Келли Макгонигал
Ирода кучи

Келли Макгонигал

Ирода кучи

Муаллиф ҳақида

Келли Макгонигал – фалсафа фанлар доктори, психолог ва Стенфорд университети профессори, инсоннинг руҳий ва жисмоний ҳолати ўртасидаги муносабатларни ўрганиш бўйича етакчи мутахассисдир. Унинг бакалавриат психология курслари кўплаб мукофотларга сазовор бўлган, булардан бири – Стенфорд университетининг ўқитувчилар учун энг юқори мукофоти – Валтер Гор мукофотидир. Макгонигалнинг машҳур очиқ курслари, жумладан, “Ирода кучи илми” ва “Меҳр-шафқат илми” инсонни бахтли ва муваффақиятли қилиш учун психологиядан қандай фойдаланишни ўргатади.

Таржимон:

Жабборова Дилноза

Ушбу китоб васваса, гиёҳвандлик, ишларини ўз вақтидан кечиктирган ва ўзини бирор нарса қилишга кўндириш билан курашган ҳар бир кишига, яъни барчамизга бағишланган

Aқлли одам ўзини назорат қилишни хоҳлайди – бола эса ширинликларни.

Жалолиддин Румий

МУҚАДДИМА
“ИРОДА КУЧИ ФАНИ” КУРСИ БЎЙИЧА КИРИШ ДАРСИ

Қачонки кимгадир ирода кучи курсини ўргатаётганимни айтсам, улар деярли доим: “Оҳ, менга шу нарса етишмаётган эди”, дейишади. Бугунги кунда одамлар ирода кучи – эътибор, ҳис-туйғулар ва истакларни назорат қилиш қобилияти – жисмоний соғликка, молиявий аҳволга, яқин муносабатларга ва касбий муваффақиятга таъсир қилишини ҳар қачонгидан ҳам кўпроқ тушуниб етмоқда. Бу ҳаммамизгамаълум. Биз ҳаётимизни тўлиқ назорат қилишимиз кераклигини биламиз: нима еймиз, нима қиламиз, қай тарзда гапирамиз, қандай сотиб оламиз.

Бироқ, кўпчилик бу йўлда ўзини муваффақиятсизликка учрагандек ҳис қилади: бир лаҳзада улар ўзларини назорат қилгандек бўлишади-да, кейин эса ҳис-туйғуларга берилиб, назоратни йўқотадилар. Aмерика Психологик Aссоциацияси маълумотларига кўра, жамият мақсадга эришиш йўлидаги қийинчиликларнинг асосий сабаби – ирода кучининг етишмаслиги деб ҳисоблайди. Кўп одамлар ўзларини ва бошқаларни қийин аҳволга солиб қўйганлари учун ўзларини айбдор ҳис қилишади. Кўпчилик ўз фикрлари, ҳис-туйғулари, майллари қарамлигига дучор бўлади – уларнинг хатти-ҳаракати онгли танловдан кўра кўпроқ ҳиссиётлар томонидан белгиланади. Ҳатто энг моҳир ўзини тута биладиганлар ҳам химояни ушлаб туришдан чарчашади ва наҳот, ҳаёт чиндан ҳам шунчалик мураккаб бўлса деб – ўзларидан сўрашади.

Стенфорд университети тиббиёт факультетида саломатлик психологияси ва соғломлаштириш дастурининг ўқитувчиси сифатида менинг вазифам одамларга стрессни қандай бошқариш ва соғлом қарорлар қабул қилишни ўргатишдир. Кўп йиллар давомида мен одамларнинг ўз фикрлари, ҳис-туйғулари, таналари ва одатларини ўзгартириш учун ўзлари билан курашаётганларини кузатдим ва бу қийналаётган инсонларнинг ирода кучи ҳақидаги тушунчалари уларнинг муваффақиятига тўсқинлик қилаётганини ва кераксиз зўриқишларни келтириб чиқаришини англадим. Гарчи илм-фан одамларга ёрдам берган бўлса-да, улар қуруқ маълумотларни янглиш ўзлаштирдилар ва эски стратегияларга таянишда давом этдилар, мен бу маълумотлар нафақат самарасиз, балки тескари таъсир кўрсатиб, ўз устида назоратни йўқотишгача олиб келганига қайта-қайта ишончим комил бўлди.

Бу мени Стенфорд университетида узлуксиз таълим дастурининг бир қисми сифатида ўргатиладиган "Ирода кучи фанлари" курсини яратишга илҳомлантирди. Курс психологлар, иқтисодчилар, неврологлар ва шифокорларнинг сўнгги тадқиқотлари натижаларини умумлаштиради ва эски одатлардан қандай воз кечиш ва яхши одатларни ривожлантириш, нофаолликни енгиш, диққатни жамлашни ва стресс билан курашишни ўрганиш кабиларни тушунтиради. У нима учун васвасага берилишимизни ва қандай қилиб қаршилик кўрсатиш учун куч топишимизни очиб беради. У ўз-ўзини назорат қилиш чегараларини тушуниш муҳимлигини кўрсатади ва ирода кучини шакллантиришнинг энг яхши стратегияларини таклиф қилади.

Менинг бахтимга, “Ирода кучи фани” тезда Стенфорддаги узлуксиз таълим дастури таклиф қилган энг машҳур курслардан бирига айланди. Биринчи машғулотда биз тўхтовсиз келаётган томошабинларни жойлаштириш учун тингловчиларни тўрт марта ўзгартиришимизга тўғри келди. Корпоратив раҳбарлар, ўқитувчилар, спортчилар, тиббиёт мутахассислари ва бошқа қизиқувчан оломон Стенфорднинг энг катта аудиторияларидан бирини тўлдиришди. Талабалар турмуш ўртоқлари, фарзандлари ва ҳамкасбларини мазкур билимлар билан таништириш учун олиб кела бошладилар.

Мазкур курс ушбу ранг-баранг аудитория учун фойдали бўлишига умид қилдим. Дарсларда қатнашган одамларнинг мақсадлари хилма-хил эди: кимдир чекишни ташлашни ёки озишни хоҳласа, бошқалари қарздан қутулишни ёки яхши ота-она бўлишни хоҳларди. Aммо натижа мени ҳам ҳайратда қолдирди. Тўрт ҳафта ўтгач, ўтказилган сўровда талабаларнинг 97 фоизи ўзларининг хатти-ҳаракатларини тушуна бошлашганини ва 84 фоизи таклиф қилинган стратегиялар туфайли уларнинг иродаси мустаҳкамланганлигини айтишди.

Курс охирида иштирокчилар ширинликка бўлган 30 йиллик иштиёқини қандай енгиб ўтганликлари, ниҳоят солиқларни тўлаганликлари, фарзандларига бақиришни тўхтатганликлари, мунтазам равишда спорт билан шуғуллана бошлаганликлари ва умуман олганда ўзларидан кўпроқ қониқиш ҳосил қилганликлари ва ўз қарорлари учун масъул эканликлари ҳақида гапириб беришди. Иштирокчиларнинг курсни баҳолаши: бу курс уларнинг ҳаётини ўзгартирди. Талабалар бир овоздан: “Ирода кучи фани” уларга ўз-ўзини назорат қилишни ривожлантиришнинг аниқ стратегияларини ва улар учун жуда муҳим ҳисобланган нарсага эришиш кучини берди. Илмий хулосалар соғайиб бораётган ароқҳўр учун ҳам, ўзини электрон почтадан узоқлаштира олмайдиган одам учун ҳам фойдали бўлди. Ўз-ўзини назорат қилиш стратегиялари одамларга васвасалардан қочишга ёрдам берди: шоколад, видео ўйинлар, харидлар ва ҳатто турмуш қурган ҳамкасбидан. Талабалар марафонда қатнашиш, бизнес бошлаш, ишдан айрилиш стрессини енгиш, оиладаги низолар ва жума кунги даҳшатли диктант ёзиш каби шахсий мақсадларига эришиш учун машғулотларга қатнашди (оналар машғулотларга фарзандларини олиб келганларида мана шундай бўлади).

Aлбатта, ҳар қандай виждонли ўқитувчи каби мен ҳам шогирдлардан кўп нарсаларни ўрганганимни тан оламан. Илмий кашфиёт мўъжизалари ҳақида узоқ вақт ғўлдирадиганимда ва лекин бу ирода кучига нима алоқаси борлигини айтишни унутиб қўйганимда, улар ухлай бошлашарди.

Улар шундай вазиятларда дарҳол менга қандай стратегиялар ҳақиқий дунёда ишлагани ва қайси бири муваффақиятсизликка учраганини айтишди (лаборатория тажрибалари бундай натижага қисқа вақтда ҳеч қачон эриша олмайди). Улар ҳафталик вазифаларга ижодий ёндашдилар ва мавҳум назарияларни кундалик ҳаёт учун фойдали қоидаларга айлантиришнинг янги усулларини мен билан баҳам кўришди. Ушбу китоб энг сўнгги тадқиқотлар ва юзлаб талабаларим тажрибасига асосланган курснинг энг яхши илмий ютуқлари ва амалий машғулотларини ўзида мужассам этган.

МУВАФФАҚИЯТГА ЭРИШИШ УЧУН, ИНСОН ЎЗ ЗАИФЛИКЛАРИНИ БИЛИШИ КЕРАК

Ҳаётдаги ўзгаришлар – янги парҳезлар ёки молиявий эркинлик ҳақидаги китобларнинг аксарияти мақсадларингизни белгилашга ёрдам беради ва ҳатто уларга қандай эришишни кўрсатади. Aммо агар биз нимани тузатмоқчи эканлигимиз ҳақида етарлича хабардор бўлганимизда эди, ўзимиз учун қилган ҳар бир янги йил тилакларимиз амалга ошарди ва менинг аудиториям бўш бўлар эди. Ушбу нодир китоб сизга нима учун керакли нарсалар билан банд эмаслигингизни тушунтириб беради.

Ишончим комилки, ўз-ўзини назорат қилишни ривожлантиришнинг энг яхши усули бу уни қандай ва нима учун йўқотаётганингизни тушунишдир. Таслим бўлишингизга нима сабаб бўлиши мумкинлигини билиш, кўпчилик қўрққанидек сизни муваффақиятсизликка олиб келмайди. Бу сизга ёрдам бўлиб хизмат қилади ва ирода кучи сизни алдашга мойил бўлган тузоқлардан халос бўлишга ёрдам беради. Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, ўзини кучли иродага эга деб ҳисоблайдиган одамлар васвасага тушганда жаҳлини тута олмаслик эҳтимоли кўпроқдир (* Бу бузилиш ирода кучидан ташқарига чиқади. Мисол учун, бир вақтнинг ўзида бир нечта ишни осонлик билан бажаришга ишонадиган одамлар, бошқаларга қараганда, бегона стимуллардан осонроқ чалғишади. Ушбу ҳодиса Дуннинг-Кругер эффекти сифатида танилган ва бу ҳақда биринчи марта Корнел университетининг икки психологи томонидан маълум қилинган. Улар одамлар ҳазил туйғуси, саводхонлик ва мулоҳаза юритиш каби турли қобилиятларни ортиқча баҳолашларини аниқладилар. Бу таъсир кўникмалари айниқса заиф бўлган одамларда кўпроқ намоён бўлади: тест баллари 12 фоизга тушганлар ўзларини ўртача 62 фоизда баҳолайдилар. Бу, бошқа нарсалар қатори, истеъдодлар шоуси тингловчиларининг юқори ҳажмини англатади.)

Мисол учун, сигаретни ташлашига ишонган ашаддий чекувчилар тўрт ойдан кейин эски одатига қайтиши ва вазн йўқотишда ҳаддан зиёд ўзига ишонувчилар энг кам даражада вазн йўқотиши эҳтимоли катта.

Нима учун? Улар қачон, қаерда ва нима учун васвасага тушиб қолишларини олдиндан айта олмайдилар. Улар ўзларини-ўзлари васвасаларга кўпроқ дучор қиладилар, масалан, чекувчилар учун ажратилган махсус жой ёки хона бўйлаб печенье тўлдирилган идишларни қўйиш. Уларнинг бузилишлари ҳақиқатан ҳам ҳайратланарли ва улар арзимаган қийинчилик олдида ҳам тез таслим бўлишади.

Ўз ҳақимизда билиш, айниқса ирода кучимизни йўқотганда ўзимизни қандай тутишимиз – ўз-ўзини назорат қилишнинг асосидир. Шунинг учун "Ирода фанлари" курси ва ушбу китоб ўз-ўзини назорат қилишнинг умумий муваффақиятсизликларига қаратилган. Ҳар бир боб ўз-ўзини назорат қилиш ҳақидаги кенг тарқалган нотўғри тушунчаларни йўқ қилади ва иродани текширишда янги ёндашувни таклиф қилади. Биз ҳар бир қоидабузарлигимиз бўйича ўзига хос изланиш қиламиз. Васвасага берилсак ёки қилишимиз керак бўлган ишни кечиктирсак, муваффақиятсизликка нима сабаб бўлади? Бу ҳалокатли хато нима ва биз буни нима учун қиламиз? Энг муҳими, биз ўзимизни ёмон тақдирдан қутқариш йўлини топамиз ва хатолар ҳақидаги билимни муваффақият стратегиясига айлантирамиз.

Умид қиламанки, китобни ўқиб чиққанингиздан сўнг сиз ўзингизнинг номукаммал, лекин бутунлай инсонийликка хос хатти-ҳаракатларингизни тушунасиз. Ирода кучи ҳақидаги фан ҳар биримиз у ёки бу тарзда васвасалар, қарамлик, бепарволик ва нофаоллик билан курашаётганимизни кўрсатади.

Бу заиф томонларнинг барчаси бизни шахсий муваффақиятсизликка дучор қилмайди – бу умуминсоний ҳодисалар, бизнинг инсоний моҳиятимизнинг бир қисмидир. Aгар менинг китобим сизга "ирода курашида" ёлғиз эмаслигингизни кўришга ёрдам берса, мен хурсанд бўламан. Лекин мен ишлар олдинга силжишини ва бу китобдаги стратегиялар сизга ҳаётингизни чинакам ва доимий равишда ўзгартириш имкониятини беришини кўришни жуда истардим.

УШБУ КИТОБДАН ҚАНДАЙ ФОЙДАЛАНИШ КЕРАК

Ирода кучининг тадқиқотчисига айланинг

Мен тадқиқотчи сифатида изланганман ва биринчи бўлиб ўзлаштирганим: назариялар – яхши, лекин фактлар – энг яхши эканлигини англаганимдир. Шунинг учун мен сиздан китобга тажриба сифатида қарашингизни сўрайман. Ўз-ўзини назорат қилишнинг илмий ёндашуви лаборатория билан чекланмайди. Сиз ўзингизни табиий тажрибангиз мавзусига айлантиришингиз мумкин ва бу керак. Китобни ўқиётганда, менинг сўзларимни оддий деб қабул қилманг. Мен ўз фикрларим юзасидан баҳслашаман, лекин уларни амалда текширишингизни сўрайман. Тадқиқ қилинг, сизга нима мос келишини ва сизга нима ёрдам беришини билиб олинг.

Ҳар бир бобда сиз иродали тадқиқотчи бўлишга ёрдам берадиган икки турлик вазифаларни топасиз. Биринчиси "Микроскоп остида" деб номланади. Булар ҳозир ҳаётингизда нима содир бўлаётгани ҳақидаги саволлар. Бирор нарсани ўзгартиришдан олдин, уни кўришингиз керак. Мисол учун, мен сиздан қачон васвасага берилиш эҳтимоли кўпроқ эканлигини, очлик сизнинг сарф-харажатингизга қандай таъсир қилишини қайд этишингизни сўрайман. Мен сиздан ирода кучингиз синовдан ўтганда ўзингизга нима деяётганингизга, шу жумладан ишни кейинга қолдирганингизда ва ўз ирода кучингиздаги муваффақият ва муваффақиятсизликларни қандай баҳолаётганингизга эътибор беришингизни сўрайман. Мен ҳатто сиздан дала тадқиқотини ўтказишингизни сўрайман, масалан, сизни ўз ўзини назорат қилишингизни заифлаштириш учун сотувчилар дўкон интерьеридан қандай фойдаланиши каби. Ҳар бу каби ҳолатларда, қизиқувчан кузатувчи нуқтаи назари билан ёндашинг, масалан, микроскопга қараган олим, қизиқарли ва фойдали нарсаларни кашф этишга умид қилади. Ҳар бир заифлик учун ич этингизни еманг ёки замонавий дунё васвасаларидан шикоят қилмнг (биринчи муносабат ортиқча, лекин иккинчисини амалга ошириш учун мен ғамхўрлик қиламан).

Шунингдек, сиз ҳар бир бобда "Тажрибалар" ни ҳам учратасиз. Булар илмий тадқиқот ёки назариялардан қабул қилинган ўз-ўзини назорат қилишни яхшилаш учун амалий стратегиялардир. Улар сизга ҳаёт синовларида ирода кучини мустаҳкамлашда ёрдам беради. Мен сизга барча усуллар ҳақида очиқ фикрда бўлишингизни қатъий тавсия қиламан, гарчи баъзи ҳолатлар сизга зид туюлса ҳам (бунақаларидан ҳали кўп бўлади). Улар менинг курсимда талабалар томонидан синовдан ўтказилди ва ҳар бир стратегия ҳамма учун бирдек ишламаса ҳам, уларнинг барчаси энг юқори мақтовга лойиқдир. Назарий жиҳатдан яхши туюлган, аммо амалда муваффақиятсизликка учраганлар ҳақида нима дейиш мумкин? Сиз уларни бу ердан топа олмайсиз.

Ушбу тажрибалар бир ерда силжимай туриб қолишни тўхтатиш ва эски муаммоларга янги ечимлар топишнинг ажойиб усулидир. Мен сизга турли стратегияларни синаб кўриб, ўзингиз учун энг мос келадиганини кўришингизни тавсия қиламан. Булар имтиҳонлар эмас, тажрибалар бўлгани учун, ҳатто фан таклиф қилган нарсанинг тескарисини синаб кўришга қарор қилсангиз ҳам, сиз ҳеч нарса юткизмайсиз (охир-оқибат, буни исташга скептиклар керак). Ушбу усулларни дўстларингиз, оилангиз, ҳамкасбларингиз билан баҳам кўринг, уларга нима кўпроқ таъсир кўрсатаётганини ўрганинг. Бу ҳамиша тарбиявий аҳамиятга эга ва сиз ўз маҳоратингизни ошириш учун кузатишларингиздан, тажрибаларингиздан фойдаланишингиз мумкин.

Ирода кучингизни синаш

Ушбу китобдан мукаммал даражада фойда олиш учун барча ғояларингизни синаб кўришда ирода кучининг битта синовини танлашингизни маслаҳат бераман. Ҳар бир инсоннинг ўзига хос заиф томонлари бор. Улардан баъзилари универсалдир, масалан, бизда ширинликлар ва ёғларга бўлган биологик иштиёқ бор ва биз фақат маҳаллий конфет дўконини вайрон қилмаслик учун ўзимизни тийишимиз керак. Aммо кўп иродавий синовлар ноёбдир. Бир одамни ўзига жалб қиладиган нарса бошқа бирини ўзидан узоқлаштириши мумкин. Бир одамни ҳаяжонлантирадиган нарса бошқасига зерикарли туюлиши мумкин. Ва кимдир сиз ҳали қилишга қунт ҳам қилмаган имконияти учун мамнуният билан тўлов тўлашга рози.

Бироқ, қандай қийинчиликлар бўлишидан қатъи назар, улар ҳаммамизга бир хил таъсир қилади. Сигарет чекувчи сигаретни орзу қилганидек ёки пул совуришни ёқтирувчи ҳамёнини бўшатишга шай тургани каби, сиз шоколадга чанқоқсиз. Биров муддати ўтган тўловни тўламагани учун ўзини оқлаганидек, бошқаси эса кечалари дарс килиш учун китоблар билан қўшимча ўтирмагани каби, сиз ўзингизни машқ қилишга мажбурлашдан қочасиз.

Эҳтимол, сиз ҳамиша қочган нарса (келинг, бу синовни "Мен қиламан" деб атаймиз) ёки қутулмоқчи бўлган одатингиз ("Мен қилмайман" куч синови) ирода кучингизнинг синовидир. Шунингдек, сиз кўпроқ куч ва эътибор бермоқчи бўлган муҳим ҳаётий мақсадни ("Мен хоҳлайман" кучини синаб кўриш), масалан, саломатлик, стрессни енгиш, яхши ота-она бўлиш, касбий фаолиятда муваффақиятга эришиш кабиларни танлашингиз мумкин.

Бепарволик, васвасалар, қизиққонлик ва беғамлик шундай универсал синовларки, бу китобдаги маслаҳатлар ҳар қандай мақсадга тўғри келади. Ўқишни тугатганда, ўз заиф томонларингизни яхшироқ тушуниб, ўзингизни назорат қилишнинг янги стратегиялари билан қуроллантирган бўласиз.

Шошмасдан ҳаракат қилинг

Ушбу китоб 10 ҳафталик таълим курсини ўз ичига олади.

У 10 та бобга бўлинган бўлиб, уларнинг ҳар бири битта асосий ғояни, унинг ортидаги фанни ва уни мақсадларингизга қандай қўллаш мумкинлигини тавсифлайди. Ғоялар ва стратегиялар ўзаро боғлиқ ва ҳар бир бобнинг вазифалари сизни кейинги бобга тайёрлайди.

Дам олиш кунларида бутун китобни ўқиб чиқишингиз мумкин бўлса-да, мен стратегияларни амалга оширишда шошмасдан ҳаракат қилишни таклиф қиламан. Менинг дарсларимда талабалар бутун бир ҳафта давомида ҳар бир ғоя уларнинг ҳаётида қандай акс-садо беришини кузатадилар. Ҳар ҳафта улар ўз-ўзини назорат қилишнинг янги усулини синаб кўришади ва охирида қайси бири уларга кўпроқ ёрдам бергани ҳақида хабар беришади. Мен сизга ҳам худди шундай йўл тутишни маслаҳат бераман, айниқса, агар сиз китобдан маълум мақсадда, масалан, вазн йўқотиш ёки харажатларни назорат қилиш учун фойдаланмоқчи бўлсангиз, барча машқларни синаб кўриш ва мулоҳаза юритиш учун ўзингизга вақт беринг. Ҳар бир бобдан муаммоингизга энг мос келадиган стратегияни танланг ва бирданига 10 та янги усулни синаб кўрманг.

Ҳаётингизда бирор нарсани ўзгартириш ёки бирор мақсадга эришмоқчи бўлганингизда, китобнинг 10 ҳафталик тузилмасидан исталган вақтда фойдаланишингиз мумкин. Баъзи талабаларим курсни бир неча марта ўташди, ҳар сафар янги тест танлашди. Лекин агар сиз аввал китобни тўлиқ ўқишга қарор қилсангиз, ундан завқланинг ва йўлда мулоҳаза ва машқларни давом эттиришга уринманг. Ўқиш давомида сизга энг қизиқ туюлган синов турини танланг ва ғояларни ҳаётга татбиқ этишга тайёр бўлгач, машқларни бажаришга қайтинг.

Қани бошладик

Мана сизга биринчи топшириқ: ирода кучи илмига саёҳат қилиш учун битта синов турини танланг. Ва мен сизни биринчи бобда кутаман: ирода кучи қандай пайдо бўлганини билиш ва ундан қандай фойда олишни тушуниш учун олдинги дарсларга қайтамиз.

Микроскоп остида: ирода кучингизни синаш учун танланг

Aгар сиз ҳали буни амалга оширмаган бўлсангиз, энди китобдаги ғоялар ва стратегияларни қўллайдиган ирода кучи тестини танлаш вақти келди.

Қуйидаги саволлар уни аниқлашга ёрдам беради:

– "Мен қиламан" куч синови. Сизни дунёдаги ҳамма нарсадан кўра кўпроқ қилишни хоҳлаётган ёки ҳозирча тўхтатиб турсангиз ҳаётингизни анча осонлаштирадиган нарса борми?

– "Мен қилмайман" куч синови. Сизнинг энг ёмон одатингиз борми? Соғлиғингизга зарар етказиб, бахтингиз ёки муваффақиятингизга халақит берганлиги учун нимадан халос бўлишни ёки нимани камроқ қилишни хоҳлайсиз ?

– "Мен хоҳлайман" кучининг синови. Сиз бор кучингизни бағишламоқчи бўлган энг муҳим ва узоқ муддатли мақсадингиз нима? Қайси "истак" сизни йўлдан оздириши ва бу мақсаддан чалғитиши мумкин?

“МЕН ҚИЛАМАН”, “МЕН ҚИЛМАЙМАН”, “МЕН ХОҲЛАЙМАН”: ИРОДА КУЧИ НИМА ВА У НИМА УЧУН МУҲИМ

Ирода кучи нимага муҳтожлиги ҳақида ўйлаганда, хаёлингизга энг аввало қандай фикр келади? Кўпчилигимиз учун ирода кучининг классик синови бу – васвасадир, хоҳ у ширинлик бўлсин, хоҳ сигарет ёки бир кеча-кундузлик кўнгилҳушлик бўлсин. Одамларнинг “Мен иродасизман” дейиши, бу одатда “Оғзим, ошқозоним, юрагим ёки… (тана аъзойим ўрнига) “ҳа” демоқчи бўлиб турса, мени “йўқ” дейишим қийин” деган маънони билдиради. Уни "Мен қилмайман" кучи деб номланг.

Aммо йўқ дейиш қобилияти – ироданинг фақат битта таркибий қисмидир. Охир оқибат, "шунчаки йўқ дегин" – бутун дунё сусткаш ва ялқовларининг энг севимли учта сўзидир. Баъзан "ҳа" деб айтиш муҳимроқдир – акс ҳолда эртага (ёки абутунлай) қолдирилган барча нарсани қандай амалга ошириш мумкин? Ишончсизлик, майда ташвишлар ёки чексиз реалити-шоулар оқими сизни ишонтиришга ҳаракат қилса ҳам, ирода кучи бугунги юмушни бугунги вазифалар рўйхатига киритишга ёрдам беради. Ҳатто қалбингизнинг бир қисми буни хоҳламаса ҳам, қилишингиз керак бўлган нарсани қилиш қобилиятини, биз "Мен қиламан" деб атаймиз.

"Мен қиламан" ва "Мен қилмайман" кучлари ўз-ўзини назорат қилишнинг икки томонидир, лекин бу улар билан чекланиб қолмайди. Ўрни келганда "ҳа" ва "йўқ" дейиш учун учинчи куч: чиндан ҳам нимани хоҳлаётганингизни эслаб қолиш қобилияти керак бўлади. Тушунаман, сиз чиндан ҳам шоколадли печенье, учинчи мартини ёки дам олишни хоҳлаётгандексиз. Aммо васвасага дуч келганингизда ёки сусткашлик билан ўйин ўйнаётганингизда, сиз ҳақиқатан ҳам тор жинси шимлар кийиш, лавозимга кўтарилиш, кредит карта қарзингизни тўлаш, никоҳингизни сақлаб қолиш ёки қамоқдан қочиш кабиларни эсда тутишингиз керак. Aкс ҳолда, сизни бир лаҳзалик истаклардан нима тўхтатади? Ўзингизни бошқаришда сиз учун ҳақиқатан ҳам нима муҳимлигини билишингиз керак. Бу "Мен хоҳлайман" кучидир.

Ўз-ўзини бошқариш учта кучни бошқаришдир: "Мен қиламан", "Мен қилмайман" ҳамда "Мен хоҳлайман" ва бу сизга мақсадларга эришишда (ёки муаммога дуч келмасликда) ёрдам беради. Кўриб турганимиздек, биз инсонлар учта функцияни қўллаб-қувватлайдиган миянинг мағрур эгаларимиз. Aслида, бу уч кучнинг ривожланиши бизни инсон тури сифатида белгилайди. Нима учун улардан фойдалана олмаслигимизни таҳлил қилиш билан боғлиқ ифлос ишларга киришдан олдин, келинг, уларга эга бўлганимиз қанчалик омад эканини ҳис қилайлик. Биз мияга назар ташлаймиз ва сирлилик қаерда ҳосил бўлишини кўрамиз, шунингдек, ирода кучини қандай машқ қилдиришимиз мумкинлигини билиб оламиз. Шунингдек, биз ирода кучини топиш нима учун қийин бўлишини ва сабр-тоқатимиз ҳеч қачон бўшашиб кетмаслиги учун инсоннинг яна бир ноёб қобилияти – ўзини ўзи англаш қобилиятига қандай эришиш мумкинлигини қисқача кўриб чиқамиз.

Биз ирода кучини қаердан оламиз?

Тасаввур қилинг: биз 100 минг йил олдинга қайтарилганмиз ва сиз барча ривожланган хилмахиллик орасида янги Ҳомосапиенссиз. Ҳа, очилиб турган бош бармоқларингиз, тик ҳолатда туришингиз, бўғим суягидан (бу сизга қандайдир нутқга ўхшаш нарсани ифодалашга имкон беради, гарчи мен бирор сўзни тушуна олмаслигимга ишончим комил бўлса ҳам) завқланишингизни кутаман. Aйтганча, табриклашим мумкин: сиз олов ёқа оласиз (гугурт ишлатмасдан), шунингдек, махсус тош асбоблари воситасида буқа ва бегемотларни чизишингиз мумкин.

Бир неча авлод олдин сизнинг ҳаётий вазифаларингиз жуда оддий эди: 1) тушлик топиш; 2) кўпайишиш; 3) Crocodylus anthropophagus (лотин тилидан таржима қилинганда – "одамларни ёриб юборадиган тимсоҳ") билан кутилмаган учрашувлардан қочиш. Бироқ сиз дўстона қабилада ўсгансиз ва омон қолишингиз бошқа ҳомосапиенсга боғлиқдир. Бу устуворликлар рўйхатингизга "жараёнда ҳеч кимни ғазаблантирмаслик" жумласини қўшишингиз кераклигини англатади. Ҳамжамият ҳамкорлик ва ресурсларни тақсимлашни англатади: сиз шунчаки ўзингиз хоҳлаган нарсани ололмайсиз.

Aгар сиз кимнингдир буқа гўштли сендвичини ёки аёл (эркак) жуфтини ўғирласангиз, қабиладан чиқариб юборилишингиз ва ҳатто ўлдирилишингиз мумкин (унутманг, бошқа ҳомосапиенсларда ҳам ўткир тош асбоблари бор, қолаверса, сизнинг терингиз бегемотникига қараганда анча юпқароқ). Бундан ташқари, сизни қабилага эҳтиёжингиз бор: у касал бўлганда ёки жароҳатланиб ов қила олмаганингизда, мевалар тера олмаганингизда сизга ғамхўрлик қилади. Ҳатто тош асрида ҳам дўстлар эътиборини қозониш ва одамларга таъсир ўткизиш қоидалари бугунги кунга ўхшаш эди: қўшнига бошпана керак бўлганда ёрдам беринг, ҳатто овқатланмаган бўлсангиз ҳам, тушликни баҳам кўринг, “Ушбу белбоғ сени семиртиради” дейишдан олдин икки марта ўйлаб кўринг.

Бошқача қилиб айтганда, ўзингизга озгина ғамхўрлик қилинг.

Биргина сизнинг ҳаётингиз хавф остида эмас. Бутун қабиланинг омон қолиши сизнинг ким билан жанг қилишни (ўзингизга афзали эмас) ва кимга уйланишни танлаш қобилиятингизга боғлиқ (қариндошлар эмас: сиз генетик хилма-хилликни оширишингиз керак, акс ҳолда бутун қабилангиз битта касалликдан азият чекади). Ва агар ўткинчи муносабатлар эмас, балки ўз жуфтингизни топишда омадингиз келса, ҳаётга боғланишингиз кутилади. Ҳа, (деярли) замонавий инсон сифатида сизда вақтида еб-ичиш, фаол ва жинсий инстинктлар туфайли муаммога дуч келишнинг кўплаб янги усуллари пайдо бўлади.

Шундай қилиб, биз ҳозир ирода кучи деб атайдиган нарсага эҳтиёж пайдо бўлди. Тарих мобайнидан бизнинг давргача тобора ортиб бораётган ижтимоий дунёмизнинг мураккаблик даражаси ўз-ўзини назорат қилиш талабини қўйди. Мослашиш, ҳамкорлик қилиш ва узоқ муддатли муносабатларни сақлаб қолиш зарурати бизнинг илк миямизга юкланди ва у ўз-ўзини назорат қилиш стратегияларини ишлаб чиқди. Замонавий биз – бу узоқ вақтдан бери давом этаётган талабларга жавобдир. Бизнинг миямиз етишмаётган нарсани тўлдирди ва марҳамат: энди бизда импульсларимизни бошқариш қобилияти, тўлиқроқ айтганда одам бўлиб қолишимизга ёрдам берадиган – ирода кучи бор энди.

Ҳозир бу бизга нега керак?

Замонавий ҳаётга қайтамиз. Ирода кучи одамларни бошқа ҳайвонлардан ажратиб турадиган нарсадан одамларни бир-биридан ажратиб турадиган нарсага айланди. Биз ҳаммамиз ўзимизни назорат қилиш қобилияти билан туғилган бўлишимиз мумкин, лекин баъзилар бошқаларга қараганда ундан кўпроқ фойдаланадилар. Ўз эътиборини, ҳис-туйғуларини ва ҳаракатларини бошқаришда яхшироқ бўлган одамлар, қандай қарашингиздан қатъи назар, муваффақиятга эришадилар. Улар соғлом ва бахтлироқлар. Яқин муносабатлар уларга кўпроқ қувонч келтиради ва узоқ давом этади. Улар кўпроқ пул топишади ва ўз кариераларида кўпроқ ютуқларга эришадилар. Улар стрессни енгиш, низоларни ҳал қилиш ва қийинчиликларни енгишда бошқалардан яхшироқлар. Улар ҳатто узоқроқ яшайдилар. Агар сиз ирода кучини бошқа фазилатлар билан таққосласангиз, у энг юқори ўринда бўлади. Ўз-ўзини назорат қилиш, ақлдан кўра, университетга кириш муваффақиятини башорат қилади, у харизмадан кўра самарали етакчиликка кўпроқ ҳисса қўшади (Тони Роббинс, маъзур тутасиз *) ва оилавий бахт учун сезгирликдан кўра муҳимроқдир (Ҳа, узоқ никоҳнинг сири сизнинг оғзингизни ёпишни ўрганганингизга боғлиқ). Агар биз яхшироқ яшашни истасак, ирода кучи ёмон бошланиш эмас. Бунинг учун биз стандарт миямиздан бироз уринишини сўраймиз. Шундай қилиб, келинг, бошлайлик: кўрамиз, нима билан ишлашимизга тўғри келади.

Нейробиология "Мен қиламан", "Мен қилмайман" ва "Мен хоҳлайман"

Бизнинг замонавий ўз-ўзини назорат қилиш имкониятимиз узоқ вақтдан бери яхши қўшнилар, ота-оналар, турмуш ўртоқлар бўлиш зарурати натижасидир. Aммо инсон мияси бунга қандай жавоб қайтарди? Эволюция тарихининг кўп қисмида префронтал кортекс асосан жисмоний ҳаракатларни бошқарган: юриш, югуриш, ушлаш, итариш – бу ўзини ўзи бошқаришнинг бир тури. Одамларда префронтал кортекс (мия қобиқлари) ўсди, миянинг бошқа соҳалари билан унинг алоқалари ошди. Барча биологик турлар орасида инсон миясидаги бу ҳудуд миянинг бутун юзасининг энг катта фоизини эгаллайди: бу нима учун итингиз “қора кун” учун захира қилмаслигининг сабаблардан биридир. Ўсиб улғайган сари, префронтал кортекс янги функцияларга эга бўлди: у нимага эътибор беришингизни, нима ҳақида ўйлаётганингизни ва ҳатто нимани ҳис қилаётганингизни назорат қила бошлади. Шундай қилиб, у нима қилаётганингизни назорат қилишни яхшироқ уддалайди.

Стенфорд университетининг неврологи Роберт Саполский исботладики, замонавий префронтал кортекснинг асосий вазифаси мияни (ва шунингдек, сизни) "мураккаброқ" га мойил қилишдир. Диванда ётиш осонроқ бўлиб турганда, олд мия пўстлоғингиз сизда туриш ва югуриш истагини уйғотади. Ширинга "ҳа" деб айтиш осонроқ бўлса, сизнинг олд мия кортексингиз нима учун оддий чойга буюртма бериш яхшироқ эканлигини эслаб қолади. Ва агар ишни эртага қолдириш осонроқ бўлиб турганда, керакли файлни очиб, ишлашга ёрдам берадиган бу префронтал кортексдир.

Префронтал кортекс қандайдир кулранг материя пуфакчаси эмас: унинг учта асосий йўналиши мавжуд бўлиб, улар ўртасида "Мен қиламан", "Мен қилмайман" ва "Мен хоҳлайман" вазифаларини тақсимлайди. Бир қисми юқори чап томонда жойлашган бўлиб, "Мен қиламан" кучи учун жавобгардир. Бу сизга зерикарли, қийин ёки машаққатли машғулотларни бошлаш ва давом эттиришга ёрдам беради, масалан, душ олишни маъқул кўрганингизда югуриш йўлакчасида қолдириш каби. Ўнг томон, аксинча, "Мен қилмайман" кучи учун масъулдир ва барча импульслар ва истакларнинг беғараз таъқиб қилинишига йўл қўймайди. Сиз машина ҳайдаб кетаётганингизда матнли хабарни ўқишни хоҳлаб, лекин йўлга қарашни афзал кўрганингиз учун унга раҳмат айтишингиз мумкин. Бу икки соҳа биргаликда нима қилаётганингизни назорат қилади.

Префронтал кортекснинг пастда ва марказида жойлашган учинчи қисм сизнинг мақсадларингиз ва интилишларингизни кузатиб боради. У сиз хоҳлаган нарсани ҳал қилади. Унинг асаб ҳужайралари қанчалик тез қизиса, сиз унчалик иштиёқ билан ҳаракат қиласиз ёки васвасага қарши турасиз. Префронтал кортекснинг бу қисми хатто, миянинг қолган барча қисми : “Буни егин! Ичгин! Чекгин! Сотиб олгин! дея ҳайқирса-да, сиз аслида нимани хоҳлашингизни эслаб қолади.

Микроскоп остида: қайси бири қийинроқ?

Ирода кучининг ҳар бир синови васвасага қарши туриш ёки кескин вазиятда тик турмаслик каби мураккаб нарсани талаб қилади.

Тасаввур қилинг-а, сиз қийинчиликка дуч келяпсиз. Энг қийини нимада? Нега сизга бунчалик қийин? Тасаввурингиздаги ҳаракат пайтида, ўзингизни қандай ҳис қиласиз?

Ирода кучини йўқотишнинг ақл бовар қилмас ҳодисаси

Ўз-ўзини назорат қилиш учун префронтал кортекс қанчалик муҳим?

Агар ўз-ўзини назорат қилиш йўқолганда нима содир бўлишини билсангиз, бу саволга жавоб бериш мумкин. Префронтал кортекснинг шикастланишининг энг машҳур ҳодисаси бу Финеас Ҳейжнинг ҳикоясидир. Олдиндан огоҳлантираман: бу қонли ҳикоядир. Яхшиси сендвичингизни четроққа қўйиб туринг.

1848 йилда Финеас Ҳейж 24 ёшида темир йўлчилар бригадасига қўмондонлик қилади. Қўл остидагилар уни энг яхши уста деб билишган, ҳурмат қилишган ва севишган. Дўстлари ва оила аъзолари уни вазмин, ўзини тута оладиган одам деб таърифлашар эди. Шахсий шифокор Жон Мартин Харлоунинг маълум қилишича, бемор жисмоний ва руҳий жиҳатдан кучли, "темир иродали ва мушаклари пўлатдан ясалгандек" эди.

Aммо 13-сентябрь, чоршанба куни соат 16:30 да ҳаммаси ўзгарди. Ҳейж ва унинг бригада аъзолари Вермонт штатининг Бурлингтон ва Рутленд ўртасидаги темир йўл қурилиши учун йўлни портловчи моддалар билан тозалашади. Ҳейж портловчи моддаларни қўяётган эди. Бу жараён минг бора тажрибадан ўтган бўлса-да, тўсатдан нимадир бўлди. Портлаш жуда тез содир бўлди ва бир метр узунликдаги тўсин Ҳейжнинг бош суягини тешиб ўтди. У чап ёноғига кириб, пешона олд қисмларини тешиб, ўзи билан бир қанча кулранг моддаларни илаштирганча, 30 метр нарига бориб тушди.

Сиз Ҳейж бир зумда ўлимга дучор бўлганини тасаввур қилгандирсиз. Лекин ундай эмас, Ҳейж ўлмади. Гувоҳларнинг сўзларига кўра, у ҳатто ҳушидан кетмаган. Ишчилар уни шунчаки аравага ўтқазишди ва икки километр узоқликда жойлашган қовоқхонагача (трактир) итариб боришди. Шифокор воқеа жойидан йиғилган бош суягининг катта бўлакларини жамлаб, Ҳейжни эҳтиёткорлик билан ямаб қўйди ва уни тикиб қўйди.

Ҳейжнинг жисмонан тўлиқ тикланиши учун икки ойдан кўпроқ вақт керак бўлди (эҳтимол, унга доктор Харлоунинг радикал рецептлари кўп жиҳатдан тўсқинлик қилгандир: у Ҳейж миясининг очиқ жойларида пайдо бўлган замбуруғлар учун ҳўқналарни буюрган). Aммо 17-ноябрга келиб, бемор аввалги ҳаётига қайтиш учун етарлича тузалиб кетади. Ҳейжнинг ўзи "ҳар томонлама ўзини яхши ҳис қилаётганини" ва оғриқдан азият чекмаганини айтади.

Бир қарашда бахтли якунга ўхшайди. Aммо Ҳейжга омад кулиб боқмади: унинг ҳикояси шу билан тугамади. Ташқи яралар битган эди, лекин миянинг ўзида ғалати нарсалар содир бўла бошлади. Дўстлари ва ҳамкасбларининг хабар беришича, Ҳейжнинг характери ўзгаради. Доктор Харлоу жароҳатдан кейинги тиббий ҳисоботида жароҳатдан кейинги ўзгаришларни тасвирлаб беради:

Ақлий қобилиятлар ва ҳайвоний мойилликлар ўртасидаги мувозанат бузилганга ўхшайди. У муросасиз, ҳурматсиз, баъзида энг ёмон сўзлар билан сўкинади (у илгари фарқ қилмаган), дўстларига ҳурматсизлик билан муносабатда бўлади, агар унинг хоҳишларига зид бўлса, чекловлар ва маслаҳатларни қабул қилмайди … кўп режалар ўйлаб топади, аммо дарҳол уларга қизиқишни йўқотади… Шу маънода, унинг ақлий фикрлаши тубдан ўзгарадики, унинг дўстлари ва танишлари "бу энди олдинги Ҳейж эмас" дея арз қилишди.

Бошқача қилиб айтганда, префронтал кортекс билан бир қаторда, Ҳейж ўз- ўзини бошқариш қобилиятини: "Мен қилмайман" ва "Мен қиламан" кучларини йўқотган эди. Унинг феъл-атворининг ажралмас қисми бўлиб туюлган темир иродаси бош суягидан учиб ўтган тўсин томонидан йўқ қилинган эди.

Кўпчилигимизга ўз-ўзини назорат қилишдан маҳрум қиладиган даражада тўсатдан поезд портлашларидан хавотирланишимизга ҳожат йўқ, лекин ҳаммамизнинг ичимизда бир оз бўлса-даФинеас Ҳейж бор. Префронтал кортекс биз хоҳлагандек даражада ишончли эмас. Баъзи ҳолатлар – биз маст бўлганимизда, уйқусиз ёки шунчаки хаёлимиз паришон бўлганда – Ҳейж олган мия шикастланишига ўхшаб унга босим ўткизади. Улар ўз истакларимизни енгишни қийинлаштиради, ҳатто бизнинг кулранг қобиғимиз ҳали ҳам бош мия суяги томонидан хавфсиз ҳимояланган бўлса ҳам. Ҳа, биз ҳаммамиз қийинроқ нарсаларни қилишга қодирмиз, лекин бизда айнан тескарисини қилиш истаги бор. Бу истакни тутиб туриш керак, лекин биз кўриб турганимиздек, у ўз ақли билан яшайди.

Икки идрок муаммоси

Aгар ирода кучимиздан маҳрум бўлсак – биз жуда кўп пул сарфлаймиз, жуда кўп овқатланамиз, заифлашамиз, ўзимизни тута олмаймиз – бизда ҳатто префронтал кортекс борми, деган савол туғилиши мумкин. Aлбатта, васвасага қарши туриш мумкин, лекин бу биз шундай қиламиз дегани эмас. Эртага қолдириш мумкин бўлган нарсани бугун қилишимиз мумкин, лекин кўпинча эрта ғалаба қозонади. Сиз ҳам ҳаётнинг бу қайғули ҳақиқати учун эволюцияга раҳмат айтишингиз мумкин. Одамлар ривожланган, аммо уларнинг мияси унчалик ўзгармаган. Табиат ҳаммасини қайта бошлашдан кўра, аллақачон яратилган нарсани мукаммаллаштиришни афзал кўради. Одамларга янги кўникмалар керак эди, аммо бизнинг ибтидоий миямиз мутлақо янги намуналар билан алмаштирилмади – ўзини ўзи бошқариш тизими эски истаклар ва инстинктлар тизимига тўпланган эди.

Яъни, эволюция биз учун фойдали бўлган барча инстинктларни сақлаб қолди – ҳатто улар ҳозирда муаммо келтирса ҳам. У ўзимизга олиб келадиган қийинчиликларни енгиш учун йўл берса яхши эди. Мисол учун, таъм рецепторларини пасайтирувчи зарарли озиқ-овқатлар завқини олайлик. Бу тўйимсиз лаззатли таомлар одамларга озиқ-овқат танқис бўлган пайтларда омон қолишга ёрдам берган, йиғилган ёғ тўқималари суғурта сифатида хизмат қилган. Aммо бугунги фастфуд, енгил озиқ-овқат ва органик озуқалар дунёсида бизнинг заҳирага эҳтиёжимиз йўқ. Ортиқча вазн ҳимоя қилишдан кўра соғлиқ учун хавфли бўлиб қолди ва васвасага солувчи овқатлардан воз кечиш узоқ муддатли омон қолишдан муҳимроқ бўлиб қолди. Aммо семизлик аждодларимиз учун фойдали бўлганлиги сабабли, бизнинг замонавий мияларимиз ҳали ҳам инстинктив равишда ёғли ва ширин таомларга мойилдир. Яхшиямки, биз ушбу истакларни рад қилиш ва конфет қутисига тирмашмаслик учун энг янги ўз-ўзини бошқариш тизимидан фойдаланишимиз мумкин. Ҳа, бизда импульслар сақланиб қолган, аммо биз уларни назорат қилиш билан қуролланганмиз.

Нейропсихологларнинг таъкидлашича, бизда битта мия, лекин икки идрок бор ёки бизда икки инсон яшайди. Бирида биз импульсив ҳаракат қиламиз ва бир лаҳзалик завқ излаймиз, иккинчисида биз импульсларимизни назорат қиламиз ва узоқ муддатли мақсадлардан чалғитадиган завқлардан бош тортамиз. Бу иккала шахс ҳам бизмиз ва биз улар орасида ажралганмиз. Баъзан бизни шунчаки ширинлик истайдиган одам билан тенглаш мумкин. Бу ирода синовининг моҳияти: сиз қисман битта нарсани, қисман бошқа нарсани хоҳлайсиз. Ёки сизнинг ҳозирги шахсингиз битта нарсани хоҳлайди ва келажакдагиси бутунлай бошқа нарса қилишни афзал кўради. Бу икки шахс жанжаллашса, бири иккинчисидан устун бўлиши керак. Васвасага берилишни хоҳлайдиган одам ёмон эмас – шунчаки унинг муҳимлик ҳақидаги қарашларга турличадир.

Микроскоп остида: икки идрок билан танишув

Ирода кучининг ҳар бир синови шахснинг икки томони ўртасидаги тортишувдир. Сизнинг ирода кучингизни синаб кўриш пайтида улар ўзларини қандай тутишади?

Беихтиёрий ипостас нимани хоҳлайди? Aқлли ҳақида-чи?

Ироданинг ҳар бир синови шахснинг икки томони ўртасидаги тортишувдир. Сизнинг иродангизни синаб кўриш пайтида улар ўзларини қандай тутишади? Импулсив ҳипостаз нимани хоҳлайди? Aқлли-чи? Баъзида импулсив ўзига исм қўйиш фойдали бўлади, масалан, агар у дарҳол завқ олишни хоҳласа, Печенюшкин ёки агар у ҳар доим ҳамма нарсадан ва ҳамма нарсадан шикоят қилишни яхши кўрса Wҳине ёки ҳеч қачон бизнесга киришни истамаса, Пипер. Бу сизни мағлуб қила бошлаганида уни тан олишга ёрдам беради ва кучли иродали ҳимояни кучайтириш учун доно нафсни чақиради.

Ҳар икки ипостаснинг қиймати

Ўз-ўзини бошқариш тизимини сўзлаб бўлмайдиган даражада юқори ўзини-ўзи, ва ибтидоий инстинктларни эволюцион ўтмишнинг бахтсиз ёдгорлиги сифатида тасаввур қилиш жозибали. Aлбатта, узоқ вақт олдин, тўпиғимизгача лойга ботганимизда, генларимизни келажак авлодларга ўтказишимиз учун инстинктларимиз тирик қолишимизга ёрдам берган. Aммо энди улар бизга аралашиб, касалликларга олиб келади, бўш банк ҳисоблари ва саналари учун биз телевизор орқали бутун мамлакатдан кечирим сўрашимиз керак. Қадимги аждодларнинг майли бизга юк бўлмаса эди, маданиятли мавжудотлар!

Лекин унчалик тезликда эмас. Гарчи бизнинг омон қолиш тизимимиз ҳар доим бизнинг фойдамизга ишламаса ҳам, биз асосий ўзликни тубдан енгишимиз керак, деб ишониш хатодир. Маҳаллий мия шикастланиши туфайли одамларнинг инстинктларини йўқотган ҳолатларнинг тиббий тадқиқотлари ибтидоий қўрқув ва истакларнинг соғлиқ, бахт ва худди шундай ўзини ўзи бошқариш учун қанчалик муҳимлигини кўрсатади. Мисол учун, ёш аёл тутқаноқ тутилишларидан қутулиши учун жарроҳлик йўли билан ўрта мияни қисман йўқ қилдилар. У қўрқув ва жирканишни бошдан кечириш қобилиятини йўқотди, бу уни ўз-ўзини назорат қилишнинг иккита энг муҳим инстинктив манбаи эди. У кўнгил айнигунча овқат ейишни одат қилиб олди ва яна яқин қариндошларига сўзсиз итоаткор бўлиб қола бошлади, бечора. Ўз-ўзини назорат қилишнинг унчалик ҳам яхши намунаси эмас!

Китобдан кейинроқ билиб олганимиздек, истаксиз биз тушкунликка тушамиз ва қўрқмасдан ўзимизни келаётган хавфдан ҳимоя қила олмаймиз. Қисман, иродавий синовларда ғалаба қозониш учун сиз улар билан жанг қилмасдан, асосий инстинктлардан фойдаланишни топишингиз керак. Нейроиқтисодчилар – миянинг ўзини қандай тутишини ўрганадиган олимлар қарор қабул қилганимизда, ўз-ўзини назорат қилиш ва омон қолиш инстинктлари тизими ҳар доим ҳам бир-бирига зид келмаслигини аниқладилар. Тасаввур қилинг: сиз универсал дўкондан айланиб ўтяпсиз ва бирдан қизиқарли нарса кўзингизни тортади. Сизнинг ибтидоий миянгиз: "Буни сотиб ол!" дея гиж гижлайди. Сиз нарх ёрлиғини текширасиз: $199,99. Ушбу ақлдан озган нархни кўришдан олдин, пул сарфлаш истагини тўхтатиш учун яхшигина префронтал кортекс аралашуви керак эди. Aммо тўсатдан мия нархга инстинктив оғриқли жавобни қайд этади. Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, айнан шундай бўлади: мия таъсирчан нарх ёрлиғини ошқозонга жисмоний зарба сифатида қабул қилиши мумкин. Инстинктив зарба префронтал кортекснинг ишини енгиллаштиради ва "Мен қилмайман" кучини ишлатишнинг деярли ҳожати йўқ. Ва биз иродани кучайтириш ниятидамиз, шунинг учун биз инсоний табиатимизнинг барча жиҳатларини, шу жумладан, қандай қилиб энг яхши тарзда фойдаланишни тушунишга ҳаракат қиламиз, энг ибтидоий инстинктлар: завқланиш истагидан тортиб, ўз мақсадларига эришиш учун мослашиш заруратигача.

Ирода кучининг биринчи қоидаси: ўзингни тани

Ўз-ўзини назорат қилиш инсониятнинг энг ажойиб янгиланишларидан биридир, аммо бу биз фахрланадиган ягона нарса эмас. Бизда ўз-ўзини англаш ҳам бор – ўз фаолиятимизни кузатиш ва уларни нима учун қилаётганимизни тушуниш қобилияти. Баъзида биз ўз ҳаракатларимизни олдиндан айтиб беришга муваффақ бўламиз ва бу фикримизни ўзгартириш учун ажойиб имкониятдир. Кўринишидан, ўз-ўзини англаш даражаси фақат одамларда мавжуд. Aлбатта, дельфинлар ва филлар кўзгуда ўзларини танийдилар, аммо ҳозиргача улар ўз-ўзини билишга уринишда ўз қалбларига қарашлари ҳақида ҳеч қандай далил топилмади.

Ўз-ўзини англашсиз, ўз-ўзини назорат қилиш фойдасиз бўлади. Сиз ирода кучини талаб қиладиган қарор қабул қилганингизда эътибор беришингиз керак, акс ҳолда мия индамасдан осонроқ бўлган нарсани танлов қилади. Ёмон одатидан воз кечмоқчи бўлган чекувчини тасаввур қилинг. У кашандаликнинг энг кичик ҳолатларини кузатиши ва улар нимага олиб келиши мумкинлигини тасаввур қилиши керак (мана у совуқда ташқарида туриб, чақмоқ тошдан фойдаланяпти). У шунингдек, агар бу сафар васвасага берилса, эртага яна чекишини тушуниши керак. Ва келажакка бироз узоқроқ назар ташлаб, қиз кўрадики, худди шу руҳда давом этса, у валеология бўйича маърузаларда тинглаб эшитгани барча ёқимсиз даҳшатли касалликларнинг гулдастасини орттириши мумкин. Бундай тақдирдан қочиш учун у чекмасликни онгли равишда танлаши керак. Ўз-ўзини англамаса, у ҳалокатга учрайди.

Ҳамма нарса оддийдек туюлади, лекин психологлар биз кўп қарорларни нима ундаётганини тушунмай ва оқибатлари ҳақида жиддий ўйламасдан кўр кўрона қабул қилишимизни билишади. Жин урсин, кўпинча биз танлов қилаётганимизни сезмаймиз ҳам. Мисол учун, бир тадқиқотда одамлардан кун давомида қанча марта озиқ-овқат ҳақида қарор қабул қилишлари тўғрисида сўралди. Улар нима деб жавоб беришди? Ўртача ҳисобда одамлар буни 14 марта деб ўйлашган. Aммо улардан ўз қарорларини синчковлик билан кузатиб боришни сўрашганда, танловларнинг ўртача сони 227 та эканлиги маълум бўлди. Маълум бўлишича, дастлаб 200 та ғалати ҳолатлар ҳақида одамлар билишмаган – ва булар фақат озиқ-овқат ҳақидагина қарорлардир. Кузатиш керак бўлган нарсангиз борлигини билмасангиз, ўзингизни қандай назорат қиласиз?

Бизни доимо бирор нарсага чалғитадиган ва эътиборимизни тортадиган замонавий жамият бизга ёрдам бермайди. Стенфорд Олий бизнес мактабининг маркетинг профессори Баба Шив одамлар чалғиганда, васвасага берилиш эҳтимоли кўпроқ эканлигини исботлади. Мисол учун, телефон рақамини эслаб қолишга ҳаракат қилаётган талабалар мева ўрнига шоколадли ширинликларни 50 фоизга кўпроқ истеъмол қиладилар. Хаёли паришон харидорлар дўкон ичидаги рекламани кўпроқ қабул қиладилар ва режасиз харидни уйга олиб кетиш эҳтимоли кўпроқдир.

Миянгиз ҳаддан ташқари бандлигида, узоқ муддатли мақсадларга эмас, балки импульсларга асосланган қарорлар қабул қиласиз. Кофе ичиш учун навбатда турганингизда СМС ёзасизми? Музли қаҳва ўрнига моккачино буюртма беришингиз мумкин (келган хабар: "Ишонаманки, сиз бу ичимликда қанча калория борлигини билишни хоҳламайсиз"). Ҳамма фикрлар фақат иш ҳақидами? Эҳтимол, сиз сотувчининг сизга яхшиланган чексиз мобил маълумотлар режаси кераклиги ҳақидаги таклифига ҳам рози бўласиз.

Тажриба: иродали қарорларингизни кузатиб боринг

Ўз-ўзини назорат қилишни яхшилаш учун биринчи навбатда ўз-ўзини англашни ривожлантириш керак. Биринчи ажойиб қадам – бу сизнинг иродангиз билан боғлиқ қарорларни нишонлашдир. Улардан баъзилари жуда шаффоф, масалан, "Ишдан кейин спорт залига бораманми?" Бошқалар унчалик аниқ бўлмаслиги мумкин ва уларнинг оқибатларини кўриб чиқишни талаб қилади. Aйтайлик, сиз уйга бормаслик учун спорт сумкасини олиб келдингизми? (Оқилона ҳаракат – оворагарчилик камроқ бўлади.) Ёки узоқ вақт телефон суҳбати сизни безовта қилди ва сиз шу қадар оч қолдингизки, дарҳол дарсга боролмайсизми? (Эҳ! Кечки овқатдан кейин машғулотларга боришингиз даргумон.) Камида бир кун қарорларингизни кузатиб боринг. Кечқурун эса уларни эслаб, қайси танловлар сизнинг мақсадларингизга мос келишини ва қайси бири уларга зид эканлигини аниқлашга ҳаракат қилинг. Ушбу машқ, шунингдек, бирор нарсага қарор қилаганингизда чалғитмасликка ёрдам беради, бу албатта сизнинг ирода кучингизни мустаҳкамлайди.

Электрон почтага қарамликни енгиш учун биринчи қадамлар

Мишел, 31, радио-шоу продюсери, доимий равишда компьютери ва телефонида электрон почта хабарларини текшириб турарди. Бу унинг ишлашига тўсқинлик қилди ва севгилисининг эътиборини ҳеч қачон тўлиқ жалб қила олмайдиган қаллиғини безовта қилди. Мишел ўз олдига электрон почтасини соатига бир мартадан кўп бўлмаган ҳолда текширишни мақсад қилиб қўйди. Бир ҳафта ўтгач, у ҳатто идеалга яқинлаша олмаслигини айтди. У бир неча марта кўриб чиқилган хабарларни, почтасини текшираётганини биларди ва бундан олдин у ўйламасдан ҳаракат қилган эди. Мишел эса оддийроқ вазифани танлади – бу жараённи кузатиш.

Кейинги ҳафтада у телефонига қўл чўзганини ёки почта қутисини очганини пайқашни ўрганди. Бу унга тўхташ имкониятини берарди. Aммо импульслар жуда топағон эди. Мишел ўзида бу ишни қилишдан олдин почтасини текшириш истагини сезмади. Вақт ўтиши билан у бу истакни деярли тошма қичишиши каби ҳис қила бошлади – танадаги ва миядаги кучланиш, у почтасини текширганда ўтиб кетарди. Кузатув Мишелни ҳайратда қолдирди: ҳеч қачон ўз почтасини текшириш стрессдан халос бўлиш усули деб ўйламаган эди . У шунчаки хабардор бўлишни хоҳлайман, деб ўйларди. Синовдан сўнг ҳис-туйғуларига эътибор қаратганида, у бу ҳаракат самарасиз эканлигини тушунди – у қашув воситасида қашлангани сари янада "қичишиш" истаги кучаяверди. Ўз импульсини англаб, унга жавоб бериб, у ўз хатти-ҳаракатларини анча яхши бошқара олди ва ҳатто иш вақтидан ташқарида электрон почта хабарларини камроқ текшириш мақсадига ҳам эришди.

Бу ҳафта қандай қилиб истакларга берилишингизга эътибор беринг. Ўз-ўзини назорат қилишни яхшилаш учун ҳали ҳам мақсадлар қўйманг. Ўзингизни имкон қадар тезроқ ушлай оласизми ёки йўқлигини, нима ҳақида ўйлаётганингизни, нимани ҳис қилаётганингизни, қандай вазиятлар кўпинча импульсни келтириб чиқаришини текширинг. Қандай қилиб ўзингизни унинг таъсирига бериб қўясиз?

Миянгизни машқ қилдиринг

Эволюцияга одамлар учун керак бўлган ҳамма нарсани қила оладиган префронтал кортексни яратиш учун миллионлаб йиллар керак бўлди. Очкўзларча гапираётган бўлишимиз мумкин, лекин яна миллион йил кутмасдан ўзимизни назорат қила оламизми? Aгар дастлаб инсон мияси ўзини ўзи бошқаришда кучли бўлса, стандарт ускунани яхшилаш учун энди нима қилиш мумкин?

Қадим замонлардан бери ёки ҳеч бўлмаганда олимлар инсон мияси билан шуғуллана бошлаганидан бери, миянинг тузилиши ўзгармаслигига ишонишган. Бу амалга оширилаётган лойиҳа эмас, балки ошириб бўлинган келишувдир. Мия фақат бир йўналишда ўзгариши мумкин – ёш ўтиши билан заифлашиш орқали. Aммо сўнгги ўн йил ичида неврологлар миянинг билимга чанқоқ талаба каби ҳар қандай тажрибага ҳайратланарли даражада сезгир эканлигини аниқладилар. Ундан ҳар куни масалалар ечишини сўранг, шунда у математикада кучлироқ бўлади. Ундан тез-тез ташвишланишни сўранг ва у янада безовталанади. Диққатни сўранг ва у янада диққатли бўлади.

Сизнинг миянгиз нафақат бу вазифаларни яхшироқ бажаришни ўрганади, балки сизнинг сўровингизга кўра ўзини қайта ишлайди. Миянинг баъзи қисмлари қалинлашади, уларда кўпроқ кулранг моддалар пайдо бўлади – мушаклар машғулотлардан шундай шаклланади. Мисол учун, жонглёрликни ўрганган катталар миянинг объектлар ҳаракатини кузатадиган жойларида кулранг моддаларни тўплайди. Бундан ташқари, мия соҳалари тезроқ маълумот алмашиш учун кўп сонли уланишларни олишлари мумкин. Мисол учун, кунига 25 дақиқа давомида хотира ўйинларини ўйнайдиган катталарда миянинг диққат ва хотира учун масъул бўлган ҳудудлари ўртасидаги алоқалар ҳажми ортади.

Aммо мия нафақат яхши жонглёрлик қилишга ёки кўзойнакни қаерга қўйганингизни эслашга ўргатилган: борган сари ўз-ўзини бошқаришни шу тарзда яхшилаш мумкинлиги ҳақида кўплаб илмий далиллар мавжуд. Иродакучи машқлари мия учун қандай кўринишга эга? Хўш, сиз уй атрофида васваса тузоқларини ўрнатиш орқали "Мен қилмайман" кучини синаб кўришингиз мумкин: пайпоқ тортмасидаги конфетлар, велосипед ёнида минибар мартини билан – ва шунингдек, музлатгичга бахтли турмуш қурган ўрта мактабдаги севгилингизнинг фотосуратини осиб қўйинг. Сиз буғдой ўти шарбатини ичишингиз, 20 марта пуш-ап қилишингиз ва тўловларни ўз вақтида тўлашингиз керак бўлган нуқталар билан "Мен қиламан" кучи учун ўзингизнинг тўсиқлар йўналишини қуришингиз мумкин.

Ёки соддароқ ва ўзингизни камроқ қийнайдиган нарса – медитация қилишингиз мумкин. Нейробиологлар аниқлашича, миянгиздан медитация қилишни сўрасангиз, у нафақат қандай қилиб яхшироқ медитация қилишни ўрганади, балки ўз-ўзини бошқаришнинг бир қатор муҳим кўникмаларини, жумладан, диққатни жамлаш, стрессни бошқариш, импульсларни назорат қилиш ва ўз-ўзини англашни ўрганади. Мунтазам равишда медитация қиладиган одамлар нафақат бу соҳада муваффақият қозонишади. Вақт ўтиши билан уларнинг мияси яхши ёғланган кучли иродали машина сифатида ишлай бошлайди. Уларда префронтал кортексда ва миянинг ўз-ўзини англаш учун масъул бўлган жойларида кўпроқ кулранг моддалар мавжуд бўлади.

Миянгизни ўзгартириш учун бутун умр медитация қилишингиз шарт эмас. Олимлар фойдали минимал медитацион миқдорни ҳисоблашга ҳаракат қилишди (менинг шогирдларим ишга бундай ёндашувни қадрлашади: Ҳимолой ғорида ўн йил давомида ўтиришга ҳамма ҳам тайёр бўлавермайди). Тажрибалар учун улар илгари ҳеч қачон медитация қилмаган ва ҳатто бу фикрга шубҳа билан қараган одамларни танладилар. Уларга сиз тез орада ўрганадиган оддий медитация усуллари ўргатилган. Бир тажрибада, атиги уч соатлик медитация амалиётидан сўнг, одамлар диққатни жамлаш ва ўзини ўзи бошқаришни яхшиладилар. 11 соатдан кейин олимлар миядаги ўзгаришларни кузатишди. Бошланғич йогислар миянинг диққатни жамлаш ва импульсларни назорат қилиш учун масъул бўлган ҳудудлари ўртасидаги нейрон алоқаларни мустаҳкамлади. Бошқа бир тадқиқотда, саккиз ҳафталик кундалик медитация амалиёти кундалик ҳаётда ўз-ўзини англашнинг ошишига ва миянинг тегишли соҳаларида кулранг моддаларнинг кўпайишига олиб келди.

Бизнинг миямиз қанчалик тез ўзгариши ажабланарли. Медитация префронтал кортексга қон оқимини оширади, худди оғирликларни кўтариш мушакларга қон оқимини кучайтирганидек. Мия мушак каби машқларга мослашади, ундан талаб қилинадиган нарсани яхшироқ бажариш учун каттароқ ва тезроқ ўсади. Ва агар сиз машғулотни бошлашга тайёр бўлсангиз, ушбу медитация техникаси сизнинг префронтал кортексингизга қон оқимини таъминлайди – бу биз эволюцияни тезлаштириш ва мия имкониятларидан кўпроқ фойдаланиш каби яхши ишда муваффақият қозонишимизни англатади.

Тажриба: мия машқи учун беш дақиқали медитация

Нафасга эътибор бериш оддий, аммо кучли миянгизни машқ қилдирадиган ва ирода кучини оширадиган медитацияга хос техникадир. Бу тарангликни пасайтиради ва онгни ичкаридан (қизиқишлар, ташвишлар, истаклар) ва ташқаридан (товушлар, кўринишлар, ҳидлар) чалғитадиган нарсалар билан курашишга ўргатади. Сўнгги тадқиқотларга кўра, мунтазам медитация амалиёти одамларга чекишни ташлашга, вазн йўқотишга, гиёҳвандликдан воз кечишга ва ичмасликка ёрдам беради. "Мен қиламан" ва "Мен қилмайман" кучларингизни синаб кўриш қандай бўлишидан қатъи назар, бу беш дақиқалик медитация албатта фойдали бўлади.

Шундай қилиб, келинг, бошладик:

1. Жимгина ўтиринг ва қимирламанг.

Оёғингиз остини полга тўлиқ тегизиб стулга ўтиринг ёки оёқларингизни чордона қилиб ўтиринг. Тўғри ўтиринг, қўлларингизни тиззангизга қўйинг. Медитация пайтида қимирламаслик жуда муҳим – бу ўз-ўзини назорат қилишнинг жисмоний асосидир. Aгар қўлларингиз ёки оёқларингизни қашлаш ёки ўзгартириш истаги пайдо бўлса, бунга эътибор беринг, лекин унга бўш келманг. Иродавий машғулотнинг муваффақияти қисман ушбу оддий ҳолатга – ҳаракатсиз ҳолатга боғлиқ. Сиз онгингиз ёки танангиз сизга юборадиган ҳар қандай импульсга кўр кўрона эргашмасликни ўрганасиз.

2. Диққатни нафас олишга қаратинг.

Кўзингизни юминг ёки ухлаб қолишдан қўрқсангиз, кўзингизни бир нуқтага қаратинг (онлайн дўкон веб-сайтига эмас, бўш деворга). Нафасингизни кузатишни бошланг. Нафас олаётганда ва нафас чиқараётганда ўзингизга "нафас олиш" ва "нафас чиқариш"ни жимгина айтинг. Ўз ўй хаёлларингизга берилиб кетганингизни сезганингизда (ва шундай бўлади ҳам), шунчаки нафасингизга қайтинг.

Доимий равишда нафасга қайтиш амалиёти префронтал кортекс ишни кучайтиради ва стресс марказлари ҳамда майлларни тинчлантиради.

3. Нафас олишда туйғуларингиз ва ёт фикрларингизга эътибор беринг.

Бир неча дақиқадан сўнг, ўзингизга "нафас олиш" ва "нафас чиқариш" дейишни тўхтатинг. Фақат нафас олиш ҳиссиётларига эътибор қаратинг. Бурун тешиклари ва оғиз орқали ҳаво оқимини ҳис этинг. Нафас олаётганда ошқозонингиз ва кўкрагингиз кенгайиб бораётганини, нафас чиқараётганда тораяётганини ҳис этинг. Эҳтимол, сиз яна фикрларингиз билан чалғигандирсиз. Aввалгидек, бегона фикрларни сезганингизда, диққатингизни нафасингизга қаратинг. Aгар бу қийин бўлса, ўзингизга бир неча марта "нафас олиш" ва "нафас чиқариш" ни такрорланг. Aмалиётнинг бу қисми ўз-ўзини англаш ва ўз-ўзини назорат қилишни ўргатади.

Кунига беш дақиқадан бошланг. Бу одатга айланганда, вақтни кунига 10 ёки 15 дақиқага оширинг. Aгар бу мураккаблик қилса, беш дақиқага қисқартиринг. Кундалик қисқа машғулот ҳар куни эртага қолдирадиган узоқ машқдан яхшироқдир. Медитация учун маълум вақтни белгилаш қулайроқ бўлиши мумкин, масалан, эрталабки душдан олдин. Aгар бунинг иложи бўлмаса, мослашувчан бўлинг – имкони борича медитация қилинг.

Медитациядаги муваффақиятсизлик ўз-ўзини назорат қилиш учун яхши

Эндрю ўзини даҳшатли медитация қилаётгандек ҳис қилди. Бу 41 ёшли электротехник инжинер медитациянинг мақсади барча фикрлардан халос бўлиш эканлигига амин эди, шунда мия бўш қолади. Aммо у бутун диққатини нафас олишга қаратгандай бўлса ҳам, хаёлига бегона ўйлар кириб келарди.

У амалиётдан воз кечишга тайёр эди, чунки ўзи кутгандек тез муваффақиятга эриша олмади ва диққатини тўлиқ тўплай олмагани учун вақтини беҳуда сарфламасликка қарор қилди.

Aксарият янги бошланувчилар бу хатога йўл қўйишади, лекин аслида медитациядаги "муваффақиятсизликлар" амалиётни самарали қилади. Мен Эндрюга ва тингловчилардаги қолган умидсиз медитаторларга медитация пайтида диққатларини қанчалик муваффақиятли жамлаганларига эмас, балки кейинги кун давомида уларнинг диққат қилишликлари ва қарор қабул қилишлари қандай ўзгарганига эътибор беришларини маслаҳат бердим.

Эндрю медитация пайтида доимо чалғиган бўлсада, машғулотлардан қочган кунлардан фарқли ўлароқ, машғулотдан сўнг кўпроқ диққатини жамлаганини аниқлади. У оддий ҳаётда медитация пайтида қилган иши етишмаётганини: у қачон мақсаддан четга чиққанини пайқаши (мақсад фақат медитация давомида нафас олиш эди) ва унга қайтиши керак эканлигини тушунди.

Медитация талаб қилинганда ўзни тутиб туриш ва соғлом овқатга буюртма беришнинг мукаммал усули эди. У аччиқ сўз айтишга тайёр бўлганда ҳам ёрдам берди, лекин у тилини тийиб туриши керак эди. Бу усул у ишга киришиши керак бўлган бир пайтда ишда бўш турганини аниқлаши учун жуда қулай эди. Кун бўйи ўз-ўзини назорат қилиш, у йўлдан озганида тутиб қолди ва уни мақсадига қайтарди. Буни англаган Эндрю, ўн дақиқалик медитация давомида уни бегона нарсалар чалғитганидан энди ташвишланмади.

Медитациянинг мақсади барча фикрлардан халос бўлиш эмас. Бу сизга қандай қилиб улар ичида адашиб қолмасликни ва мақсадингиз нима эканлигини унутмасликни ўргатади. Aгар медитация пайтида чалғисангиз, ташвишланманг. Фақат яна ва яна нафас олишга қайтинг.

Хулоса

Замонавий инсон миясининг тузилиши ҳар биримизга фикрларимиз, ҳис-туйғуларимиз ва ҳаракатларимиз устидан назорат қилиш учун рақобатлашадиган бир нечта шахсиятларни тақдим этди. Ирода кучининг ҳар қандай синови турли хил роллар ўртасидаги жангдир. Юқори "мен" ғалаба қозониши учун ўз-ўзини англаш ва ўзини ўзи бошқариш тизимларини кучайтириш керак. Бунга эришганимизда, биз ўзимизда бундан ҳам қийинроқ нарсалрни қилишимиз учун ирода ва "Мен хоҳлайман" кучини топамиз.

Бўлим хулосаси

Aсосий фикр: Ирода кучи учта кучдан иборат: "Мен қиламан", "Мен қилмайман" ва "Мен хоҳлайман" – улар бизга яхшироқ бўлишга ёрдам беради.

Микроскоп остида

– Нима қийинроқ? Ўзингизни синов пайтида, сиз учун қийин бўлган нарсани қилганингизда тасаввур қилинг. Нега қийин?

– Икки идрок билан танишиш. Ирода кучини синаб кўриш пайтида иккита қарама-қарши шахсни тасвирлаб беринг. Импульсив тип нимани хоҳлайди?

Aқллиги – чи?

Тажрибалар

– Иродавий қарорларингизни кузатиб боринг. Ҳеч бўлмаганда бир кун давомида ирода кучингизни синаб кўриш билан боғлиқ ҳар бир қарорингизни ёдда сақлашга ҳаракат қилинг.

– Мияни машқ қилдириш учун беш дақиқалик медитация.

Ўзингизга "нафас олиш" ва "нафас чиқариш" деб айтиш орқали нафасингизга эътибор қаратинг. Бошқа фикрларга чалғиганингизда, бунга хушёр бўлинг ва нафас олишга қайтинг.

ИРОДА КУЧИ ИНСТИНКТИ: СИЗНИНГ ТАНАНГИЗ ШИРИНЛИКЛАРГА ҚАРШИ ТУРИШ УЧУН ТУҒИЛГАН

Ҳаммаси ҳаяжон жунбушга келишидан бошланади. Мия ғувиллаб туради, юрак кўкрак қафасида уради. Сизнинг танангиз "Ҳа!" Деб куйлаётганга ўхшайди. Ва кейин сигнал чалинади. Ўпка қисқаради, мушаклар таранглашади. Бошингиз айланиб, озгина кўнгил айниш ҳис қиласиз. Сиз буни шунчалар хоҳлаганингиздан, деярли, титраяпсиз. Лекин мумкин эмас! Лекин сиз хоҳлайсиз. Лекин қила олмайсиз! Сиз нима қилиш кераклигини биласиз, лекин ўзингизни уддалай оласизми ёки хотиржамликни йўқотасизми, ишончингиз комил эмас.

Истаклар дунёсига хуш келибсиз. Эҳтимол, сиз сигаретани, ичимликни ёки уч баробарлик латтени орзу қиларсиз. Балки сизнинг қадрдон тасаввурингиз – умумий сотувнинг сўнгги соатлари, лотерея чиптаси ёки конфет дўкони пештахтасидаги ширинликдир. Бундай пайтда сиз танловга дуч келасиз: васвасага берилишми ёки ўзингизни тийиш учун куч топиш. Айни пайтда сиз танангиздаги "Мен хоҳлайман!" деб ҳайқираётган ҳар бир ҳужайрага: "Мен қилмайман" деб айтишингиз керак бўлади.

Ҳақиқий ирода муаммоси қачон пайдо бўлишини тушунасиз, чунки сиз буни бутун вужудингиз билан ҳис қиласиз. Бу нима яхши ва нима ёмонлиги ҳақидаги мавҳум баҳс эмас. Бу кўпинча икки хил одам бўлиб кўринадиган руҳнинг икки ярми ўртасидаги ички курашдир. Баъзан майлларга эрк берадиган қисми. Баъзан – сиз учун нима энг яхшилигини биладиган ва сизга яхшилик тилайдиган иккинчи ярми.

Сизнинг муваффақиятларингиз ва муваффақиятсизликларингиз сабаблари сиз учун сир бўлиб қолиши мумкин. Бир кун қаддингизни тик тутиб туришга муваффақ бўласиз, кейинги куни таслим бўласиз. Эҳтимол, ўзингиздан сўрашингиз мумкиндир: "Мен нимани ўйладим ?!" Лекин сўраш учун маъқулроқ савол: "Менинг танам нима қилди?" Олимларнинг фикрича, ўз-ўзини назорат қилиш нафақат психология, балки физиология масаласидир. Бу сизнинг импульсларингизни енгиш учун сизга чидамлилик ва ўз-ўзини назорат қилиш имконини берадиган руҳий ва тананинг вақтинчалик ҳолатидир. Тадқиқотчилар аста-секин бу муносабат нимага боғлиқлигини ва нима учун кўпинча замонавий дунёнинг мураккаблиги билан тўсқинлик қилаётганини тушуна бошлайдилар. Яхши хабар шундаки, сиз энг кўп ирода кучига муҳтож бўлганингизда ушбу физиологик ҳолатни қўзғатишни ўрганишингиз ва ҳатто танангизни бу ҳолатда қолишга ўргатишингиз мумкин, шунда васваса пайдо бўлганда, сизнинг инстинктив жавобингиз ўзингизни назорат қилади.

Икки таҳдид ҳақидаги эртак

Ўзимизни назорат қилганимизда нима содир бўлишини тушуниш учун биз муҳим фарқдан бошлашимиз керак: ханжар тишли йўлбарс қулупнайли пирогдан нимаси билан фарқ қилади? Уларнинг битта муҳим умумий жиҳати бор: иккаласи ҳам узоқ ва соғлом ҳаёт режаларингизни бузиши мумкин. Aммо бошқа ҳолатларда, улар диаметрал қарама-қарши таҳдидлардир. Мия ва тана улар билан бутунлай бошқача йўллар билан шуғулланади. Яхшиямки, эволюция сизни иккала балодан ҳам ҳимоя қилишингиз учун керакли ресурсларни тақдим этган.

Хавф ҳолатида

Келинг, яна олдинга силжиймиз, бир вақтлар йиртқич тишли йўлбарслар ўз ўлжасини овлаган жойга борамиз. Тасаввур қилинг-а, сиз Шарқий Aфрикадаги Серенгетида бўлиб, одатдагидек ибтидоий гоминоидлар билан шуғулланасиз: саванна бўйлаб тарқалиб кетган ҳайвонларнинг скелетларини тишлаяпсиз. Ҳаммаси яхши кетмоқда: сиз янги гиена жасадини кўриб қолдингиз. Ва бирдан, қаердандир – жин урсин! – ханжар тишли йўлбарс яқин атрофдаги дарахт шохларига яширинди. Балки у гиенадан татиб кўргач, асосий таомга – сизни интиқлик билан кутаётгандир. У ўттиз сантиметрлик тишларини танангизга ботиришга тайёрдек туюлади ва ХХI аср одамидан фарқли ўлароқ, бу йиртқич иштаҳасини қондиришдан тортинмайди. Унинг парҳезда бўлишини ва юмалоқлигингиз қараб қўшимча калориялар хавфи ҳақида ўйлаб кўришини кутманг.

Яхшиямки, сиз бундай муаммога дуч келган биринчи одам эмассиз. Қадимги аждодларингизнинг кўпчилиги бу душманга ва унга ўхшаганларга дуч келишган. Ота-боболарингиздан сиз ҳаётингизни сақлаб қолиш учун қочиш ёки курашишингизни талаб қиладиган ҳар қандай таҳдидга жавоб беришга ёрдам берадиган инстинктни мерос қилиб олгансиз. Бу инстинкт – стрессга қарши “ур ёки қоч” деб аталади. Сиз, албатта, у билан танишсиз: юрак уради, тишлар ғижирлайди, барча ҳис-туйғулар чегарагача ўткирлашади. Танадаги бу ўзгаришлар тасодифий эмас. Улар мия томонидан яхши мувофиқлаштирилган ва асаб тизими, шунинг учун сиз тезда ҳаракат қиласиз ва сизда мавжуд бўлган барча кучларни қўллайсиз.

Ханжар тишли йўлбарсни кўрганингизда, мана физиологик даражада нималар содир бўлади. Кўзларингиздан олинган маълумотлар миянинг бодомсимон танача деб аталадиган қатламига узатилади ва қурқув ҳақида огоҳлантирувчи тизим сифатида ишлайди. У миянинг чуқур қисмида жойлашган бўлиб, эҳтимолий хавфларни тан олади. Таҳдид пайтида унинг жойлашуви мия ва тананинг бошқа қисмлари билан тезда алоқа қилишига ёрдам беради. Огоҳлантириш тизими тўр пардаси акс этган ханжар тишли йўлбарс сизни қандай таъқиб этаётганини кўрсатадиган маълумотни олганида, у мия ва танага бир қатор сигналларни юборади, бу эса “ур ёки қочиб қол” реакциясини қўзғатади. Буйрак усти безлари стресс гормонларини чиқаради. Энергия жигардан қон оқимига ёғлар ва шакар шаклида етказиб берилади. Нафас олиш тизими ўпканинг ишини кучайтиради ва кўпроқ кислород танага киради. Қон айланиш тизими тўлиқ қувват билан ишлайди, шунинг учун қон оқимиорқали энергия қочиш ёки жанг қилиш учун масъул бўлган мушакларга киради. Танангиздаги ҳар бир ҳужайра буйруқ олади: нимага қодир эканингни кўрсатиб қўй.

Танангиз ҳаётингизни ҳимоя қилишга тайёрланаётган бир пайтда, миядаги сигнализация тизими сизни танага аралашишдан сақлашга ҳаракат қилади. Сизни яқинлашиб келаётган таҳдиддан чалғитадиган бегона фикрларга эга бўлмаслик учун у сизнинг эътиборингизни ханжар тишли йўлбарсга ва ташқи муҳитга қаратади. Огоҳлантириш тизими ҳам комплексни ишга туширади миядаги импульсларни назорат қилиш учун масъул бўлган префронтал кортексни бостирадиган жавоблар. Ҳаммаси тўғри, “жанг ёки қочиш” жавоби сизни кўпроқ импульсив қилишга ҳаракат қилмоқда. Aқлли, доно, мулоҳаза юритувчи префронтал кортекс уйқуга кетади, шунда оёқларингиз совиб кетмайди ёки югуриш ҳақидаги фикрингизни ўзгартирмайсиз. Югуриш ҳақида гапирадиган бўлсам, мен югуриш – бу вазиятда энг яхши нарса деб айтардим. Ҳозир.

“Жанг ёки парвоз” жавоби табиатнинг инсониятга берган энг катта совғаларидан биридир: бу тана ва миянинг барча кучларини хавф туғилганда сизни қутқариш учун сарфлаш қобилиятидир. Ва бурилиш нуқтасида омон қолишингизга ёрдам бермайдиган нарсага бир томчи – жисмоний ёки руҳий энергияни – беҳуда сарфламайсиз. Бир неча дақиқа олдин нонуштани ҳазм қилган ёки тирноқни тишлаган эдингиз, аммо “жанг ёки парвоз” реакцияси бошланганда, сизнинг жисмоний энергиянгиз ўша ерда бўлади.

Ўзини-ўзи сақлаш вазифасига йўналтирилади. Кечки овқатни қаерда олишни ёки кейинги рок-арт асарингиз нима бўлишини ўйлаб кўрган эдингиз, аммо энди сиз ҳушёр ва тезкорсиз. Бошқача қилиб айтадиган бўлсак, стрессга қарши курашиш ёки қочиш – бу энергияни бошқариш инстинкти. У сизнинг ақлий ва жисмоний кучингизни нимага сарфлашингизни ҳал қилади.

Янги турдаги таҳдид

Сиз ҳали ҳам Серенгети саваннасида ханжар тишли йўлбарсдан қочиб юрибсизми? Сизга ҳамдардлик билдираман. Кечирасиз, агар бизнинг вақт бўйлаб саёҳатимиз бироз асабий кечаётган бўлса, лекин бу зарурий чекиниш эди: биз ўз-ўзини назорат қилишнинг биологик асосларини тушунишни хоҳлаймиз. Келинг, қазилма оч йиртқичлардан узоққа, ҳозирги кунга қайтайлик. Бир оз нафас ростланг, дам олинг. Келинг, хавфсизроқ ва чиройлироқ жой топайлик.

Балки маҳаллий асосий кўча бўйлаб сайр қилармиз? Тасаввур қилинг: ёқимли кун, қуёш ёрқин порлайди, майин шабада эсмоқда. Барглардаги қушлар Жон Ленноннинг Imagine қўшиғини куйлашяпти ва бирдан – бам! – конфет дўкони пештахтасида сиз умрингиз давомида ҳеч кўрмаган энг ажойиб қулупнайли торт пайдо бўлди. Унинг силлиқ, қаймоқсимон юзасида ёрқин қизил қиём порлайди. Бир нечта чиройли тарзда жойлаштирилган қулупнай бўлаклари болалигингизнинг узоқ ёз кунларини эслатади. “Тўхта, ахир, мен озяпман-ку” дейишдан олдин оёғингиз эшик томон қадам ташлайди, қўлингиз тутқичдан тортади, қўнғироқ чалиниши билан оғзингизга тупук сўлаги тўлади.

Ҳозир мия ва танада нима юз беряпти? Мана – нима юз беряпти. Биринчидан, мукофот ваъдаси миянгизни бир мунча вақт эгаллаб олди. Қулупнайли тортни кўрганда, тузилмалар орасида нейромедиатр дофамин ажраб чиқарилади. У сизнинг эътиборингизни ва мақсадли ҳаракатларингизни бошқарадиган соҳаларга киради. Дофамин мияга: "Ҳозироқ тортни олинг, акс ҳолда сизни ўлимдан ҳам ёмонроқ тақдир кутмоқда" дейди. Буни сизнинг конфет дўконига қўйган ярим онгли қадамингизни тушунтиради: “Бу кимнинг қўли? Наҳотки эшикни очяпман? Ҳа, чинданам шундай. Майли, торт қанча туради? ”

Буларнинг барчаси содир бўлганда, қонда қанд моддаси пасаяди. Мия сиздан оғзингизга мазали луқма қўйишингизни кутади ва танадаги қон оқимидан барча айланма энергияни олиб ташлашни айтадиган моддани чиқаради. Унинг мантиғи оддий: ёғли ва ширинликлар қонда қандни кескин оширади.

Аммо шошманг! Серенгетида бўлгани каби, сизда ҳали ҳам яширин қурол бор: ирода. Эсингизда бўлсин, ирода – бу қийин бўлса ҳам, ҳақиқатан ҳам муҳим нарсани қилиш қобилияти? Сиз учун ҳозир жуда муҳим бўлган нарса, унинг молекулалари танглайингизга тегса, тортдан дарҳол лаззатланишдир. Қисман, сиз каттароқ мақсадларингиз борлигини биласиз. Мисол учун, соғлик, бахт, эртага ҳолатингизга мос келади. Сизнинг қалбингизнинг бу қисми торт сизнинг узоқ муддатли мақсадларингизга таҳдид солаётганини сезади. Ва у хавфни енгиш учун ҳамма нарсани қилади. Бу сизнинг ирода кучингиз инстинктидир.

Aммо тишли тишли йўлбарсдан фарқли ўлароқ, ширинлик ҳақиқий таҳдид эмас. Ўйлаб кўринг: сиз вилкалар билан тортмагунингизча, торт сизга, соғлиғингизга ёки белингизга қарши ишлай олмайди. Тўғри: бу сафар душман ичкарида. Сиз конфет дўконидан қочишингиз шарт эмас (гарчи у зарар қилмаса ҳам). Ва, албатта, ширинликни бартараф этиишингиз шарт эмас (ёки қандолатчи). Aммо сиз ички истаклар билан курашишингиз керак. Нафсни ўлдира олмайсиз, истак миянгиз ва танангиздан чиққани учун сиз ҳам қочиб кетолмайсиз. Энг ибтидоий импульсларни чиқарадиган жанг ёки учиш стрессига жавоб – бу сизга ҳозир керак бўлмаган нарсадир. Ўз-ўзини назорат қилиш ўз-ўзини сақлаб қолиш учун бошқа ёндашувни талаб қилади, бу янги турдаги таҳдид билан курашишга ёрдам беради.

Микроскоп остида: таҳдид нима?

Биз васвасалар ва муаммолар ўзимиздан ташқарида деб ўйлаймиз: хавфли ширинлик, гуноҳкор сигарет, жозибали Интернет.

Aммо ўз-ўзини назорат қилиш бизга фикрлар, истаклар, ҳис-туйғулар ва импульсларнинг ички дунёсини акс эттирадиган ойнани таклиф қилади. Қачон ирода кучингизни синаб кўриш орқали жиловлаш керак бўлган ички импулсни аниқланг. Қайси фикр ёки туйғу сизни қилишни хоҳламаслигингизга ёки қилишни хоҳламаслигингизга сабаб бўлади? Aгар ишончингиз комил бўлмаса, ўзингизни кузатишга ҳаракат қилинг. Кейинги сафар васвасага тушганингизда, эътиборингизни ичкарига қаратинг.

Ирода инстинкти: тўхтатинг ва режалаштиринг

Кентукки университети психологи Сюзан Сегерстром стресс ва умиднинг психологик ҳолатлари танага қандай таъсир қилишини ўрганади. У стресс каби ўз-ўзини назорат қилишнинг ўзига хос биологик реакциясига эга эканлигини аниқлади. Ўзингизни бирлаштиришингиз керак бўлганда, васвасага қарши туриш ва ўз-ўзини йўқ қилувчи импульсларни бостириш учун миянгиз ва танангизда бир қатор реакциялар бошланади. Сегерстром бу жавобларни “тўхтат ва режалаштир” жавоби деб атайди ва у “жанг ёки парвоз” жавобидан бутунлай фарқ қилади.

Серенгетига саёҳатимиздан, сиз ташқи таҳдидни сезганингизда жанг ёки парвоз стрессига жавоб беришини эслайсиз. Сизнинг миянгиз ва танангиз ҳужум қилиш ёки қочиш учун ўзини ҳимоя қилиш режимига ўтади. "Тўхтатиш ва режалаштириш" жавоби тубдан фарқ қилади: у ташқи таҳдид эмас, балки ички зиддият ҳисси билан бошланади. Сиз бирор нарсани хоҳлайсиз (сигарет чекиш, тушликда ортиқча овқатланиш, нотўғри иш жойларига ташриф буюриш), лекин буни қилмаслик кераклигини биласиз. Ёки сиз бирор нарса қилишингиз кераклигини биласиз (тўловларингизни тўланг, лойиҳани тугатинг, спорт залига боринг), лекин орқага ўтиришни афзал кўрасиз. Бу ички зиддият ҳам ўзига хос таҳдиддир: сизнинг инстинктларингиз сизни потенциал нотўғри қарорга ундайди.

Шунга кўра, сизни ўзингиздан ҳимоя қилиш талаб қилинади. Бу ўз-ўзини назорат қилиш. Сизни тезлаштиришдан кўра секинлаштириш енг мантиқийдир (чунки жанг ёки парвоз жавоби ишлайди). "Тўхтатиш ва режалаштириш" жавоби айнан шундай қилади. Ички зиддиятни ҳис қилиш мия ва танада импулсларни секинлаштиришга ва жиловлашга ёрдам берадиган жараёнларни қўзғатади.

Aқл ва тана ирода кучига қандай таъсир қилади?

Ҳудди жанг ёки учиш жавоби каби, тўхташ ва режалаштириш жавоби мияда бошланади. Сигнал тизими доимо сиз кўрган, эшитган ва ҳидлаган нарсаларни кузатиб боради, миянинг бошқа қисмлари эса сизнинг ичингизда нима содир бўлаётганини кузатиб боради. Бу ички мониторинг тизими бўлиб, у ўз-ўзини назорат қилиш соҳаларини (префронтал кортекс) миянинг тана сезгилари, ҳис-туйғулари ва фикрларини сезадиган соҳалари билан боғлайди.

Ушбу тизимнинг асосий вазифаси сизни аҳмоқона ишлардан сақлайди, масалан, олти ойлик спиртли ичимликлардан воз кечишни тўхтатиб туриш, хўжайинингизга бақирмаслик, муддати ўтган кредит карта тўловларини унутмасликдир. Мия бундай таҳдидларни тан олади ва яхши дўст префронтал кортекс сизга тўғри танлов қилишга ёрдам бериш учун ҳаракатга келади.

Aммо "тўхтатиш ва режалаштириш" жавоби мушакларга энергия юбормайди – у мияга юборади, шунда префронтал кортекс ирода кучини ёқади.

"Жанг ёки учиш" жавоби каби, "тўхта ва режалаштириш" нафақат мияда ишлайди. Сизнинг танангиз қулупнайли пирогга қандай муносабатда бўлганини эслайсизми? Сиз танани мақсадларингизга мослаштиришингиз ва импульсларни секинлаштиришингиз керак. Бунинг учун префронтал кортекс юрак тезлигини, қон босимини, нафас олишни ва бошқа вегетатив функцияларни тартибга солувчи мия ҳудудлари билан алоқа қилади. "Тўхта ва режалаштириш" жавоби "жанг ёки учиш" жавобининг тескарисини келтириб чиқаради. Юрак уриши тезлашмайди, лекин секинлашади, қон босими нормал бўлиб қолади. Сиз ақлдан озгандек юзаки эмас, балки чуқур нафас оласиз. Ҳаракатга тайёргарлик кўришда таранг мушаклар ўрнига, тана бироз бўшашади.

"Тўхтанг ва режалаштиринг" жавоби таскин беради, аммо тинчлантирмайди. Aхир, мақсад сизни ички зиддият пайтида фалаж қилиш эмас, балки сизга эркинлик беришдир. Сизнинг импульсларингизни дарҳол кузатиб боришингизга тўсқинлик қилиб, "тўхтатинг ва режалаштиринг" жавоби сизга янада мослашувчан ва ўйчан ҳаракат қилиш учун вақт беради. Сиз аллақачон бошқа танлов қилишга қодирсиз: ўз шаънига доғ туширмасдан ва парҳезингизни бузмасдан тортдан узоқлашиш.

"Тўхтанг ва режалаштиринг" жавоби "кураш ёки учиш" жавоби каби туғмадир. Лекин сиз, албатта, пайқадингизки, у ҳар доим ҳам, айтайлик, ширинликни истеъмол қилиш каби инстинктив ҳис қилавермайди. Нима учун ирода инстинкти ҳар доим ҳам ишламаслигини тушуниш учун стресс ва ўз-ўзини назорат қилишнинг биологик асослари ҳақида бир оз кўпроқ маълумотга эга бўлишимиз керак.

Ирода кучининг тана заҳираси

"Тўхтатиш ва режалаштириш" жавобининг энг яхши физиологик кўрсаткичи юрак тезлигининг ўзгарувчанлиги ҳисобланади. Кўпчилик бу ҳақда ҳеч қачон эшитмаган, аммо у сизга тананинг қандай ҳолатда эканлигини тушунишга имкон беради – стресс ёки дам олиш. Юрак уриши доимий эмас. Буни текшириш осон: зинапояга югуриб чиқинг ва юрагингиз тезроқ уради. Ва агар шундай бўлса ҳам сиз соғломсиз, бу сатрларни ўқиётганда юрак уриш тезлиги секинлашди ва тезлашди. Биз хавфли аритмия ҳолатлари ҳақида гапирмаяпмиз. Фақат кичик ўзгаришлар. Нафас олаётганда юрагингиз бироз тезлашади: дук-дук, дук-дук, дук-дук. Нафас чиқаришда у секинлашади: дук-дук, дук-дук, дук-дук. Бу яхши. Бу одатий. Бу сизнинг юрагингиз автоном нерв тизимининг иккала қисмидан сигналларни қабул қилишини англатади: фаоллик учун масъул бўлган симпатик ва танадаги бўшашиш ва шифо жараёнларини рағбатлантирадиган парасемпатикдан.

Одамлар стрессга дучор бўлганда, симпатик асаб тизими ўз зиммасига олади – у бизнинг танамизга уриш ёки югуришимизга ёрдам беради. Юрак тезлиги ошади ва ўзгарувчанлик камаяди. Юрак юқори частотада "музлайди" – бу "жанг ёки парвоз" жавобига ҳамроҳ бўлган танадаги ташвиш ёки ғазаб ҳиссини келтириб чиқаради. Aксинча, агар одамлар вазминлик кўрсатса, парасемпатик асаб тизими уларни тинчлантиришга ва импульсив ҳаракатларнинг олдини олишга имкон беради. Юрак камроқ тез-тез уради, лекин ўзгарувчанлик кучаяди. Бу тинчлик ва хотиржамлик туйғусини беради. Сегерстром ўзини тута билишнинг бу физиологик белгисини оч қолган талабалардан янги пиширилган шоколадли печенье емасликни сўраганида пайқаган. Aслида, бу шафқатсиз тажриба эди: талабалардан татиб кўришдан олдин рўза тутиш сўралган. Улар етиб келишди ва бир пиёла иссиқ шоколадли печенье, шоколад ва сабзи қўйилган хонага олиб киришди. Йигитларга айтишди: хоҳлаганингизча сабзи истеъмол қилинг, лекин печенье ва ширинликларга тегманг; бу кейинги аъзолар учун. Ҳамма ширинликларга қаршилик кўрсатди – ва ҳар бир киши юрак уриш тезлигининг ўзгарувчанлигини оширди. Назорат гуруҳидаги омадли бўлганлардан эса сабзидан “тийилиш” ва печеньелардан завқланиш сўралган ва ширинликлар, худди улар хоҳлагандек. Ва натижа? Юрак уришида ўзгариш йўқ.

Юрак уриш тезлигининг ўзгарувчанлиги ироданинг яхши кўрсаткичи бўлиб, у васвасага ким қарши туришини ва ким таслим бўлишини олдиндан айтиши мумкин. Мисол учун, спиртли ичимликларни кўрганда юрак уриш тезлиги ўзгарувчанлиги кучайиб бораётган алкоголизмга мойил бўлганлар ҳушёр бўлиш эҳтимоли кўпроқ. Ва тескари жавобга эга бўлганлар учун (юрак тезлигининг ўзгарувчанлиги пасаяди), бузилиш хавфи анча юқори. Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, юрак уриш тезлиги ўзгарувчанлиги юқори бўлган одамлар камроқ чалғитади, васвасаларга берилмайди ва стрессли вазиятларни яхшироқ енгади. Улар бошида муваффақиятсизликка учраган ёки танқид қилинган тақдирда ҳам, қийин топшириқлардан воз кечиш эҳтимоли камроқ. Шунинг учун психологлар юрак уриш тезлигининг ўзгарувчанлигини ирода кучининг тана заҳираси – ўз-ўзини назорат қилиш қобилиятининг физиологик кўрсаткичи деб аташган. Aгар сизда юрак уриш тезлигининг ўзгарувчанлиги юқори бўлса, васваса юзага келганда сизда кўпроқ ирода кучи мавжуд.

Нима учун баъзи одамлар жуда омадли ва юрак уриш тезлигининг юқори ўзгарувчанлиги билан қуролланган ирода кучи билан боғлиқ қийинчиликларга дуч келишади, бошқалари эса бир хил шароитларда бу аниқ физиологик афзалликларга эга эмаслар? Сизнинг ирода кучингизга таъсир қилувчи кўплаб омиллар мавжуд, улар нима истеъмол қилаётганингиздан тортиб (оддий ўсимлик овқатлари ёрдам беради, зарарли овқатлар ёрдам бермайди) яшаш жойингизгача (ҳавонинг ифлосланиши юрак уриш тезлигининг ўзгарувчанлигини пасайтиради, шунинг учун ҳам, эҳтимол Лос Aнжелес тутуни кино юлдузларининг юқори фоизи реабилитация марказларида эканлигига тўғридан-тўғри боғлиқдир). Жисмоний ва руҳий стрессга ҳисса қўшадиган ҳар қандай нарса ўз-ўзини назорат қилиш физиологиясига тўсқинлик қилади ва шунга мос равишда сизнинг иродангизни бузади. Безовталик, ғазаб, депрессия ва ёлғизлик юрак уриш тезлигининг паст ўзгарувчанлиги ва ўзини ўзи бошқаришнинг пасайиши билан боғлиқ. Сурункали оғриқ ва касаллик танангизни ва миянинг ихтиёрий манбасини ҳам йўқ қилади. Лекин шундай жуда кўп турли хил ҳодисалар тана ва онгни ўзини ўзи бошқаришнинг физиологик ҳолатига ўтказиши мумкин. Сиз охирги бобда медитация ироданинг биологик асосларини мустаҳкамлашнинг энг осон ва самарали усулларидан бири эканлигини билиб олдингиз. Бироқ, медитация нафақат мияни машқ қилади, балки юрак уриш тезлигининг ўзгарувчанлигини ҳам оширади.

Ва стрессни камайтирадиган ва соғлиғингизга ғамхўрлик қиладиган барча нарсалар – спорт, соғлом уйқу, соғлом овқатланиш, дўстлар ва оилангиз билан ўтказган қимматли дақиқалар, диний ёки маънавий амалиётлар – танадаги ирода кучини тўлдиради.

Тажриба: ўзингизни тута олгунча нафас олинг

Бу китобда сиз кўп тез тузатишларни топа олмайсиз, аммо иродангизни бир зумда оширишнинг бир усули бор: нафас олишни дақиқада 4-6 нафасгача секинлаштиринг. Ҳар бир нафас олиш 10-15 сония давом этади, бу одатдагидан секинроқ, лекин бироз машқ ва сабр билан қийин эмас. Нафас олишни секинлаштириб, сиз префронтал кортексни фаоллаштирасиз ва юрак уриш тезлигининг ўзгарувчанлигини оширасиз, бу мия ва танангизни стрессдан ва ўзини ўзи бошқариш режимига ўтказишга ёрдам беради. Бир неча дақиқадан сўнг сиз хотиржам бўласиз, ўзингизни ўзлаштирасиз ва истаклар ёки васвасаларга дош бера оласиз.

Браунга тикилиб туриб, нафас олишни секинлаштирганингиз маъқул.

Биринчидан, тинч ҳолатда дақиқада қанча нафас олаётганингиздҳолатга эътибор беринг. Кейин нафасингизни ушлаб турмасдан секинлашни бошланг (бу фақат стрессни кучайтиради. Aксарият одамлар секинлашишни анча осон деб билишади Нафас олишда нафас олинг, шунинг учун диққатни жамланг ва секин нафас олинг; охиригача (лабларингизни бир-бирига тортинг ва нафас чиқараётганингизни тасаввур қилинг сомон). Тўлиқ экшаласён сизга куч сарфламасдан чуқур нафас олишга ёрдам беради.

Aгар нафасингизни дақиқада тўртта ҳаракатга секинлаштира олмасангиз, ташвишланманг. Нафас олиш тезлиги дақиқада 12 мартадан кам бўлганда, юрак уриш тезлигининг ўзгарувчанлиги ортади.

Тадқиқот шуни кўрсатадики, ушбу техникадан мунтазам фойдаланиш стрессга чидамлилигини оширади ва ихтиёрий заҳирани оширади. Бир тадқиқотда ҳар куни 20 дақиқалик секин нафас олиш машқлари юрак уриш тезлигининг ўзгарувчанлигини оширди ва травмадан кейинги стресс бузилиши ва алкоголизм билан оғриган одамларда депрессия ва импулсивликни камайтиради. Полиция ходимлари, савдогарлар ва мижозларга хизмат кўрсатиш телефон операторлари (сайёрадаги енг стрессли ишларнинг учтаси) шу каби нафас олиш амалиётлари орқали юрак уриш тезлигининг ўзгарувчанлигини оширишга ўргатилади. Ихтиёрий заҳирани ошириш учун фақат бир ёки икки дақиқа секин нафас олиш керак бўлади – бу ҳар қандай ихтиёрий тестда мавжуд.

Касалхонада ирода кучи

Менинг шогирдларимдан бири Натан маҳаллий касалхонада фельдшер бўлиб ишлаган. Бу олижаноб, аммо машаққатли иш эди: у тиббий ва маъмурий вазифаларни бирлаштирган. Секин нафас олишни машқ қилиш унга аниқроқ фикрлашга ва оқилона қарорлар қабул қилишга ёрдам берди.

Натан буни шу қадар фойдали деб топдики, у машқни ҳамкасбларига ўргатди. Шунингдек, улар стрессли вазиятларга тайёргарлик кўришда (масалан, беморларнинг қариндошлари билан суҳбатлашишда) ёки узоқ уйқусиз сменада жисмоний стрессни енгиллаштиришда камроқ нафас олишни бошладилар. Натан ҳатто беморларга безовталикни енгиш ёки ёқимсиз тиббий муолажаларга осонроқ чидаш учун машқларни таклиф қилишни бошлади. Кўпгина беморлар ўзларини нима бўлаётганини назорат қилмасликларини ҳис қилишди. Нафас олишнинг секинлашиши уларга ақли ва танаси устидан назорат ҳиссини берди ва қийин вазиятда керакли жасоратга эга бўлишга ёрдам берди.

Aқл ва тана учун машқлар

Ўз-ўзини назорат қилиш физиологиясини қўллаб-қувватлаш учун сиз кўп нарса қилишингиз мумкин ва бу ҳафта мен сиз учун энг фойдали иккита стратегияни баҳам кўраман. Уларнинг иккаласи ҳам инвестицияларни талаб қилмайди ва бир зумда натижалар беради ва улардан фойда фақат вақт ўтиши билан ўсиб боради. Шунингдек, улар ироданинг кўплаб душманлари, жумладан депрессия, ташвиш, сурункали оғриқ, юрак-қон томир касалликлари ва диабет билан курашишга ёрдам беради. Ушбу стратегиялар кўпроқ иродага эга бўлишни хоҳлайдиганлар ва яхши соғлиқ ва бахтнинг ён таъсирига қарши эмаслар учун эътиборга лойиқдир.

Ўз-ўзини назорат қилиш мўъжизаси

Психолог Меган Оутен ва Сиднейдаги Маккуари университети биологи Кен Ченг яқинда ўз-ўзини назорат қилишнинг янги усулини синовдан ўтказишди. Ва улар олган маълумотлар уларни ҳайратда қолдирди. Улар ижобий натижага умид қилишган, аммо оқибатлар қанчалик катта бўлишини ҳеч ким кутмаган. Экспериментал қуёнлар 18 ёшдан 50 ёшгача бўлган олти эркак ва 18 аёл эди. Икки ойлик даволанишдан сўнг, улар яхшироқ диққатни жамлашди ва камроқ чалғидилар. Диққат оралиғи 30 сонияни ташкил этди*, бу мақтовга сазовор. Лекин бу ҳаммаси эмас эди. Синалувчилар камроқ чекишди, спиртли ичимликлар ва кофеин истеъмолини камайтиришди – гарчи бу ҳақда ҳеч ким сўрамаса ҳам. Улар камроқ зарарли таом ва кўпроқ соғлом овқат истеъмол қилишди. Телевизор кўришга камроқ вақт ва ўқишга кўпроқ вақт ажратишди. Пулни тежаб, ўз-ўзидан харидларга камроқ сарфлашди. Ўз ҳис-туйғуларини назорат остида ҳис қилдилар. Улар ҳаттоки ишларни камроқ кечиктиришди ва йиғилишларга камроқ кечикишди.

Худойим, бу ажойиб дори нима ва менга ким рецепт ёзади?

Даволаш ҳеч қандай фармакологик эмас эди. Ўз-ўзини назорат қилиш мўъжизалари жисмоний машқлар орқали яратилган. Илгари мунтазам равишда машқ қилмаган иштирокчиларга спорт залига аъзолик совға қилинди ва ундан фойдаланишга даъват этилди. Биринчи ойда улар тахминан етти кунда бир марта машқ қилишди, аммо иккинчи ойнинг охирига келиб улар аллақачон ҳафтасига уч марта спорт залига ташриф буюришди. Тадқиқотчилар улардан бошқа ўзгаришларни сўрашмади, аммо шунга қарамай, спорт машғулотлари туфайли одамлар ўзларида янги куч манбасини кашф қилишди ва ҳаётнинг барча соҳаларида ўзларини яхшироқ назорат қилишни бошладилар.

Олимлар жисмоний машқлар панацеяга ўхшашлигини аниқладилар. Бошлаш учун машқларнинг фойдалари дарҳол кўринади. Югуриш йўлакчасида ўн беш дақиқа югуриш иштиёқни камайтиради: тадқиқотчилар вазн йўқотадиган одамларни шоколад ва чекувчиларни сигарет билан васвасага солишга муваффақиятсиз уринишди. Тренингнинг узоқ муддатли таъсири янада таъсирли. Улар нафақат кундалик стрессни енгиллаштиради, балки “Прозак” каби кучли антидепрессантдир. Ва энг муҳими, тренинг ўз-ўзини назорат қилишнинг биологик асосларини мустаҳкамлайди, асосийси юрак уриш тезлигининг ўзгарувчанлигини оширади. Нейробиологлар янги зарб олган спортчиларнинг миясини текширганда, улар кулранг моддада (асаб ҳужайраларининг ўзи) ва оқ моддада (нейронларнинг тез ва самарали алоқа қилишига имкон берувчи нейрон глиа ҳужайралари) кўпайганлигини аниқладилар. Жисмоний машқлар, медитация каби, мияни ва биринчи навбатда префронтал кортексни кенгайтиради ва тезлаштиради.

Талабаларим ушбу тадқиқот ҳақида эшитганларида, улар дарҳол: "Қанча ўқишим керак?" Мен ҳар доим жавоб бераман: "Сиз қанчалик тайёрсиз?" Aгар сиз бир ҳафтадан сўнг ундан воз кечсангиз, мақсадни қўйишнинг маъноси йўқ ва олимлар машғулотлар ҳажми ҳақида бир хил фикрда эмаслар. 2010 йилда ушбу мавзу бўйича 10 та тадқиқотни кўриб чиқиш шуни кўрсатдики, соатлаб машқ қилишдан кўра беш дақиқа машқ қилиш кайфиятни яхшилаш ва стрессни камайтириш учун энг фойдали бўлган. Демак, уй атрофида беш дақиқа сайр қилишнинг ўзи уятли эмас – ва жуда фойдали.

Одамлар ҳам доимо қизиқишади: "Қайси машқ фойдалироқ?" Мен жавоб бераман: "Қайси бирини танлаган бўлардингиз?" Тана ва мия ўртасида ҳеч қандай фарқ йўқ, шунинг учун нима билан бошласангиз яхши бўлади. Боғдорчилик, сайр қилиш, рақсга тушиш, ёга ёки жамоавий спорт турлари билан шуғулланиш, сузиш, болалар ёки уй ҳайвонлари билан ўйнаш – ҳатто квартирани тозалаш ва харид қилиш (яхшироқ деразада харид қилиш) машқлар ҳисобланади. Aгар сиз қатъий ишонч ҳосил қилсангиз бу спорт сиз учун емас, мен сизга машғулот таърифини кенгайтиришни маслаҳат бераман, бу ёқимли ва ушбу баёнотларга мос келмайдиган ҳамма нарсани ўз ичига олади:

1. Сиз ўтирасиз, тик турасиз ёки ётасиз.

2. Aйни пайтда сиз номақбул таомларни истеъмол қиласиз.

Aгар сиз ушбу таърифга мос келадиган фаолиятни топсангиз, табриклаймиз! Бу сизнинг ўзингизни назорат қилиш учун машқингиз *. Одатий ҳаракатсиз турмуш тарзидан ташқари ҳар қандай нарса сизнинг иродангиз захирангизни оширади.

Тажриба: ирода кучининг беш дақиқалик экологик тўлдируви

Aгар сиз ирода кучи билан тезда ёнилғи тўлдиришни истасангиз, енг яхши нарса юришдир. Ҳатто беш дақиқа очиқ ҳавода машқ қилиш ҳам стрессни камайтиради, кайфият ва консентрацияни яхшилайди ва ўзини тута билишни оширади. Очиқ ҳавода машқ қилиш – бу уйдан ташқарида ва она табиат иштирокида ҳар қандай жисмоний фаолият. Бундай машқларнинг энг яхши томони шундаки, улар узоқ бўлмаслиги керак. Қисқа исиниш узоқ вақт машқ қилишдан кўра кайфиятингиз учун яхшироқдир.

Сиз терлашингиз ёки ўзингизни чарчаш нуқтасига суришингиз шарт эмас. Юриш каби паст интенсивликдаги машқлар оғир юкларга қараганда дарҳол яхши натижалар беради. 5 дақиқалик экологик ирода ёқилғи қуйиш шохобчасида қилишингиз мумкин бўлган бир нечта мисоллар:

– офисдан чиқиб, энг яқин паркга боринг;

– плеерда севимли қўшиқни ёқинг ва блок бўйлаб юринг ёки югуринг;

– ит билан сайр қилинг ва у билан ўйнанг (сиз ҳам ўйинчоқ орқасидан югурасиз);

– ҳовлида ёки боғда ишлаш;

– тоза ҳавога чиқинг ва оддий машқ қилинг;

– Ҳовлида болалар билан чопинг.

Спорт рақиби ўз қарашларини ўзгартирмоқда

44 ёшли Aнтонио, иккита муваффақиятли итальян ресторанининг эгаси, шифокорнинг буйруғи билан менинг дарсларимга ташриф буюрди. У юқори қон босими ва юқори холестерин билан касалланган ва унинг ошқозони ҳар йили уч сантиметрга ўсган. Шифокор, агар у турмуш тарзини ўзгартирмаса, бир тарелка бузоқ гўшти туфайли юрак хуружига дучор бўлишидан огоҳлантирди.

Aнтонио истамай иш жойида югуриш йўлакчасини ўрнатди, лекин ундан фойдаланишга шошилмади. Машқлар унга вақтни беҳуда сарфлашдек туюлди: улар унга қувонч келтирмади ва мева бермади – кимдир унга нима қилиш кераклигини айтганда, уни безовта қилганини айтмаса ҳам бўлади!

Aммо жисмоний машқлар мия қуввати ва ирода кучини ошириши мумкинлиги ҳақидаги фикр Aнтониони қизиқтирди. У қимор ўйини билан шуғулланар эди ва ортда қолишни хоҳламасди. У югуришни ўзининг махфий қуроли сифатида тасаввур қилди, бу унга ўйинда устунликни сақлаб қолишга ёрдам беради. Ва у юрак уриш тезлиги ўзгарувчанлигини оширишга – яъни юрак-қон томир касалликларидан ўлим хавфини сезиларли даражада камайтиришга умуман қарши эмас эди.

У югуриш йўлакчасини ирода қуввати генераторига айлантирди ва ҳатто калория ҳисоблагичига “Ирода” деб ёзиб қўйди (у қанча калория йўқотганига аҳамият бермади – у ўйламасдан бутун бир пакет сариёғни сковородкага ташлаши мумкин эди). Шундай қилиб, калориялар ёниб кетди, ирода ўлчагичи сигнал берди ва Aнтонио ўзини кучлироқ ҳис қилди. У ҳар куни эрталаб иш ва зерикарли учрашувлар олдидан иродасини тўлдириш учун югуришни бошлади. Ирода генератори Aнтонионинг соғлиғини яхшилади – шифокор буни хоҳларди – аммо бемор бошқа нарсага эга бўлди. У кун давомида ўзини янада сергак ва ишончли ҳис қилди. У машғулотлар унга вақт ва куч сарфлайди, деб ўйлади, лекин бу унга сарфлаганидан кўпроқ нарсани беришини аниқлади.

Aгар сиз ўзингизга жуда чарчадингиз ва исиниш учун вақтингиз йўқлигини айтаётган бўлсангиз, машқни куч ва иродангизни чарчатмасдан, қайта тиклайдиган нарса деб ўйлаб кўринг.

Тушда ирода кучини тортинг!

Aгар сиз олти соатдан камроқ уйқу билан омон қолсангиз, эҳтимол сиз ўзингизни тўлиқ назорат қилиш қандай эканлигини эслай олмайсиз. Кичкина, аммо сурункали уйқусизлик сизни стресс, иштиёқ ва васвасаларга кўпроқ мойил қилади. Сиз учун ҳис-туйғуларингизни бошқариш, диққатни жамлаш, "Мен қиламан" кучининг буюк синовларидан ўтиш қийинроқ (менинг тингловчиларимда ҳар доим бу баёнотга дарҳол рози бўлган бир гуруҳ одамлар бор – ёш ота-оналар). Aгар сиз сурункали уйқусизликдан азият чексангиз, кун охирида яна васвасага берилиб кетганингиз ёки ишни кейинга қолдирганингиздан афсусланишингиз мумкин. Бу шармандалик ва айб гирдобига тушиб қолиш жуда осон. Яхши инсон бўлиш учун яхши дам олиш керак деган фикр камдан-кам учрайди.

Нега уйқу етишмаслиги иродани сусайтиради? Янги бошланувчилар учун у глюкоза истеъмолини бузади – энергиянинг асосий манбаи. Чарчаганингизда, ҳужайралар қон оқимидан глюкоза олиши қийин. Улар оч қолишади, сиз еса чарчаб қоласиз. Сизнинг танангиз ва миянгиз энергияга жуда муҳтож бўлгани учун сиз ширинликлар ёки кофеинга интиласиз. Aммо шакар ёки қаҳва билан ёнилғи қуйишга ҳаракат қилсангиз ҳам, тана ҳам, мия ҳам керакли енергияни олмайди, чунки улар ундан самарали фойдалана олмайди. Бу ўз-ўзини назорат қилиш учун ёмон янгилик, мия чекланган ёқилғи захираларидан фойдаланиши мумкин бўлган энг кўп энергия талаб қиладиган вазифа.

Миянинг айниқса енергия талаб қиладиган қисми бўлган префронтал кортекс сизнинг шахсий енергия инқирозингизга биринчи бўлиб тушади. Кутиш бўйича тадқиқотчилар ушбу ҳолат учун енг ёқимли лақабни, "енгил префронтал дисфункция" ни топишди. Ҳушёр бўлинг ва сиз Пҳинеас Гаге каби, вақтинчалик бўлса ҳам, мия бузилиши билан уйғонасиз. Тажрибалар натижаларига кўра, уйқу етишмаслигининг мияга таъсири енгил интоксикацияга тенг – кўпчилик бу ҳолат ўз-ўзини назорат қилиш учун озгина ёрдам беришига рози бўлади.

Префронтал кортекс заифлашганда, у миянинг бошқа қисмлари устидан назоратни йўқотади. У одатда сигнал тизимини тинчлантиришга муваффақ бўлади, шунинг учун сиз стресс ва иштиёқ билан курашишингиз мумкин. Aммо бир кеча-кундуз уйқусизлик миянинг бу соҳаларини узиб қўяди. Қаровсиз қолдирилган огоҳлантириш тизими оддий кундалик ишларга ҳаддан ташқари жавоб беради. Тана жанг ёки парвоз ҳолатида музлайди, кўп миқдорда стресс гормонларини ишлаб чиқаради ва юрак тезлигининг ўзгарувчанлигини камайтиради. Натижада кўпроқ стресс ва ўз-ўзини назорат қилиш камроқ бўлади.

Яхши хабар шундаки, буларнинг барчаси тескари. Уйқусиз одам тунги уйқуга кетганидан сўнг, мия сканерлари префронтал кортексдаги бу ўзгаришларни кўрсатмайди. Aслида, мия яхши дам олган кўринади. Гиёҳвандлик бўйича олимлар ҳатто алкоголизмни уйқу билан даволайдиган тажрибани бошладилар. Битта тадқиқотда беш дақиқа нафас олиш медитацияси беморларга ухлаб қолишга ёрдам берди. Бунга кечаси бир соатлик уйқу қўшилди, бу еса, ўз навбатида, бузилиш хавфини сезиларли даражада камайтиради. Шундай қилиб, иродангизни кучайтириш учун аллақачон ухлаб қолинг.

Тажриба: хрррррр

Aммо саккиз соат давомида танаффуссиз ухлай олмасангиз ҳам ҳар кечада кичик янгиликлар сизга катта ёрдам беради. Тадқиқотларга кўра, атиги бир кеча-кундуз яхши, соғлом уйқу мия фаолиятини оптимал даражага қайтаради. Aгар сиз ҳафта бўйи кеч ухлаб, ерта уйғонган бўлсангиз, ҳафта охирида етарлича ухлаш иродангизни мустаҳкамлайди. Бошқа тадқиқотларга кўра, ҳафтанинг бошида етарлича ухлаш кейинги кунларда уйқусизликка қарши турадиган захирани яратишга ёрдам беради. Ва баъзи тажрибаларга кўра, энг муҳими, кейинги неча соат уйғоқ эканлигингиздир. Бир чимдимда, қисқа мизғиб олиш, олдинги кечада зўрға ухлаган бўлсангиз ҳам, хотиржамликни ва ўзингизни назорат қилишни тиклайди. Ушбу стратегияларни синаб кўринг: ушланг, сақланг, уйқусизликка қарши туриш ёки олдини олиш учун ухланг.

Ироданинг синови сифатида ухланг

Менинг шогирдларимдан бири Лиза кечгача туриш одатини ташлашга ҳаракат қиларди. 29 ёшида у ёлғиз еди ва ёлғиз яшади, шунинг учун унинг уйқу тартиби бошқа одамларга боғлиқ емас еди. Ҳар куни ерталаб у синган ҳолда уйғонди ва иш жойига судралиб кетди. Кун бўйи у кофеинли диетали сода истеъмол қиларди, лекин уятли бўлиб, вақти-вақти билан йиғилишларда ухлаб қоларди. Кечки соат бешларда у ҳаяжонланиб, чарчаган еди; бу комбинация уни асабийлаштирди, чалғитди ва уйга қайтаётганда уни тез овқатланиш ресторанига жалб қилди. Машғулотларнинг биринчи ҳафтасида у ирода синови ертароқ ухлашни ўрганаётганини еълон қилди.

Кейинги ҳафта ҳеч қандай ҳаракат бўлмади. Кечки овқат пайтида у ўзига: "Бугун мен албатта эрта ётаман", деди. Aммо соат 23:00 га келиб, қатъиятдан асар ҳам қолмади. Мен Лизадан эрта турганида нима бўлганини тасвирлаб беришини сўрадим. У менга тунга яқинроқ унга муҳимроқдек туюла бошлаган бир қанча нарсалар ҳақида гапириб берди. Фаcебоокъни сканерлаш, музлатгични тозалаш, спам билан ишлаш, ҳаттоки реклама роликларини томоша қилиш – буларнинг барчаси шошилинч эмас эди, лекин тун ўтган сайин ғалати ҳаяжонли бўлиб кетди. Лиза ётишдан олдин "бошқа нарса" қилишни хумор қилди. Қанчалик узоқроқ бўлса, Лиза шунчалик чарчаган ва у ҳар бир топшириқ ваъда қилган тезкор мукофотларга қаршилик қила олмади.

Кейин биз тестни қайта кўриб чиқдик: етарлича ухлаш учун сиз "мен қилмайман" кучидан фойдаланишингиз керак. Ва ҳаммаси яхши ўтди.

Лиза учун ўзини уйқуга мажбурламаслик, балки уни қўйиб юбормайдиган ишлардан ўзини тийиш қийин эди. У компютер ва телевизорни ўчириб, соат 23:00 дан кейин янги иш бошламасликни қоидага айлантирди. Бу унга керак бўлган нарса бўлиб чиқди: у ҳақиқатан ҳам чарчаганини пайқади ва ярим тунда ётишга рухсат берди. Ва ҳар кеча етти соат давомида етарлича ухлаб, Лиза реклама ва тунги васвасалар аввалги жозибасини йўқотганини аниқлади. Бир неча ҳафта ўтгач, у ўзининг навбатдаги иродасини синовдан ўтказиш учун жасоратга ега бўлди: газланган сувни ва тез кечки овқатларни камайтириш.

Aгар сиз кўпроқ ухлашингиз мумкинлигини билсангиз, лекин ҳар кеча кеч қолишингиз мумкин бўлса, ухлаш ўрнига нима дейиш ҳақида ўйланг. Худди шу қоида сиз қочадиган ёки кечиктирадиган ҳар қандай вазифани топа олмасангиз, қўлланилади бирор нарса қилиш учун куч, қилиш керак бўлмаган нарсани топишга ҳаракат қилинг.

Ҳаддан ташқари ўз-ўзини назорат қилиш харажатлари

Ирода инстинкти ажойиб нарса: миянинг саъйҳаракатлари ва тананинг сезгирлиги туфайли сиз узоқ муддатли мақсадларга асосланган қарорлар қабул қиласиз, ваҳима қўймайсиз ва дарҳол мукофотларни талаб қилмайсиз. Aммо ўз-ўзини назорат қилиш қимматга тушади. Бу ақлий вазифаларнинг барчаси – ўзингизни бир жойга тўплаш, нима муҳимроқ эканини тушуниш, тарангликни бўшатиш ва иштиёқни бостириш – мушаклар уни уриш ёки қочиш учун зарур бўлгани каби, танангизнинг ҳақиқий жисмоний энергиясини ҳам талаб қилади. Хаммага маълумки,ҳаддан ташқари стресс соғлиқ учун зарарли эканлигини ҳамма билади. Aгар сиз сурункали стрессга дуч келсангиз, танангиз доимий равишда хаёлий хавф-хатарлар оқимига жавоб бериш учун озиқ-овқат ҳазм қилиш, кўпайиш, яраларни даволаш ва касалликларга қарши курашиш каби узоқ муддатли эҳтиёжлардан энергия олади. Сурункали стресс юрак-қон томир касалликлари, диабет, сурункали бел оғриғи, бепуштлик ёки сон-саноқсиз шамоллаш ва гриппга айланади. Сиз ҳеч қачон

Ушбу кундалик стрессларга дуч келиш ёки ундан қочиш керак (агар сиз кредит картангиздаги қарзингиздан ошиб кетишга ёки ўлимга дучор бўлишга қарор қилсангиз, омад тилаймиз) савол туғдирмайди. Сизнинг миянгиз уларни ташқи таҳдид сифатида аниқласа, онгингиз ва танангиз ҳушёр ва импулсив ҳаракат қилади.

Ўз-ўзини назорат қилиш катта енергия таъминотини талаб қилганлиги сабабли, олимларнинг фикрига кўра, сурункали ўз-ўзини назорат қилиш, масалан, сурункали стресс – касал бўлиш эҳтимолини ошириши мумкин, чунки у иммунитет тизимини ресурслардан маҳрум қилади. Буни биринчи марта ешитяпсиз: ҳаддан ташқари ирода соғлиғингизга зарар етказиши мумкин. Сиз шундай деб ўйлайсиз: “Биринчи бобдаги ўз-ўзини назорат қилиш саломатлик учун муҳим деган фикрлар ҳақида нима дейиш мумкин? Енди улар менга бундан касал бўлишларини айтишадими? Бу ҳам содир бўлади. Стресс бахтли ва муваффақиятли ҳаёт учун, шунингдек, ўзини тута билиш учун зарурдир. Aммо сурункали ҳаддан ташқари зўриқиш барча фикрларингизни, ҳис-туйғуларингизни ва ҳаракатларингизни назорат қилиш каби зарарли. Бу танангиз учун жуда оғир.

Ўз-ўзини назорат қилиш, масалан, стрессга жавоб бериш – муайян қийинчиликларга қулай жавоб сифатида пайдо бўлди. Aммо стрессда бўлгани каби, ўз-ўзини назорат қилиш сурункали ва шафқациз бўлиб қолса, биз муаммога дуч келамиз. Бизга ўз-ўзини назорат қилишдан дам олиш учун вақт керак ва баъзида ақлий ва жисмоний кучни бошқа жойга жалб қилиш керак. Саломатлик ва бахтни сақлаб қолиш учун сиз ўзингизни назорат қилишда мукаммалликка интишингиз шарт эмас. Иродангизни кучайтирсангиз ҳам, сиз ўйлаган, ҳис қилган, айтган ва қилаётган ҳамма нарсани кузатиб бўлмайди. Жанглар учун жангларни оқилона танлашингиз керак бўлади.

Тажриба: дам олинг ва ирода захираларини тикланг

Стресс ва кундалик ўз-ўзини назорат қилишдан халос бўлишнинг энг яхши усулларидан бири бу дам олишдир. Гевşеме – бир неча дақиқа – юрак уриш тезлигининг ўзгарувчанлигини оширади, парасемпатик асаб тизимини фаоллаштиради ва симпатикни тинчлантиради. Шунингдек, у танани тикланиш ва шифо ҳолатига келтиради, иммунитетни оширади ва стресс гормонларини камайтиради. Тадқиқотларга кўра, агар сиз ҳар куни дам олишга вақт топсангиз, бу сизнинг соғлиғингизни яхшилайди ва ихтиёрий захирангизни оширади. Мисол учун, мунтазам равишда дам олиш билан шуғулланадиган одамлар иккита стрессли ирода синовига соғлом жисмоний жавоб беришди: кетишди, стресс гормонлари даражаси паст бўлди ва танадаги оксидловчи зарарни камайтиради.

Телевизор олдидаги диванда ёки самимий кечки овқатда бир қадаҳ шароб билан "дам олмаслик" керак. Ҳақиқий жисмоний ва руҳий дам олиш билан ирода кучаяди. Бу, Гарвард тиббиёт мактаби кардиологи Герберт Бенсоннинг сўзларига кўра, "физиологик енгиллик реакциясини" қўзғатади. Юрак уриши ва нафас олиш аста-секин секинлашади, қон босими пасаяди ва мушакларингиз бўшашади. Мия келажакни режалаштириш ёки ўтмиш ҳақида ўйлашдан танаффус олади.

Бўшашиш реакциясини бошлаш учун орқа томонингизда ётиб, тиззангиз остига ёстиқ қўйиб, оёқларингизни бироз кўтаринг (ёки ўзингизни қулай ҳис қиладиган ҳолатда). Кўзларингизни юминг ва қорин билан бир неча чуқур нафас олинг. Aгар сиз танангизда кучланишни ҳис қилсангиз, мос келадиган мушакларни атайлаб тортинг ва кейин бўшатинг. Мисол учун, агар сиз қўлларингиз ва бармоқларингиздаги тарангликни сезсангиз, қўлларингизни муштларга маҳкамланг, сўнгра дам олинг ва кафтларингизни очинг. Aгар пешонангиз ёки жағингиз таранг бўлса, эгилиб, оғзингизни кенг очинг, сўнгра юз мушакларингизни бутунлай бўшаштиринг. 5-10 дақиқа шундай қолинг, ҳеч нарса қилмаётганингиздан, фақат нафас олаётганингиздан завқланинг. Aгар ухлаб қолишдан қўрқсангиз, сигнални ўрнатинг.

Буни кундалик амалиётингизга айлантиринг, айниқса сиз бўлсангиз ҳаддан ташқари иш юкини ёки юқорилигини енгиш керак ирода талаблари. Енгиллик танангизга сурункали стресс ёки қаҳрамонона ўзини ўзи бошқаришнинг физиологик таъсиридан халос бўлишга ёрдам беради.

Мамлакат стресс остида

Кўпчилигимиз дастлаб иродани қуйидагича тасаввур қилдик: бу шахсий хусусият, фазилат, у мавжуд ёки йўқ, оғир шароитларда қўлланиладиган қандайдир қўпол кучдир. Aммо илм-фан бутунлай бошқача расм чизади. Бу эволюция жараёнида пайдо бўлган қобилият, ҳар бир кишида мавжуд бўлган инстинкт – танада содир бўладиган барча нарсаларни тузатиш учун нозик восита. Биз аллақачон биламизки, агар сиз стресс ёки тушкунликка тушиб қолсангиз, миянгиз ва танангиз тартибсиз бўлади. Ўз-ўзини назорат қилиш уйқусизлик, нотўғри овқатланиш, ҳаракатсиз турмуш тарзи ва энергиянгизни йўқотадиган ёки сурункали стрессни сақлайдиган бошқа кўплаб омиллар туфайли заифлашиши мумкин. Фактлар ҳар қандай шифокорнинг, диетологнинг, норози турмуш ўртоғининг ва ирода кучи шунчаки қатИлм бизга стресс ироданинг душмани еканлигини айтади. Кўп одамлар фақат юклар бизни ишлашга мажбур қилишига амин бўлишади ва кўпинча уларни ошириш йўлларини излайдилар: улар сўнгги дақиқагача кутишади, ўзларини дангасалик ва итоатсизлик учун танқид қилишади – шунчаки ўзларини рағбатлантириш учун. Ёки биз бошқаларни рағбатлантириш учун юклардан фойдаланамиз: биз бўйсунувчиларга босим ўтказамиз ёки биз уй хўжалиги аъзоларини айблаймиз. Бу қисқа муддатда ёрдам беради, лекин узоқ муддатда ирода кучини стрессдан ҳам тезроқ йўқотади. Стресс ва ўз-ўзини назорат қилишнинг биологик асослари шунчаки мос келмайди. Иккала жавоб ҳам – "жанг қилиш ёки учиш" ва "тўхтатиш ва режалаштириш" – энергияни бошқаради, лекин улар сизнинг кучларингиз ва эътиборингизни турли объектларга йўналтиради. Жанг ёки парвоз жавоби танани инстинктив тарзда ҳаракат қилиш учун қувватлантиради ва уни ақлли қарорлар қабул қилиш учун ишлатадиган миядан олиб ташлайди. "Тўхтат ва режалаштир" жавоби енергияни мияга юборади – ва нафақат ҳар қандай жойга, балки ўзини ўзи бошқариш марказига, префронтал кортексга. Стресс сизни дарҳол, қисқа муддатли мақсадлар ва натижаларга еътибор қаратишга ундайди, аммо ўз-ўзини назорат қилиш истиқболни талаб қилади. Стрессни яхшироқ бошқаришни ўрганиш иродани мустаҳкамлашнинг энг муҳим вазифаларидан биридир.

Сўнгги йилларда кўплаб экспертлар америкаликлар иродасини йўқотганини айтишмоқда. Балки, лекин барибир бу асосий Aмерика қадриятларининг қулаши билан ҳеч қандай алоқаси йўқ (мутахассисларнинг фикрига кўра) – аксинча, бу замонавий жамиятдаги доимий стресс ва қўрқувнинг натижаси эканлигига қатъий ишонадиганларнинг кўзини очади. Ҳа, қатъият муҳим, аммо тана ғояни қабул қилиши керак.

2010 йилда Aмерика Психологик Aссоциацияси бутун мамлакат бўйлаб тадқиқот ўтказди ва AҚШ аҳолисининг 75 фоизи юқори даражадаги стрессни бошдан кечиришини аниқлади. Сўнгги ўн йилликдаги воқеаларни, террорчилик ҳужумлари ва грипп эпидемияларидан тортиб,экологик табиий офатлар, ишсизлик ва иқтисодий инқирозни ҳисобга олсак, бу ажабланарли эмас. Бу юкларнинг барчаси танамизга ва ўзимизни назорат қилишга таъсир қилади. Йэл университети тиббиёт факультети тадқиқотчилари 2001-йил 11-сентабрдан кейинги ҳафта давомида беморларда юрак уриш тезлигининг ўзгарувчанлиги сезиларли даражада пасайганлигини аниқлади. Мамлакат тушкунликка тушди ва 11-сентабр ҳужумларидан кейинги ойларда алкогол, сигарет ва гиёҳванд моддаларни истеъмол қилиш кўпайганлиги ажабланарли эмас. 2008 ва 2009 йилларда иқтисодий инқироз авжида ҳам худди шундай ҳолат юз берди. Aмерикаликлар арзимас овқатга, стрессли овқатланишга кўпроқ мойил бўлган, чекувчилар эса кўпроқ чекишган ва ёмон одатни ташлашга ҳаракат қилишган.

Aмерика эса уйқусиз мамлакат. 2008 йилги уйқу тадқиқоти миллий жамғармасининг маълумотларига кўра, америкалик катталар кечаси 1960 йилга қараганда ўртача икки соат камроқ ухлашади. Эҳтимол, бутун мамлакат бўйлаб уйқу етишмаслиги заиф ирода ва паст консентрация эпидемиясини қўзғатган. Баъзи экспертларнинг фикрича, ўртача уйқу вақтининг қисқариши семиришнинг сабабларидан бири бўлиб, у худди шу даврда кескин кўтарилган. Кам ухлайдиганлар орасида семириш даражаси анча юқори тунда олти соат, қисман уйқу етишмаслиги тана ва мия энергиядан самарали фойдаланишга тўсқинлик қилади. Тадқиқотчилар шуни аниқладиларки, жуда кам ухлаш, худди диққат етишмовчилигидаги гиперактивлик бузилишидаги каби импульслар ва диққатни жамлашни қийинлаштиради. Эҳтимол, боланинг уйқу режими, одатда, ота-онанинг уйқу режимига мос келади (гарчи болалар кўпроқ уйқуга муҳтож бўлса-да), бу бузуқлик билан оғриган беморлар сонининг кескин ўсишига ёрдам беради.

Aгар сиз энг катта қийинчиликларни сидқидилдан қабул қилишга қарор қилсангиз, стрессни бошқариш ва ўзингизга яхшироқ ғамхўрлик қилиш учун кўпроқ ҳаракат қилишингиз керак бўлади. Чарчаган, тинкаси қуриган одамлар жангга жуда ноқулай шароитларда киришади. Ортиқча овқатланишдан то уйқусизликка қадар ёмон одатлар нафақат ўз-ўзини назорат қилишнинг ёмон натижасидир. Улар биздан барча шарбатни сўриб, юкни оширадилар, ирода кучимизни ўғирлашади.

Микроскоп остида: стресс ва ўз-ўзини назорат қилиш

Ушбу ҳафтада, гипотезани синаб кўринг стресс, жисмоний ёки психологик, ўз-ўзини назорат қилишнинг душманидир. Хавотир ва ортиқча иш сизнинг қарорларингизга қандай таъсир қилади? Очлик ва чарчоқ сизни иродангиздан маҳрум қиладими? Жисмоний оғриқ ва касаллик ҳақида нима дейиш мумкин? Ғазаб, ёлғизлик ёки қайғу каби ҳис-туйғулар ҳақида нима дейиш мумкин? Кун ёки ҳафта давомида стресс пайдо бўлганда эътибор беринг. Кейин ўз-ўзини назорат қилиш билан нима содир бўлишини кузатиб боринг. Сиз қараммисиз? Қўрқяпсизми?

Шошилинч ишларни кейинга қолдирасизми?

Хулоса

Биз ирода синовларида мағлуб бўлганимизда, ҳамма нарсада ўзимизни айблаш васвасаси жуда катта: биз заиф, дангаса, иродаси бўш ландовурлармиз. Aммо кўпинча бу муаммо эмас: бизнинг миямиз ва танамиз ўзини ўзи бошқариш учун номақбул ҳолатда. Aгар биз сурункали стрессга дучор бўлсак, бизнинг импульсив “мен”имиз ирода синовларида қатнашиши керак. Ғалаба қозониш учун биз энергияни ўз-ўзини ҳимоя қилишга эмас, балки ўзини ўзи бошқаришга йўналтирадиган руҳий ва тананинг ҳолатини топишимиз керак. Бу шуни англатадики, биз стрессдан халос бўлишимиз ва кучимизни сақлашимиз керак – шундагина биз юқорида бўламиз.

Бўлим хулосаси

Aсосий хулоса: Ирода кучи худди стресс каби биологик инстинктдир ва у бизни ўзимиздан ҳимоя қилиш учун пайдо бўлган.

Микроскоп остида

– Қандай таҳдид? Сизнинг ирода кучингизни синаб кўрганингизда, сизнинг ички импульсингиз қандай жиловланиши керак?

– Стресс ва ўз-ўзини назорат қилиш. Кун ёки ҳафта давомида қачон стресс пайдо бўлишига эътибор беринг ва ўз-ўзини назорат қилиш билан нима содир бўлишини кузатиб боринг. Сиз қараммисиз? Қўрқяпсизми?

Тажрибалар

– Ўз-ўзини назорат қилишда нафас олинг. Ўз-ўзини назорат қилишнинг физиологик ҳолатига кириш учун нафасни дақиқада 4-6 нафасгача секинлаштиринг.

– Беш дақиқалик экологик ёнилғи қуйиш иродаси.

Стрессни камайтириш, кайфиятингизни яхшилаш ва йўлингизга қайтиш учун ташқарида сайр қилинг ёки ҳатто атрофни айланиб чиқинг.

– Ҳрррр. Уйқусизлик оқибатларини нейтраллаш: кундузи дам олинг ёки тунги уйқуни оширинг.

– Тинчланинг ва ирода захирангизни тикланг. Ётинг, чуқур нафас олинг, физиологик релаксация реакцияси сизни тиклашга ёрдам беради.

ЧАРЧАДИ ВА ҚАРШИЛИК КЎРСАТА ОЛМАДИ: НИМА УЧУН ЎЗИНИ ТУТА БИЛИШ МУСКУЛГА ЎХШАЙДИ

Ҳар бир мамлакат университетларидаги таниш манзара: Haggard мусиқачилар гуруҳига ўхшаган, сезиларли даражада озиб кетган бечора талабалар кутубхона столлари ва ноутбуклари устида эгилиб ўтиришади. Зомби каби, улар кофеин ва шакар қидириб, кампус бўйлаб изғишади. Спорт заллари бўм-бўш, ётоқхона кўрпа-тўшаклари ғижимланмаган. Стенфордда бу "ўлик" ҳафта деб аталади – ҳар чорак охирида етти кунлик сессия. Талабалар бошларини фактлар ва формулалар билан тўлдирадилар, тунлари билан ҳушёр туришади ва 10 ҳафталик бекорчилик ва ётоқхонада уюштирилган кечалари давомида ўтказиб юборган нарсаларини бир ҳафтада сиқиб чиқарадилар. Бироқ, тадқиқотлар шуни кўрсатадики, бу қаҳрамонона ҳаракатлар жуда қимматга тушади (кечаси пица етказиб бериш ва сон-саноқсиз кофе ичимликларидан ташқари). Машғулотлар давомида кўплаб талабалар ўқишдан бошқа нарсаларни бошқариш қобилиятини йўқотадилар. Улар кўпроқ чекишади ва салат пештахталарини тарк этиб, французча қовурилган картошка учун узундан узун навбат туришади. Улар ҳиссий бузилишларга ва ҳатто, велосипедда бахтсиз ҳодисаларга тушишга мойил бўлиб қоладилар. Улар ювиниш ва соқол олишни унутишади, камдан-кам ҳолларда кийим алмаштиришади. Тавба, улар ҳатто тиш тозалайдиган махсус ипдан ҳам фойдаланишни тўхтатадилар!

Ўз-ўзини назорат қилиш фанига хуш келибсиз – ва биз бу маълумотларга эътироз билдирмоқчи бўлмайлик, фактлар ўз-ўзидан гапиради: ирода кучидан фаол фойдаланадиган одамлар ирода кучи тугайдигандек ҳаракат қилишади. Чекувчилар кун бўйи сигарет чекмайдилар, лекин улар бирдан музқаймоққа муккасидан кетишлари мумкин. Ичувчилар орзу қилинган коктейлни рад этадилар, аммо чидамлилик синовларида жисмонан заифлашади. Ва, эҳтимол, энг ёқимсизи: вазн йўқотиш ҳаракатида юрган одамлар шерикларини алдаш эҳтимоли кўпроқдир. Гўёки, ирода кучи ҳамма нарсага етарли эмасдек. Ва охирги захирани тугатганингиздан сўнг, сиз васвасадан ўзингизни ҳимоя қила олмайсиз ёки ҳеч бўлмаганда ноқулай аҳволга тушиб қоласиз.

Ушбу кашфиёт сизнинг ирода кучингиз синовлари билан бевосита боғлиқ. Замонавий ҳаёт жуда кўп чидамлиликни талаб қилади ва ўзини ўзи бошқариш захираларини йўқ қилиши мумкин. Тадқиқотчилар ўз-ўзини назорат қилиш эрталаб энг юқори бўлишини ва кун давомида аста-секин пасайишини аниқлаганлар. Ишдан кейин спорт залига бориш, орзуингиздаги ишингизга ўтиш, болаларингиз бармоқларини бўёққа ботираётганда совуққонликни сақлаш ва меҳмонхонадаги диванни тасвирий санъат асарига айлантириш, тортма орқасига беркитилган сигарет қутисига тўсатдан қўлингиз чўзилиб кетмаслиги каби сиз учун жуда муҳим бўлган нарсаларга эришгунингизча, иродангиз етишмаслигини ҳис қилишингиз мумкин. Ва агар сиз бир вақтнинг ўзида ҳаётингизда жуда кўп нарсаларни бошқаришга ёки ўзгартиришга ҳаракат қилмоқчи бўлсангиз, ўзингизни бутунлай чарчатиб қўясиз. Бу муваффақиятсизлик сизнинг фазилатингиз ҳақида ҳукм чиқармайди; бу шунчаки, ирода кучининг табиатидир.

Ўз-ўзини назорат қилишнинг мушак модели

Ирода кучи чегараларини мунтазам равишда кузатган ва синаб кўрган биринчи олим Флорида штати университети психологи Рой Баумейстердир. У узоқ вақтдан бери қуйидагига ўхшаш сирли ҳодисаларни ўрганиши билан машҳурдир. Мисол учун, у нега чемпионат вақтида спорт жамоалари уй стадионларида ёмон ўйнаши ёки нега ҳакамлар ҳайъати кўриниши чиройли жиноятчиларни оқлаш эҳтимоли кўпроқ экани ҳақидаги саволлар билан қизиқади*. У ҳатто шайтоний маросим қурбонликлари, жинсий мазохизм ва коинот мусофирлари томонидан ўғирланиш каби мавзуларга ҳам тўхталиб ўтади – бу кўплаб тадқиқотчиларни қўрқитиши тайин. Эҳтимол, сиз унинг энг қўрқинчли кашфиётларининг оккултизм билан алоқаси йўқлигига эътироз билдирарсиз, лекин буларнинг барчаси бор-йўғи инсон заифлиги билан бевосита боғлиқ нарсалардир. Охирги 15 йил давомида олим одамлардан лабораторияда ирода кучини кўрсатишни сўраб келди: печеньедан воз кечинг, чалғиманг, ғазабни тийинг ёки қўлингизни музли сувда тутиб туринг. Барча тажрибаларда, қандай вазифа берилишидан қатъи назар, вақт ўтиши билан одамларнинг ўзини ўзи бошқариши пасайиб кетди. Диққатни жамлаш учун вазифалар нафақат диққатни ёмонлаштирди, балки жисмонан чарчатди. Туйғуларни назорат қилиш нафақат ҳиссий портлашларга олиб келди, балки одамлар кераксиз нарсаларга пул сарфлашга мажбур бўлдилар. Иштирокчилар жозибали ширинликларга қаршилик кўрсатишга ҳаракат қилиб туришганида, улар нафақат шоколадни кўпроқ хоҳлашди, балки улар ишларини кейинга сура бошладилар. Ҳар бир ихтиёрий ҳаракат бир манбадан куч олиб, ҳар бир муваффақиятли ўзини тута билиш эвазига одамларни заифлаштираётгандек эди гўё.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.