле,

Үземә булсын әле…

Өммеһани

Күлдә кондыз булса ни дә,

Күктә йолдыз булса ни,

Булмаса ни,

Өммеһани,

Үзең йолдыз бит, җани.

Ак гөлләрең булса ни лә,

Ал гөлләрең булса ни,

Булмаса ни,

Өммеһани,

Үзең гөлдәй бит, җани.

Картлар күзе булса ни лә,

Яшьләр сүзе булса ни,

Булмаса ни,

Өммеһани,

Өзелеп сөям бит, җани.

Ал ефәгең булса ни лә,

Гөл ефәгең булса ни,

Булмаса ни,

Өммеһани,

Бирнәсез дә бик ярый.

Минем даным булса ни лә,

Минем малым булса ни,

Булмаса ни,

Өммеһани,

Сөеп барсаң – шул ярый.

Ир бала яхшымы, кыз баламы?

Аптырадым бу хатынга:

Кыз таба да кыз таба.

Син, димен, малай хакында

Духтырга барып кара.

Монда кызлар фермасы юк,

Өй тутырма кыз белән.

Кызга карап торасы юк,

Малай кирәк бер дигән!

Кызлар өчен гомер буе

Бирнә җый да бирнә җый!

Кемгә сыек, кемгә куе –

Миннән туй да миннән сый!

Тәмле-татлы – бары да җитсен

Аларга да аларга!

Үсеп җиткәч очсын-китсен

Бер селәгәй малайга!

Ярый әле, кияү кеше

Безнең кадерне белсә,

Ярый әле, бабайга, дип,

Ярты кыстырып килсә!

Шулай диеп гомер буе

Үпкәләдем хатынга.

Әйтеп килдем бер бәләкәй

Кара малай хакында.

Аптырагач, роддомына

Үзең барасыңмыни…

Хатын тапмаган малайны

Сатып аласыңмыни!

Һай, бу кызлар, һай, бу кызлар,

Планымны сүттеләр.

Үтте айлар, үтте еллар,

Тәгәрәшеп үстеләр.

Бар да уңган, бар да булган,

Бик сөйкемле һәм иркә.

Берсе врач, берсе завмаг,

Берсе комбайн йөртә.

Укырга да, үсәргә дә

Төрле план коралар.

Әткәй-әнкәй, әткәй-әнкәй,

Диеп кенә торалар.

Шулай беркөн абзагызны

Кияүләр алды урап.

Кызларым яшь, бирмибез, дип

Тарткалаштым бик озак.

Хатын әйтә, кыз бала, ди,

Юньле җиргә тап булсын,

Бездә үсәр, чыгар-китәр,

Аш булсын да таш булсын!

Үзем уйлыйм: кәнишне, дим,

Киләчәген кем белсен,

Җаны сөйгән – елан ашар,

Көлдә аунап көн күрсен…

Ну егетләр, молодецлар,

Бик уңганнары килде:

Агроном да, бригадир да –

Начальство инде.

Кияүләрем килеп чыкса

Кунакка дип кайсысы,

Тотасыңмы, тотмыйсыңмы –

Кесәсендә яртысы.

Без аларны яратабыз,

Мактап кына сөйлибез.

Бер кияүдән бер кияүгә

Бәлеш ашап йөрибез.

Малай юкта «малай юк» дип

Күңелләр тула икән.

Кыз булса да, белдем инде,

Ничава була икән.

Юкка-барга

Эштән кайтсам берзаманда,

Әзер түгел аш казанда.

Хатын йөри мич янында,

Ачу килде шул чагында.

    Минем, дидем, тамак ачты,

    Атып бәрдем табагачны.

    Кыздырма, дип, минем канны,

    Атып бәрдем стаканны.

Ягъни ирнең көчен күрсен…

Бәреп ваттым тагын берсен.

Шуннан хатын кызып китте,

Коймакларны көлгә сипте.

    Аша! диеп, һай, чибәрем,

    Тибеп екты май чүлмәген.

    Сызганып мин беләкләрне,

    Төртеп ектым чиләкләрне.

Инде, җаным, дустым, димәм, –

Башка бирде соскы белән.

Шуннан күңел тынычланды,

Бүлмә эче тынып калды.

    Көлле коймакларны алып,

    Идәндәге майга манып,

    Татулашып бу кич белән,

    Чәйне эчтек чүмеч белән.

Магазиннан савыт-саба

Өр-яңасын алыйк, иркәм,

Юкка-барга тавыш-гауга

Бәрәкәткә булмый икән.

Җиңгиләр

Абзый-абзый, дигәнем дә

Башка чыккан абзыйлар.

Абзыйларның өйләрендә

Ике матур җиңги бар.

Җиңгиләрем киң күңелле,

Гайбәт өчен күзәтмим.

Кайсы уңган, кайсы юк, дип,

Син сорама, мин әйтмим.

Гайшә җиңги өйдән чыкса,

Тарантаслы ат тора.

Гайшә җиңги эшкә оста,

Колхоз малын арттыра.

Сара җиңги, соң уянып,

Абый эшкә китүгә,

Балакларын җилфердәтеп,

Кәҗә куа көтүгә.

Гайшә җиңги укып йөри,

Өч баласы булып та.

Гайшә җиңги доклад сөйли

Собраниедә клубта.

Сара җиңги гайбәт сөйли

Өйдән өйгә эрәттән,

Бер баласын күтәргән дә

Бер баласын иярткән.

Гайшә җиңги эшләп йөри

Фермада йә абзарда.

Сара җиңги эшкә йөрми,

Җиләк сата базарда.

Сара җиңги чабып йөри

Аргы очтан бу очка,

Сабын сорап, суган сорап,

Борыч сорап бурычка.

Гайшә җиңги тузынмаган,

Өс-башы каралмаган.

Сара җиңги юынмаган,

Чәчләре таралмаган…

Җиңгәләрем киң күңелле,

Гайбәт өчен күзәтмим, һәй.

Кайсы уңган, кайсы юк, дип,

Син сорама, мин әйтмим.

Минем сакал

Ял ит, диеп ялга чыгардылар,

Пенсиягә чыктым бервакыт.

Бу тынгысыз күңел

Ялда түгел,

Мөмкинмени яшәү тик ятып!

Сакалымны чыгып җилфердәтәм

Талгын искән җылы җилләрдә.

Көннәр аяз,

Күңелдә яз,

Тормыш мәшәкатен сөйгәнгә.

Җитешсезлек күрсәм, җаным әрни,

Чын күңелдән янып борчылам,

Алай ярамый бит,

Ярамый, дип,

Сакалымны учлап көрсенәм.

Уңышларны күрсәм, җан шатлана,

Яшәргәндәй кебек күренәм.

Шәп торабыз, димен,

Булдырабыз, димен,

Сакалымны сыпырып сөенәм.

Бәйрәм көне булса – колоннада,

Ал байраклар белән уралган

Ямьле мәйдан.

Шәп тырпайган

Минем сакал бара иң алдан.

Анда-санда…

Педагог та булып алдым,

Җыр дәресе алып бардым,

Бер җыр беләм хәлбуки:

«Әллүки».

    Повар булдым ресторанда,

    Чәлгәләдем анда-санда,

    Чыгардылар аннан да

    Салганга.

Өч авылда өч хатын бар,

Аңгыралар ул хатыннар,

Ә мин, имеш, намуссыз,

Загыссыз…

    Кирәк булса, пожалыста,

    Эһ дигәнче журналист та,

    Була алам совхозда

    Завхоз да.

Кирәк икән, яраганча,

Оркестрда барабанчы,

Тәрбияче детдомда –

Мин шунда.

    Алай дисәм, болай дисәм,

    Истән чыкмый үзе кесәм,

    Матур сөйлим, җәмәгать

    Канәгать.

Анда атла, монда атла,

Мыек сыпырып, тәэминатта

Эшләп йөрим артельдә

Бу көндә.

Мыек үстереп карыйм

Кул салынды түбәнгә лә

Кияү булдым дигәндә.

Сөям дими,

Көям дими,

Күңел сизә: ятны күзли,

Гыйшык тота бүтәнгә.

Зәмзәм суын эчмисең лә,

Комбайннан төшмисең лә,

Матур кызлар

Күз салырлык,

Бөтен район сокланырлык

Дан булмагач нишлим соң!

Биттән сөя җил генә лә,

Кеше хәлен кем белә!

Гали парлы,

Вәли парлы,

Гармун тотып, моңлы-зарлы

Ялгыз йөрим мин генә.

Сагынсам кемгә карыйм ла,

Саргайсам кемгә ярыйм!

Тарак алыйм,

Чәчне тарыйм;

Инде һаман яратмаса,

Мыек үстереп карыйм.

Мин дуламый кем дуласын…

Абруеңа мамык кунмый,

Ел азагы, план тулмый,

Премия алып булмый.

Мин дуламый кем дуласын!

Олы шефтан шелтә тиде,

Нигә бик саласың, диде,

Выговор аласың, диде.

Мин дуламый кем дуласын!

Ялагайлар ялган тезә:

Имеш, хуҗа сайдан йөзә.

Өйгә кайтсам, хатын сүгә,

Мин дуламый кем дуласын!

Эшчеләреңне җыясың,

Клубка кереп туласың,

Доклад кычкырган буласың;

Мин дуламый кем дуласын!

Берәү торып каршы сөйли:

Имеш, хуҗа эшли белми,

Алдынгыларга юл бирми…

Мин дуламый кем дуласын!

Кимсетелгән тоеласың,

Кашларыңны җыерасың,

Шап итеп өстәлгә сугасың.

Мин дуламый кем дуласын!

Мыек борам

Тәрәзәдән карап торам,

Гайрәт белән мыек борам.

Төрле хәвеф-хәтәр белән

Тулып яши безнең урам.

Мөмкин түгел күрми узу,

Адым саен тәртип бозу.

Иртә-кичен һәр урамда

Эчеп йөргән хулиганга

Бирер идем каты җәза,

Килеп чыгар бәла-каза;

Тешне кысып карап торам,

Гайрәт белән мыек борам.

Үгез күзле аю егет,

Трамвайда бушка килеп,

Мәсхәрәли кондукторны,

Ул ишәктә намус зурмы?!

Ничек түзим тыныч калып,

Якасыннан борып алып,

Бирер идем каты җәза,

Килеп чыгар бәла-каза.

Таш атканга ат, диләр, аш,

Ике түгел минем дә баш.

Күрмәмешкә салынып торам,

Гайрәт белән мыек борам.

Ни әйтсәң дә, бушка инде,

Минем күршем – чучка инде,

Кайчан кермә, күзең салма —

Өе тулы тавыш-гауга.

Эшләмичә өйдә ятыр,

Табак-савыт кырыр-ватыр,

Көне-төне хатыны белән

Сугышалар дөбер-шатыр.

Биреп булмый каты җәза,

Чыгып куяр бәла-каза.

Дәшми генә тыңлап торам,

Гайрәт белән мыек борам.

Түзеп торып булмый алай,

Өй түрендә малай-шалай,

Иртә димә, кичен димә,

Чыр-чу килеп футбол тибә.

Ачу эчтә тынмый һич тә.

Күрше малай бөтен көчкә

Капкага дип бер тибә дә

Чалтырата тәрәзәмә…

Бирер идем каты җәза,

Килеп чыгар бәла-каза,

Форточкадан карап торам,

Гайрәт белән мыек борам[1].

Минем көннәр шулай үтә,

Минем мыек һаман үсә…

Кыш та җитте, ачы буран,

Мин урамда басып торам.

Ике егет килеп чыкты –

Мине карга сугып екты.

– Каравыл! – дим, эшләр харап,

Ник үтәсез, читкә карап?!

Пүскәй артны тукмасыннар,

Башка гына сукмасыннар, –

Башны карга тыгып торам,

Гайрәт белән мыек борам.

Мәхәббәттә новаторлык
(Мәсәл)

Яшь үгезнең йөрәгендә сөю дәрте,

Тиң булырдай яшь танага ул эндәште:

– Гүзәлкәем, матур да син, сөтле дә син,

Сөт планын тутырасың күпмегә син?

– Җитмеш процент, – диде аңа җан иркәсе.

Шундый ярдан киләчәктә ни көтәсе?!

Чапты үгез койрыгын чәнчеп безләп,

500 процент тутыручы ярлар эзләп…

Акча

Яшел акча, күк акча,

Безгә кирәк күп акча.

И Ходаем, бир акча,

          акча, акча!

Кулны суздыра акча,

Кәеф боздыра акча,

Эчне сыздыра акча,

          акча, акча!

Билне бөгәргә куша,

Ялган сөйләргә куша;

Теңкәгә тия чучка –

          акча, акча!

Болай булмассың һаман,

Ваз кичәрсең дөньядан,

Чүп булырсың берзаман,

          акча, акча!

Шайтан

Элек шайтан күренеп йөргән, диләр,

Хәзер инде, мескен, үлгән, диләр, –

Ялгышалар. Яши шайтаннар,

Миндә менә шәхси шайтан бар.

Минем янда утыра, штатный,

Әйтерсең лә бүтән эш тапмый.

Акыл, киңәш бирә, сафсата,

Намусымның нигезен какшата.

Бораулыйбыз җирнең үзәген,

Нефть эзләп үтә көннәрем.

Шайтан әйтә безнең ишегә:

– Ял ит әйдә, төкер эшенә!

Чират торам касса төбендә,

Акча алып кайту күңелдә.

Явыз шайтан килеп шом сала:

– Хәерче дә синнән күп ала…

Бер кибеттә юньле товар юк.

Булыр әле, димен, зарар юк.

Шайтан әйтә киштә артыннан:

– Әйдә, дустым, җитеш яртыдан!

Чөкер-чөкер, шаян, иркә без,

Күгәрчендәй гомер итәбез.

Шайтан әйтә: – Теге кыз чибәр, – ди, –

Хатыныңны аерып җибәр, – ди.

– Шайтан, иптәш, кысылып йөрмә! – дим.

Кызып киттем, малай, түзмәдем.

Аздыручы нәфес имгәген,

К чорту, дип куып җибәрдем.

Шайтан китте бөгеп җилкәсен,

Кем янына килеп җитмәсен, –

Тыңламагыз, дуслар, шайтанны,

Яман эшкә өндәп йөрмәсен!

Буш мичкә

Анда да «ура-ура!»

Монда да «ура-ура!»

«Ура» кычкырып йөреп,

Каучук олтаннар туза,

Әрәмгә еллар уза.

Эшкә дисәң – ул читтә,

Төче доклад һәр кичтә:

«Без алай да без болай,

Без тегеләй, без шулай…»

Ну, яңгырый буш мичкә!

Шундый-шундый эшләр

Минем күршем эшкә оста –

Без хуҗалар бер трестта.

Ул да мөдир, мин дә мөдир,

Гөрләтәбез шатыр-дөбер.

Аңа килсә кунак-төшем,

Тост күтәрү минем эшем.

Миндә кунак-төшем була,

Түр башында күршем була.

     Кәефләр шәп,

     Күңелләр шат.

Карап торам беркөн шулай:

Уйнап йөри минем малай,

Аның белән күрше дусы –

Мөдирнең молокососы.

Менә сугыш кабынып китә,

Минем малай чыр-чыр итә.

Учка төкереп аламын да

Чалт! – дошманның яңагына!

     Кәефләр шәп,

     Күңелләр шат.

Коридордан дөбер-дөбер

Йөгереп чыга күрше мөдир.

– Ах, бюрократ, алаймы син!

Ник кыйныйсың малайны син?!

Чигә, колак яна гына…

Мин дә бирдем яңагына.

Хатыннар да чыр-чу елап

Сугышты битләрен тырнап.

     Кулда гайрәт,

     Йөздә нәфрәт.

Хәзер күршем, табып җаен,

Мине сүгә җыелыш саен:

Искелекне яклаучы, ди,

Кыек юлдан атлаучы, ди.

Мин торам да судка чабам,

Күрше өстеннән донос язам:

Дим, бюрократ, деляга ул,

Подхалим, стиляга ул!..

     Шундый-шундый эшләр,

     Тора-бара нишләр?

Ачуланып, тиргәп-тиргәп,

Озын-озын мораль сөйләп,

Йомшак кына биреп шелтә,

Күчерделәр бүтән эшкә.

Җитәкчесез тормас дөнья,

Универмаг минем кулда.

Күршем явыз, тоже түрә,

Продбазада хөкем сөрә.

     Кәефләр шәп,

     Күңелләр шат.

Авыл такмаклары

Шәп лекторлар кайда юк,

Кайбереннән файда юк;

Надан лектор йөри никтер,

Исәпкә бар, санга – юк.

Электрлар «керттеләр»,

Кертә белми киттеләр;

Багана бар, чыбыгы юк,

Чыбык эзләп кит, диләр.

Бухгалтер азган икән,

Бите кызарган икән;

Оялды диеп уйласам,

Йөз грамм салган икән.

Күрми дә тормый җаный,

Күреп тә туймый җаный;

Хезмәт көннәрен күп яза,

Эшкә дә кумый җаный.

Каравылчы картның исендә…

Булган микән бу хәл, юк микән,

Бүрәнәгә утырып сөйләнгән.

Аннан бирле кырык ел үткән,

Күк томаннар куып үзәннән.

Әллә монда, әллә тегендә,

Кычытканлы капка төбендә,

Ул сөйләнде җәйләр кичендә,

Каравылчы картның исендә…

…Шундый мәзәк хәлләр була ул:

Өязләрдән читтә бер авыл,

Урманнарга төренеп утырган,

Олы юл да үтми бу турдан.

Яхшы хәбәр көтеп тилмергән,

Гәҗит битен монда кем күргән!

Йокымсырап яткан чагында,

Яман хәбәр килде авылга.

– Мәхшәр була, мәхшәр, кыямәт…

Сәнәкчеләр чыккан, җәмәгать,

Кәмүнисләр инде бетә, ди,

Чын хөррият килеп җитә, ди…

Җиңүләргә алып барасы

Качып яткан бояр баласы.

Митингәләп шаулый киң урам:

– Кузгалыгыз, мөэмин-мөселман!

Ләчәнникләр тора бер читтә.

Мулла вәгазь сөйли мәчеттә:

– Арысланнар, боерык алладан…

Динебез өчен һәркем каһарман…

Командирлар батыр карыйлар,

Сәнәк, кистән тоткан абзыйлар

Кузгалдылар, гайрәт йодрыкта,

Большевикка каршы сугышка.

Җитәр-җитмәс бирге басуга

Саилче карт килә каршыга.

Агайларның күзен кан басты:

– Кәмүнисләр кайда, албасты?

Без аларны үтереп китәбез,

Без аларны фәлән… итәбез.

Күрмәдеңме, кайда кызыллар?

Бабай әйтә: – Күрдем, оланнар…

Тукай полкы килә бу юлда,

Башлыклары үзе Габдулла.

Шигырь сөйли гаскәр каршында,

Кызыл йолдыз тора башында…

Чабаталы әтрәт тукталды.

– Сабыр ит, ләчәнник, туктале,

Киңәш-табыш итмәк бар исәп,

Ничек булыр, кайтып чәй эчсәк?..

Арышка төшәсе бу айда,

Кулың корыр, суксаң Тукайга…

– Борыл әйдә, урап алганчы,

Адәм хуры булып калганчы…

«Каһарманнар» алга бармыйлар.

Алдануны сизгән абзыйлар,

Сәнәкләрне кадап печәнгә,

Таралыштылар чәй эчәргә.

Булган микән бу хәл, юк микән,

Бүрәнәгә утырып сөйләнгән.

Аннан бирле кырык ел үткән,

Күк томаннар куып үзәннән.

Тукай мәгәр Казан ягында

Буржуйларны кыйнап йөргән, ди.

Фәлән абзый фәлән авылда

Баҗасыннан ишетеп белгән, ди.

Көнләшү

Минем курнос танау Сафураны

Мөдир итеп куйган булалар.

Һе, камисар булсын, борынын чөйсен,

Клубларда доклад сөйләп йөрсен,

Ә баласын өйдә кем карар?!

           Ярар…

Ул Сафура Сабировна, имеш,

Ә син һаман шул ук Әптери…

Әйдә, йөгер һаман Әптер килеш,

Бөтен авыл халкы аптырый,

           чорту матри…

Папкаларын тотып эшкә чаба,

Сизә микән минем уемны:

Хатын – баш, значит, ә син аңа,

Габдрахман иптәш, муенмы, —

           уенмы?..

Олы портфель тотып өйгә кайта,

Аның эше, имеш, болгавыр.

Дөнья кырып кайтып кергән чакта,

Гөжләтеп куй аңа самавыр, —

           бик авыр!

Мичкә ягу әле ярый кебек,

Камыр басты беркөн шушы кул.

Яшь киленнәр кебек биеп-биеп,

Терек-терек суга мин пашул,

           әй-йе шул.

Сафурага мич алды да җиткән,

Батыр ирләр менсен ул постка.

Хатын төшсен иде түрәлектән,

Андый эшкә мин дә бик оста,

           пожалыста!

Ангина белән әңгәмә

Кичә генә грипп чыгып китте,

Килеп керде бүген ангина.

– Ну, егетләр, – димен, – җитте, җитте,

Бәйләнмәгез әле гел миңа!

Барыгыз сез берәр тәнкыйтьчегә,

Миңа кунак килми, димәсен,

Аспириннар белән сыйлап, сезгә

Иҗат планнарын сөйләсен…

Өч ялкау

Бер тракторчы ла, һай, бер плугарь

Чыктылар басуга җир сөрергә.

Басу качмас әле, ашыгып ни бар,

Яттылар барып чыршы төбенә.

Күп тә үтми, бригадир да килде

Һәм чирәмгә ятып махра төрде.

– Ну, егетләр, ямьле бу иртәдә

Алла ярдәм бирсен ял итәргә!

– Әйтмә дә генә инде, Шәвәли абзый,

Бәйрәмнән соң эшкә куллар бармый.

Чыгарсыннар иде бер машина уйлап:

Үзе йөрсен иде кырлар буйлап,

Үзе сөрсен иде, үзе чәчсен,

Үзе урсын, суксын һәм җилгәрсен,

Үзе онын тартып, камыр изсен

Һәм икмәген, пешереп, безгә бирсен!

Шул вакытны плугарь килде телгә:

– Андый гына хезмәт җитми безгә.

Ул машина бер дә тик тормасын,

Бирсен безгә тегесен, закускасын,

Граммнарын, чәен, ит тә кирәк,

Чәйнәп йоту – инде безнең хезмәт.

Эшкә чапмас идек көн дә иртән,

Коммунизмда шулай булыр микән?

Бригадир кычкырды (бу юлы сүгенмичә):

– Ничек лыгырдыйсыз иренмичә?!

Йокы мазасы юк, тик ят, Сәрвәр,

Черем итеп алыйк кичкә кадәр!

Бер төш күрдем әле: күз алдымда

Хезмәт батырлары булганбыз да,

Типтерәбез, имеш, урам буйлап,

«Сарман буйкайлары» җырын җырлап…

Көлү көче

Яндырырдай, көйдерердәй көлү көче

Безнең кулда иң дәһшәтле корал төсле, —

Бернидән дә курыкмаган таш күңелләр

Хур булудан куркып кала куян төсле.

Бу дөньяда, дускайларым, хаклык өстен,

Кыргыйлыкның калдыклары үлеп бетсен:

Явызлыкны, яманлыкны күрү белән,

Яндырыйк без, көйдерик без көлү белән!

«Кызыл балчык» промартелендә

Бригадиры тәртип-фәлән карап тора,

Бер бухгалтер хезмәт хакын санап тора,

Бер технолог сызым сыза, башын кашый;

Ике малай чүлмәк ясый, чүлмәк ясый.

Тәэминатчы бияләй белән тәэмин итә,

Кладовойчы чүлмәкләрне кабул итә,

Секретарь кыз боерык арты боерык ташый;

Ике малай чүлмәк ясый, чүлмәк ясый.

Замначальник тәрәзәдән карап тора,

Ялкаулар, дип әрләп тора, янап тора.

Начальнигы доклад яза ярсый-ярсый;

Ике малай чүлмәк ясый, чүлмәк ясый.

Артель эшли, артель гөрли, контор яза…

Бәйрәм җитә, тантаналы утырыш бара.

Начальниклар, елмаешып, бүләк ала;

Ике малай доклад тыңлый һәм кул чаба.

Безнең бригадада

Тимершәех, тибеп куйса, тимер өзә,

Тыйнак шул ул, әдәп саклый, типми генә.

Кәнсәләрдә нәрәт яза, саннар тезә;

Интекмичә яшәп ята ипле генә.

Бакый абзый басып куйса бакыр өзә,

Басса өзә, көчен жәлли, басмый шул ул.

Пожарник ул, белмәсәгез әйтим сезгә,

Чебеннәрдән каланчасын саклый шул ул.

Салих абзый батыр кеше, Салсал кебек,

Кәеф өчен печтәк кенә салган кебек,

Каравылда челем тарта, җилкә кашый,

Тир түкмичә, рәхәт кенә тыныч яши.

Кадыйр абзый кладовойда, әйтсәм ярый,

Капчык саный, капчык ямый, капчык карый;

Усал телләр аның кулын кыек, диләр,

Булса булыр, сөйли бирсен гайбәтчеләр!

Барый ага бүрек тегә, бүрек сата,

Имаметдин имин генә итек баса.

Такта ярып, акча табып йөри күпләр,

Калганнары төрле җирдә начальниклар.

Уттай кызу урак өсте, печән өсте,

Арысландай иргә кулай авыр эшне

тирләп-пешеп, янып-көеп эшләп бара

Әби-җиңги, түти-апай, бала-чага.

«Әйдә ярар» колхозында

Җилләр исәр, яңгыр явар, кар да явар,

Иске ферма түбәсеннән тамчы тамар…

Балта остасы аннан-моннан такта кагар —

                        Әйдә ярар!

Бригадиры ары чабар, бире чабар,

Үзен аклап кырык төрле сылтау табар;

Чүп тә түгел көн дә алган шелтә аңар;

                        Әйдә ярар!

Завхоз иптәш анда ташый, монда ташый,

«Югалган» дип, «списать» дип, доклад ясый.

Фикер йөртә: «Үтәр әле, сизми алар,

                        Әйдә ярар!»

Урынбасар кимчелекне күрми түгел,

Күрә, ләкин эче пошмый, тыныч күңел.

Уйлый егет: «Хуҗа күрер, үзе карар,

                        Әйдә ярар!»

Хуҗа уйлый: «Яңа йортым җитешкән, ди,

Срок тулыр, котылырмын бу эштән, ди,

Миннән яхшы председатель тапсын алар,

                        Әйдә ярар!»

Җыелышларда (елына бер булса ярый)

Фәләнов, дип, фәлән эшкә салкын карый,

Гамьсезлекне тәнкыйть итеп сөйләнгәлә —

                        Буш әңгәмә.

Уйлап табучы Куян
(Мәсәл)

Зирәк Куян бер җайланма уйлап тапты,

Сөенә-сөенә начальникка торып чапты.

– Менә кара, баш инженер Төлке иптәш,

Уңай була алай иткәч, болай иткәч…

Төлке әйтте: – Ярый, иптәш, ярый, иптәш,

Танышырбыз, тикшерербез, вакыт җиткәч;

Уйлап карыйк, сызымыңны калдыр бире,

Күрсәтербез, нәрсә әйтер иптәш Бүре!

Зирәк Куян саубуллашып чыгып киткәч,

Киңәштеләр Төлке иптәш, Бүре иптәш:

– Бу тәкъдимне файдалансак, һәрбер айда

Завод алыр җырлый-җырлый миллион файда!

Чакырдылар, килеп җитте Куян зирәк.

– Куян иптәш, синең башта белем сирәк,

Соавторлар булып сиңа ярдәм итик,

Сиңа, дускай, технический ярдәм кирәк!

Пөхтә итеп шул сызымны сыздырдылар,

Икәүләшеп, елмаешып кул куйдылар;

Соавторлар бүләк алды, дача салды,

Куянга бер сукыр тиен тоттырдылар.

«Оланнар»

Кара эшне эшләмибез,

Безнең белем югары.

Чиста эштә эшләр өчен

Безнең һөнәр юк әле.

Бәбчегем, ди, әни дә,

Оланым, ди, әти дә;

Шулай булгач, нигә эшләп

Интегергә яшь көйгә?!

Без балалар бит әле,

Яшьлек көннәр бит әле;

Тәмәке тарта башладык –

Бу да һөнәр бит әле.

Күңел – шайтан

Мактадылар дуслар көлә-көлә,

Имеш, исемем данга уралган.

Алдаганнарын да белә-белә,

Алданасы килә шулардан.

Күршеләр

Мөршидәттәй, Мөслимәттәй

Кер эләләр читәнгә.

Өмет баглап киләчәккә,

Күз салалар үткәнгә.

Мөслимә

Бәйрәм кичеме бездә,

Кунак-төшемме сездә,

Әйтим шуны: ашны-суны

Авыз итәбез бергә.

Әйтмә дә генә инде,

Сөйләмә генә инде,

Бу яшьләргә замананың

Иң матур чагы килде.

Мөршидә

Бер серем бар кечкенә:

Әле кичә кич кенә

Кызың белән безнең малай

Кинодан кайтып килә.

Сөйләшәләр төсле дә,

Серләшәләр төсле дә;

Пар күгәрчен кебек инде –

Берсе тиңдәш берсенә.

Мөслимә

Сәйфетдин дә соратты,

Гайфетдин дә соратты;

Әллә соң без җиде ятка

Кыз бирергә дуракмы!

Хәер-имин дөньясы,

Йортка күрә морҗасы;

Күрше-күлән арасында

Кардәш-ыру булсачы!

Мөршидә

Сез дә әйбәт күршеләр,

Без дә әйбәт күршеләр;

Ике күрше кардәш булып,

Әвеш-тәвеш килсеннәр!

Син булырсың кодагый,

Мин булырмын кодагый…

Ике күрше арасында

Андый хәлләр булгалый.

Әйтмә дә генә инде,

Кодагый!

Мөслимә

Сөйләмә генә инде,

Кодагый!

Мөдир төше

Бер төш күрдем таң алдыннан бүген иртән:

Ягъни үзем эш күрсәткән герой икән.

Иң алдынгы новатормын бу якларда,

Герой дигән даным киткән еракларга.

Радиолар үкереп тора, мине сөйләп,

Көн дә саен гәҗит тулы минем сурәт.

Начальниклар, бөгелә-сыгыла, минем алда

Елмаялар, иркәлиләр көйләп-чөйләп.

Ятам, имеш, рәхәт кенә мич башында,

Төрле нигъмәт, закускалар уңда-сулда.

Ятам, имеш, кәефләнеп, киерелеп кенә,

Тәмле ашлар ашап кына, симереп кенә.

Председатель эш эшләргә кушмый, имеш,

Эш хакында бер дә эчем пошмый, имеш.

Сарыклар да, сыерлар да фермаларда

Ашамый да, эчми генә кышлый, имеш.

Ятам икән рәхәт кенә, чыкмый эшкә,

Килсен, әйдә, дөнья йөзе асты өскә!

Уйлаганда минем эшләр ходта, диеп,

Абзагызны уяттылар, артка тибеп.

Бәй, уянсам, өем түгел, ферма икән,

Эш өстендә бәйрәм итеп йөрмә икән.

Кызлар килгән иртә белән сигезләрдә:

– Мөдир агай, салам кирәк үгезләргә!

Бәхәс

Көтүлекләр тирән карда күкселләнеп,

Чәчәк исле, җылы язны көткән заман.

Берзаманны, силос өчен ямьсезләнеп,

Телгә килде Бахбай белән Сыерҗамал.

– Тыгылма син монда, – диде Сыерҗамал, –

Бу силосны миңа салды Бибикамал.

Колхоз сыйлый мине, чөнки файда бирәм,

Тирес бирәм, сөт тә бирәм, май да бирәм.

Син йөрисең әрле-бирле койрык селкеп,

Анда-санда утын илтеп, кунак илтеп.

Сиңа дигән саламны да монда туры

Тракторлар китерә бит, адәм хуры.

Бахбай әйтте: – Күп сөйләмә, әвен корсак,

Синең өчен яхшы булыр, тату торсак.

Дөнья тулы файда биргән эшем минем,

Кирәк чакта яклый торган кешем минем.

Бәхәсләшмим синең кебек карга белән,

Агрономның үзен йөртәм арба белән.

Кая барсам, җитәкчеләр таныш миңа,

Зампредның күк айгыры кайнеш миңа…

Сыер әйтте: – Харап икән, әйдә, талаш,

Синдә әле тар милекчел, иске караш.

Юкка гына мактанасың син дус белән,

Американы узам мин силос белән…

Шулчак Бахбай, ярар инде, кодагый, дип,

Атларның да кирәк чагы булгалый, дип,

Башын иеп ялап калды улак читен,

Заманасы шундый булгач, нәрсә дисен!

«Акыл алып аннан тамчы, моннан тамчы…»

* * *

Акыл алып аннан тамчы, моннан тамчы,

Үсә берәү «Мин зур» диеп уйлаганчы.

«Мин зур» дигәч, бер урында туктап кала,

Кәрлә булып китә башлый артка таба.

Мөнәсәбәтләрне бозмыйча…

Бер цехта бер Имгәк Юныс була,

Зәмзәм суы белән бик дус була,

Атна буе, нинди эш чыкмасын,

Имгәк Юныс эчә получкасын.

Акча бетә, бурыч өскә чыга,

Имгәк Юныс инде эшкә чыга.

Начальнигы әйтә: – И дускаем,

Кайда йөрдең, Имгәк Юныскаем?

Нишләтергә инде син оланны, – ди, –

Тутырмыйсың бер дә планны, – ди.

Имгәк Юныс әйтә: – Мин ирекле эшче класс,

Миндә ни эшең бар, шулай булгач?!

Аптырады мескен начальнигы,

Аңа киңәш белән цехком килде.

Цехком әйтте: – И начальник дустым,

Тормышын яхшыртыйк Имгәк Юнысның.

Тәрбиялик аны, оланны, – ди, –

Тутырыр ул, бәлки, планны, – ди.

Премия бирделәр Имгәк Юныска,

Ордер бирделәр бик яхшы йортка.

Өч бүлмәле йортта үзе хуҗа,

Имгәк Юныс көн дә кунак җыя.

Ашап-эчеп, биеп, күңел ача,

Күңел ача торгач, бетә акча.

Акча беткәч, бурыч өскә чыга,

Имгәк Юныс инде эшкә чыга.

Начальнигы әйтә: – И дускаем,

Кайда йөрдең, Имгәк Юныскаем?

Нишләтергә инде син оланны, – ди, –

Тутырмадың тагын планны, – ди.

Имгәк Юныс әйтә: – Өй котлаттым,

Атна буе баш төзәтеп яттым,

Бар акчаны ямьле кичләр йотты,

Миңа тагын премия юкмы?

Аптырады мескен начальнигы,

Киңәш белән тагын цехком килде.

Цехком әйтте: – Мондыйлар бездә бик сирәк,

Имгәк Юныска әзрәк үгет кирәк.

Тәрбиялик аны, кеше булсын,

Сознательный, яхшы эшче булсын!

Бергә җыелып, бар начальниклар да

Тотындылар моны үгетләргә:

– Аңлы эшче бул син, и дускаем,

Зинһар, эчмә, Имгәк Юныскаем…

Имгәк Юныс көлеп карап тора,

Закусочныйларны уйлап тора.

Мәрхәмәтле өлкән абзыйлары

Бик беләләр илдә закон барын.

Имгәк Юныс бик нык канны боза,

Абзыйларның аңа йодрык кыза,

Татыр иде Юныс җилкәсе…

Һәй,

Директор шул аның җизнәсе!

Мин кем микән…

…Эшләр бара алга таба,

Кәгазь тулы портфель селкәм.

Зур начальник кызын тага;

Мин мин микән, мин кем микән!

Ары барсам, бире килсәм,

«Фәләнов кияве» дисәм,

Җылы урын, оклад исән;

Мин мин микән, мин кем микән!

Тузлар белән гүләйт итәм,

Торырга Мәскәүгә күчәм,

Су урынына коньяк эчәм;

Мин мин микән, мин кем микән!

Алтын таулар вәгъдә итәм,

Киләм-китәм, туйны көтәм,

Телдән төшми «җаным», «иркәм»;

Мин мин микән, мин кем микән!

Бүген иртән йөгереп килсәм,

Начальниктан җилләр искән –

Креслосыннан очып төшкән, –

Мин кем идем – мин шул икән.

Сатирик тәүбәсе

Шагыйрь йөри урам буйлап,

Төрле ямьсез уйлар уйлап.

Аптырады шагыйрь мескен,

Тема тапмый язар өчен.

Бара уңга, бара сулга –

Чәчәк исе аңкып тора.

«Волга» чаба такыр юлда,

Клублары балкып тора.

Үч иткәндәй, каравылда

Пожарнигы йокламый да,

Шунда берәр Гатаулла

Үз хәләлен тукмамый да.

Аптырады шагыйрь мескен,

Тема тапмый язар өчен,

Тәнкыйть диеп, фәлән диеп,

Инде борынын кая төртсен!

Китте шагыйрь басу буйлап,

Төрле ямьсез уйлар уйлап.

Менә, бәлки, кырда язар

Бер ялкауга тәнкыйть-мазар.

Әллә арыш, әллә бодай

Диңгез кебек шаулап тора…

Тәмле төшләр бирсен ходай,

Ятты шагыйрь җайлап кына.

Берзаманны ачса күзен,

Юл буенда күрде үзен.

Комбайнчы, йөзе кара,

Урып бетереп китеп бара.

Тирә-якта камыл гына,

Аны хурлап ни файда бар!

Китте күрше колхозына,

Бәлки, шунда тема табар…

Бара шагыйрь тузан ерып,

Бер машина җитте куып.

Шофёр туктый борылмада:

– Утыр, абый, машинага!

Ә кузовта кызлар тулы

(Мондый ямьнәр кайда гына?!),

Бер шаяны җырлап куйды:

«Утыр әле яннарыма…»

Тәрәзләрдә ут җемелди,

Кичке авыл гөрләп тора.

Шагыйрь кимчелекләр эзли,

Үзе эчтән уйлап куя:

Эшем алга тәгәрәсен

Дип тырышсаң – монда җәйлә!

Берәү ачты тәрәзәсен:

– Әйдә, туган, ашка-чәйгә!

Керде шагыйрь тыйнак кына,

Тәнкыйть-фәлән уйлап кына:

«Мөгаен, бу эчкечедер,

Азып беткән бер кешедер.

Менә хәзер акча сорар,

Сыйланыйк, дип мине буар…»

Хуҗа әйтте: – Менә комган,

Җылы су бар, юын, туган! –

Тагын китереп сөлге төртте:

– Битне сөртеп җибәр менә! –

Шагыйрь иптәш фикер йөртте:

«Бичәсе дә чибәр генә…»

Балалары идән тулы,

Берсе шаян, берсе елак.

Хуҗа агай әйтеп куйды:

– Утыр, кунак, җитеш, кунак!

– Быел җәйләр яхшы килде,

Көзен ничек боергандыр…

– Җитешегез, ягез инде,

Токмачы да куергандыр…

– Калҗасын да капкалагыз,

Күкәй салмый йөргән иде…

Икмәген дә күп алабыз,

Ике кило ярым тиде…

– Рәхәт инде колхоз эше…

– Аденауэр – начар кеше…

– Булдыклы ул минем Касыйм…

– Атом белән шаярма син…

Шагыйрь күңеле эреп китте,

Гүя монда бертуган ул,

Күрешергә вакыт җитми,

Интизар булып торган ул.

Бары да таныш, бары да туган:

Мич янында баулы суган,

Соры песи, калай комган,

Чуар мендәр, чуар юрган…

Шундый таныш, шундый якын

Өянке дә өй артында,

Чәй ясаучы уңган хатын,

Аның кунакчыл карты да.

Шагыйрь уйлый: «Менә бит ул

Гади халык, гүзәл халык.

Чәй эчәргә, кунакка кил,

Гаеп эзләп, гаеп табып,

Йөрмә икән тәнкыйть язып.

Менә синең геройларың:

Көне матур, күге аяз, –

Һәркайсына поэма яз!»

Бер тәнкыйтьче

Роман язды, хикәя дә, шигырь дә –

Рәтле булып чыкмады берсе-бер дә.

Хәзер инде тәнкыйть яза, үтә теш,

Эш килмәгәч, акыл сату – ансат эш.

Бөркет

Шулай беркөн абзаң алды палучка,

Пачке-пачке акчалар керде учка.

Карар кылдым палучканы юмакка –

Килсен миңа таныш-белеш кунакка.

Күрсен алар юмартлыгын хуҗаның,

Нинди муллык, рәхәттә мин торамын!

Әзерләдем кызыллар һәм дә аклар,

Күп тә үтми килеп тулды кунаклар:

Абзыйлар да, егетләр дә, туташлар…

Өстәл тулы закускалар һәм ашлар.

– Ягез, – дидем, – иң кадерле дусларым,

Күрәсез бит алдыгызда тост барын, –

Күтәрегез туганлык, байлык өчен!

Ну, егетләр, исәнлек-саулык өчен!

Сез, – димен, – дусларым, аллар да гөлләр,

Сезнең белән күтәрелә күңелләр…

Кызып алгач, ямьле-ямьле сөйләштек,

Кунакларның йөзе ай да кояш тик.

Бокал тулды ямьле мәҗлес кичендә:

Ягъни минем исәнлегем өчен дә,

Кунакларның исәнлеге өчен дә,

Кулакларның беткәнлеге өчен дә,

Матур кызлар исәнлеге өчен дә,

Хатынсызлар исәнлеге өчен дә,

Балның әче икәнлеге өчен дә,

Соры мәче исәнлеге өчен дә.

Гармунчылар бер дә туктап тормады,

Бии-бии дер селкеттек дөньяны.

Төне буе өзми җырлап торуда

Җырланмыйча калмады бер җыру да.

Зурлаулары эретте бит күңелне,

Учка гына утыртмыйлар үземне.

– Абзый, – диләр, – кайгырма без барында,

Бездән якын кемең бар Җир шарында!

Кунакларым үлеп торган чагында,

Юмартлыгым арта төште тагын да.

Дим: – Кунаклар, сез хуҗаның ишәге,

Даваегыз бушатыйк бер шешәне!

Берәү әйтә: – Ах, без әле ишәкме!

Ә син үзең ишәкләрдән бик шәпме?!

Кызган кунак озын сөйләп тормады,

Шешә белән яңак төпкә сылады.

Купты дөнья. Савытлар һәм шешәләр

Дөбер-шатыр таш идәнгә төшәләр.

И төяләр, и бирәләр чалт та чолт,

Күздән очкыннар чәчелә ялт та йолт!

Кунакларым миңа бик нык үпкәләп,

Таралдылар алҗыганчы типкәләп.

Кемнең, – димен, – кул тайганга ис киткән,

Алла саклаган бит әле, баш исән…

Агай-эне җырлашып эчкәч, – димен, –

Ике кабырга сыну пүчтәк, – димен. –

Яраларым төзәлде ай ярымда,

Менә дигән бөркет булдым тагын да.

Әкрен генә барган көйгә

Ай яктысы, кар яктысы кушылып бергә,

Төтенләнеп балкып торган кышкы төндә,

Салмак кына юырттырып барган көйгә,

Күңелләргә төрле-төрле уйлар килә…

…Эш сөючән, уңган егет, сабыр, дибез –

Хуҗа итеп сайлап куйдык Сабирны без.

Кәнсәләрдә сөйләшкәндә көен-көйгә,

Сабир инде безнең сүзгә төкерми дә.

Белә икән каян нәрсә тәгәрәсен –

Зыңгырдатып китереп өйде бүрәнәсен.

Сабир иптәш осталарны коры тотты,

Кара-каршы итеп салды биек йортны.

Күрсен халык председатель дәрәҗәсен –

Ишек чаклы уйган сигез тәрәзәсен.

Буяу исе, нарат исе аңкып тора,

Ачык зәңгәр кашагалар балкып тора.

Иске өйдән шул сарайга күчеп килеп,

Сабир иптәш яши хәзер бояр кебек.

Соңга таба ары барды, бире барды,

Чирлим, диеп, авыр эштән төшеп калды.

Хәзер инде, үгезем юк урамда, ди,

Өйдә ята, төкерми дә буранга, ди.

Ну машшенник!

…Эш сөючән, уңган егет, гадел инде,

Хуҗа итеп сайлап куйдык Гаделшинне.

Гадел иптәш (үзе шунда, хатыны шунда)

Кәнсәләрдә ябышып ята телефонга.

Шалтыратты, агач тапты, калай тапты,

Шәп йорт салып, калай белән түбә япты.

Кашагалар, верандалар сары төстә,

Тәрәзәләр балкып тора ишек чаклы.

Биек итеп, келәт салды, мунча салды,

Гадел иптәш бүләк алды, ярдәм алды;

Капка ясап, койма койгач, сүрелеп китеп,

Колхоз эшен алып барды илке-салкы.

Шуннан әйтте: гомер буе тик торма, ди,

Белем җитми, кирәк, дуслар, укырга, ди.

Китеп барды. Укып кайтты. Шуннан ары

Сельпо өчен җыеп йөри тире-яры…

Җилкә аша сумка тулы акчалары,

Чанасына ятып йөри кырын-ярын.

Ну машшенник!

…Ачык йөзле, киң күңелле, олы җанлы –

Хуҗа итеп сайлап куйдык Сәлимҗанны.

Кәнсәләргә, нык-нык басып, Сәлим керде,

Менә, дибез, алтын кеше, алла бирде.

Сәлим иптәш һәр кешенең күңелен күрә,

Һәр кешегә, ни сораса, шуны бирә.

Утын сора, печән сора, салам сора,

– Әнә, – ди ул, – ал, кадерлем, өелеп тора!

Колхоз өчен күпме генә интекмәсен,

Сәлимҗан да онытмады үз кесәсен:

Абзар-кура, урыс капка, сары такта,

Койма белән коеп куйды йорт тирәсен.

Шабашчылар Сәлимҗанга рәхмәт укып

Таралдылар, балта белән пычкы тотып.

Колхозыбыз ярлы гына яши шулай,

Чит җирләрдән умырып кайтып, шабашчы бай.

Сәлим иптәш әшнәлекне бик яратты,

Колхоз малын уңга-сулга күп таратты;

Сикерде дә, сиптерде дә, типтерде дә,

Кызыл тышлы билетыннан колак какты.

Ну машшенник!

…Шуннан ары яңа хуҗа килде безгә,

Таудай өеп алтын вәгъдә бирде безгә;

Колхозыбыз артмады да, кимеми дә,

Бара тормыш әкрен генә барган көйгә.

Бара колхоз урта гына буразнада,

Сикермибез бик артка да, бик алга да.

Эш эшләнә талгын гына, сүлпән генә,

Даваегыз, давай, диеп сүксәң генә.

Гөнаһ булыр колхозчыны «ялкау» дисәң,

Таулар-ташлар актарыр ул, хакын бирсәң.

Җитәкчеләр диңгездән дә коры чыга,

Коры таяк яза-яза колхозчыга…

Ну машшенник!

Кар яктысы, ай яктысы кушылып бергә,

Ак көмештәй балкып торган айлы төндә,

Үрләр буйлап, сыртлар буйлап барган чакта,

Күңелләргә төрле-төрле уйлар килә…

Эләккәнче

Кәгазь язып утырды ул «план эшләп»,

Һәр тишеккә, һәр ярыкка нольләр өстәп.

«Ура! – диде. – Менә бик тиз киттек алга,

Менә план тулып китте, сөбханалла!

Давай сюда хәзер күчмә Кызыл байрак,

Өелеп кенә премия килер җайлап,

Акылсызлар кәеф бозып тирен түксен,

Минем өчен балда-майда гомер үтсен!»

Өстән килгән яңа фикерләрне «яклап»,

Тыныч кына симерде ул өстәл саклап.

Астан килгән тәкъдимнәргә каш җыерды,

Ни чортына симертәләр бу сыерны?!

Мәүҗидәттәй

Мәүҗидәттәй күршеләрен күзли,

Сөенгәнен сизми.

Иртүк торып өйдән өйгә йөри,

Яңа хәбәр сөйли.

– Бибиәсма кичә, ун сум акчам

Төшеп калган, диде.

Ачык авыз, Ходай белми салса,

Белеп алган инде.

Сәхипҗамал сыеры яхшы иде,

Кинәт үлеп киткән.

Сәхипҗамал ак май ашый иде,

Инде рәхәт микән?!

Бибинурның ире бик тә күркәм,

Бик тә уңган икән:

Бибинурын кичә куып йөрткән,

Каеш белән теткән.

Кадыйр картның кызы елап керде –

Яшь кияве куган.

Мин мин микән, диеп йөри иде,

Илла әйбәт булган!

…Мәүҗидәттәй ята, күп тикшереп

Йөреп салкын тигән.

Дүрт күршесе, коймак, шәңгә пешереп,

Хәл белергә кергән.

Шигъри протокол авторына

Ак келәтнең келәсен

Элә белми эләсең;

Рифмаланган речеңне

Кем укыр дип беләсең!

Бирге якта бер миләш,

Аргы якта алмагач;

Көчәнсәң дә, мышнасаң да,

Булмый инде булмагач.

Ак күгәрчен ак була,

Күк күгәрчен күк була;

Такмагыңны озын язсаң,

Гонорары күп була.

Вохмяков мистер булып карады…

Вохмяковны ун ел укыттылар,

Аңлы кеше булсын, диделәр.

Затлы-затлы кием кигезделәр,

Белем,

Һөнәр,

Хокук бирделәр.

Менә сиңа

Иксез-чиксез Ватан,

Әтиләрнең каны тамган җир,

Үз бурычын үтәп, гүрдә яткан,

Бабайларның даны калган җир.

Кара, егет, туган якларыңа,

Көлеп тора сиңа башкала.

Күпне күргән иске ташларында

Ленин баскан эзләр саклана.

Болытларны ярып галәмгә оч,

Диңгез төбенә төш, теләсәң.

Бары да сиңа,

Елга, тауларын коч,

Җир җәннәте булыр, бизәсәң…

Лампочкалар тотып,

Комбинезон киеп,

Шахта буйлап йөргән көенчә,

Җирән яллы башын түбән иеп,

Җилле егет уйлый үзенчә:

«Ни күрәм мин бу шахтага төшеп,

Тирән базда юеш ташкүмер.

Легковойда очып,

Кызлар кочып,

Күңел ачып үтсен яшь гомер!»

«…Тын океан ярында зәңгәр вилла,

Чәчәкләргә күмелеп утыра.

Шул виллада биеп рок-н-роллга,

Виски эчеп яту ни тора!

…Банкир кызы сиңа гашыйк була,

Банкысыннан чәлдер миллионлап!

Анда сиңа «Волга»-фәлән түгел,

Ялтыр-йолтыр иткән «Кадиллак!»

О кэй!

Культура ул – гуд бай, модерн, дип,

Олл райтт, дип сөйли белүдә,

Гарсоннарга учлап доллар сибеп,

Зәңгәр ыштан киеп йөрүдә.

О кэй!

Вохмяковның һич тә күңеле тынмый,

Күңел белән инде нишләргә!

Тын да алмый

«Би-би-си» не тыңлый

Көмеш кебек зәңгәр кичләрдә.

Ач кандала кебек сырыша иде

Чит илләрдән килгән утильгә,

Мефистофель кебек елмайды да

Турист булып китте чит илгә.

– Хелло, – диде качак янкиларга, –

Совет белән килешеп булмады.

Мин, Кизилдан килгән стиляга,

Тәбрик итәм сезнең дөньяны!

Рюмка тотып дәвам итте качак:

– Сездә, хелло, тормыш бик яхшы,

Берәр ничек оста бизнес ясап,

Капиталист булып булмасмы?

Мистерлар әдәпле елмайдылар:

– Без сине миллионер итәбез,

Без бит сине, өзелеп яратабыз,

Зар-интизар булып көтәбез.

Кадерле кунак син, мистер Вохмяк,

Ирекле дөньяны күрерсең.

Тәпиләрең белән алтын таптап,

«Кадиллак» та гына йөрерсең.

Кипарислар үскән су буенда

Ак мәрмәрдән вилла салырсың.

Ну биш-алты миллион бирнә белән

Рокфеллерның кызын алырсың.

Анда-санда, рок-н-роллга биеп,

Коктейльләр эчеп һәр чакта:

«Америка яхшы,

Гуд бай!» – диеп,

Гомер буе тирбәл гамакта!

Вохмяковка бу сүз бик ошады,

Кәефе килде,

Авызы җәелде:

«Минем өчен үлеп тырышалар,

Америкалылар шәп инде!»

Юан сигара каптылар

Мистерлар,

Карта янына бастылар

Мистерлар.

– Күз салчы, Вохмяков,

Күгәрчен:

Менә бу СССР,

Күрәмсең.

Күрсәтчәле безгә, зирәк олан,

Каләм белән төртеп картада:

Кайда сезнең ерак оча торган

Матур ракеталар ясала?

Күрсәтчәле безгә, Вохмяк туган,

Кадерле дустыбыз хәзергә,

Атом бомбалары тып-тын торган

Романтичный урын кай җирдә?

Әгәр белсә,

Шундук уйнап-көлеп

Сөйләп бирер иде, чатнатып…

Кәбестәгә баккан кәҗә кебек,

Авыз ачып калды Вохмяков.

– Хелло, модерн, – диде,

Ык-мык итте,

Башка бер сүз әйтә алмады.

Мистерларның бик нык кәеф китте,

Мистерларның йөзе каралды.

– Ял итеп тор бераз,

Хәл җый, – диеп, –

Күрешербез, – диеп, – иртәгә,

Хром итек белән артка тибеп,

Йодрык белән салып җилкәгә,

Бер «вилла» га кертеп җибәрделәр,

Салам матрас тулы кандала…

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.

Примечания

1

Шигырьнеңмоннан соңгы өлешен шагыйрь Салих Баттал язды. (Авт. искәр.)

Артка