Илһам канатында

КАНАТ КАГЫНЫР ЧАКЛАР

Теләсә кайсы халыкның әдәбияты шигърияттән башлана, диләр. Моның сәбәбе – яшьлекнең аерылмас юлдашы булган мәхәббәт, туган җиреңне, ата-анаңны, нәсел-нәсәбеңне, милләтеңне, илеңне ярату, тормышны сөюдер…

Яшьлек ул – илһамның канат кагыныр чагы. Элек-электән яшьләр өчен мәдрәсәләр әдәби иҗат мәйданы була килгән. «Мөхәммәдия», «Касыймия», «Хөсәения», «Рәсүлия», «Мотыйгия», «Галия», Кышкар, Мәчкәрә… һәм тагын бик күп уку йортлары. «Галия»дә шәкертләр чыгарган кулъязма журнал «Парлак», ягъни «Яктылык» дип аталган. Бу да очраклылык түгел. Илһамлы иҗат бары тик яктылык сирпүче, өмет уятучы гына була ала.

Шулай ук Казан Көнчыгыш педагогия институты, Казан дәүләт университеты да XX гасырда халкыбызга әдәби көчләр әзерләүче үзәкләр булдылар. Без КДУның «Тугры каләм» дивар газетасында басылган әсәрләрне бүген дә искә алабыз, бүген дә алар белән күңелләребезне баетабыз. Хәзерге яшьләрнең таләпләре тагын да зуррак: алар үз иҗат җимешләрен китап хәлендә күрергә омтылалар. ТДГПУда эшләп килгән «Илһам» иҗат берләшмәсе соңгы елларда ике җыентык чыгарган иде инде. Әлеге затлы җыентыклар яшьләрнең яраткан китапларына әверелде. Менә хәзер инде җыентыкның өченчесе әзерләнгән. Мин бу кулъязманы, дулкынланып, кулга алдым. Чөнки бүгенге яшьләрнең нинди уйлар, омтылышлар белән яшәвен, аларның сөенеч һәм көенечләрен беләсем, күрәсем, аңлыйсым килә иде. Ә йөрәктәге хисләр иҗади халәт вакытында аеруча ихлас була. Кеше үз күңелендәге уйларны үзеннән яшерә алмый. Әсәр иҗат итүче бөтен уй-фикерләрен, күңел кичерешләрен, түкми-чәчми, ак кәгазьгә төшерә.

Кулъязмалар белән танышып чыккач, бу өметләремнең аклануын тойдым. Биредәге әсәрләр бүгенге яшьләрнең күңел дөньясын шактый тулы тасвирлыйлар. Мамадыштан килгән студент Ленар Хамматов фикерләре белән минем бәям бу очракта бик тә охшаш. «Яшь шагыйрьләр, – ди ул, – артканнан-арта бара. Алар «мин сине яраттым, ә син тегене яраттың» дип кенә фикер йөртмиләр, ә бәлки халык кызыксына торган темаларны сайларга тырышалар». Бу сүзләргә мин тагын «халыкны борчый торган мәүзугъларны да» дип өстәр идем. Укучыларга әйтергә теләгән сүз әнә шул уйлану, борчылу нәтиҗәсендә генә туа ала. Әйтик, халкыбыз, телебез язмышы. Мин моны байтак әсәрләрдә күрдем. Теләче районы Сауш авылыннан килеп укучы Лилия Якупова, зарланудан бигрәк, шушы бурычларны хәл итәргә өнди һәм дөрес әйтә: «Телебезнең кимсетелмәве, яшьләр арасында да киң кулланылышта булуы өчен, кемнеңдер нидер эшләвен көтеп ятарга түгел, ә үзебезгә көч куярга кирәк. Сабыйларны Ана телләреннән мәхрүм итмәсәк, туган телләренә мәхәббәт, үз милләтенә хөрмәт орлыкларын кечкенәдән үк күңелләренә салып калдырсак, һичшиксез, уңыш мулдан булыр, тел мәсьәләсе, атлаган саен, безне борчып интектермәс иде». Бу сүзләр белән килешмичә мөмкин түгел. Бөтенебез бер юнәлештә эшләсәк, телебез дә, мәктәпләребез дә яшәр, бүгенге һәм иртәгәсе буыннар да милләтебезнең асыл сыйфатларын саклауны һәм үстерүне дәвам иттерер.

Шунысы мөһим: соңгы елларда «Илһам» әдәби иҗат берләшмәсе үзенең эшчәнлек даирәсен бик киң җәелдерде. Ул ел саен «Илһамлы каләм» дигән иҗат конкурсы игълан итә. Бу ярышта Татарстан, Башкортстан һәм башка төбәкләрдән дә талантлы яшьләр катнаша. Бәйгеләрдә уңыш казанган, иҗатка омтылган яшьләр, мәктәпне тәмамлагач, КФУның татар теле һәм әдәбияты, журналистика бүлекләренә укырга керәләр. Аеруча талантлылары Татарстан Язучылар берлегендә үзләренең лаеклы урыннарын табалар. Менә бу җыентыкта 38 яшь кеше үзләренең иҗат җимешләрен тәкъдим итә. Аларның егермесе – КФУда укучы студентлар, унсигезе исә – төрле төбәкләрдәге мәктәп укучылары. Араларында тотрыклы иҗат итүчеләр, ягъни бу ярышларда ел саен катнашып килүчеләр дә бар. Әйтик, Рүзәл Әхмәдиев. Ул университетның юридик факультетыннан. Аның инде беренче китабы да дөнья күрде. Бу юлы ул җыентыкта рэп стилендәге шигъри әсәрләре белән катнаша. Татар шигъриятенә яңа сулыш алып килә. Бусы да кирәк. Татар яшьләре дөнья шигъриятенең гомуми хәрәкәтеннән читтә калмасын. Эш формада түгел, бәлки аның эченә салынган фикерләрдә, гамьнәрдә. Рүзәлнең, энесе белән бергәләп, дини эчтәлекле әсәрләр башкаручы икәнен дә беләбез.

Без матбугатта Алмаз Мансуров, Илнар Нотфуллин исемнәре белән дә еш очрашабыз. Алар әдәбиятта очраклы егетләр түгел. «Иделем акчарлагы», «Таян Аллага» иҗади конкурсларында уңыш яулап килгән яшь иҗатчыларның әсәрләре бу китапта да урын алган.

Әйе, студентлык еллары – кеше тормышының иң матур мизгелләредер. Әнә Башкортстанның Дүртөйле районы Түбән Атыш авылыннан Регина Раянова нәрсә ди:

Сагынып искә алачакны беләм
Бу күңелле студент елларын.
Алда нинди язмыш көтсә дә, мин
Шул елларны сагынып җырлармын.

Әлбәттә, сагындырачак. Әмма шунысы бар: студент елларында сагынып сөйләрлек матур эшләр кылып калырга кирәк. Яшьлек ул – көч ташып торган, зур хыяллар белән янып яшәгән чор. Бу Сарман районы Азалак мәктәбенең 11 нче сыйныф укучысы Руслан Рәүпов язмасыннан да ачык күренә: «Мин – иҗатка гашыйк кеше. Илһам килгән вакытта, «роман» да язып ташларга мөмкинмен», – ди. Әлбәттә, Руслан бик зурдан кубып сөйли, әмма мин аны һич тә гаепләмим, чөнки аңарда максимализм дигән яшьлек рухы бар. Яшьлекне аннан башка күз алдына китереп кара син?! Мин үзем дә иҗатны

Я дөньяны үзгәртәм мин бүген,
Я булмаса, үзем үзгәрәм, –

дип башлаган идем. Ул еллардан бирле дөньяны үзгәртә алдыммы-юкмы, әмма үземнең үзгәрә баруым хак. Акыл, тормыш тәҗрибәсе туплаган саен, кеше үзенең кайсы өлкәдә күбрәк файдалы буласын, халык өчен нәрсә эшлисен, катлаулы тормыштагы вазифасын яхшырак аңлый бара. Боларны төшенгән саен, көчен, сәләтен, мөмкинлекләрен чарлый, камилләштерә тора. Ихтимал, бу китап авторларының барысы да язучы, шагыйрь, драматург, публицист булып бетмәс. Илгә, халыкка файдалы булуның юллары бихисап. Әмма һич шикләнмим: алар чын кеше, халык ихтирамын яуларлык шәхесләр булырлар. Бәрәкәтле иҗат һәм илһамлы язмыш телик аларга!

Разил Вәлиев,

Татарстан Республикасының халык шагыйре,

Г. Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты

«Илһам» әдәби иҗат берләшмәсе әгъзалары иҗаты

НӘФИСӘ АТАДЖАНОВА

Мин, Нәфисә Кәримбиргән кызы Атаджанова, 1992 елда Мөслим районы Мөслим авылында туганмын. Кечкенәдән үк шигырьләр, әкиятләр язарга, биергә, рәсем ясарга яратам. Әдәбият, сәнгать, татар халкының тарихи үткәне белән кызыксынам. Төрле әдәби, интеллектуаль бәйгеләрдә бик теләп катнашам. 2008 елда район күләмендә үткәрелгән «Дөнья рәхәт, дөнья шундый гади, янәшәмдә булса әти-әни» конкурсында «Иң оста шигырь язучы» номинациясендә җиңүче булдым. Шул ук елда балалар шагыйре Мөҗәһит Әхмәтҗанов үткәргән «Матур булыйк!» конкурсында җиңеп, авторның махсус бүләген алдым. 2009 елдан илһам дөньясында кайныйм. «Илһамлы каләм» конкурсында 2009, 2010 елларда катнашып, финалга үтеп, җиңүче булдым. Бәйгедә катнашу минем укырга керүем һәм булачак һөнәремне сайлауда да ярдәм итте. Бүген КФУның Физика институтында белем алам.

СЫЕРЧЫК КАЙТЫР МИЗГЕЛ, ЯКИ ОЯ ЯСАУ МАҖАРАСЫ

(Юмореска)

Мин – язга гашыйк кеше. Яз айларында табигать сүз белән генә әйтеп бетереп булмаган гүзәллеккә күмелә! Мин аны инде ноябрь айларыннан ук көтә башлыйм…

Шулай бервакыт башка бер уй килде. Сыерчык оясы ясарга! Күп уйланып тормадым – эшкә тотындым. Иң беренче эш итеп такта табарга кирәк иде. Менә хәзер уйга баттым инде… Һм, каян алырга соң аны? Шулвакыт яраткан укытучыларымның сүзләре исемә төште: «Ут күршеләр һәрвакыт ярдәм итәр», – ди иде алар. Күршекәйләрем ягына карап-карап тордым да иң матур, иң ялтырап торган бер-ике койма тактасын куптарып та алдым. Әле дә әле файдалы киңәшләр бирергә укытучылар бар!

Такталарымны кочаклап, «мастерскоема» – утын сараена кереп киттем, төзелеш материалларымны әзерләп куйдым да пычкымны тартып җибәрдем… Кадак кадаклаганда, биш бармагым да алма кадәрле булгач, эшне берүзем китереп чыгара алмаячагыма инандым. Күп тә үтмәде, чүкеч тавышын ишетеп, яраткан абыкаем йөгереп чыкты…

– Тагын ни майтарасың инде син, җен кызы?

– Менә, күрүеңчә, яраткан кошчыкларыма оя ясыйм! – дидем, мактанып.

– Кайчаннан сыерчык ярата башладың соң әле, синең аны күргәнең дә юк бит!

– Нишләп булмасын, дәреслекләрдә рәсемнәре күп бит аларның! Ясашсаң, чынбарлыкта да күрермен…

– Ә такта каян алдың?

Уйга баттым…

– Күрше абзый бу язда инде өченче тапкыр коймасын ямый, әле яз җиткәнгә җиде генә көн, – дип, уфтанып, алды абыкаем. Аннан соң такталарымны алды да минем эшемне дәвам итә башлады. Һәрвакыттагыча абый кадаклады, ә мин аны мактый-мактый карап тордым – ничек тә булса ярдәм итәргә кирәк бит инде!

Ниһаять, бар да әзер! Оямны ныгытып тоттым да өй янында үсеп утырган алмагач янына юнәлдем. Анда инде элегрәк ясаган өч җимлек эленеп тора иде… Нигә өчәү дип сорыйсызмы? Аларны ясаганда, абый да шул ук сорауларны биргән иде. Беренчесе – песнәкләр, икенчесе – чыпчыклар, ә өченчесе чәүкә ише башка кошлар өчен иде аның.

– Кая эләбез моны? – дип сорады абый.

– Алмагачка инде! – дидем мин белдекле кыяфәт белән.

Ни өчендер, абыкаем юкә агачына менеп китте, алмагачка авыр булыр дип уйлагандыр, мөгаен.

– Шундый матур килеп чыкты оя, әйдә, тагын берне ясыйбыз, – дидем дә күршеләр ягына таба борылдым (такта кирәк бит инде!).

– Тагын койма җимерергә барасыңмы?! А ну, марш өйгә! – дип, абыкаемның бер генә әйтүе булды, мин комета тизлеге белән өйгә кереп тә сыздым!

…Сыерчыклар кайтканчы, мин көн саен оядан чыпчыклар куып йөрдем.

Ниһаять, сагынып-саргаеп көткән кошчыкларым «курорт»тан – җылы яклардан очып кайттылар. Кайту белән бер сыерчык гаиләсе ояма хуҗа булырга да өлгерде. Шундый сөендем, сөенечемнән түбәм күккә тия язды! Әгәр ачыксалар дип, юкә агачына да бер җимлек ясап элдем.

Борчылмагыз, күршекәйләремнең койма тактасына кагылмадым, абый үзе каяндыр табып бирде.

Шулай итеп, беренче теләгемне чынга ашыргач, мин, бәхетле кызый, апрель аен планлаштыра башладым…

СҮНГӘН ЙОЛДЫЗ

Трагедия өч пәрдәдә

Катнашалар:

Хәсән – Айратның әтисе, 40 яшьтә.

Галия – Гөлүсәнең әнисе, 35–40 яшьләрдә.

Наилә – Айратның әнисе, 35–40 яшьләрдә.

Айрат – студент.

Диләрә – Айратның сеңлесе.

Гөлүсә – Айратның күрше кызы.

Марат – авыл егете, хулиган.

БЕРЕНЧЕ ПӘРДӘ

БЕРЕНЧЕ КҮРЕНЕШ

Кич. Көзге табигать күренеше. Ак каеннар арасыннан сары яфракларга күмелгән сукмак күренә. Лирик музыка яңгырый. Сукмак буенча салмак кына ак киемнәрдән егет белән кыз атлап килә.

Егет. Нинди бәхет – без янә бергә! Әйеме, күз нурым?

Кыз. Әйе, сөйгәнем, бар да нәкъ элеккегечә… Без синең белән алтын яфракларга күмелгән кечкенә сукмак буенча бергә атлыйбыз…

Егет. Ә ак каеннар – гүя ак күлмәкләрен кигән төз гәүдәле гүзәл кызлар…

Кыз. Алар әкияттәге төсле искиткеч матур итеп алтын җеп белән чигелгән кулъяулыкларын безгә болгыйлар төсле…

Егет. Күккә кара, күрәсеңме?!

Кыз. Безнең йолдыз янә кабынган!

Егет. Димәк, хыяллар чынлап чынга аша!

Кыз. Без бергә, мәңгегә, димәк, йолдызлар алдашмый.

Егет. Чү! Ишетәсеңме? Кайдадыр бер кош үзәк өздергеч тавыш белән сайрый!

Кыз. Әйе, ишетәм, аның тавышы – гүя аһәңле бер көй…

Егет. Кулларыңны бир әле, гүзәлем… (Салмак көйгә бииләр.)

Кыз. Күзләреңдә мәхәббәт очкыннары күрәм…

Егет. Синең ай нуры тамган йөзеңә карагач, алар тагын да ялкынлана башлыйлар…

Кыз. Чаялыгың әле һаман да җуелмаган…

Егет. Шушы алсу иреннәр елмаюыннан беркайчан да туктамасын дип җуелмагандыр ул…

Кыз. Нәрсә булды безгә? Кемнәрнең генә күзләре тиде дә, кемнәрнең каргышы төште?

Егет. Белмим…

Күк күкрәгән тавыш ишетелә.

Егет. Йөрәк сыкрый, җан елый…

Кыз. Күк тә елый…

Күк күкри, барлык утлар сүнә.

ИКЕНЧЕ КҮРЕНЕШ

Бер якта – Галияләрнең капка төбе, икенче якта – Наиләләрнеке. Наилә койманың аръягында итәгенә алма җыеп йөри, үз-үзенә сөйләнә.

Наилә. Әй, бигрәкләр дә татлы булды быел алмалар, Алланың рәхмәте белән инде, Алланың рәхмәте белән. Берәр чиләк җыеп, Галия ахириләргә дә кертеп чыгасы булыр әле. (Җырлый.)

Алмагачта алма пешкән,
Өзеп кенә аласы.

(Мәктәптән кайтып баручы Гөлүсәне күреп ала.)

Күршебездә уңган кыз бар,
Урлап кына качасы!

Гөлүсә. Исәнме, Наилә апа!

Наилә. Саумы, үскәнем! Әллә укудан кайтып барасың? Кая, бирегәрәк кил әле, кызым. (Койманың бу ягына чыга, Гөлүсә аның янына килә, җырлап бии башлый.)

Алма пеште, өзелеп төште
Итәгем очларына.
Телең татлы, үзең чибәр,
Мә алма учларыңа!

Мәле, мәле, үзең кебек алсу йөзле алмалардан авыз ит әле, кызым. (Алма бирә.)

Гөлүсә. Рәхмәт, Наилә апа, тәмле күчтәнәчең, яхшы сүзләрең өчен.

Наилә. Ярый, ярый, кызым, бәхетләрең генә булсын. Әнә Галиякәй дә чыгып килә бугай. Әссәламегаләйкем, күршем! Ни хәлләрдә син? (Гөлүсә кереп китә.)

Галия. Вәгаләйкемәссәлам, Наилә җаным. Бар да яхшы, үзең ничек? Айрат кайта дип ишеткән идем, хактан да кайтамы соң ул?

Наилә. Кайтам дип тора инде, узган айда кайта алмады бит. Ике күземне юлдан алмый көтеп утырам менә, пирог ясарга дип, алма җыйдым, чәй эчәргә керерсең.

Галия. Ярый, керермен. (Гөлүсә чыга.)

Гөлүсә. Әни, мин Шифа чишмәсенә суга барам, Наилә апа, сиңа да алып кайтыйммы?

Наилә. Алып кайт, кызым, алып кайт. Чишмә суыннан чәй бик тәмле була ул. (Гөлүсә китә.) И-и Галия, вакытларның ничек үткәнен сизми дә калдык… Балалар да буйга җиттеләр. Аллага шөкер, акыллы, тәүфыйклы булып үстеләр.

Галия. Әйе шул, әле яңа гына шаярышып, качышлы, әбәкле уйнап йөрүче нәниләр иделәр, ә хәзер инде әнә ничек үстеләр! Ә син түбән оч Зөлфиянең олы малае турындагы хәбәрне ишеттеңме соң әле?

Наилә. Әйе, ишеттем. Бөтен авылны аптырашта калдырды Илшат.

Галия. Шундый нечкә күңелле, холкы да кызларныкы кебек кенә иде бит аның. Шәһәргә китеп, начар кешеләргә ияреп, башын бетерде балакай.

Наилә. Кем уйлаган бит аның шулай буласын. Башта гел елмаеп исәнләшеп, хәлләремне белешеп үтеп китәдер иде, ә хәзер әнә кибет талауга күчкән. Кичә, милиция белән килеп, өеннән алып чыгып киткәннәр, ди. Зөлфия күз яшьләренә батып утырадыр иде.

Галия. И-и мескенкәем, ниләр генә кичермәгәндер инде… Иң яраткан улыңны ике елга утыртып куйсыннар әле…

Наилә. Шулайга укмыни? Анысын ишетмәгән идем әле.

Галия. Миңа да Гомәр хатыны гайбәтче Нәкыя генә кереп сөйләде.

Наилә. И шул Нәкыянең телләрен! Берәр нәрсә булсын гына – тизрәк гайбәт таратырга тора.

Галия. Синең дә бит малай шәһәргә укырга китте, үзгәреп кайтыр дип курыкмыйсыңмы?

Наилә. Куркуын куркам да бит, нишлисең соң инде… Югары белем аласым килә ди бит. Җибәрәсем бер дә килмәгән иде… Теге кайтканында алай үзгәрешләр сизмәдем, бар да элеккегечә күк. Көн саен диярлек шалтыратып тора, бар да яхшы, ди. Юктыр, минем улым андый начар юлга басмас, күз карасы кебек карап үстердек бит без аны.

Галия. Шулайдыр, шулай. Ярый, керим әле мин, әнә Гөлүсә дә кайтып килә бугай, өстәл әзерли торыйм. (Кереп китә.)

Гөлүсә. Менә, Наилә апа, чишмәдән су алып кайттым. Кая бушатыйм?

Наилә. И-и, рәхмәт, Гөлүсә кызым, аяк-кулларың сызламасын, көннәрең имин, төннәрең тыныч үтсен. Үзем бушатып алып керермен, яме?

Гөлүсә. Ярар. (Кереп китә.)

Наилә. Хәсән! Хәсәнҗан, дим! Чык әле бирегә!

Хәсән чыга.

Хәсән. Ни булды инде тагын, ник кычкырасың шулкадәр?

Наилә. Мин әйтәм, бигрәкләр дә уңган, бигрәкләр дә булган инде бу күрше кызыбыз, әйеме? Мине дә бик якын күрә.

Хәсән. Һе, сине якын күрә микән ул, әллә шәһәрдән кайтучы улың Айратнымы? Белмим-белмим… Әгәр киленең булып куйса нишләрсең?

Наилә. Мондый килен тәтесә, булганына шөкер дип торыр идем әле.

Хәсән. Әй, эшемне ташлап, синең юк-бар сүзләреңне тыңлап торам икән ич мин. Ярый, карчык, китим әле мин машинам янына кереп…

Наилә. Ярый, бар, бар. (Хәсән кереп китә.) Һе, юк-бар сүз имеш! Сиңа машинадан башка бар да юк-бар инде! Улының кайчан кайтасын да белми бит ул! Инде күптәннән кайтып җитәргә тиеш иде, әле һаман күренми. Әллә шалтыратып чыгыйм микән соң? (Борылып кереп китәм дигәндә, Айрат күренә.)

Айрат. Әни, әни! Мин кайттым!

Наилә. Айрат, улым! (Кочаклашалар.) Исән-сау гына кайтып җиттеңме, балакаем? Сине көтә-көтә зарыгыплар беттем бит инде!

Хәсән күренә.

Хәсән. Әйе, иртә таңнан, әтәч кычкырмас борын, чыгып, сине юлдан күзли башлады ул!

Айрат. Әти!

Хәсән. Исәнме, улым, яхшы гына кайтып җиттеңме? (Койма артында Гөлүсә бу күренешне күзәтеп тора.)

Айрат. Исәнме, әти, әйе, бар да әйбәт, тик бераз юлда ялыктырды.

Хәсән (Наиләгә). Нәрсә карап торасың, күрмисеңмени, улың кайткан, юлдан арыган. Бар, чәй куй, өстәл әзерлә.

Наилә. Хәзер чәен дә куеп җибәрәм, өстәлен дә әзерлим, сиңа дип әзерләп куйган тәм-томнарымны да чыгарам, әйдә, улым, әйдә!

Хәсән. Керик, улым, әйдә. (Керергә борылалар. Айратның арттан кереп баруын күреп, Гөлүсә әкрен генә сызгыра, Айрат акрыная, Гөлүсә янә сызгыра, Айрат, туктап, як-ягына карана, ул икенче якка караган арада, Гөлүсә, йөгереп чыгып, читкә баса.)

Айрат. Гөлүсә! (Йөгереп барып кочакламакчы була, Гөлүсә читкә тайпыла.)

Гөлүсә. Ай! Айрат, син кайттыңмыни?

Айрат. Әйе, Гөлүсәм, кайттым! Сине күрергә дип ашкынып кайттым!

Гөлүсә. Шулай мине күрергә ашкынгач, ике ай буе кайтмый яталармыни ул?!

Айрат. Гафу ит инде, Гөлүсәм! Кайта алмадым бит.

Гөлүсә. Язмадың да, шалтыратмадың да…

Айрат. Күңелемдә булган барлык хисләремне кәгазь битләренә генә сыйдырып булмады шул, Гөлүсәм. Мин, аларны синең күзләреңә карап әйтермен дип, кайту мизгелләрен өзелеп көттем…

Гөлүсә. Тыңлыйм.

Айрат. Нәрсә тыңлыйсың?

Гөлүсә. Синең минем күзләремә карап әйтәсе хисләреңне тыңлыйм.

Айрат. Эх, белсәң иде сине ничекләр сагынганымны, Гөлүсәм! (Күтәреп әйләндерә.)

Гөлүсә. Мин дә сине сагындым!

Музыка.

ӨЧЕНЧЕ КҮРЕНЕШ

Көзге җылы кич. Читтәрәк яшьләр тавышы, музыка яңгырый. Марат, Лилия һәм Гөлия эскәмиягә менеп утырганнар да көнбагыш чүплиләр.

Лилия. Әнә минеке кая кадәр очты!

Марат. Минекенә җитмәде әле!

Лилия. Хәзер җиткезәбез без аны!

Гөлия. Маратныкыннан уздыра алмыйсың барыбер.

Лилия. Хоп! Ха-ха! Җиткездем бит, хәтта үтеп тә китте! Менә, менә минеке кая кадәр җитте!

Марат. Син мухлевать иттең, кызый, давай яңабаштан.

Лилия. Ха, җиңелүеңне таныйсың килмимени?

Марат. Минем беркайчан да җиңелгәнем юк, Лилиякәй. Мин һәрвакыт үз дигәнемә ирешә торган кеше, белдеңме?

Гөлия. Һәй, син шулай дигән буласың да бит, бар да син дигәнчә түгел шул! Әнә Гөлүсә артыннан күпме йөрдең – барыбер Айраттан аера алмадың бит.

Марат. Бер-берсен шулкадәр каты яраталардыр дип, кем уйлаган соң?!

Лилия. Прям как Ромео һәм Джульетта, Хәлил белән Галиябану!

Марат. Ә син үзең, Гөлия, күпме Айратны үзеңә каратырга йөрдең, булдыра алмадың.

Гөлия. Син ата шайтан аера алмаганны, мин ничек аераем, ди!

Марат. Кызларга барыбер җайлырак ул. Ярый, әле вакыт җитәрлек, мин барыбер үз дигәнемә ирешәчәкмен. Менә мин әйтте диярсең, Гөлүсә минеке булачак!

Лилия. Карарбыз, карарбыз!

Марат. Әйткән сүз – аткан ук, сүземдә тормасам, исемем Марат булмасын!

Гөлия. Карагыз, кара! Пар күгәрченнәр килә!

Марат. Монда сөйләшкәннәрнең берсен дә ишеттермәгез!

Кулга-кул тотынышып, Айрат белән Гөлүсә керә.

Айрат. Сәлам, кызлар, егетләр!

Марат. Сәламегезне алдык, кесәбезгә салдык. Хәлләр ничек, брат? Кайтуың белән! (Сөйләмендә ясалмалылык күренә.)

Айрат. Бар да искиткеч, рәхмәт!

Марат. Искиткечтер инде, шулай булмый. Калада юристлыкка укыйсың, авылда – кадер-почёт, иң чибәр кызыбызның кулларыннан гына җитәкләп йөрисең. Искиткеч инде, искиткеч.

Айрат. Марат, син миңа әле һаман ачу саклыйсыңмыни?

Гөлүсә. Җитте инде, егетләр, әтәчләнмәгез. Әйдә, Айрат, китик.

Марат. Мин сиңа ачу сакламыйм, Айрат. Бер гаепсезгә рәнҗетелгәнемә генә җаным сыкрый минем.

Айрат. Ярый инде, бераз кызып китеп, артыгын әйтеп ташлаганмындыр.

Марат. Менә бит, җирдә бар ул гаделсезлек. Кемгәдер бар да бар, ә кемгәдер берни дә юк.

Айрат. Ашыкма син, әле синең киләчәгең алда. Алла боерса, синең дә тормыш ал да гөл булыр, әйеме, кызлар?

Гөлия (серле генә). Әйе, булыр.

Марат. Шулай дисәң генә инде. Ярый, онытыйк. Ничек соң анда Казан, матурмы?

Айрат. Әйе, матур. Анда бар да бар. Биек зданиеләр, олы урамнар, матур машиналар, яңа дуслар… Тик барыбер нидер җитми кебек, авыл сагындыра, туган туфрак барыбер үзенә тарта. Ни дисәң дә, шушында туып, бергә сезнең белән уйнап үскән бала бит мин. Тагын әле сөйгәнемнең алсу йөзе, назлы карашлары да сагындыра… Мин сөйлим дә сөйлим, ә сезнең үзегезнең хәлләрегез ничек соң?

Лилия. Ничек булсын инде, менә шушы тәбәнәк өйләр, әз-мәз «Москвич» һәм «Жигули»лар күренгән тар урамнарда иске дусларыбыз белән туган кара туфракны сөреп йөрибез инде шунда.

Айрат. Алай димә, Лилия, менә үзең читкә киткәч күрерсең, барыбер үз торган җирең сагындыра ул, бик сагындыра.

Гөлия. Моннан чыгып китә алсам, мәңге кире кайтмас идем!

Марат. И-и, хәзер генә шулай дигән буласың, иң беренче син әйләнеп кайтырсың әле. (Көлешәләр.)

Гөлия. Озакка кайттыңмы соң, Айрат?

Айрат. Юк, озакка түгел, бәйрәм ялына гына кайттым. Якшәмбе китәм.

Лилия. Күпме араны шушы өч кенә көн өчен кайттыңмы?

Гөлүсә. Бәйрәмдә дә кайтмагач, кайчан кайтсын ди ул тагын?

Гөлия. Анысы да дөрес. Ярый, кызлар-егетләр, әйдәгез, дискотекага биергә киттекме?

Лилия. Чынлап та, нишләп утырабыз соң без монда, әйдәгез, кешеләр янына күңел ачарга!

Марат. Киттек, Ромео! (Айратны җилкәсеннән кага.)

Айрат. Әйдә, Гөлүсә.

Гөлүсә. Тукта, Айрат, сиңа әйтәсе килгән сүзем бар. Сез барыгыз, бара торыгыз, бераздан куып җитәрбез.

Лилия. Түземсезләнеп көтеп калабыз! (Көлешә-көлешә китәләр.)

Тынлык урнаша.

Айрат. Нәрсә булды, Гөлүсә?

Гөлүсә. Сиңа бернәрсә дә сәер тоелмыймы?

Айрат. Юк. Нигә? Ә нәрсә сәер булырга тиеш?

Гөлүсә. Белмим. Әллә нигә күңелем шомлана. Тавышларында ясалмалык сизмәдеңмени? Безгә каршы тагы нидер уйлыйлар, ахры, алар.

Айрат. Кешене тавышыннан гына чыгып гаепләмиләр, кояшым. Икейөзле булсалар да, алар – безнең авылдашлар, бергә үскән дуслар.

Гөлүсә. Шулаен шулай да…

Айрат. Борчылма, кояшым, мин сине беркайчан да читләрдән рәнҗеттермәм.

Гөлүсә. Тик шулай да мин нәрсәдәндер куркам. Син китәрсең дә югалырсың төсле.

Айрат. Югалмам. Югалсам да, бары тик синең белән генә, Гөлүсәм.

Гөлүсә. Ышанасы килә…

Айрат. Ә син ышан, Гөлүсәм! Бөтен Җир шарында да синең белән мине аерырлык көч әле юк.

Гөлүсә. Айрат, син әле шигырьләр язасыңмы?

Айрат. Әлбәттә, язам! Сез мине, калага киткәч, үзгәреп кайткан дип уйлыйсыз, ахры. Юк! Мин үзгәрмәдем, мин әле һаман да шул ук хыялый малай.

Гөлүсә. Гафу ит, сине үпкәләтәсем килмәгән иде.

Айрат. Нәрсә сөйлисең син, нинди гафу? Якын кешеңә беркайчан да үпкәләмиләр. Арабызда бары тик ышаныч кына булырга тиеш.

Гөлүсә. Соңгы шигыреңне укы әле.

Айрат (шаяра башлап). Укыйм микән?

Гөлүсә. Ярый инде, ялындырма. Минем сине тыңлыйсым килә!

Айрат. Ярый соң, әйдә, укыйм.

Төшләремә, ак фәрештә булып,
Канатларың җилпеп керәсең,
Күз карашың белән назлыйсың да
Үзәгемне шундук өзәсең.
Күк йөзенә талпынып, син
Ак болытлар белән уйныйсың.
Тирбәлеп ай нурларында,
Әле дә микән мине уйлыйсың?

(Гөлүсәгә төртеп куя.)

Гөлүсә. Сине уйламый кемне уйлыйм, ди, мин тагы? (Кочаклап ала.)

Айрат.

Мин һаман да, сине сагынганда,
Фәрештәмне күрәм төшемдә.
Бәхетлемен синең янда гына,
Рәхмәт сиңа барсы өчен дә!

Йә, ничек?

Гөлүсә. Матур! Бик матур!

Айрат. Матур булмый ни, аның бит язучысы да матур!

Гөлүсә. Мактанчык!

Айрат. Мактанырлык җирем бар! Шулай булгач, азрак мактанып алсам да буладыр ул.

Гөлүсә көлә.

Айрат. Син шундый ягымлы итеп елмаясың, сиңа бик тә килешә.

Гөлүсә. Оялтма мине.

Айрат. Син шундый чибәр ки, хәтта күктәге айны да көнләштерәсең. Ә табигать синең баскан юлларыңны алтын яфраклар белән күмә…

Гөлүсә. Син шундый матур итеп сөйлисең, шагыйрь була алыр идең.

Айрат. Матур сөйләүчеләр бик күп бит ул, барысы да шагыйрь булса, дөньяда кызык бетәчәк.

Гөлүсә. Син барыбер бик талантлы, моны барысы да белә, кире кагып торма.

Айрат. Бу сүзләрең өчен рәхмәт, күз нурым.

Гөлүсә. Кара, кара! Йолдыз атылды!

Айрат. Тизрәк теләк телә! Йә, йолдыздан ни теләдең?

Гөлүсә. Әйтмим, әйтсәм чынга ашмаячак!

Айрат. Юләркәем, бар күңелдән теләнгән теләкләр һәрвакыт чынга аша ул. Әйт инде!

Гөлүсә. Ярый, әйтәм. Күпме еллар үтсә дә, хәтта икенче гомеребездә дә бары тик синең белән бергә булуыбызны теләдем мин.

Айрат. Без гел бергә булачакбыз! Бүген күктә йолдызлар бигрәк күп, якты җемелдиләр, әйеме?

Гөлүсә. Бигрәк тә әнә тегесе.

Айрат. Ул безнең йолдызыбыз булыр.

Гөлүсә. Ул беркайчан да сүнмәс, төннән-төн яктырыр гына. Шулай бит?

Айрат. Әйдә, болай сөйләшеп куябыз. Бер-беребездән еракта булганда, кичләрен шушы йолдызга карарбыз, безнең карашлар һәм хыяллар бергә очрашырлар, уйларыбыз кавышыр. Син ризамы?

Гөлүсә. Әлбәттә, риза! Мин сине һәр кичне шушы йолдыз янында көтәрмен.

Айрат. Мин килермен…

Музыка яңгырый, ут сүнә.

ДҮРТЕНЧЕ КҮРЕНЕШ

Айратларның өй эче. Наилә радиога кушылып җырлап, чәй әзерләп йөри.

Наилә.

Эх, өчпочмаклы өстәлләрне
Түгәрәк итик әле.
Көч-хәл барда, гомер барда
Гөрләшеп яшик әле,
Гөрләшеп яшик әле!

Диләрә. Әни, әни, карале! Кара инде! Абый яңа шигырь язган!

Наилә. Урынына куй, кызым, абыең ачуланыр үзеңне.

Диләрә. Э-эй. (Кереп китә башлый.)

Наилә. Тукта әле. (Кызыксынып.) Нәрсә турында язган.

Диләрә (сөенеп). Нәрсә турында түгел, кем турында диген!

Наилә. Кем турында?

Диләрә. Гөлүсә апа турында.

Наилә. Кая, бирегәрәк кил, укыйк әле.

Диләрә. Ярамый!

Наилә. Нигә?

Диләрә. Үзең әйттең ич, абыең ачуланыр дип.

Наилә. Әйдә, ул йоклаган арада укып чыгабыз, кил утыр монда. Укы, әйдә.

Диләрә. Эһем-эһем! «Гөлүсәмә» дип атала.

Юлларыма бүген син очрадың,
Күзләремә назлап карадың.
Елмаюың белән генә бит син
Фикерләрем төптән чуалттың.
Назлы караш, сүзсез елмаюлар –
Гүя фәрештәнең син үзе.
Синең янда көнем мизгел сыман,
Сизелмәстән ничек тиз үтте.
Хыял дөньясында адаштым күк.
Синең күзләр… зәңгәр күзләр…
Гүзәллегең синең аңлатырга
Җитмәс төсле җирдә сүзләр.

Наилә. И-и, бигрәкләр дә матур язган инде, кайлардан гына уйлап чыгара торгандыр бәбекәем.

Диләрә. Мәхәббәт яздырта, әни, мәхәббәт! Кара, кара, тагы берәү бар.

Йолдыз тулы күк йөзендә
Салмак кына ай йөзә.
Гөлүсәм диеп, көн дә
Минем йөрәк өзелә.

Айрат. Кызый! Син тагын минем блокнотны алдыңмы?!

Диләрә (блокнотны әнисенә тоттырып). Юк, юк! Мин түгел! Әни алган аны! Әни! Әнә кулында, мин кырыйдан гына карап тордым.

Наилә. Әйе, улым, ачуланма инде, мин алган идем аны. Шигырьләрең укып карыйсым гына килгән иде.

Айрат. Әни, син дә шушы шайтанны яклап торасыңмы! Ничә тапкыр минем әйберләргә тимә дияргә була сиңа, аңлыйсыңмы син моны берәр кайчан?

Гөлүсә керә.

Диләрә. Килен керә, килен!

Айрат. А-ну тай моннан! (Куышып кереп китәләр.)

Гөлүсә. Нишләп иртә таңнан шаулыйсыз? Исәнме, Наилә апа, хәлләрегез ничек?

Наилә. Саумы, кызым. Юк, шауламыйбыз, шаярабыз гына.

Гөлүсә. Наилә апа, мин йомыш белән кергән идем. Әнинең хәле тагы авырайды. Дарулары беткән, мин тиз генә район аптекасына барып кайтам, син аңа күз-колак булып тор инде, яме.

Наилә. Ярый, кызым. Туктале, миндә йөрәк авыртуын бетерүче дару бар иде бугай. Син кайтып җиткәнче, шуны эчертә торыйм мин.

Гөлүсә. Яхшы булыр иде. Ярар, мин йөгердем, син онытма инде, Наилә апа, яме? (Тиз-тиз атлап чыгып китә.)

Наилә. Онытмыйм, кызым, онытмыйм. Даруымны гына алам да хәзер үк кереп җитәм. Мескенкәем, ире үлгәннән бирле, чиргә сабышты бит, җаным. Диләрә! Кызым! Шкафтан дарулар төенчеген генә алып бир әле, зинһар өчен!

Диләрә. Хәзер, әни! (Алып чыга.) Әни, Айрат минем чәчемнән тартты!

Айрат. Зарланма! Шул кирәк сиңа, бер әйткәнне аңламагач!

Наилә. Булды, булды! Талашмагыз! Мин Галияләргә керәм, кинәт кенә авырып киткән, Гөлүсә районнан кайтканчы, шунда булам. Өстәл әзерләдем. Ашап эчегез дә җыештырып куегыз, ярыймы?

Диләрә. Ярар, әни!

Диләрә белән Айрат берүзләре кала.

Диләрә (бераз тын торганнан соң). Абый. Абый, дим! Ишетмисеңме әллә син?

Айрат. Нәрсә?

Диләрә. Син мине шигырь язарга өйрәтә аласыңмы?

Айрат. Тәртибеңә карап.

Диләрә. Өйрәтсәң, тәртибем «алты»лы булыр!

Айрат. Юк инде, башта «алты»лы булсын, аннан өйрәтермен.

Диләрә. Ну, абый!

Айрат. Өйрәтәм инде, өйрәтәм, тик шыңшыма гына.

Диләрә. Димәк, килештек?! Бир бишне!

Айрат (елмаеп). Ун булсын!

Хәсән. О-о, ни күрәм мин, эт белән мәче кул кысыша! Кояш бүген көнбатыштан чыкмагандыр бит?

Диләрә. Юк, әти. Без бергә шигырь язмакчы булабыз.

Хәсән. Диләрә, кызым, әллә абыеңны шигырь язарга өйрәтәсең?

Айрат. Киресенчә, мин аны.

Хәсән. Абау, улым, син шигырь дә яза беләсеңмени? Кайчаннан бирле язасың соң?

Айрат. Кечкенәдән үк инде, әти.

Хәсән. Ничек кечкенәдән? Ә мин нишләп моны белмим?

Диләрә. Беренчедән, хисләрне сөйләмиләр, кәгазь битләренә генә төшерәләр. Икенчедән, син бит поэзия белән кызыксынмыйсың.

Хәсән. Нишләп кызыксынмаска, яшь чакларда мин, шигырьләр язып, кызларның күңелен яулыйдыр идем.

Айрат. Чынлапмы?

Хәсән. Олы башым белән алдашып тормасмын инде. Әниең көн саен яңа шигырь сөйләттерә торган иде! (Көлешәләр.) Әниегез кайда соң әле?

Диләрә. Галия апа авырып киткән, шунда кереп китте.

Хәсән. Алай икән. Ярый, алайса, шушылай тату гына утырыгыз, яме. Ә мин эшләремне карыйм. (Чыгып китә.)

Диләрә. Менә сиңа мә! Әти – шагыйрь!

Айрат. Ышанасы да килми, юри генә әйткәндер әле!

Диләрә. Әни кайткач, үзеннән сорарбыз, ул алдамас.

Айрат. Әйдә, сеңлем, яза башлыйбыз. Бәлки, син миннән дә матуррак яза башларсың.

Диләрә. Бик мөмкин, абый, бик мөмкин!

Музыка.

Пәрдә.

ИКЕНЧЕ ПӘРДӘ

Больница палатасы. Ятакта Галия каты авырып ята. Янында Наилә кулъяулык белән күз яшьләрен сөртеп утыра.

Наилә. Алай димә, дустым, менә күрерсең, савыгып та китәрсең.

Галия. Юк инде, булмас шул, ахирәткәем… аякларым йөрми, күзләрем дә юньләп күрми башлады. Ятактан инде ике айлап тора алмыйм. Үз-үземне инде бер аягым белән теге дөньяда итеп хис итәм.

Наилә. Алай димә, җаным. Кызың ялгызы кала ич. Аны уйла инде, ичмасам, әле чәчәктәй чагы бит аның. Синсез нишләр ул! Синнән башка беркеме дә юк бит аның!

Галия. Наилә, сүз бир, әгәр берәр хәл була калса, Гөлүсәмне калдырмам дип.

Наилә. Сүз бирәм! Мин аны болай да үз кызым кебек күрәм бит! Тик син төшенкелеккә бирелмә, зинһар өчен.

Галия. Мин инде тылсымга ышанмыйм. Үземне алдалап ни файда соң?

Наилә. Тик барыбер…

Галия. Барыбер Ходай язганча булыр. Айраттан хәбәр бармы соң?

Наилә. Юк. Соңгы киткәнендә беренче һәм соңгы тапкыр шалтыратты. Шуннан соң югалды. Хәсән калага барып кайткан иде, торагыннан түләмәгән өчен чыгарып җибәргәннәр. Уку йортында инде күптән күренмәде диделәр ди, югыйсә акча да биреп җибәргән идек. Нәрсә уйларга да белмим хәзер…

Галия. Бәла аяк астында яткан икән. Ничек күңелле яши идек бит, әйеме. Барысы да безнең бәхеттән көнләшәләр иде, ә хәзер…

Наилә. Авыр миңа, Галиякәй, авыр! Ни эш кылырга да белмим. Тормышның кара дулкыны җитте бугай…

Галия. Ә Гөлүсә нәрсә эшли?

Наилә. Елый…

Галия. Балакаем… Ул әле бар да яхшы буласына өметләнә. Күзләрендәге яшьләрен күрсәтмәскә тырыша. Сабыем, беренче тапкыр, кулларыма алып, күкрәгемә кысканда, бәхетем ташкыны ярларына сыймаган иде. Ә инде тәүге тапкыр «әни, әти» дип әйткәнендә, әткәсе белән ничек сөенгәнебезне күрсәң иде. Ләкин әтисе дә бәбкәсенең ничек үсүен күрә алмады шул. Ә хәзер әнә мин… (Елый.) Укып бетереп, тормышка аяк басуларын да күрү насыйп булмаячак, ахры…

Наилә. Алай димә инде!

Галия. Язылганын яшәгәнмен, күрәсең. Табиблар да инде барлык чараларны күрделәр, ләкин файдасы булмады. Бүгенме, иртәгәме…

Гөлүсә йөгереп керә.

Гөлүсә. Әнием! Кара әле, мин сиңа нинди матур чәчәкләр алып килдем. Болары инде сулганнар. Алыштырып куйыйм әле. Мин әле ризыклар да алып килдем.

Галия. Кирәкми…

Гөлүсә. Ләкин… ләкин син боларын да ашамагансың, әнием! Сиңа күбрәк ашап эчәргә, көч җыярга кирәк!

Галия. Тамагымнан үтми, кызым. Күрәсең, соңгы көннәремдер…

Гөлүсә. Алай димә, әнием! Син әле яшәячәксең. Безнең әле бергә эшлисе күпме эшләребез бар. Мин гел синең яныңда булырмын. Без бу авыр мизгелләрне бергә кичерербез, яме, әнием? Тик син борчылма гына.

Галия. Юк…

Наилә. Галия!

Гөлүсә. Әни!

Лирик музыка.

Пәрдә.

ӨЧЕНЧЕ ПӘРДӘ

БЕРЕНЧЕ КҮРЕНЕШ

Наиләләр өе. Гөлүсә ялгызы гына тәрәзә янында басып тора. Гөлүсәнең күңел тавышы белән шигырь укыла.

Эзләрсеңме, юлларыңнан
Томаннарга кереп югалсам?
Ялгызлыктан кача алмый,
Сине эзләп, бәгърем, тапмасам.
Көтәрсеңме, яннарыңнан
Асыл коштай читкә талпынсам?
Чыгарсыңмы каршы юлга,
Сине тапмый, җаным, ялыксам?
Араларсыңмы ялгышлардан,
Фикерләрем әгәр чуалса?
Күз алдыннан әгәр синең
Карашларым кинәт югалса.
Аңларсыңмы, әгәр күңелем
Сыеныр урын тапмый сыкраса?
Юатырсыңмы, әгәр инде
Тыела алмый җаным еласа?
Юксынырсыңмы, еллар буе
Мине эзләп, әгәр тапмасаң?
Онытырсың микән, елмаеп, мин
Уйларыңа кире кайтмасам?
Уйларыңа кире кайтмасам…

Гөлүсә. Кайларда гына соң син, бәгырем минем… Синең турыдагы уйлар миңа тынычлык бирми. Хәтта үз-үземне танымыйм… Мин сагынам сине, синең күзләреңне, карашларыңны, елмаю-шаяруларыңны сагынам… Миңа бик авыр, Айратым, син кайда?! Нигә кайтмыйсың, әллә сизмисең – мин сине көтәм! Көтәм! Сагынып көтәм! Көн саен йолдызыбызга карап, синең яныма кайтуыңны телим. Җир йөзендә синнән башка беркемем дә калмады. Син – минем соңгы яшәү мәгънәм…

Диләрә. Хәерле кич, Гөлүсә апа. Нигә бик моңайдың? Әллә Айрат абыйны сагындыңмы?

Гөлүсә. Сагындым шул. Киткәнендә агачлардан сары яфраклар коела иде, ә хәзер инде без атлаган сукмакларга карлар ява, алар безнең эзләребезне инде күмгәннәр…

Диләрә. Моңсуланма, ул әле кайтыр, бар да яхшы булыр. Тик син елама, яме?

Гөлүсә. Мин еламыйм. Минем күзләремдә инде яшьләр күптәннән кипкән. Син яңа урамнан кердеңме?

Диләрә. Әйе.

Гөлүсә. Йолдызлар бармы?

Диләрә. Иң яктысы – берәү генә.

Гөлүсә. Өмет йолдызы… (Чыгып китә.)

Диләрә. Менә бит язмыш нинди икән! Башта бар да чәчәк бакчасы күк аллы-гөлле генә иде, ә хәзер кара фәрештә бар дөньяны үз кочагына алды… Эх, абый! Кайда гына соң син?! (Наилә тыңлап тора.)

Наилә. Кайларда гына адашып йөри микән улыкаем?

Диләрә. Әни.

Наилә. Кызым. Әле дә яннарымда син бар. Кочаклап, ичмасам, бер елый алам. Барыбызның уенда Айрат кына. Кайчан кайтыр икән дип өметләнеп яшибез.

Диләрә. Ела, әни, ела! Күңелең тынычланыр ичмасам.

Наилә. Гөлүсә кайда соң, кызым?

Диләрә. Йолдызы янына чыгып китте.

Наилә. Хыялый кыз. Әнисе үлгәннән соң, соңгы өмете булып Айрат кына калды шул. Көн саен бөтен белгән догаларын шул йолдызына карап укый.

Диләрә. Айрат абый хыяллар һәрвакыт чынга аша диядер иде.

Наилә. Бар да шулай җиңел генә булсын иде дә бит… ярый, кызым, соң инде, әйдә, кереп ятыйк.

ИКЕНЧЕ КҮРЕНЕШ

Урам. Айрат белән бергә үткән сукмактан Гөлүсә бер ялгызы атлап килә. Артта эскәмия тора. Музыка яңгырый.

Гөлүсә.

Аерылыштык синең белән,
Яфраклар да коелды.
Күңелем, көзге урман кебек,
Ялгызлыктан корыды…

Хәзер инде шигырьләрне дә үземә үзем укыйм. Эх, йолдызым! Синнән башка бернәрсә дә сорамыйм, тик Айратымны гына кайтар! (Бер читтә тезләнеп, күккә карый, артта Лилия белән Гөлия күренә.)

Лилия. Кара, ничек бетеренә.

Гөлия. Яхшы килеп чыкмады бу.

Лилия. Ә кем уйлаган бит моның болай буласын!

Гөлия. Марат артыгын кыланып атты.

Лилия. Андый кабахәт икәнен белгән булсам… (Гөлүсә чыгып китә.)

Гөлия. Ә теге көнне ул бит шаяртмаган, чыннан да, Айратка каршы план корган.

Лилия. Айратның монда икәнен, бәлки, әйтергәдер?

Гөлия. Айрат хәзер ак-караны аермый. Аны Маратның каладагы дуслары энәгә утырткан.

Лилия. Беләм. Ә бәлки, Гөлүсәне күргәч, ул рәтләнер? Кайбер китапларда шулай булгалый бит.

Гөлия. Мәхәббәт китапларындамы, әллә Шарль Перроның әкиятләр җыентыгындамы?

Лилия. Барып чыкмас дисеңме?

Гөлия. Син әле Айратны күрмәдең, кичә кайтканын күргән булсаң, урыныңда ук егылыр идең. Хәтта мин аны танымадым.

Марат белән Айрат керә.

Марат. Сәлам, кызлар, хәлләрегез ничек?

Гөлия. Нишләттең син аны? Айрат! Айрат! Нәрсә булды сиңа?

Марат. Ул хәзер күктә йөзә, аңа рәхәт. Мин әйткән сүземдә тордым: бу миңа хәзер киртә түгел, Гөлүсә минеке булачак!

Лилия. Гөлүсәгә бик начар, ул һаман Айратны көтә. Аны күрергә хыяллана.

Марат. Күрсен! Менә ул! Гөлүсәнең сөйгән Айраты!

Гөлия. Син… син… бозык җан! Менә кем син! Төкерәм мин сиңа!

Марат. Синең фикереңне сораучы юк монда. Мин үземнең кем икәнемне үзем беләм!

Лилия. Кем? Кем соң син? Әфьюн сатучы бер беткән пычрак җан! Бар, кит моннан, күзебезгә күренәсе булма!

Марат. Ха-ха! Кем сөйли башлады бит! Минем бер сүземнән дә кайтмаучы авыл кызы! Бик кирәгегез бар. (Чыгып китә.)

Лилия. Уян, Айрат! Уян! Әйдә, без сиңа кайтырга ярдәм итәбез.

Гөлия. Хәле бик авыр, ахры…

Айрат. Китегез… берегез дә кирәкми… нишләттегез мине… мин теләмим… Гөлүсә!

Гөлия. Саташа бугай…

Лилия. Бәлки, Гөлүсәне чакырыргадыр?

Айрат. Мин кайда? Сез кем? Мин сезне белмим.

Лилия. Акылына килә башлады.

Гөлия. Син авылда, бу без – Гөлия белән Лилия.

Айрат. Мин сезне белмим. Китегез! Ник кагыласыз миңа! Энәгә утыртуыгыз җитмәгән, тагы нишләтәсез мине! Китегез! Югалыгыз, дим!

Лилия. Мин сине танымыйм, Айрат!

Гөлия. Без ярдәм генә итмәкче идек.

Айрат. Башта ук ярдәм итәргә кирәк иде, буласы булды инде, хәзер соң. Миңа сезнең ярдәмегез кирәк түгел! Китегез!

Сумкасын ыргыта, Гөлия белән Лилия чыгып китәләр.

Айрат. Гөлүсә әйткән иде бит, берсенә дә ышанма, диде, алар астыртыннар, диде, ә мин тыңламадым. Юләр! Нишләдем мин?! Ничек әнинең күзләренә карыйм, Гөлүсәмә нәрсә дип аңлатыйм… һәм… ничек түзим… Марат!!! Ни өчен?! Ни өчен мин? Ни өчен без?! Яшисем килми…

ӨЧЕНЧЕ КҮРЕНЕШ

Наиләләрнең өй эче. Диванда Айрат ята. Аның аяк очында Гөлүсә утыра. Бер читтә Наилә белән Хәсән утыра.

Хәсән. Ниһаять, пәйда булды!

Наилә. Алай димә, Хәсән! Без, киресенчә, сөенергә тиешбез. Ул бит исән-сау кайтты!

Хәсән. Кайтты! Әнә ята! Кыяфәтен генә кара! Чиркангыч… шушылай йөрсен дип укырга керттекмени без аны? Аны эзләп, барысын аяк өстенә бастырдым бит мин. Күпме акча бетердек үзенә! Менә рәхмәте! Сине йөрәк чирле ясый язды, ә менә бу бер гөнаһсыз кызны нинди халәткә җиткерде. Башсыз! Кечкенә чагында чыбык җитмәгән, күрәсең.

Наилә. Алай димә! Ул бит – безнең бала!

Хәсән. Хәзер инде ул минем бала түгел! (Чыгып китә.)

Гөлүсә. Елама, әни. Ул бит кайтты, ул безнең белән. Тынычлан.

Наилә. Дөрес әйтәсең, кызым. Әнә уяна да бугай.

Айрат. Әни? Гөлүсә? Сез? Төшме бу, өнме? Сез чынлап та…

Наилә. Улым!

Гөлүсә. Айрат! (Кочаклашалар.)

Наилә. Хәлең ничек, улым?

Айрат. Сезне күргәч яхшырды. Әни, мин ачыктым.

Наилә. Хәзер, улым, хәзер өстәл әзерлим. (Чыгып китә.)

Тынлык урнаша.

Айрат. Гөлүсәм, гафу ит…

Гөлүсә. Нәрсә өчен? Якыннарга үпкәләмиләр бит. Үзең шулай диядер идең.

Айрат. Сине калдырганым, югалганым өчен.

Гөлүсә. Үткән – булган инде. Бар да үтте, хәзер син минем янда, мин сине бүтән беркая да җибәрмәм.

Айрат. Ләкин мин…

Гөлүсә. Юк, юк, дәшмә! Сине ничек сагынганымны белсәң иде! Көннәр буе бары тик синең турыда гына уйладым… син кайларда булдың? Нигә кайтмадың?

Айрат. Мин… мин… мин әйтә алмыйм, Гөлүсә!

Гөлүсә. Нигә? Нигә әйтә алмыйсың? Мин моны ишетергә хаклыдыр бит!

Айрат. Бәйләнмә! Күрмисеңмени, миңа авыр! Юк! Мин бүтән түзә алмыйм.

Гөлүсә. Нәрсәгә түзә алмыйсың?

Айрат. Артык күп сораулар бирә башлагансың.

Гөлүсә. Алар минем күңелемдә байтак җыелдылар. Җавап бирсәң, яхшы булыр иде.

Айрат. Кайбер сорауларга җавап булмый.

Гөлүсә. Кырыслангансың син, Айрат.

Айрат. Сиңа шулай тоела гынадыр. Мин гел шундый идем.

Гөлүсә. Юк, син мондый түгел идең! Син үзгәргәнсең. Каты үзгәргәнсең!

Айрат. Миндә синең ни эшең бар! Тикшермә мине! Кит! Минем сине күрәсем килми!

Гөлүсә. Алай димә, зинһар! Без бит бер-беребезне яратабыз…

Айрат (күгәргән беләгенә карап). Мин яратмыйм сине…

Гөлүсә. Ә хәзер бу сүзләрне минем күзләремә карап әйт.

Айрат. Мин яратмыйм сине!

Гөлүсә йөгереп чыгып китә.

Айрат. Мин яратам сине, Гөлүсә! Тик… тик без бергә була алмыйбыз. Син – күктәге кояш, ә мин… ә мин – наркоман! Мин инде бу афәттән котыла алмыйм. Мин күнеккән. Мин югалдым. Мин кеше түгел инде. (Елый.) Мин яратам сине, Гөлүсәм!!! Яратам!

Айрат бөгелеп төшә.

Чолгап алды бар җиһанны караңгы төн,
Күңел сызлый, сыкрый, җан яна.
Бар дөньяны баскан кара болытлардан
Яңгыр түгел, гүя кан тама…
Шашып искән салкын җилләр үтеп керә,
Боз кисәге булып үзәккә.
Сүндермичә йөрәктәге җан учагын,
Таңга хәтле ничек түзәргә?
Кара төн, үзәк өздергеч салкын дөнья
Һәм алда… упкын… тирән упкын…
Салмак кына шул упкынга таба барам.
Таң атмады… ә упкын – якын…
Минем өчен инде таңнар атмас,
Сихри ай да күктә балкымас,
Моңлы җырын сайрар җырчы кошым
Тирәкләргә кунып сайрамас…
Бәхетсезләр минем башым бутаганда,
Ялгышмамын, диеп уйладым.
Ходай язган сукмаклардан атлаганда,
Барыр юлым ялгыш бутадым…

Гөлүсәм, минем сине җәзалыйсым килми. Аерылуыбыз сиңа файдага гына булыр. Синең әле иң гүзәл чагың, синең тормышыңны җимерәсем килми минем…

Наилә. Булды, улым, өстәл әзер. Әйдә, чәй эчәргә. Абау, улым, нәрсә булды, әллә берәр җирең авыртамы?

Айрат. Җаным авырта, әни!

Наилә. Гөлүсә кайда соң?

Айрат. Китте.

Наилә. Төн уртасында кая китте соң ул?

Айрат. Сорама, әни! Белмим! Белмим! Өенә кереп киткәндер.

Наилә. Соң… аның өе монда бит.

Айрат. Ничек монда? Ә Галия апа?

Наилә. Галия апаңның бакыйлыкка күчүенә инде байтак вакыт, улым. Син өйдә булмаганда, Гөлүсә безгә күченде. Сине көтеп, үзендә яшәү көче тапты. Көннәр буена синең кайтуыңны көтте. Син аның өчен бердәнбер яшәү мәгънәсе булып калдың.

Айрат. Ничек?.. Ничек болай килеп чыкты соң бу?..

Наилә. Айрат, улым, ул-бу булмагандыр ич, Гөлүсәгә авыр сүз әйтмәгәнсеңдер бит? Ул моны күтәрә алмаячак.

Айрат. Әни… мин… Гөлүсә!!! (Чыгып йөгерә.)

ДҮРТЕНЧЕ КҮРЕНЕШ

Айрат бер ялгызы утыра. Кулында Гөлүсәнең хаты. Хат укыла.

«Бәгырем, бердәнберем, син бу хатны кайчан укыячагыңны мин белмим, бәлки, ул вакытка мин инде бу дөньяда булмамындадыр. Ләкин шуны әйтәсем килә: син минем өчен яшәү мәгънәсе булдың, синең белән үткәргән барлык көннәр минем күңелемдә онытылмас бер мизгел булып уелып калдылар. Син миннән еракта булганда да, мин синең җылыңны тоеп яшәдем. Күз алдымда һәрвакыт синең күзләр иде. Мин синең барлык шигырьләреңне дә яттан беләм. Син һәм алар миңа авыр чакларымда яшәргә көч бирделәр. Син югалгач, мин көн саен йолдызыбыз янына чыгып кайтуыңны теләдем. Һәм син кайттың. Нинди сөенеч! Ләкин инде син элеккеге минем хыялый Айратым түгел. Син – башка кеше. Мин сине танымыйм. Син мине оныткансың, мине күрәсең дә килми… Бу минем өчен бик авыр булды. Мин елыйм, мин нишләргә дә белмим. Син минем соңгы өметем идең, мин бары тик синең өчен генә яшәдем. Ләкин син дә миннән баш тарттың, мин бу дөньяда беркемгә дә кирәксез булып калдым. Синең соңгы сүзләреңне мин күтәрә алмыйм. Бәлки әле, киләсе тормышыбызда без бергә була алырбыз. Мин яратам сине. Хуш…»

Айрат. Гөлүсәм, бәгырем! Нигә? Нигә ташлап киттең мине? Мин бит шаярдым гына, мин нәрсә әйткәнемне үзем дә аңламадым. Ә син ышангансың, юләркәй. Нишлим инде мин хәзер синсез? Йә, әйтегез берәрегез, нишлим? Әй бәгырем лә, җаным, алтыным! Без бит сүз бирештек: бергә булырбыз дип. Ә син… (елый) йолдызым! Кайда син? Нигә сүнәсең? Син дә мине калдырасыңмы? Хәтта йолдызыбыз да сүнде… өмет йолдызым кабын кире! Сүнмә, юк!

Марат керә.

Марат (көлемсерәп). Беткәнсең бит син, малай, әллә өеңнән дә куып чыгардылармы? Минем ишек һәрвакыт ачык, барыр җирең булмаса кер.

Айрат. Барысы да синең аркада. Син генә гаепле! Бар кит, күземнән югал, юкса…

Марат. Юкса нишләтәсең? Нәрсә эшли аласың соң син? Ярый, мин сиңа ярдәм итәргә генә килдем. Мә, кайгыларың онытылып китәр. (Әфьюн бирә.)

Айрат. Кирәкми миңа! Кит! Югал күз алдымнан!

Марат китә.

Юк, мин теләмим…

Кара көчләр биюе.

Караңгы төн… йолдызларны
Кара болытлар каплады.
Тирә-юньгә нур сирпүче
Ай калыкмады, ул югалды.
Караңгы төн… кара болытлар,
Айсыз, йолдызсыз күк йөзе…
Зиһен чуала, мин адашам,
Җәзалыйдыр шайтанның үзе.
Караңгы төн… мин югалам,
Яшәү мәгънәсе юк төсле…
Сулый алмыйм, хәлсезләнәм,
Калмады күк яшәү көче…
Караңгы төн… ә күктәге
Болытлардан тамчы тама.
Тама, тама, һаман тама,
Ә йөрәк дөрли, яна…
Караңгы төн… уйлар чуалды,
Нәрсә булды миңа – аңламыйм.
Йөрәк туктады, сау бул, дөнья,
Мин тормышка инде кайталмыйм…
Караңгы төн… салкынайта…
Килә алмыйм аңыма…
Көт, бәгырем, күп калмады,
Киләм синең яныңа…

Музыка. Утлар сүнә.

БИШЕНЧЕ КҮРЕНЕШ

Наиләләрнең өй эче. Диләрә белән Наилә сөйләшеп утыралар. Иртә.

Диләрә. Әни, мин Гөлүсә апаны сагынам. Ул булганда рәхәт иде.

Наилә. Мин дә сагынам, кызым, гел ярдәм итеп кенә тора торган иде.

Диләрә. Ә нигә соң ул бездән китте, аңа әллә бездә ошамадымы?

Наилә апа. Белмим, кызым, абыеңның хәле ничек соң?

Диләрә. Ул йоклый торгандыр әле. Белмим, әни, ул әллә нинди сәер хәзер, сизәсеңме?

Наилә. Сизәм дә бит, нәрсә эшлим соң? Нәрсә булганын сөйләми бит, врачка да бармыйм, ди.

Диләрә. Ул гел миңа кычкыра…

Наилә. Нервлары беткән, күрәсең. Бәлки, төзәлер әле. Бар, кызым, уят әле үзен. Чәй эчәргә чыксын.

Диләрә. Хәзер чакырам, әнием. (Эчке бүлмәгә кереп китә.)

Наилә. Ниләр генә булды соң улыма? Башкайларыннан ниләр кичергән микән, балакаем… Кибеп, сулып беткән, мескенкәем. Гөлүсә дә югалды… Кайларда гына йөри микән?.. Инде бу уйлардан башым авырта башлады. Ник соң берәү дә җавап бирми? Бу сораулардан мин үзем югалам…

Диләрә. Әни…

Наилә. Әү, кызым, уяттыңмы, кая абыең?

Диләрә. Әни… ул… ул үлгән… (Кулыннан бер уч шприц коела. Наилә хәлсезләнеп егыла.)

Наилә. Улым! Бәгырем!

Тынлык. Лирик музыка.

Диләрә. Әни, аның кулында бу иде. (Хатны бирә.)

Наилә. Гөлүсә!

Лирик музыка.

АЛТЫНЧЫ КҮРЕНЕШ

Сукмак буенча салмак кына ак киемнәрдән егет белән кыз атлап килә.

Егет. Нинди бәхет – без янә бергә! Әйеме, күз нурым?

Кыз. Әйе, сөйгәнем, бар да нәкъ элеккегечә… Без синең белән алтын яфракларга күмелгән кечкенә сукмак буенча бергә атлыйбыз…

Егет. Ә ак каеннар – гүя ак күлмәкләрен кигән төз гәүдәле гүзәл кызлар…

Кыз. Алар әкияттәге төсле искиткеч матур итеп алтын җеп белән чигелгән кулъяулыкларын безгә болгыйлар төсле…

Егет. Күккә кара, күрәсеңме?!

Кыз. Безнең йолдыз янә кабынган!

Егет. Димәк, хыяллар чынлап чынга аша!

Кыз. Без бергә, мәңгегә, димәк, йолдызлар алдашмый.

Егет. Чү! Ишетәсеңме? Кайдадыр бер кош үзәк өздергеч тавыш белән сайрый!

Кыз. Әйе, ишетәмен, аның тавышы – гүя аһәңле бер көй…

Егет. Кулларыңны бир әле, гүзәлем… (Салмак көйгә бииләр.)

Кыз. Күзләреңдә мәхәббәт очкыннары күрәм…

Егет. Синең ай нуры тамган йөзеңә карагач, алар тагын да ялкынлана башлыйлар…

Кыз. Чаялыгың әле һаман да җуелмаган…

Егет. Шушы алсу иреннәр елмаюыннан беркайчан да туктамасын дип җуелмагандыр ул…

Кыз. Нәрсә булды безгә? Кемнәрнең генә күзләре тиде дә, кемнәрнең каргышы төште?

Егет. Белмим…

Күк күкрәгән тавыш ишетелә.

Егет. Йөрәк сыкрый, җан елый…

Кыз. Күк тә елый…

Күк күкри, барлык утлар сүнә.

Лирик музыка.

Пәрдә.

РҮЗӘЛ ӘХМӘДИЕВ

Мин 1989 елның 3 апрелендә Аксубай районы Шәрбән авылында туганмын. Иҗатка кечкенәдән үк гашыйк булуга карамастан, хокук өлкәсен сайладым. Бүгенге көндә Казан (Идел буе) федераль университетының юридик факультетында белем алам. Шигърият белән бик аз вакыт кына шөгыльләнсәм дә, үз китабымны чыгарырга өлгердем. Яшьләр арасында бик популяр булган рэп стилендә язам. «Ахеllе» төркемендә солист, мин язган җырларны башкарабыз.

РЭПЛАР

* * *

Сәлам, матурым. Сиңа кабат хатлар язам.
Син аларны беркайчан да укымассың да, күрмәссең дә,
Хисләрем белән бергә язган хатларны да учакта яндырам,
Сагынам, сагынам.
Хәтерлисеңме, яңгыр астында – син һәм мин, без икәү,
Мәхәббәтле караш, синең сүзләр:
«Җибәрмә мине, иркәм!»
Кулларыңны үбәм синең, җибәрмәм, юк, җибәрмәм.
Ирнем белән битеңдәге яңгыр тамчыларын җыям.
Хыял канатында бәхет кочагына очам,
Син бәхетем булдың минем, син язмышым идең.
Миңа өмет бирү өчен, чит галәмнән очып килдең.
Мин исердем шундый матурлыктан, гүзәллектән,
Әйдә, гашыйк җанны тала, эзәрлеклә,
Үз җаныма каршы килер идем – бу мәгънәсез,
Минем йөрәк көчле, тик ул хәлсез,
Бу мәхәббәт каршысында көчсез калып,
Горур җанны аяк асларына куйды салып.
Сизәсеңме, күкрәгемдә йөрәгемнең тибешен,
Беләсеңме, упкыннарга керер идем синең өчен.
Минем сүзләр бары сиңа, алар ихлас,
Үткәннәрне киләчәккә бәйләп булмас.
«Алай димә, алай түгел!» – буйсынмый аңга йөрәк,
Беләсеңме, кайчак барсын да үзгәрешсез калдырырга кирәк.
Һәм ничектер үзеннән-үзе чыга да килеп,
Кеше синең тормышыңа керә дә аны тәмам куя үзгәртеп.
Тоям мин моны, син дә тоясың,
Вакыт үтәр, бәлки, син укырсың да бу хатны
Һәм шунда гына аңларсың.
Әгәр без… без берни дә үзгәртмәсәк,
Сөю ике җанны ялгыз итәчәк.
Язмыш, диеп тынычлансак, нинди булыр киләчәк?
Бәлки, без беркайчан да күрешмәбез, ә бу язмалар
Ялгыз җанның хыяллары гына булып калыр,
Йөрәк кенә, яраларын санап, мәңгелеккә таба барыр.
Син минем кояшым, күзләрем камаша, юк, мин саташам, саташам.
Ялгышмам, әгәр бергә булсак, арабызда булган бозлар
Бер мизгелдә эрер шулчак.
Синең күзләреңә караганда, бу дөньяда без икәү генә кебек тоела.
Мәхәббәт куйган сынауларның тәүгесендә егылам.
Бир кулыңны, каршы килмә, бәхет юлы безгә ачык,
Тыңла сүзләремне: үз хисләреңнән булмый качып.
Миңа бераз вакыт кирәк,
Тыңла, ничек тибә минем йөрәк,
Яратам, дип тибә, тик нигә?
Нигә бу хатны яздыммы?
Син минем хисләремне белергә тиеш,
Мин аларны эчемдә калдыра алмыйм,
Наданлыклар күп булгандыр, аңлыйм,
Аңлыйм һәм кичерәм, син дә кичер.
Бу сүзләр, укыгач, күңелеңә күчәр, дип ышанып,
Хатымны тәмамлыйм, тик нокта куймыйм аның ахырында.
Синең сурәт – мониторның уртасында,
Бу – бары тик җансыз рәсем, тик һаман да күз алдымда:
Синең күзләр, синең татлы иреннәрең,
Ә мин әле дә саташам, язмыш белән килешмәдем.
Бирешмәдем хисләреңә, «кичер» дигән сүзләреңә,
Йөзләреңә бәреп әйттем, карап яшьле күзләреңә.
Кичерә алмадым сине шулвакытта, шул мизгелдә,
Сизгер күңел хәзер елый, басып тәрәз төбендә…

«Әйт әле: ни булды бу җиргә?..»

Әйт әле: ни булды бу җиргә?
Күз ышанмый, бу – мистика!
Сугыш булды әле кичә генә,
Меңнәр үлде… статистика.

Бер солдаты мин үлгән халыкның,
Ага нәфрәт кан тамырыннан,
Ачы хаклык ята йөрәкләрдә…
Батырларыбыз онытылган.

Әйдә, онытылсын батырлар.
Ник? Без бәхетсез аларсыз да,
Немец җире сакласын хәтерне.
Без? Без өметсез, карарсыз ла.

Сез сугышкан Ватан да башка,
Син, Ходаем, безне кичермә,
Мәетләрнең төше булып бары
Яшибез без кан сеңгән җирдә.

Кирәк түгел безне кызганырга,
Кызганганның күзе ялтырый,
Күрмәдем мин сугыш – язу авыр,
Бабай сөйли… бармаклар калтырый.

Ул сөйләде, җанны талый-талый,
Менә әйтеп куйды соңыннан:
Батырларыбызны да белмәгәч,
Нинди файда татар булудан.

Күкрәк кагып кычкырасы килә,
Без – бөек халык, без бит – татар!
Бар бездә халык угыллары,
Бар бездә батырлар, бар! Бар! Бар!

Бу тибрәнеш берләштерә безне,
Урлый михнәтләрен елларның,
Битарафлык битлекләрен ватып,
Бүген кичен юлга чыгармын.
Чыгар моң…

Ни гаҗәп хәл булды инсан белән,
Күз ышанмый, бу – мистика.
Күңелләрдә сугыш булды әле,
Меңнәр туды – статистика.

Көн үрмәли ахырына, поскып,
Серләр атам төн тәрәзенә.
Караңгылык… Битне тырный…
Бу җиһан гәрчә кәрәз генә.

Мин һаман да шул мизгелдә әле.
Шаулама язып ал тынлыкны.
Ул гаҗәп сүзләр сөйли миңа…
Ишетәсем килми.
Ялыктым…

Ярлык – тын. Ай иртә туган бүген,
Шуңа үзәгемдә кычкыра,
Арабыз – шалтырату арасы.
Хисләремә гәрчә тончыгам.

Акылдан язу йогышлы түгел,
Курыкма. Язып ал тынлыкны,
Ул гаҗәеп сүзләр сөйли миңа,
Камый күзләрдәге тоныклык.

Ераклыкны сагнып еладыкмы,
Ятланган сүзләр гадилеге
Шифа бирми, ертып ата җанны.
Туктатма, ул үтерсен мине.

Шул мизгелне һаман көтеп яшим,
Кирәге юк хәзер тынлыкның.
Кабат килеп, мине дәшә калсаң
Әйтәчәкмен:
«Җитәр, ялыктым…»

ДИНАРА ӘХМӘТОВА

«Бар җирдә дә өлгер, ярдәмчел, җор телле», – дип әйтәләр минем турында дусларым. Дөреслеккә туры килеп бетәдерме? Анысы, билгеле, аларга әйбәтрәк күренә. Әйе, минем кешедән яшерер әйберем юк та кебек, чөнки бөтен күңелемдә булган борчулы хис-кичерешләрне дә, шатлыклы вакыйгаларны да җөмһүриятебезнең укучылары игътибарына тәкъдим итәм.

Татар дәүләт гуманитар-педагогика университетының татар филологиясе факультетын тәмамлагач, КФУның «Дарелфөнүн» студентлар газетасында хәбәрче булып эшли башладым. Бүгенге көндә биредә тәҗрибә туплыйм. Телевидение өлкәсендә дә үземне сынап карарга өлгердем. Җырларга бик яратам. Гомумән, үземне барлык өлкәләрдә дә сынап карыйсым, дусларым биргән сыйфатламаны акларлык итеп яшисе килә!

КЫЗЛАР «ТЕОРЕМАСЫ»

Беркөнне күптәнге танышым шалтырата. Гел күрешеп булмый, эш, шәхси проблемалар, ара ерак, дигән булабыз. Әле ярый шул телефон бар. Бөтен яңалыкларны ишетеп, белеп торырга. Иптәш кызым бер дусты сөйләгән хәл белән уртаклашты. Шул көннән бирле уйланып йөрим. Сезгә дә сөйлисем килә. Кем әйткәндәй: «Ниеңдәге ниеңне нитә күрмә ниеңә, ниеңнең дә ние бардыр, ул да нитәр ниенә», – булды инде бу.

Яр Чаллы шәһәрендә бер төркем егетләр, кызларның чын йөзен ачарга теләп, кызыклы гына тикшеренү уздырырга уйлыйлар. Эксперимент үткәрү өчен, иске 412 модельле, кызгылт-сары төстә «Москвич» алына. Тимер атның яше дә зур, тавышы да яхшы гына чыга, ләкин йөрерлек хәлдә. Шулай ук БМВ-530 дигән машина сайлана. Егет кешегә, танымасыннар өчен, бейсболка, кара күзлек бирелә.

Тикшеренү түбәндәгедән гыйбарәт: тротуар буйлап баручы чибәр кыз яки кызларны табарга кирәк, анысы мөһим түгел. Шуннан соң кыз белән әңгәмә корыла һәм «Москвич» белән кирәк урынга алып барып куярга тәкъдим ителә. Барлыгы 15 кызга шул тәкъдим белән мөрәҗәгать итәләр. 14 е «Москвич»та йөрүдән баш тарта. Төрле котылу юллары уйлап таба. Кемдер дуслары белән очрашуга ашыга, кемнедер егете көтеп тора, берсе әнисе янына шифаханәгә йөгерә, икенчесе укуга соңга кала.

Егет кеше бер «тимер ат»тан икенчесенә күчеп утыра, киемнәрен алыштыра. Шул ук әңгәмә һәм тәкъдим белән шул ук кызларга мөрәҗәгать итә. Егет инде хәзер «крутой мачо». 15 кызның бары тик берсе генә егетне таный, чөнки ул бейсболкасын салырга оныта. 14 кыз («Москвич»ка утырган туташ катнашмый) машинага утырырга ризалык бирә. Иномарка белән килеп туктагач, кызларны утырырга күндерү өчен, иң күбе 80 секунд вакыт үтә. Аеруча әнисе янына шифаханәгә ашыгучы кыз бик тиз ризалаша.

Машинага утырган кызларның, дөресен белгәч, сөйкемле генә йөзләре нинди кыяфәткә килгәнен чамалыйсыздыр. Үзегезне шул урынга куеп карагыз әле…

Нәтиҗә ясап шуны гына әйтергә мөмкин: кызлар өчен егет кешенең ни кигәне, нәрсә мыгырдаганы мөһим түгел, аларга (безгә дип әйтергә тел әйләнми) «принц»ның нинди «ат»та йөрүе һәм кесә калынлыгы беренче урында тора. Мондый нәтиҗәләрдән соң егетләр кызлар белән бәйле, һаман төгәл җавабы булмаган теореманы тагын бер кат исбатлап, дөреслеккә бер адым ясый. Кызганыч, аларны аңларга була… Шунысы гына куанычлы: эксперимент «Москвич»ның дәрәҗәсен күтәрә, ул да машина бит.

Ә совет машинасына утырырга ризалашкан кыз егетләрне таң калдыра. Алар бу машинага утырган һәр кыз өчен роза чәчәге әзерләп куйганнар. 15 не!!! Димәк, аларның өметләре зурдан булган. Ә бу купшы букет бары тик бер кызга гына эләгә. Машинага утырырга ризалашуын нәфис зат руль артындагы егетнең күңеленә хуш килүе белән аңлата. Ә машинаның, кесә калынлыгының нинди булуы аны борчымый.

Арабызда андыйлар барлыгы тынычландыра бераз. Соңгы елларда бигрәк нәфислегебезне, гүзәл сыйфатларны югалта башладык бит. Хәзер (әйтергә туры килә инде шул заттан булгач) бөтенләй башка таләпләр, хыял-максатлар белән яшибез. Яхшы машинасы, шәһәр үзәгендә ким дигәндә 3 бүлмәле фатиры булган егетләр кирәк безгә. Купшы тун, алтын йөзек, кыйммәтле күлмәкләр алып бирергә, кафе-рестораннарга йөртерлек акчасы булырга тиеш сайлаган егетләребезнең. Ләкин беркем дә уйлап карамый: яңа гына уку йортын тәмамлаган, мескен студент елларыннан зур тормыш юлына аяк басып килүче «сөйгән яр»ның андый акчасы каян булырга мөмкин икән?! Бай әтинең акчасын туздыручы егетнең киләчәге бар микән соң? Булган байлыкны акыл белән туздыра да белергә кирәк бит әле.

Кызларны да, егетләрне дә гаепләп, ниндидер яла ягу дөрес булмас иде. Бер начар кеше аркасында бөтенебез зыян күрергә мөмкин. Мондый экспериментларга барып җитәрлек булгач, егетләрнең үзәкләренә үткәнбез инде.

БАШ АВЫРТА ШУЛ…

Дискотекаларга йөрергә яратмыйм мин… Нәрсә бирә ул? Ял итеп кайтырга дисезме? Ялны кем ничек күз алдына китерә инде…

Шулай да беркөнне, азрак гадәти көнкүрешне алыштырып кайтыйк әле дип, дуслар белән дискотекага киттек. Дөресрәге, дискәтүккә. Хәзер яшьләр арасында шул сүз популяр. Социаль челтәрләрдә гел реклама ясап торалар. Җаның кайда, нинди дискотекага тели, шунда бара аласың. Ни генә тәкъдим итмиләр бит анда?! Дәртле музыка! Иң шәп диджейлар! Иң оста телле алып баручылар! Без татар дискәтүкләрен күреп кайтырга булдык… Рәхәтләнеп татар җырларына биеп, уеннарда катнашып, иң мөһиме: тәмәкесез, исерекләрсез урында ял итәсебез килде…

Төнге клубларның берсендә безне баһадир гәүдәле сакчылар каршы алды. Фейсконтроль дигән әйбер юк икән монда. Димәк, колхоз базарыннан алган иң арзан кием белән дә үтеп була. Сөенеп куйдым: безнең кебек авылдан килгән кызлар-егетләр ял итәдер әле, гел монда килергә кирәк…

Урамнан ук ишетелеп торган көчле музыка, бина эченә кергәч, баш миенә бәрә башлады. Безнең колаклар тыныч кына сөйләшкәнгә, моңлы көйләргә ияләшкән шул… Ярар, дискәтүк булгач, дискәтүк булсын инде… Без нигә әле урыслардан ким булырга тиеш, ди?!

Арттырып җибәрәбез икән, җәмәгать… Үзләренчә «купшы» итеп киенгән татар яшьләре бер дә мин күз алдына китергәнчә ял итми икән шул… Күренеп тора: авылдан килгән егетләр-кызлар, килеп җитмәс борын, бар өстәлләренә таба ашыга. Горур гына барып, сыра алдылар да күңел ачучылар арасына кереп югалдылар. Ә алар янына бара торган түгел. Әллә нинди аңлашылып бетми торган көйләргә төрле хәрәкәтләр ясый-ясый бииләр. Менә татар дискәтүге диген син, ә?! Әле ике көн элек кенә хит булган җырга ремикс ясалган иде. Ә монда шул ремикска мегаремикс уйный. Татар милләте артта калган халык дип әйтергә ничек тел әйләнсен, ди?! Безнең ремикс ясарлык җырлар беткәнмени?

Бермәлне бөтен яшьләр бертавыштан кычкыра-кычкыра кул чабарга тотынды. Ни күзем белән күрим: сәхнәбез түренә ярым шәрә ике кыз чыгып басты!!! Алар Go-Go бии икән… Бу – эротик биюнең бер стиле, бары тик биючеләр чишенми. 1960 елларда Нью-Йорк шәһәрендә барлыкка килгән бию безнең якларга да килеп җитте. Бөтен егетләрнең күзләре шул кызларда. Бер туташ матур гына бии торган җиреннән туктады да янында басып торучы егеткә менеп төште. Тегесе сәхнәдәге хур фәрештәләреннән күзен ала алмый тора бит… Эх, мин әйтәм, шунда милли киемнәребездән чыгып, яшьләрне өздереп бер татарча биетәсе иде дә бит… Кая инде, ничек заманадан артта каласың, ди?! Рәхәтләнеп биесеннәр!!!

Күзне төтен кисә генә бит. Әллә телевизордагы кебек төтен чыгарталар микән? Булган, ди! Паровоз урынына егетләр тәмәке тарта. Болай да кысан бинада бөтенләй һава юк. Егетләр генә булса ачуым килмәс иде әле, кызлар арттырып та җибәрә бит! Менә авылның үрнәк кызлары шәһәрдә ничек ял итә! Нишләп әле шәһәрдә генә? Авылда да шул хәл бит хәзер… Алар кайталар да үзләрен бары тик «яхшы» яктан гына күрсәтеп, иптәшләрен дә өйрәтәләр. Имеш, сез модадан артта каласыз, ял итә белмисез! Менә ата-ана биргән акчаны кайда туздыра шул бала-чага… Керү бәясе дә 200 сумнан ким түгел, газлы су гына эчим дисәң дә, 50–100 сум акчаңны чыгарып салырга кирәк. Ә мескен ата-ана авылда тир түгә, баласын кеше итү өчен тырыша.

Мине яшь буын бик аңлап та бетермәс, сине анда барырга кем мәҗбүр итә, дияр. Дөрес, күз күрмәгән, баш авыртмаган, диләрме әле?! Баш авырта шул… Бары тик чын күңелдән, рәхәтләнеп, татар дискәтүгендә ял итәсем генә килә иде минем… Мин безнең өчен борчылмыйм, ә бездән соң киләчәк буын өчен борчылам…

ЛИЛИЯ БӘДРЕТДИНОВА

Мин, Бәдретдинова Лилия Наил кызы, 1990 елның 11 маенда Кама Тамагы районы Чаллы авылында дөньяга килгәнмен. КФУның татар филологиясе бүлеген тәмамладым. Иҗат белән кечкенәдән мавыгам.

Илһам миңа көтмәгәндә килә, шулай ук бик тиз китеп тә барырга мөмкин! Илһам килгән вакытта туган иҗат җимешләремнең кайберсе белән сез дә танышып үтегез.

И РАББЫМ…

Ничә тапкыр сине табып алып,
Ничә тапкыр сине югалттым.
Йөрәк әрни, тама күз яшьләрем,
Ярдәм итче, зинһар, и Раббым!

Акылымнан шашып, исәрләнеп,
Мин бит үлеп сине яраттым.
Бүген менә япа-ялгыз калдым,
Күңелемне юат, и Раббым!

Күңел дәфтәремне ачтым кабат,
Яшьлектәге эзне яңарттым.
Барысы да күз алдымнан үтте,
Сабырлыклар бирче, и Раббым!

«Кавыштыра, диләр, яз айларын…»

Кавыштыра, диләр, яз айларын,
Мин ышанмыйм, дөрес түгел ул.
Алтын көзләр кавыштырды безне:
Күзләр күздә, кулда иде кул.

Алтын яфрак, кызыл учак кебек
Дөрләп янды безнең мәхәббәт.
Килде язлар… Тик аерды безне
Һәм аерды безне, каһәрләп.

Көзләр мине сиңа алып килде,
Гашыйк итте синең күзләргә.
Ә язларым салды сагышларга,
Коендырды сары төсләргә.

Алтын көзләр кавыштырды безне,
Күзләр күздә, кулда иде кул.
Кавыштыра, диләр, яз айларын,
Мин ышанмыйм, дөрес түгел ул,
Мин ышанмыйм, дөрес түгел ул!

ЯЗМЫШ…

Ташлыйсыңмы мине? Ярый, ташла!
Ә күзеңдә минем караш яшәр.
Үкенмәссең, бәлки, ташлаганга,
Тик кем сиңа минем кебек дәшәр?!

Китәсеңме миннән? Ярый, бар кит!
Туган яктан көзен китә казлар.
Үкенмәссең, бәлки, тик шулай да,
Кем соң сине минем кебек назлар?!

Сайлагансың икән язмышыңны,
Бары бәхет сиңа теләрмен.
Җибәрәсем килми сине ятка,
Бергә булу – иң зур теләгем.

ЯРАТ МИНЕ

Гөлләремә сулар сибәр идем –
Яшәү өметләре калмаган.
Сөюемне сиңа әйтер идем,
Тик син түгел мине аңлаган.

Ярат мине, ярат, зинһар өчен!
Читләп үтмә мине, кадерлем.
Сулган гөлләр кебек, янә сулам,
Телгәләмә минем бәгырьне.

Килеп керсәң иде тормышыма,
Яшәү өметләре син өреп.
Яшәр идем авырлыкны белми,
Синең янда сөеп-сөелеп.

Көн тууга, һаман сине көтәм,
Этәрмәче мине үзеңнән,
Күңелкәем бушап елар иде,
Юк, чыкмый шул яшьләр күземнән.

НӘНИ ГЕНӘ СӘБӘП

Нәни генә очкын җитә калды.
Мәхәббәтем уты кабынуга.
Сөясеңме мине? Анысы сорау…
Мин тиештер сөйгәч табынырга.

Карашларым белән сине ашыйм,
Һәр көн сине төштә иркәлим.
Төш булса да, нәкъ өндәге кебек:
«Мәхәббәтем минем, иркәм», – дим.

Мәхәббәттер инде менә болар:
Ала алмыйм синнән һич күземне.
Караңгыга чумган урам чаты…
Башка белән күрдем үзеңне.

Нәни генә сәбәп җитә калды,
Мәхәббәтем утын сүндерергә.
Янды йөрәк, күмерләре төште,
Китте сөю, калды көле генә.

НӘРСӘ СОҢ БУ?

Син яраттың мине бүтәнчәрәк,
Син яраттың мине үзгәрәк.
Кочагыңа алган минутларда
Бәгырьләрне алдың, өзгәләп.

Сагынганда, сагышларга салдың,
Сагындырып килдең яныма.
Җылы, матур сүзләрең дә синең
Тозлар сипте йөрәк каныма.

Сиңа булган тирән мәхәббәтем
Тик сагышлар гына китергән.
Бервакытта карамадың күзгә,
Ялындырып үптең битемнән.

Уйлаганда сине көнен-төнен,
Тик башларым гына авыртты.
Мәхәббәтнең ни икәнен белеп
Салып аттым авыр камытны.

Сабырлыклар таптым мин үземдә,
Җиңеләйде кебек хәлем дә.
Син чабасың бүген минем арттан,
Димәк, син дә минем хәлемдә…

Минем күңел бүген башкада,
Әйтмә миңа җылы сүзләреңне,
Йомшартырмын димә күңелне.
Мин сөйгәндә, син еракта идең,
Бүген миңа синсез күңелле.

Син назлама мине, кочаклама,
Кулларың да салкын, боз кебек.
Яраларым яңа төзәләләр,
Яралама кабат, тоз сибеп.

Мин атлаган сукмаклардан йөрмә,
Булды җитте, кабат башлама.
Мин сөйгәндә, син еракта идең,
Хәзер минем күңел башкада.

«Яратам», – дип, сиңа үзем әйттем…»

«Яратам», – дип, сиңа үзем әйттем,
Син дәшмәдең, бары көлдең генә.
Кызарындым башта, тик шулай да
Үкенмимен, сөюемне белдең менә.

Сөйдем сине, өзелепләр сөйдем,
Ышанмадың сөю килеренә.
Син әйтмәдең, авыз ачып бер сүз,
Карамадың күзгә, бары көлдең генә.

Сөюем хак, кайтар җавабыңны,
Калдырмачы еллар хөкеменә.
Үтендем мин, түбән иеп башны,
«Юләр!» – диеп, бары көлдең генә.

Янды яшьлек, үтте мәхәббәтләр,
Сөюемнең калды көле генә.
Еллар үтеп, үзең килдең миңа,
Мин дәшмәдем, бары көлдем генә.

КҮРШЕ АБЫЙ

Күршедә генә яши ул,
Ярый, күршем булган ла.
Мин бәхетле, аны күрсәм,
Ул янымда булганда.

Күрше абый, күрше абый,
Ник карыйсың, күз кысып?
Син камыт кидең шул инде,
Кочар идем бер, кысып.

Ул бик якын – күрше генә,
Бер карасаң – бик ерак.
Ә ул белми, һәрбер төнне
Үткәргәнемне елап.

Әйтер идем, сөям диеп,
Сөям диеп, әй җаный.
Өзелепләр сөюемне
Белмисең, күрше абый!
Сизмисеңмени, абый?

БЕРЕНЧЕ МӘХӘББӘТ

Ландыш чәчәкләре җыйдым,
Сиңа диеп…
Рәхмәт әйттең чын күңелдән,
Миңа килеп.

Алып килдең, миңа диеп
Матур курчак.
Шашып сөюеңне сиздем
Әнә шулчак.

Безнең сөю шул көннән соң
Чәчәк атты.
Күп тапкырлар таңнар атып,
Кояш батты.

Сандугачлар сайраганын
Күп тыңладык.
Аралашу, серләшүдән
Һич туймадык.

Менә шулай матур гына
Үтте еллар.
Әле һаман күзләр күздә,
Кулда куллар!

АЛИСӘ БИЛАЛОВА

Тудым… Тусам, 1990 елның марты, Кучкар йолдызлыгы астында. Стихиям – ут… Яз айларында тууым да, йолдызлыгым да күпләргә мине күз алдына китерү өчен җитәдер, мөгаен. Кечкенәдән әдәбиятка, сәнгатькә, бигрәк тә шигърияткә гашыйк идем. Көзге каршында, дәресләрдә яратып шигырь укуым мине университетта нәфис сүз остасы буларак танытты.

Әйе, мәктәпне тәмамлап, әлеге вузга укырга кергәндә, мин аның данлы тарихын, укытучыларын, анда эшли торган түгәрәкләрне белми идем. Ә «Илһам» әдәби иҗат берләшмәсенә йөреп, үзем өчен генә язган иҗат җимешләрем ике җыентыкта басылыр дип уйлау түгел, хыялланганым да юк иде. Менә инде өченче җыентык турында да сүз чыкты…

Алда зур сынаулар, олы тормыш юлы көтә. Университетыбызда ирешелгән уңышлар куандырырлык. Данлы уку йортыбыз безгә ныклы белем, киң офыкларга очар өчен канат бирде. Киләчәк юлым мине кайларга гына илтсә дә, биредә мине искә алырлык эшләрем, әлеге җыентыклардан табып укырлык язмаларым булыр дип ышанам.

«Яратам, ди берәү…»

Яратам, ди берәү.
Имеш, синең өчен генә
Әзер, иркәм, хәтта үләргә,
Тау-ташларны янә кичәргә…

Яратам, ди, синең чәчләреңне,
Кара күзләреңне яратам.
(Күзләремнең кара түгеллеген
Инде күпме аңа аңлатам…)

Минем белән генә бул син, ди ул,
Күңелеңә сагыш иңдермәм.
Синнән башка бүтән берәүгә дә
Сөю сүзләремне җиткермәм.

Шулай сайрый егет заты,
Бөтен барлыгыңны биләргә.
Бер көнгәме, әллә ай, елларга
Сине үзенеке итәргә.

Кызганыч, тик синең хисләреңә
Бер дә уңай җавап биралмыйм.
Мин бит, иркәм, керсез мәхәббәткә,
Янып сөюләргә ышанмыйм!

«Хыялымның чынга ашуы син…»

Хыялымның чынга ашуы син,

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.