Тоҳиржон Иминов
Хотира саодати

Боболар дунёдан ўтдилар шундоқ,
Биз ҳам етукликка бўлмадик тимсол,
Лекин сен бўларсан бокира мутлоқ,
Лекин сен яшарсан фаришта мисол.

Каҳкашон сайрида ҳур қуёш билан
Кезарсан то абад шодумон, ҳуррам.
Лабда табассуму кўзда ёш билан
Сенга талпинаман, буюк набирам…

Абдулла Орипов

ДЕБОЧА

Асли, вақт топиб сулоламиз шажарасини тузишни ният қилган эдим. Шу мақсадда қўлимга қалам олдиму онгимнинг туб-тубидан жой олган аждодларим ҳақидаги хотираларим уйғона бошлади. “Хотира уйғонса гўзал”, дейдилар. Уларга яқинларим хотиралари ҳам қўшилди-да, оқибат шажара аждодларим ҳақидаги лавҳалар тарзида қоғозга туша бошлади.

Машойихлар айтган, – хотира шундай сифатки, у инсон боласини инсон қилиб тарбиялайди, шундай мулкки, у инсонда тафаккур, маънавият ва дунёқарашни шакллантиради, онгини чархлайди. Бу шундай сифатки, бизни олға чорлайди, жамият бўлиб яшашга, ватанни севмоққа, аждодлар хислатларини кейинги авлодларга янада бойитиб етказиб беришга ундайди. Хотира йўқолса, инсон онгсиз бир манқуртга ёки унданда тубан махлуққа айланади. Ҳар инсон бошқаларникига ўхшамайдиган ўз хотира мулкига эга. Биз бу мулкни асраймиз, авайлаймиз, кенгайтирамиз. Аслида ҳар биримизнинг дунёқарашимиз, инсонлар билан ҳар қандай мулоқотимиз савияси, эришаётган ютуқларимиз даражаси, ҳар ишга лаёқатимиз, шу мулк кўлами ва унинг сифатига кўп жиҳатдан боғлиқ.

Шундай ўйлар асосида пайдо бўлаётган ушбу қўлёзма жиддий бир илмий ёки адабий асар бўлиш ёки панд-насиҳат қилишга даъвогар эмас. Шунчаки аждодларимнинг изи, улар яшаб ўтган ҳаёт тарзи қоғозга тушиб қолиши ва шу орқали уларнинг руҳи авлодларимга янада яқинроқ бўлишини истадим. Авлодларимни бу битикларни ўқиб, тегишли хулоса қилиши ўзларига ҳавола. Сулоламиз давомчиларига бўлган бу мактубни уларнинг вақтини кўп олмаслик мақсадида бус-бутун ҳолда эмас, балки ўтмиш аждодлар ҳақидаги айрим лавҳалар тарзида баён этишга қарор қилдим. Аммо бу лавҳалар бир сулола ҳақида, шу сабаб улар бир-бирини тўлдиради, давом эттиради.

Ниятим, ҳар авлод ўз аждодлари ҳақида бунданда тўлиқ битиклар яратса, ҳар бир хонадоннинг кутубхонасида бундай битиклар бўлими ташкил топса, авлоддан-авлодга у кўпайиб, мазмунан бойиб борса, бу ишга сулоланинг ҳар бир аъзоси баҳоли қудрат ўз ҳиссасини қўшса. Бу сулолани, демак миллатни жипслаштиради, унинг маънавиятини янада юксалтиради.

Ушбу битик пайдо бўлишида ўз хотираларини мен билан баҳам кўрган барча қариндош-уруғ ҳамда дўст-ёронларга, айниқса, Салимжон акам, Махбубахон опам, турмуш ўртоғим Мавлудахон, укаларим Азимжон, Алишер, Одилжон, Эркинжон, сингилларим Лолахон, Фаридахон, аяларимиз Армияхон ва Муҳаббатхон, куёвимиз Абдурашид, бўлаларимдан Исҳоқ акам, Мўйдинжон акам, Ҳамрохон опам, Ёқубжон, Патилахон, Турсунбой, Темиржон, Умри холам қизи Махпиратхон, Абдураим тоға ўғли Қобилжон акага, қўлёзмани оққа кўчиришда ёрдам берган котибам Саидахонга ўз миннатдорчилигимни билдираман.

Ушбу қўлёзма ҳақида ўз қимматли фикр ва мулоҳозаларини билдирган таниқли шоир Минхожиддин Мирзога ҳам самимий ташаккур изҳор қиламан.

Китоб сулоламиз вакиллари ҳамда келажак авлодлари, барча ҳаммаслакларимиз ва қадрдонларимиз учун мўлжалланган. Нега сулолага урғу бердик, чунки сулола жамиятнинг бир парчаси, у қанчалар мустаҳкам, қанчалар давомий бўлса, жамият ҳам шунчалик бақувват бўлади.

ТЎРАХОН ДОМЛА МАКТАБИ

1950 йил Андижон туманидаги Хокан қишлоғидан турар жой сотиб олиб кўчиб келган, ҳали йигирма бешга ҳам кирмаган, ёшлиги Украинада ўтган, у ёқдан келиб эса бир неча йилни дарбадарликда у ҳовлидан-бу ҳовлига кўчиб ўтказган ота-онамнинг маънавий камол топишида, оила фарзандларининг дунёқарашлари шаклланишида маҳалла аҳлининг, айниқса унинг пешқадамларидан бўлмиш Тўрахон домланинг таъсири сезиларли бўлган. Шу сабаб, хонадонимизнинг бу зотга чуқур хурмати ва миннатдорчилигини ҳисобга олиб, сўзимни шу инсон номини хотирлашдан бошлашни ният қилдим.

Дадам атроф маҳалладошларининг ўзаро мулоқотларида иштирок этишга доимо интиларди. Бундай мулоқотлар ўша даврларда газета ва радиодан бўлак воситалар йўқлигидан ўзаро ахборот алмашувининг муҳим воситаси ҳисобланарди. Бироқ ҳовлимиздан сал нарида яшовчи, ёши саксонларни қоралаб қолган Тўрахон домла иштирок этган суҳбатлар мазмуни бутунлай ўзгача бўлар эди. Умуман, Тўрахон домла қатнашган ҳар қандай давра ўз-ўзидан шундай бир маънавият мактабига айланар эдики, бу зиё мактабида муҳокамага тушадиган мавзулар жуда ранг-баранг бўлиб, Муқаддас Китобимизда битилган, ҳадислар ҳамда буюк алломаларнинг асарларида таърифлаб берилган соф инсоний муносабатлар, ахлоқий камолотга эришиш йўлларининг нозик томонларини ўзида қамраб оларди. Албатта, бундай суҳбатларда у зот асосан мударрис ўрнида бўлар, қолганлар эса тингловчилик ёки нари борганда сомелик сифатига ярардилар.

Олдиндан эслатай, Тўрахон домла ва у каби зотлар ўз даврининг ахлоқ, эътиқод ва маънавият бобида жамиятнинг энг юқори поғонасида турувчи вакиллари, халқнинг пешқадамларидан бўлган. Шу сабаб ҳам, улар ҳақида бир сўз айтишнинг юки ўта залворли ҳамда масъулиятлидир. Бу юк таъсирида кишилар кўнглига ўтирмайдиган фикрнинг битикка ўтиб кетиши ҳеч гап эмас. Бундай ҳолда ўқувчим мени маъзур тутар, деган умиддаман.

У кишига маҳалламизнинг ёши улуғлари “Тақсир” ёки “Тўрам” деб мурожаат этишар, ўзаро эслаганда эса “Тўрахон домла” деб, ҳурмат билан тилга олишар эди. Биз болалар ва ёшлар учун эса бу улуғ зот “Домла почча” эди. Чунки барча маҳалла аёллари ўртасида шу ном тарқалиб, кўпроқ она қаноти остида бўлган биз учун у хотирамизга ўрнашиб қолган эди.

Тўрахон домла 1881 йил туғилиб, 97 йил умр кўрди, икки ўғил ва икки қиз фарзандни катта қилди. Катта қизлари Лазофатхон домланинг акаси Отахон тоғанинг ўғли Акрамхонга турмушга узатилган, катта ўғиллари Ҳабибулло урушда ҳалок бўлган, иккинчи ўғиллари Ҳамидулло эса 1940 йил туғилиб, 74 ёшида вафот этган.

Ёшим бироз улғайгач, айниқса миллатга хос маънавий-маърифий ҳамда диний тушунча ва дунёқарашлар мазмунига ета боргач, бу зот ва шу каби инсонларнинг миллат, халқ олдидаги хизматлари нақадар беқиёс, нақадар буюк бўлганлигини тушуниб бордим.

Мактаб ёшида "эски домлалар дин вакилларидир, дин эса халқ учун афъюндир" деб онгимизга сингдирилар эди. Аслида эса Тўрахон домла каби инсонлар миллат ва жамиятнинг пешқадам вакиллари эканлигини аста-секин англаб бордик. Бу зотлар ислом маданияти, ақоидлари кўмагида маънавият, маърифат асослари, миллатнинг энг илғор фикрлари ва урф-одатларини, руҳий-жисмоний покликка эришиш қоидаларини бир авлоддан-иккинчи авлодга олиб ўтишдек энг масъулиятли вазифасини ўз зиммаларига юклаган инсонлар экан.

Ҳозирги кунда жамиятнинг ўша пешқадам зотларини, бир улуғ инсон таъкидлаганидек, “маънавият жонкуярлари”, “инсонийлик, ахлоқ, эътиқод посбонлари” бўлган деб айтсак, тўғри бўларди. Шу сабаб ҳам тарихимизда ўтган барча аждодларимиз, ҳаттоки амирлар, хонлар ёки султонлардан тортиб, бундай зотларни ўзларига маънавий раҳнамо деб билганлар, “пир” деб қўл берганлар. Ҳар бир инсон вақти-вақти билан пирини зиёрат этиш баҳонасида ўз маънавий дунёсини янгилаган, янги руҳ олган. Катта ишларни бошлашдан олдин улардан дуо олган, яъни бу ишларни амалга оширишнинг энг тўғри йўллари ҳақида маслаҳатлар олган. Афсус, мустабид тизим бундай инсонларни рад этди. Оқибати, яъни маънавиятдаги узилиш ва емирилишлар барчага аён.

Тўрахон домла билан дадам ўртасида маълум бир яқинлик бўлиб, бизникида тез-тез бўлар, дадам билан кўп масалаларни ўртоқлашар, маслаҳатлашар эди. Дадам вилоят комфирқаси лекторлар гуруҳи аъзоси ҳамда “Билим” жамиятининг тажрибали нотиқларидан бўлганлигидан Домла почча ўзининг омма олдида айтадиган маърузалари мазмунини у кишига гапира туриб, “Сиёсатга тегиб кетмаймизми” деб қўярди. Болалигимда дадам билан бирга у зотнинг уйида тез-тез бўлардим. Дадам, “юр, Тўрахон домлани зиёрат қилиб келамиз”, деб ўғилларидан бирини олиб кетарди. Дадамнинг бу иши мазмунини катта бўлгач, англаб етдим. Уларнинг даврасида биз кўпроқ хизматда эдик, шу билан бирга суҳбатдан баҳраманд бўлардик, ёшимизга монанд равишда унинг мазмунидан маъно терардик.

У зот ҳақидаги хотиралардан шу нарсани биламанки, дадам билан бўлган суҳбатлари жуда кенг қамровли бўлган. Бу суҳбатлар мавзуси дам тарихдан, дам адабиётдан, дам исломдан, дам маърифатдан бўларди. Умуман, мавзунинг ўгайи бўлмас эди. Шеърхонлик, айниқса, классик шоирлар ғазалларидан ўқиш суҳбатга жон киритарди. Шеърхонлик, бу суҳбатларда дадамнинг яқин дўсти, Акрамхон ака қатнашганида авжга чиқар эди. Акрамхон аканинг Навоий ва Фузулий ғазалларидан бир соатдан ортиқ ёддан ўқиганини дадам сўзлаб бергани ёдимда.

Умуман, Тўрахон домла ва Отахон акалар бир ота-онадан тўрт ўғил бўлган. Уларнинг таги Қўқондан бўлиб, боболари бир пайтлар Қўқон хони иродаси билан Шаҳрихонга келиб қолган экан. Тўртала ўғил ҳам ўқимишли бўлиб, Андижондаги мадрасада таълим олишган. Уларнинг ичида Тўрахон домла билимдонроғи бўлгани сабаб, дадаси у зотни Тошкентдаги Кўкалдош ва бошқа мадрасаларда ҳам илм олдирган экан. Ўғилларининг тўртови ҳам Андижоннинг турли масжидларида имомлик қилишган.

Тўрахон домла ҳар қандай давранинг тўрига чиқарилар ва унинг пешқадамига айланарди. У киши иштирокидаги бундай давралар одоб, ахлоқ, маданият, маърифат ҳақидаги суҳбатга айланар эди. Қизиғи, у зотнинг ташаббуси билан бундай давраларга, агар жойдан имкон бўлса, биз хизматдаги ёшлар ҳам таклиф қилинар эдик. Айтмоқчиманки, бундай давра қатнашчилари нафақат уй эгасининг меҳмони сифатида таомланар, балки Тўрахон домла мактабидан сабоқ ҳам олар эдилар. Бу сабоқ эса турли йўналишларда бўлар эди. Эсимда, бир даврада у зот оддий қўлга сув қуйишдан ҳам ўтирганларга катта сабоқ берган.

Андижонда бир одат бор, меҳмондорчилик тугагач, меҳмонлар ўринларидан қўзғалишидан олдин ёш йигит қўлида сочиқ, обдаста ва чилопчин билан меҳмонлар қўлини айлантириб, ювдириб чиқади, чунки улар таомни қўллари билан олганлари сабаб ташқарига тоза қўл билан чиқишлари лозим. Шундай давраларнинг бирида, ўтиришга дуо қилиниб, дастурхон йиғиб олингач, бир йигит қўл ювдиргани хонага кирди ва энг юқоридан жой олган Тўрахон домла қаршисига борди. У зот шошилмай қўлини ювди-да, сув қуювчига юзланиб:

– Тўхта болам, мен ҳам савобга дахлдор бўлай. Обдастани менга бер, бир қўлингни ювдириб қўяй, – деб мурожаат қилди.

Бу илтифот хонада ўтирган барчанинг эътиборини тортди. Йигитнинг ийманиб, эътироз билдиришига қарамай, у зот обдастани қўлига олдида йигит қўлига сув қуйди. Йигит эса “ваҳ” деб қўлини тортиб олди. Шунда ҳамма билдики, сув қайноққина экан. Домла почча чидаб қўлини ювгач, ўтирганларга сувни олиб кираётиб, уни ҳар томонлама текшириб олиш лозимлиги ҳақида сабоқ берган экан. Бу сабоқ менинг онгимга бир умрга михланиб қолган.

Ҳазрат ҳазил-мутойибани ҳам жойига қўяр эди. У кишининг фақат жағларида бир неча мўйдан иборат ўта сийрак соқоллари бўлган. Бир кун дадам эрталаб туриб соқол олаётган эди, эшик тақиллаб қолди. Мен 10 ёшлар атрофидаги бола, югуриб бориб очсам Домла почча турибдилар. У киши дадамни сўрадилар. Мен бола, дарров уйга таклиф қилиш ўрнига;

– Дадам соқол олаяпти, – дебман. У киши бир жилмайиб қўйдида:

– Ҳай-ҳай, қандай бағритошлик, Дадангизга кириб айтинг, биз соқолнинг янги бир мўйи пайдо бўлишини сабрсизлик билан кутамиз, у киши эса қаҳри қаттиқлик билан бор соқолни қириб юбормоқда экан, денг. Қани нима дейсиз?

Мендан ўз сўзларини такроран эшитгач,

– Энди шу ҳақда дадангизга етказинг, – деди.

Мен ҳам у зот топшириқларини айтганидек бажардим, дадам эса соқол қиртишлаш ҳам у ёқда қолиб, тиззасига урганча мазза қилиб кулиб олди.

Биз болаларга, у зотнинг эътибори алоҳида эди. Айниқса, бола тарбияси борасида катталарга кўп панд-насиҳатлар қиларди. Бу йўналишда у зот ҳатто ёлғиз ўғлини тарбиялашда йўл қўйган хатоларини кўрсатиб ўтишдан ҳам қайтмасди. Бу ҳолни у зотнинг ўз фарзанди ҳақидаги армони талқинига бағишланган кичик бир ҳикояда кейинроқ баён этаман.

У зотнинг болаларга муносабатини қуйида келтирилган оддий бир мисолда ҳам кузатиш мумкин. У замонлар тўкин-сочинлик эмас, шу сабаб тўйларда эрталаб иссиқ мастава ҳамда пешинда ош тарқатиш тўйнинг энг жозибадор нуқтаси бўлар ва бу дам тўйхонага тўйиб таом тановвул қилиш мақсадида эл-юрт оқиб келарди. Халқ шу даража кўп бўлардики, биз болаларга таом етмай қолиши одатий бир ҳол эди. Ош тарқатиш катта тадбир ҳисобланар, маҳаллалар отда юриб, ёппасига тўйга айтилар, узоқ маҳаллаларга эса тўйга таклиф этилган хатлар жўнатиларди.

Тушлик ошга халқ кўп йиғиларди. Чунки тўй баҳона атроф далаларда, корхоналарда ишловчилар учун яхшилаб тушлик қилишга имкон бўларди. Тўйга келганларнинг биринчи давраси йиғилгач, маҳалла улуғлари ошга барака тилаб дуо қилар, сўнг ош олдидан кураш тушиб, элни хушнуд қилиш учун икки полвон аниқланар эди. Одатга кўра, ғолиб чиққанига оддий улушга нисбатан икки ҳисса кўп солинган, сергўшт “полвон товоқ” берилар ва уни полвон бир ўзи тановвул қилиши ёки дуррага ўраб бола-чақасига олиб кетиши мумкин эди.

Ош тарқатишни маҳалла оқсоқоли бошқарар ва айтилган барча маҳаллалар келиб бўлгачгина, ош ейиш навбати аёллар ва болаларга келар эди. Шунгача биз болалар қозонга яқин жойда оч қоринларимизни чангаллаб, кутиб ўтирар эдик. Баъзида шундай ҳолатлар ҳам бўлардики, ош нафақат болаларга, ҳатто кечикиб келган меҳмонларга ҳам етмай қоларди. Шунда биз сўнгги гуручларни табоққа жойлаётган ошпазга термулганча, умидсиз тарқалар эдик.

Аммо Тўрахон домла набираси суннат тўйини қилиб берганида, болаларга муносабат бутунлай бошқача бўлган. Аввало набираларнинг яқин ўртоқлари ва атроф маҳаллаларда яшовчи болалар тўйга алоҳида таклиф этилди. Бизга катталардан бир чеккада жой қилинган экан, ҳамма қатори эрталаб иссиқ нон ва мастава олдик, пешинда эса ош едик. Афсус, болалар учун бундай тартиб бошқа тўйларда одат тусига кирмади. Ўша тўйда ичган маставанинг ширин маззасини кейин ҳеч топмадим. Балки мастава ўзи ширин бўлгандир, балки биз болаларга бўлган эътибордан таом ўта мазали туюлгандир. Хуллас калом, бу тўй ҳақидаги хотираларни биз, маҳалла болалари узоқ вақт эслаб юрдик.

Домла почча вафот этганларида жанозага одам сиғмай кетди, Дадам ва Акрамхон ака томонидан таъзияга келганларнинг таърифи кўп келтирилар эди. У зотнинг ўлимларидан бир неча кун кейин, тонг саҳарда жуда мўътабар бир зот фотиҳага келиши муносабати билан дадам мени ва акамни уйғотиб, домла почча ҳовлисини тартибга келтиришга юборди. Айтганларидек, соат бешлардан ўтганда икки машинада бир талай одам кириб келди. Улар олдида кирган оппоқ саллали, савлатли, юзидан нур ёғилиб турган одам алоҳида ажралиб турар эди.

Ўша пайт мен учун бир қизиқ воқеа рўй берди. Домла поччанинг куёви, биз учун юқори даражадаги “коммунист” ҳисобланган, вилоят комфирқаси раҳбарларидан бири бўлган Акромхон ака ўша ажралиб турган киши эшикдан кириб келгани ҳамоно югуриб бориб тиззасига энгашди-да у зотнинг этагини ўпди. Бу пионер ва комсомол мактабини ўтган мен учун кутилмаган ҳол эди. Таъзияга келганлардан бири Қуръон тиловатини бошлади. У кишининг юрак-юрагидан чиқаётган тиловат шу даражада ёқимли эдики, мен ўз-ўзидан ўтирган жойимга михланиб қолдим.

Тонг саҳар, атроф жим-жит, энди осмон оқармоқда. Шундай паллада ўта маҳорат билан чиройли ва ширали овозда ўқилган Қуръон оятлари вужудимга сингиб кетаётгандек эди. Ўша пайт барча таъқиқларга қарамай, дадамиз бизга Қуръоннинг айрим сураларини ўргатаётган эди. Шу сабаб мен ўқилган сурани топиш ва ёд этишга ўзимга сўз бердим. Кейинроқ бошқа бир таъзияда бу сурани такрор эшитиб, унинг “Ар-раҳмон” сураси эканлигини сўраб олдим. Аммо, афсус, бу суранинг айрим қисмларини ёд олсамда, тиловатини, оҳангини ўша кунги оҳангга етказа олмадим. Шундан билдимки, бундай суралар тиловати учун алоҳида мактабни ўтиш, алоҳида устоздан сабоқ олиш лозим экан.

Фотиҳа тадбири тугаб, меҳмонлар ўрнидан қўзғалгач, уйга қайтаётиб, Акромхон ака билан боғлиқ юқоридаги воқеага дадамдан изоҳ сўрадим ва келган меҳмоннинг кимлигини билмоқчи бўлдим. Дадам узоқ сукутдан сўнг:

– Эй болам, таъзияга келган одам Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний назорати раиси шайх Зиёвуддинхон бўладилар. У зот машҳур муфтий Эшон Бобохоннинг ўғиллари. Бу икки зотнинг халқимиз олдидаги хизматлари жуда буюк. Улар юртимизда 20-йилларда большовойлар амалга оширган “дин қатағони”дан сўнг 40-йилларга келиб ислом динини қайта жонлантиришга, унинг ташкилий тизилмасини оёққа қўйишга бош-қош бўлганлар. Келган одам ҳозирги кунда юртимизда ислом динининг тутқиларидан бири бўлиб турибди. Шулар сабаб у зот ҳар қанча ҳурматга лойиқ, – деди.

Шу ўринда китобхонга маълум бўлсинки, юқорида айтилган идора 1943 йил Иккинчи жаҳон уруши авжи қизиган палла ўша пайтдаги мамлакат раҳбари Сталин рухсати билан “Диний назорат” шаклида, ташкил топган бўлиб, бу ишга шайх Зиёвуддинхоннинг оталари, ўз даврининг етук уламоларидан бўлган Эшон Бобохон ибн Абдумажидхон раҳнамолик қилган.

Ватан урушининг ўта оғир кечган дастлабки икки йили давомида СССР раҳбариятининг инсоний қадриятларга нисбатан муносабати бирмунча ўзгарган. Чунки мамлакат бошидан ўтказаётган ўта оғир синов маънавият масалаларининг жуда кўп йўналишларини қайта кўриб чиқишни тақозо этар эди. Бу айниқса динга муносабатда яққол сезила бошлаган, давлат сиёсатида жангари атеизм ўрнини динга нисбатан бирмунча лоқайдлик эгаллай бошлаган. Албатта, бўлаётган даҳшатли уруш ҳар қанча габри-тарсо (ғайридин) бўлган Сталинни ҳам “дўпписини олиб қўйиб” ўз фъел-атворини бу борада қайта кўриб чиқишга мажбур этган бўлса керак. Бундай ўзгаришларга, албатта халқнинг, дин вакилларининг ҳаракатлари, уларнинг урушга, ватанга, қолаверса, шундай жангга раҳбарлик қилаётган Сталинга муносабатларининг очиқ-ойдин намойиш этилиши ҳам туртки бўлгани аниқ. Бунга бир мисол.

Мусулмон халқларида юрт бошига ташвиш тушса, айниқса бошқа бирор давлат билан уруш бошланса, биринчи жума намозидаёқ масжидларда бу борада муносабат билдирилар, ўз подшоҳига урушда омад тиланар, халқни урушга сафарбар қилиш учун чора-тадбирлар белгиланар экан. Қўшни Қозоғистоннинг “Ислам в СНГ” интернет журнали 2013 йил 16 октябрдаги “К 70-летию Духовного управления мусульман Средней Азии и Казахстана (САДУМ)” номли мақоласида ёзилишича, Ватан урушининг бошланиши халқнинг бу урушга ҳақиқий муносабатини бирдан очиб берган, уруш бошланишининг биринчи жумасидаёқ (27 июнь) Ўзбекистоннинг йирик Тошкент, Самарқанд, Бухоро, Андижон каби шаҳарларида халқ стихияли тарзда, ҳеч қандай чақириқларсиз беркитиб қўйилган масжидлар олдидаги майдонларга келиб, ўша қадимги одатини такрорлаган – давлат раҳбари, яъни “подшоҳи” бўлган Сталинга, унинг қандай инсон бўлганидан қатъи назар, бу буюк жангда ғалаба тилаган, сафарбарлик ҳамда фронтга ёрдам бўйича чора-тадбирлар белгиланган. Қолаверса, дин пешволари фронтга сафарбарлик бўйича ишларни амалга оширишда давлат вакилларига доимо мададкор бўлган.

Юқоридаги чиқишлар хақида мамлакат раҳбариятига турли мазмунларда “хабарлар” борган, зеро, масжидларни беркитган, қатағонларни ташкил қилган тузум бундай садоқатни кутмаган эди. Аммо, хабарларнинг кўпчилигида, ҳатто, НКВД ҳам, бу чиқишларни, охир – оқибат, “халқнинг даҳшатли жангга кирган совет ҳукуматига садоқатининг белгиси” деб тан олган. Албатта, бу ҳолатлар Сталиннинг эътиборидан четда қолмаганлиги аниқ.

Фронтга уммат кўрсатадиган ёрдамни бир тизимли асосга солиш мақсадида унинг тарқатиб юборилган бошқарув тузилмасини қайтадан шакллантириш, динга нисбатан бир қадар эркинлик бериш лозим эди. Яна бир ҳолат, СССРда ислом дини вакилларининг таъқиб қилиниши, динга нисбатан таъқиқ жорий этилганлиги сабабли у мусулмон, айниқса араб давлатларидан узилиб қолган эди. Оғир муҳораба олиб бораётган давлат ташқи сиёсатида бу катта бир кемтик бўлиб, мамлакат у давлатларнинг ёрдамига муҳтож бўлган. Ислом дини бошқарувини бир изга солмай, бу динга бир қадар эркинлик бермай туриб, у давлатлар билан мулоқот олиб бориш айтарли самара бермасди. Бу ҳолатлар ислом динига нисбатан давлат муносабатларидаги ўзгаришларни юзага келтиргани сир эмас.

Бу ўзгаришларни сезган Эшон Бобохон 1943 йил бошида Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари жамоаларига бирлашиш таклифи билан мурожаат қилган. Ўша жамоа вакилларидан Эшон Бобохон бошчилигида ташаббускор гуруҳ тузилиб, у 1943 йил июль ойида СССР Олий Совет президиуми раиси Калининга мурожаат билан чиққан. Тез кунда бу мурожаат маъқулланиб, шу ойнинг ўзидаёқ Эшон Бобохон Москвага чақирилган ва Сталин билан учрашган. У Эшон Бобохон олдига Тошкентда мусулмонлар қурултойини ташкил қилиш, Ўзбекистон ва Қозоғистон учун диний бошқарма тузиш ҳамда энг асосийси, мусулмон халқининг бошини бир қилиб, немис фашистларига қарши жангга амалий ёрдамни бир неча бор кенгайтиришни қўйган. Бу учрашувда Сталин қилинадиган ишнинг кўлами ва вазифалар билан бирга, албатта ислом динига нисбатан давлат сиёсати ўзгараётганлигини ҳам уқтириб ўтган бўлса, ажаб эмас.

Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонларининг 1-Қурултойи 1943 йил 15-20 декабрь кунлари Тошкентда Эшон Бобохоннинг шахсий ҳовлисида бўлиб ўтган. Қизиғи шуки, бу ҳовли давлат томонидан 1928 йил тортиб олинган бўлиб, 1943 йил Эшон Бобохонга қайтариб берилган экан. Шу ҳовли кейинчалик диний идоранинг асосий резиденцияси бўлиб қолган. Бу қурултойда 160 делегат қатнашган.

Шу жойда эслатиш лозимки, большевикларнинг дин борасидаги зулми ислом дини каби бошқа динларга ҳам бир хил бўлган. Масалан, Сталин 1943 йил 1918 йилдан бери ўтказилмай келаётган Рус Православ черковининг Архиерий Соборини ташкил этишга рухсат берган ва унда митрополит Сергий биринчи бор Москва ва бутун Русь Патриархи этиб сайланган.

Юқоридаги қурултойда “Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмон-лари диний назорати” номи билан диний марказ ташкил этилган. Ушбу марказ раиси этиб Эшон Бобохон ҳазратлари сайланган. Бу улкан ишни бажаришда оталарига ўғил Зиёвуддинхон яқин мададкор бўлган. Шу сабаб, марказнинг масъул котиби этиб у киши тайинланган. Шу билан бирга, Қурултой минтақадаги беш жумҳуриятнинг ҳар бирида Диний назоратнинг Қози бошчилигидаги ваколатхонасини тузиш ҳақида ҳам қарор қабул қилган. Шу асосда Шайх Зиёвуддинхон Ўзбекистон қозиси этиб сайланган.

Идора олдида Сталин белгилаб берган қурултойни ўтказиш, Идора ташкил этиш ва фронтга ёрдамни ташкиллаштириш вазифаларидан ташқари, йўқ бўлишга маҳкум этилган диний таълимот, диний маърифат ҳамда диний маданиятни янгидан жонлантириш, масжидлар тармоғини яратиш, уларни тегишли миқдорда имомлар билан таъминлаш, умуман, большевиклар зулми остида йўқ бўлай деган исломий муҳитни қайта тиклаш вазифаси турар эди. Эшон Бобохон раҳбарлигидаги идора олиб борган зукко сиёсати натижасида бу вазифалар баъзи давлат идораларининг ортиқча эътирозига ўрин қолдирмай ҳал этиб борилди. Дастлабки йиллардаёқ бир йўла 200 масжид очилиши учун рухсат олинди, уларга имомлар тайёрлаб бериш учун эса Бухорода Мир Араб мадрасаси қайта тикланди. Бу борада ушбу сулола вакили Шамсиддин Бобохонов ўзининг 2001 йил “Шайх Зиёвуддинхон ибн Эшон Бобохон” номли “Ўзбекистон Миллий Энциклопедия”си томонидан нашр этилган китобида атрофлича фикр билдирган.

Албатта, Эшон Бобохон ва ўғиллари бошчилигидаги Диний идора олдиларидаги ислом дини ва ислом маданиятини жонлантириш каби ўта мураккаб ва улкан аҳамиятга молик вазифани бажариш борасида республика ҳудудларидаги Тўрахон домладек етук уламои алломаларга таянган бўлиши керак. Зеро, Тўрахон домла 40-50 йилларда камолотга эришган ёшда эдилар. 1943 йилдаёқ Ўрта Осиё ва Қозоғистон Диний бошқармасининг жойларда маслаҳатчилари тайинланган. Андижон вилоятига шу вазифага набираси Абдурашитнинг берган маълумотига кўра, Тўрахон домла таклиф этилган. Бу йўналишда у зот бир мусулмон сифатида ўз салоҳияти, билими ва тажрибасини намойиш этган. Кейин ҳам у зот Диний бошқарма фаолиятининг илғор иштирокчиларидан бўлган. Муфтий ҳазратларини Тўрахон домла фотиҳаларига келишларининг сабаби жамиятнинг пешқадамларидан бири, Бошқарма ишини ташкил этишдек улкан вазифани ҳал қилишда биргаликда ҳаракат қилган ҳамкори, сафдошини хотирлаш, руҳини шод этиш истаги бўлган бўлса ажаб эмас.

Тўрахон домланинг билим савияси кенг қамровли бўлгани сабабли бутун Фарғона водийсида халқ ичида нафаси ўткир уламо, дин, мафкура, инсонларнинг ўзаро муносабатларга хос мураккаб муаммолар ечимини топиб берувчи “масалачи домла” сифатида донг таратган эди. Шундай ҳал этилган масалалардан бирига гувоҳ бўлганман.

КАМБАҒАЛНИНГ ТЎЙ ОШИ

Домла поччанинг икки қиз ва бир ўғли бор эди. Аммо, хонадон юмушлари кўпроқ у зотнинг аёллари ҳамда атроф маҳалла аҳли ва тез-тез келиб турувчи тўрамларга қўл берган муридлар зиммасида эди. Айниқса, аҳли аёли вафотидан кейин, қизлари турмушга узатилиши, ўғли ёш хотини билан кўп қаватли уйга кўчиб кетганлиги сабаб, домла почча умрининг охирги йилларида ёлғиз кун кечирадиган бўлиб қолди.

Ёз пайти эди. Бир кун дадам эрталаб домла почча узумлари тартибсиз бўлиб кетганини айтиб, уларни хомток қилиб келишни топширди. Бир дўстим билан у зотнинг уйига бориб, одатдагидек дуосини олгач, ишга киришдик. Соат чамаси бирлар эди. Кўча эшикдан уч киши кириб келиб, супада китоб ўқиб ўтирган домла почча ёнига чўкдилар. Меҳмонлар узоқдан келган экан. Айтишларича, улардан бири, касби деҳқон, ўғилли бўлган. Шу сабаб, суннат тўйи қилиб, юртга ош бермоқчи бўлган. У пайтлар тўй ошини пешинга, деҳқонларнинг тушликка чиқишига тайёрлаганлар. Ошга атроф далалар ҳамда корхоналарда ишлаётган, яқин маҳаллалар аҳли айтилар эди. Шу сабаб юз килодан кам бўлмаган миқдорда гуруч дамланар, ош эса ердан кавлаб қилинган ўчоққа ўрнатилган улкан қозонларда тайёрланар эди.

Тўйга жамоат жам бўлган, “полвонтабоқ” олиш учун майдонга тушишга шай курашчилар аниқланган. Юрт улуғининг дуоси билан ош устига ёпилган мато кўтарилган. Бирдан ҳамма анграйиб қолган. Не кўз билан кўришсинки, дамтовоқлар устида бир бақа чўзилиб ётган эмиш. Жамоа дарҳол иккига бўлинган. Бири ошни ҳалол деган, чунки бақа сувда яшайди, сув эса қайнатилмасдан ҳам ичилиши мумкин. Иккинчи гуруҳ ошни ҳаромга чиқарган, чунки бақа ошга қандай тушгани номаълум. Шунда маҳалла оқсоқоллари масалани ойдинлаштириш учун водийда энг машҳур уломалардан бири Тўрахон домлага вакиллар юборишган, жавоб келгунча ошга тегмасликка қарор қилишган.

Масаланинг моҳиятини эшитгач, биз ҳам хомтокни тўхтатиб, масала ечимининг қандай бўлишини энтикиб кута бошладик. Чунки, аввало, бу ечимга бир камбағал уюштирган суннат тўйининг тақдири боғлиқ эди. Қолаверса, тўйга келган шунча жамоанинг тушлик овқатланиши масаласи ҳал бўлаётган эди. Ўшанда Тўрахон домладек инсоннинг ҳар бир сўзи нақадар нозик маъно касб этишини, бу масалани тўғри ҳал этиб бериш учун у зотнинг тафаккури, ақлу-заковати қанчалар ўткир бўлиши лозимлигини ҳис этганман.

Тўрахон домла даст ўрнидан туриб, супа устидаги ток ишкомига симда осиб қўйилган тахта-токчага териб қўйилган китобларни бир-бир варақлай туриб, аста меҳмонларга сўз қотди:

– Сизлар арабчани биласизларми, арабча ёзувни ўқий оласизларми?

Бу бечоралар арабча сўзлаш ёки ўқишни қаёқдан билсин. Ахир уларнинг ёшлиги исломий битик сифатида ҳар қандай арабча алифбода ёзилган китобларни қатағон қилиш йилларига тўғри келган-ку.

– Йўқ тақсир, биз арабча ўқиш ва ёзишдан бутунлай бехабармиз,– деди ўтирганлар.

Домла почча:

– Мен бақанинг овқатга яқинлашиш ҳолатини яқинда бир китобда ўқиган эдим, ахир бу тез-тез содир бўлиб турадиган ҳодиса-ку, дедида китоблардан баъзи жумлаларни арабча ўқий бошлади. Жумла ўқир ва аста, йўқ бу эмас, деб қўяр эди.

Ниҳоят учинчи ёки тўртинчи китобдан кейин “Мана топдим, топдим”, деб хитоб қилдида, арабчада бир қанча жумла ўқиди. Вакиллар эса “топдим” деган сўздан хурсанд бўлишни ҳам, бўлмасликни ҳам билмай, карахт бир ҳолатда домла почча сўзларидан ечим кутар эдилар. У зот ўқишдан тўхтади-да, савол берди:

– Айтингларчи, ўчоқ яқинидан сувли ариқ ўтганми?

– Ўтган, тақсир, ўтган.

– Ўчоқ билан ариқ оралиғи неча қадамча бор?

– Уч-тўрт қадам, тақсир, уч-тўрт қадам.

Домла почча хурсанд ҳолда хитоб қилди:

– Ана масаланинг ечими шунда экан, дея китобдан арабча узун жумлаларни ўқий бошлади, яъни ариқдан тоза ҳолда чиққач, бақа ўн қадамдан ортиқ йўл босса, оёғига бирор ганда илаштириб улгурар экан. Ўн қадамнинг бу ёғида бундай бўлмас экан. Чунки қозон атрофи беш-олти қадамгача қиртишлаб тозаланган бўладида. Шу сабаб уч-тўрт қадам сакраб бориб, қозонга тушган бақа бутунлай тоза бўлар экан.

Сўнг ўтириб, узундан-узоқ дуо қилди ва тўй эгасининг топган-тутгани ҳалол эканлигини таъкидлаб, тарқатилажак таомга барака тилади. Бирдан келган вакилларнинг юзлари ёришиб, кўзлари ёниб кетди. Тўй эгаси эса югуриб, кўчага чиқиб кетди ва машинадан домла поччага яхши ният билан олиб келинган каттакон тугун билан қайтиб кирди. Дуо қилиниб, оқ йўл тилангач, барчалари ошни тезроқ тарқатиш учун шошиб қайтиб кетишди.

ФАРЗАНД ФОЖЕАСИ

Тўрахон домла каби уламоларнинг мактаби улуғ мактаб бўлиб, бундай мактабларнинг ўрни халқимиз учун беқиёс даражада юқори эди. Афсус, домла мактабининг илдизи домла поччадан сўнг қуриди, ёлғиз қолган ўғлини мактаб ва жамоатчилик қўли билан динсизликка етакладилар. Оқибат у на отаси, на оиласи ва на ота-боболари удумларига садоқат кўрсатмади. Сабаб, у ҳам коммунистик ғоя қурбони бўлди. Бу тузум Тўрахон домлани қилмаган гуноҳлари учун кенжа ўғли маънавиятини бошқа изга солиб юбориш орқали ҳам қаттиқ жазолади.

Тўрахон домла жанозасида хонадон ва атроф кўчаларга одам сиғмай кетган эди. Шу тадбирда имомликка ўтган мулланинг сўзлари ҳеч ёдимдан чиқмайди.

– Аҳли биродарлар, – деган эди у, – Тўрахон домла бамисоли минг шамлик чироқ бўлиб, бутун атрофни ёритар эди, унинг нури узоқ-узоқларга етарди. У билим берувчи оддий маълумотли зиёлилардан жуда юқори савияда турувчи, Оллоҳнинг ўз бандалари учун белгилаб берган ҳаёт ўлчов ва мезонлари, ахлоқ ва маънавият тамойилларини кенг тарғиб этувчи чин маънодаги зиёкор эди. У зот аввало, Оллоҳ белгилаб берган ҳаёт қонунларига ўзининг чин садоқати билан кишиларни тарбиялаб келди. Бутун борлиғи билан сизу бизга ўз маслагига, ўз динига, ўз Китобига садоқат кўрсатишнинг намунаси эди. Бугун у кишининг ўлими биз учун улкан йўқотишдир, афсус, Тўрахон домла чироғининг ёқувчиси, у зотнинг давомчиси қолмади.

Имомнинг бу сўзлари узоқ вақт хотирамда михланиб қолган эди. Ҳақиқатда, ўтган йиллар давомида бу зотнинг ишини давом эттириб кетувчи инсон бизнинг ҳудудда пайдо бўлмади. Шу ҳам сабаб бўлган бўлса керак, кишилар ўртасидаги аввалги оқибат, бирликка путур етди, ёшлар тарбиясида ўзига хос дағаллашув сезила бошлади.

Маънавий тарбияда шундай жабҳалар борки, уларнинг фақат давлат томонидан тўғридан-тўғри бошқарилиши жуда мушкул, бунинг учун Ислом маданияти билан боғлиқ тарбияни қўшиб олиб бориш зарурати туғилади. Большевиклар бу вазифани коммунистик маърифат орқали ҳал этмоқчи бўлдилар, аммо бу йўл шармандаларча барбод бўлди.

Умуман, бир улуғ зот номлагандек, “Дин, эътиқод, маънавият посбонлари” бўлмиш тўралар, эшонлар, шайхлар каби давлат билан халқ ўртасидаги мафкура ва маънавият қатламининг мавжудлиги жамият аъзоларидан ҳалол билан ҳаромни фарқлашни талаб этар, ахлоқий ҳамда маънавий бузуқ, дўзахий шахслар пайдо бўлишлигининг олдини оларди. Аммо большевиклар мафкураси бу “посбонлар” таъсирини имкони борича камайтириш, агар иложи бўлса, бутунлай йўқотишга ҳаракат қилди. Тўрахон домла ҳаёти бунга ёрқин мисолдир, у зот ўтгач, ишини давом эттирувчи топилмади. Ўз фарзанди отасига ўхшамади, “тўрамлик” занжирининг кейинги халқаси бўла олмади.

Тўғри, Тўрахон домла икки ўғлини ўз йўлидан олиб бориб яхшигина тўразода қилиб етиштириши мумкин эди, улар ота ишини давом эттириб, халқ хизмати учун ўз оталаридек яроқли шахсга айланармиди. Аммо Тўрахон домланинг бутун фожиаси ҳам, баъзида ич-ичидан отилиб чиқадиган армони ҳам шу ҳолат билан боғлиқ эди. Катта ўғли фронтда ҳалок бўлган, кичиги эса совет тузуми таъсирида ота тарбиясидан бутунлай узиб қўйилган эди. Совет мактабида, умуман, совет тарбия тизимида у йиллар дин пешволари фарзандларига, айниқса, хўжазода, эшонзода, шайхзода ва тўразодаларга алоҳида эътибор қаратилар, уларнинг келиб чиқиши, ота-боболарининг қилиб келган ишлари ўқувчилар ўртасида алоҳида кулгига сабаб бўлар, мазах қилинар, намоз ўқиш, рўза тутиш каби диний тадбирларда қатнашиш қаттиқ назоратга олинарди.

Тўрахон домлага ўхшаган дин пешволари дастлаб қулоқлар рўйхатига киритилган, аммо ўз юртидан бадарға қилинмай, қолиб кетган. Сабаб, большевиклар оддий қора халқни осойишта ушлаб туришга кўзлари етмаган. Шунинг учун НКВД бошлиғи Ягоданинг1931 йил махсус буйруғи чиқарилиб, уларни сургун қилиш бекор қилинган. Бунинг оқибатида 30-йиллар қулоқлаштириш даврида “ҳақсизлар” қаторига киритилган, экин майдонлари ва боғ-роғлари тортиб олинган Тўрахон домла каби уламолар колхозга ишга кириш, сайлаш, сайланиш ҳуқуқидан маҳрум қилинганлиги сабабли халқдан келадиган назр-ниёз орқали кун кўрувчига айланган эди.

Отасининг бундай аянчли аҳволи, қолаверса, Ҳамидуллога мактабдаги муносабат қўшилиб, уни ўз отаси таъсиридан узоқлаштириб юборганлиги табиий. Большевикларнинг мақсади, нима қилиб бўлса-да Ҳамидулло каби ёшларда қизиллар маслагини шакллантириш, бу маслак йўлида ҳар қандай ишни қилишга тайёр манқуртларни етиштириш эди. Ўз отасини сотган Павлик Морозовга ўхшаганлар шу сиёсат маҳсули бўлган. Худди шунингдек, Ҳамидулло пешонасига ҳам ўз аждодлари маслагидан четга кетиш, Тўразода бўлишни ор деб билиш битилган экан.

Ҳамидуллони ўлимига яқин бир неча бор уйлари яқинидан ўтган канал бўйида олдига бир шиша ичимлик қўйилгани ҳолда ёлғиз чўнқайиб ўтирганини кўпчилик гапирганди. Уни кўпроқ шу ҳолда эслайдилар. Ҳақиқатда ҳам у ёлғиз, дўст-биродари йўқ, қариндошлар узоқлашиб кетган эди. Вафот этганидан сўнг ҳам жуда кам одам унга қайғурди. Бу унинг фожиаси эди. Аслида бу унингина эмас, балки уни етиштириб берган тузумнинг фожиасидир. Балки шундай фожиалар сабаб бўлиб ўша тузум патарат топгандир, балки шу сабаб Тўрахон домла жамиятга ўзи каби бир тўразодани етиштириб бера олмагандир. Бу ҳам у зотнинг қайғую алами, битмас армони эди.

Мен Ҳамидуллони оқлаш ниятидан йироқман. Аммо унинг худбинсифат бўлиб қолиши ва фарзандлик бурчларини етарли уддаламаганида унинг феъл-атворидаги нуқсонлари сабаб бўлган. Уларнинг шаклланишида эса ташқи омиллар, унинг ёшлиги кечган муҳитнинг таъсири кучли бўлганлигини эслатиб ўтмоқчиман, холос. Бу эса ота билан фарзанд ўртасида чуқур жарлик пайдо қилдики, фарзанд бу жарликдан нарига ўтишга ўзида ҳеч имкон топа олмади. Оқибат бундай фарзандни большевиклар мафкураси ҳам инкор этди, ўғил ичкиликка берилди, умрини ёлғизликда якунлади.

Яна бир фикрим, жамиятнинг покланишида, мамлакатнинг замонавий Ислом маданияти, ахлоқий қадриятлари, мезонлари устувор бўлган жамиятга айланишида халқни ўз ортидан илғор мақсадлар сари етаклаб борувчи, адашганларни тўғри йўлга сола оладиган, маънавият, маърифат, эътиқод ривожи борасида авлодлар ўртасида бир кўприк вазифасини ўтай оладиган инсонлар қатламининг етишиб чиқиши зарурлигини таъкидламоқчиман. Акс ҳолда “маънавий инқироз” белгилари кучаяверади, бу эса охир-оқибат “жамият инқирози”га олиб келиши мумкин. Қачонки халқ Оллоҳ ҳаром қилган жонзот гўштини сотганга, фоҳишаликни “сабаби тирикчилик” деб ўтганга, очиқ равишда лўттибозлик, алдоқчилик қилганга бефарқ қараб турмайди, ўшанда бу халқнинг ахлоқий ва маънвий поклиги таъминланади. Ўшандай салбий ҳолатлар кўриниш берганда “маънавият посбонлари” дарҳол ўз сўзларини айтади, бегона маслакнинг илдиз отмаслиги учун зудлик билан чора кўрилади.

Тўғри, “маънавият посбонлари”ни қисқа муддатларда шакллантириб бўлмайди. Улар узоқ муддатда халқ орасидан сайқалланиб етишиб чиқади. Бунинг учун эса халқимизда керакли имконият мамлакатимизда эса зарур муҳит мавжуд.

Яна шуни таъкидламоқчиманки, юксак маънавиятга эга янги қатламни етиштириб бериш, аввало, ўша юқорида санаб ўтилган “манавият посбонлари”нинг яшаб келаётган авлодларининг ҳам вазифасидир. Зеро, уларнинг томирларида буюк аждодларининг қони оқмоқда, ирсий белгилари (генлари) ҳаёт кечирмоқда, айнан ўшалар биринчи навбатда, бундай вазифани бажаришга маънавий жиҳатдан бурчлидирлар.

Домла почча ҳақида гап кетганда, 20-30-йилларда республикамизда большевиклар томонидан амалга оширилган “маърифий қатағон” ҳақида тўхталмай бўлмайди. Сўз тузум томонидан режали ҳамда чуқур мақсадни кўзлаб амалга оширилган алифбони алмаштириш ҳамда араб имлосида битилган ҳар қандай босма асарни йўқ қилиш жараёнлари ҳақида бормоқда. Мен бу жараёнларни “маърифий қатағон” деб номлашимга сабаб, уларнинг мазмунан бошқача аталишига имкон йўқлигидан бўлди.

Тўрахон домла, айниқса, 1929 йил Ўзбкистонда араб имлосидан лотинчага ўтишни оғир қабул қилди. Ҳам араб ёзувида келиб турган ахборот манбаининг тўхтаб қолиши, ҳам арабий имлога ўрганган юртдошларининг бирдан саводсизга айланиб қолганини кўриш бу инсон учун жуда азобли эди. Жуда қисқа муддатда, ўн йил ҳам ўтмай, имлода яна бир ислоҳот – лотинчадан кирилчага ўтилди. Бу энди маърифат бобида халқ учун янада кучлироқ фожиа эди.

Шу ўринда қайнотам билан бўлган бир суҳбатимизни эсладим. У зот бизга Тошкентга кўп мактуб йўллар, хатида эса учала имло аралашиб келаверарди. Бир кун бирга ўтирганимизда бошидан ўтган кўп изтиробли дамларни эслаб туриб, мактабда фанларни жуда яхши ўзлаштирганини, ўша мактабда ёзувчи Комил Яшин билан бирга ўқиганини айтиб қолди. Қайнотам ҳақиқатда ақли тийрон, зукко инсон эди. Мен эса у кишининг кенжа фарзандига уйланган, яъни эркароқ куёв бўлганман.

– Дада, – дедим мен, – нега хатларингизда турли имлолар аралаш келади, ўша имлолар ўзгарган кунлар ҳақида бир кундалик ёзиб қўймайсизми?

– Кўрмайсизми, ҳатто имлоларни аралаштириб ёзаман. Бизни яхши саводли бўлишимизга имкон беришмаган. Араб имлосида мукаммал билимим бор эди, лотинчага ўтдик, уни ҳали етарли ўзлаштирмай туриб, кирилчада иш олиб борасан¸ дейишди. Кўрибсизки, чаласовод бўлдик-қолдик. Ёшинг бир ерга етганда янгича имлога ўтиш қийин бўлар экан. Комил Яшиннинг йўриғи бошқа, лотинча имло киритилганда у Ленинградда ўқир эди, қайтиб келиб, мактабда ўқитувчилик қилган, ўша ишларнинг ичида бўлган.

Аммо қайинотам куёвининг сўзини ерда қолдирмади, биз уларни уйимизда қолдириб, оилам билан дам олгани кетганимизда катта бир дафтарга ўз ҳаёт йўли, аждодлари, қариндош-уруғлари ҳақида эсдаликлар ёзиб қолдириб кетибди. Кейинчалик шу битик асос қилиб олиниб, фарзандлари Солижон ва Мавлудахон томонидан “Тақдир эркатойлари” номли каттагина китоб яратилди, менинг таҳриримда чоп этилиб, сулола вакиллари ва қадрдонларга тарқатилди.

Ўтган асрнинг 30 йилларида собиқ СССРнинг араб алифбоси амал қилган ҳудудларида ўтказилган ўзига хос “маърифий қатағон”нинг кейинги йўналиши – араб тилида ёзилган ҳар қандай битик, китобми, оддий қўлёзмами, ислом дини билан боғланиб, йўқотишга ҳукм қилинди. Бу ҳукмни бажариш ўта шафқатсизлик билан амалга оширилди. Бундай битикларни сақлаганлар қатағонга учради – қамалди, сургунга юборилди ёки йўқ қилинди. Натижада халқнинг қўлида узоқ замонлар давомида тўпланиб келган миллионлаб нусхадаги китоблар, қўлёзмалар ерларга кўмилди, сувларга оқизилди ёки қабристонларга ташланди. Халқ бир неча ой ичида ўзининг асрлар оша шаклланган ахборот тарзидаги бойлигидан маҳрум қилинди. Энди бу халқни ҳар кўйга солиш, истаган қолипда шакл бериш, ҳар қандай ташқи маслакни унга сингдириш, ҳатто манқуртга айлантириш имкони туғилди.

Тўрахон домла ҳам таъқибдан қўрқиб, бисотидаги бобою бобоколонларидан мерос бўлган ҳамда ўзи тўплаган китобларни тахмонларга териб, устидан ғишт уриб, суваб ташлаган. 1943 йил Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари идораси тузилиб, у зот идоранинг расмий вакилига айлангач эса тахмон очилиб, китобларнинг катта қисмини 1945 йил қайтадан тикланган Бухородаги “Мир Араб” мадрасаси ихтиёрига юборган. Шу билан Домла қўлидаги маърифий мерос тақдири қисман ижобий ҳал бўлибди, дейиш мумкин.

Аммо бундай тақдир халқимиз қўлида бўлган маърифий мероснинг жуда кам қисмигагина насиб этди, холос. Бу мероснинг асосий қисми абадул абад қайтмас тарзда йўқотилди. Бу тадбирни большевиклар ўзбек алифбосини лотинчага ўтиши билан изоҳламоқчи бўлдилар. Асли мақсад эса халқни бир зарба билан саводсиз қилиш, унинг маърифати, маънавияти, маданияти илдизларини қирқиб ташлаш, ўтмишидан ажратиш бўлган, деб бемалол айтиш мукин.

Салимжон Ниёзов ҳикоялари. Салимжон ака билан Андижонда бирга ишлаганмиз. У киши тарихчи олим бўлиб, биринчи ўзбек кимёгар олими, 1909 йил Петрбургда кимё фанлари номзоди дисертациясини ҳимоя қилган Ниёзий домланинг авлодларидан бири эди. Салимжон аканинг ота ва боболари ҳам зиёли инсонлар бўлиб, хонадонининг катта кутубхонаси бўлган экан. 30-йиллар, отаси ҳам қатағон ҳадигида ўзининг сара китобларини тахмонга териб, устидан суваган, қолганларини эса маҳалладаги бошқа зиёлилар қатори яқиндан оқиб ўтувчи Қўтон ариққа тунлари оқизган. Салимжон ака 50-йилларга келиб, Сталин ўлимидан сўнг, араб алифбосидаги китобларга эътибор пасайгач, тахмонларни очиб китобларни олмоқчи бўлган. Аммо китоб ўрнида майда-майдалаб ташланган қоғоз парчаларини кўрган. Билса, китоблар ўз вақтида узоқ давр ишлатилганлиги натижасида эскирган, йиртилган, уларни таъмирлаш учун эса оддий хамирдан фойдаланилган экан. Бу эса тахмонга осон йўл топган сичқонлар учун озуқа бўлган.

Салимжон аканинг иккинчи ҳикоясини у кишига 30-йилларда Шаҳрихондаги “Оразий” номли қабристоннинг гўркови бўлган инсоннинг ўғли айтиб берган экан:

– Ўша йиллари мен отамнинг ёнига кириб қабристонда ёрдам бериб турардим. Бирдан одамлар тунлари қабристон деворидан қоп-қоп арабча ёзувдаги китобларни ташлаб кета бошлади. Биз дадам билан ҳар кун саҳар келиб, қопларни қабристоннинг ўртасида каттагина қилиб қурилган хонақохга олиб кириб, тартиб билан тахлар эдик. Бу ҳол бирор ойлар давом этди, хонақох эса китоб билан лиммо-лим тўлди. Китоблар шу ҳолда узоқ сақланди, биз улар ҳақида ҳеч кимга гапирмадик, уларни ҳеч ким суруштирмади ҳам.

Бу ҳолат 1944 йилгача давом этди. Ўша йили ёз ойларида қабристонга бирдан тўрт чет эллик келиб, “биз инглиз фуқароларимиз, китобларни саралаб олиб кетгани келдик”, дейишди. Албатта, бу гапни эшитган маҳалла аҳли уларга рухсат бермади. Билмадим, чет элликлар китоблар ҳақидаги маълумотни қандай олди экан. Улар қайтиб кетиб, икки кундан кейин бир неча НКВД ходимлари ҳамроҳлигида қайтиб келишди. Чекистларнинг гапига қараганда, инглиз ҳукуматига бу иш учун Сталин рухсат берган эмиш. Улар қабристонда бир ойдан кўп ишлади, ҳар бир китобни узоқ ўқиб бирма-бир саралашди. Шу давр давомида улар доимо чекистлар ҳимоясида бўлди, улар учун алоҳида шароитлар яратилди, кечда дам олгани кетганларида қабристонни НКВД ходимлари қўриқлади. Улар китобларни икки гуруҳга ажратишди, бир гуруҳи алоҳида почта қопларига жойланиб, устига адреслари битилиб, маҳкам боғланди. Сўнг араваларда олиб бориб, почтага топширишди. Қолган китобларни НКВД ходимлари ташқарида ёқиб ташлашди”.

Маърифий қатағоннинг бу томонларини чуқур ўрганиш вақти келди, деб ўйлайман. Қолаверса, ўша инглизлар олиб кетган китобларнинг ҳеч бўлмаса нусхалари юртимизга қайтарилмоғи лозим. Бундай иш чет элликлар томонидан фақат Шаҳрихондагина қилинмаганини ҳам эътиборга олмоқ лозим. Ахир бундай маърифий бойлик юртимизнинг ҳар бурчида бор эди.

Домла почча ҳақидаги битикларимни якунлар эканман, у зотнинг, рус биродарларимизга Қуръони Каримни ўз тилларига ўгиришда берган ёрдамлари ҳақида билганларимни сўзлаб бермоқчиман. Бу борада у зот ўзининг исломни, унинг муқаддас Китобини қанчалар чуқур билиш қобилияти, араб тилининг нозик томонларини ҳис этиш маҳоратини намойиш эта олган.

Умуман, Руссия давлати мусулмон давлатлари билан узоқ замондан алоқада бўлиб келган. Бу эса ўша давлатлар маданияти, адабиёти, санъатини, айниқса динини чуқур ўрганишни тақозо этган. Шу сабаб рус мутахассислари томонидан Қуръони Каримни русий забонга ўгириш бўйича кўплаб ҳаракатлар бўлган. Биринчи таржима шоҳ Петр I топшириғига асосан қилиниб, 1716 йил босилиб чиққан. Интернет маълумотларига кўра, шу палладан бери бундай таржималар тўлиқ ҳолда 16 марта амалга оширилган. Бу таржималарнинг биринчи тўрттаси француз, биттаси инглиз тилидаги таржимадан ва қолганлари бевосита араб тилидан ўгирилган. Албатта, араб бўлмаган тилдан қилинган таржималар маъно ва мазмун жиҳатдан талабга жавоб бермаган, шу сабаб 1871 йил Д.Н. Богуславский биринчи бор Қуръонни араб тилидан рус тилига ўгирган. Аммо бу таржима бор-йўғи 1995 йилда нашр қилинган.

Арабчадан русчага ўгирилган ва биринчи бор 1878 йил нашр қилинган Қуръон Г.С. Саблуковга тегишли бўлиб, бу китоб 1991 йилгача яна 4 марта қайта нашр қилинган. Китобнинг катта камчиликлари мавжуд эди. Жумладан, ундаги жуда кўп ноаниқликлар борлиги ва бутпарастлар фразиологиясидан кенг фойдаланилганлиги шулар жумласидан. Бундай камчиликларни академик И.Ю. Крачковский 1951 йилда тайёрлаб бўлган таржимасида ҳисобга олган. Аммо Крачковский шу йили вафот этганлиги сабаб, Қуръонни нашрга тайёрлашни унинг хотини ва шогирдларидан иборат махсус тузилган гуруҳ охирига етказган, бу таржима 1963 йили нашр этилиб, 1998 йилгача яна 5 марта қайта нашр этилган. Ҳозирги кунда рус исломшунослари бу нашрни илмий тадқиқотлар олиб бориш учун барча қилинган таржималар орасида энг қулайи ва мукаммалликка яқини, деб эътироф этадилар. Қуръонни русчага ўгириш тарихида Крачковский таржимаси саккизинчиси эди, бундай ҳаракат яна саккиз маротаба амалга оширилган. Аммо ҳозиргача бирорта таржима мукаммал деб тан олинган эмас. Чунки Ҳаққа интилиш мумкин, аммо унга етишиб бўлмайди. Зеро, Қуръони Карим Оллоҳ каломидир, уни такрорлаш эса фақат у Зот имконида.

Крачковский таржимасини нашрга тайёрлаш давомида унинг маъноси, мазмуни бўйича гуруҳ олдида кўплаб муаммолар, иккиланишлар пайдо бўлган, саволлар туғилган. Булар асосан араб тилининг ўзига хос хусусиятлари, Қуръоннинг сўз билан ифода қилинмаган яширин ҳолдаги маънолари, Қуръон ёзилган еттинчи асрнинг тил бойлиги масаласидаги ўзига хос хусусиятлари ҳамда унинг ўша даврда яшаган инсонлар учун тушунарли қилиб тайёрланганлигига алоқадор эди. Бу хусусиятларни тушуниб етиш ва имкон қадар тузатиш учун оддий таржимон, исломшунос, ёки академик олимнинг билими етарли эмас эди. Бу борада таржимонларга бевосита мусулмон уламоларининг ёрдами керак бўлар эди.

Шу сабаб гуруҳ вакиллари Ўрта Осиёдаги йирик уламоларга мурожаат этишга қарор қилганлар. Чунки ўша пайтда ислом таълимоти ва илми бўйича йирик алломаи уламолар СССРнинг шу қисмида кўпроқ эди. Улар Ўрта Осиёдаги шундай инсонлар билан танишиб, кимларнинг олдида бўлгани бизга қоронғу. Фақат уларнинг Домла поччанинг олдида бир ойдан кўп қолиб кетгани бизга аниқ. Комфирқа вилоят қўмитаси биринчи котиби улар ишига алоҳида шароитлар яратиб берган. Бу воқеа 60-йилларнинг бошларида бўлган эди. Уларнинг биргаликдаги ижод натижалари менга номаълум, аммо аминманки, Тўрахон домла бу борада уларга жуда катта кўмак берган.

Шу сабаб бўлса керак, Қуръон таржимаси нашр этилгач, у жуда кам сонда чиққан бўлсада, гуруҳ аъзолари ўз дастхатлари туширилган бир нусхани Тўрахон домлага ҳамкорлик меваси сифатида туҳфа қилиб юборган. У зот бу нашрни одамларга фахр билан кўрсатар эди. Ҳозир бу китоб домланинг набираси, Акрамхон аканинг ўғли, бизнинг хонадон куёви бўлмиш, Абдурашидда сақланмоқда.

Сўнгги сўз ўрнида Тўрахон домланинг набираси Абдурашиднинг у зотнинг икки хислати ҳақида гапирганларини келтирмоқчиман. Биринчиси, Домла почча умрида бирор марта расмга тушмаган, шу сабаб паспорт ҳам олмаган, ҳеч қандай фуқаровий ёзувларда бўлмаган. Аммо халқ учун бундай ёзувларнинг кераги бўлмаган, у Домла поччани то ўлгунича ардоқлаб, улуғлаб ўтди. Иккинчиси, Тўрахон домла 97 йил яшаган бўлса-да, давлатдан ҳеч қандай ёрдам ва нафақа олмаган. У кишининг таъбири билан айтганда нафақани фарзанди ёки қаровчиси йўқ ҳамда меҳнатга яроқсиз бўлиб қолган инсонлар олиши мумкин. У зот эса 93 ёшигача, яъни кўзи ожиз бўлиб қолгунича меҳнат қилган, ўз томорқаси ва боғ-роғларини парвариш қилган. Кўзи ожиз бўлиб қолгандан кейин эса у кишининг парваришига маҳалла аҳли, қариндош-уруғлари бош-қош бўлдилар.

ОТА АЖДОДЛАРИМИЗ ТАРИХИ

Узоқ ўтмишда дадамнинг ота авлодлари андижонлик бўлиб, Андижон ва Қашқар ўртасидаги савдо алоқаларида қатнашиб келганлар. Аста секин уларнинг бир қисми Қашқарда ўрнашиб қола бошлаган ва ўша ерга илдиз отган. Оқибат уруғнинг бир қисми андижонлик, бир қисми эса қашқарлик бўлиб қолган, Табиий, қашқарлик уруғларимиз аста-секин уйғурлар сафига қўшилиб кетган. Бу икки уруғ ўртасидаги борди-келди қондошлик ришталари, қолаверса мавжуд савдо алоқалари туфайли ўтган асрнинг 30-йилларига қадар ҳам жуда кучли бўлган. Бир сўз билан айтганда, дадамнинг узоқ боболари Қашқарликлардан, она томони эса Андижон ўзбекларидандир. Она томонимиз ҳам шундай, оналари ўзбеклардан, отасининг аждодлари эса тожикларга бориб тақалар экан. Асли, советлар тузумигача ким ўзбек, ким уйғур ёки тожик, қирғиз, қозоқ, жуда кам суриштирилган. Миллатларни фарқлаш, уларни бир-биридан ажратиш ва алоҳида бошқариш большевикларга хос иш услуби эди.

Советлар тузумигача Фарғона водийсида ўзбек, уйғур, қирғиз, тожик аралашиб яшайверган. Бу миллатлар учун ўзаро оилалар қуриш одатий ҳол бўлган. Андижонда, айниқса, ўзбекларнинг уйғурлар билан яқинлиги кучли бўлган. уларни бир довон ажратиб турган. Довон у томонидаги шаҳар Қашқар бўлган, бу томони эса – Андижон. Шу сабаб ҳам ўзбеклар барча уйғурларни “Қашқарликлар” деб атаса, барча уйғурлар ўзбекларни “Анжанликла” деб номлаган. Борди-келди шу даражада бўлганки, ҳозирги Ўзбекистон, Қозоғистон ва Қирғизистон ҳудудларида уйғур миллатига мансуб аҳолининг салмоғи сезиларли даражада кўпайган. Бу ҳолни Хитойнинг Шин Жонгида ҳам кузатиш мумкин. У томонларда ўзбек, қирғиз, қозоқлар анчагина.

Асли ягона “Туркистон” деб номланган ҳудуднинг “Шарқий” ва “Ғарбий” қисмларга ажратилиши, Чор Россияси ва Хитой императорларининг бу ўлкани иккига бўлиб босиб олиш мақсадида тил бириктиришлари сабаб рўй берган. Икки давлат ўртасидаги бундай келишув 1851 йил имзоланган Кулжа шартномасида ўз аксини топган. Натижада миллатлар чегаранинг икки томонида бўлиниб қолган. Фақат, борди-келди тўхтамаган, чунки чегарадан ўтиш имконияти бўлган. Бу имконият ХХ асрнинг ўттизинчи йилларига келиб беркитилган.

Болалигимдан ёдимда, Андижоннинг Алишер Навоий кўчасидан бошланадиган “Эски Ўш йўли” кўчаси бор. Шу йўлнинг бошини халқ содда қилиб “Хитойкўнси” деб атарди. Бу жойни яхши билишим, акам билан Кўтармага, аммамникига йўл олганимизда, шу жойдан машинага ўтирардик. Ўша жойда Хитой услубида қурилган чиройли бино бўлиб, у Хитойнинг Россия империясидаги консулхоналаридан бири экан, қолганлари Владивосток, Иркутск ва бошқа шаҳарларда бўлган. Ўша бино ҳозир ҳам сақланиб қолган. Яъни, Андижон орқали Хитой билан жуда кўп борди-келди бўлгани учун консуллик бизнинг шаҳарда ҳам жойлашган экан.

Туркистоннинг бўлиниши натижасида чегаранинг у томонида қолган бизнинг ота авлод боболаримиздан бирининг Андижонга келиб, Эскилик қишлоғидаги қариндошларига қўшилишига бир воқеа сабаб бўлган экан. Бу воқеа катталардан бизга қуйидагича ҳикоя қилиб берилган.

Қашқарда бой-бадавлат яшовчи нечанчидир бобомиз, маҳаллий амалдорларнинг кўнглини олиш мақсадида улардан баъзиларини меҳмонга чақириб турар экан. Шундай меҳмондорчиликлардан бирида бўза, шароб ичилган ва сўнгида шошқол ўйналган. Махсус тайёрланган залворли икки сопол коса ичига шошқол тошлари солиниб, силкитиб тошлар ерга ташланган ва улардаги рақамлар сонига қараб, кимнинг ютгани аниқланган. Шу куни омади чопган бизнинг бобомиз амалдорни катта маблағга қарздор қилиб қўйган.

Бундай вазиятни кутмаган амалдор чидолмаслик йўлига ўтиб, қарзидан тонган ва манфаат фақат унга бўлмоғи лозимлигини сурбетларча намойиш қилган. Воқеанинг бундай ривожланишидан жаҳли чиққан бобомиз болахонадор қилиб сўкинганда қўлидаги шошқол косаси билан уни қаттиқ урган. Айтишларича, ҳамма боболаримиз ҳам серсавлат ва бақувват бўлган. Амалдор эса, нимжонгина жуссаси кичик, озғин одам бўлган экан. У бир зарбадаёқ шилқ этиб йиқилиб, жон таслим қилган. Жаҳл аралаш қилинган зарба қаттиқ бўлган, коса ҳам залворлигина экан.

Хитойликлар Шин Жонни босиб олгач, у ерда ўта қаттиқ тартиб ўрнатган бўлиб, бундай ҳолатлар асло кечирилмаган. Шу сабаб ўтиришда қатнашаётган бобомизнинг дўстлари “қочинг”, деб хитоб қилишган. Бобомиз ҳам шошиб, қўйнига олтинли ҳамёнларни солганча, отга тўрт яшар ўғлини миндириб, хайр-хўшни ҳам насия қилиб, Андижондаги қариндошлар ҳузурига кетган. Чунки Андижон бошқа давлат ҳудудида бўлиб, бу ерга хитойликларнинг қўли етмас эди. Бу воқеа, менинг ҳисобларимга кўра 1855-1860 йилларда рўй берган.

Ушбу битикни ёзаётиб, табиий, ўз аждодларимнинг изини яна бир бор қидирдим. Интилишларим натижа бериб, Эскиликда бир қариндошимизникидан акам Салимжон ва Абдураим тоғанинг ўғли Қобулжон ака бир эски дафтар топиб келтиришди. Бу дафтарда 2005 йил январь ойида дадамнинг бўлаваччаси бўлмиш Ҳакимжон аканинг эсталиклари ўз оғзидан ёзиб олинган экан. Ҳакимжон ака (раҳматлик) дадамнинг аммаси бўлган Халима очанинг невараси бўлиб, инқилобдан кейин Қашқарга кетиб қолган қариндошлари олдига тез-тез бориб келар эди. Шу сабаб у кишида ўтмиш аждодларимиз шажараси бўйича маълумотлар тўпланган экан. Ҳакимжон ака Ўша дафтардаги ёзувда бизнинг ота томондан бўлган аждодларимиз шажарасини бир қадар тузиб берган экан. Қуйида дафтардаги ёзувга асосан шаклланган ота авлод шажарамизни келтираман.

ДАДАМИЗ ТОМОНИДАН ШАЖАРАМИЗ

(Ҳакимжон ака сўзлари асосида 2005 йил 21 январида ёзиб олинган)

1. Юнусжон (Қашқардан 4 ёшли ўғли билан чиққан).

2. Исмоилжон чоки (чоки уйғурчада кичкина, миқти маъносида)– унинг ўғли

2. Исмоилжон фарзандлари

2.1. Халимахон, эри Абдуллабек ҳожи

2.2. Муҳаммад Содиқ ҳожи (Бола-чақалари билан 1917 йил инқилобидан сўнг Қашқарга кетган)

2.3. Тожибой ҳожи

2.4. Муҳаммад Имин сўфи

2.1. Халимахон фарзандлари

2.1.1. Матрўзи тоға (Бола-чақалари билан Қашқарга кетган)

2.1.2. Абдувоҳид жўрабоши

2.1.3. Бадалбой

2.1.4. Абдурахим (Абдурайим тоға)

2.2. Муҳаммад Содиқ фарзандлари

2.2.1. Муҳаммад Исроил (Қашқарда), – фарзандлари Ойимсахон, Хусанбой

2.2.2. Муҳаммад Юсуф (Қашқарда)

– фарзандлари Холисахон, Саломхон, Мунаввархон

– Холисахон фарзандлари: Абдукарим, Абдуқаюм, Абдухалим

– Саломхон фарзандлари: Онақиз, Меҳринисо, Акромжон, Комилжон, Гулчехра

2.2.3 Иноятхон. (Халимахон ўғли Абдувоҳидга узатилган, шу сабаб Андижонда қолган)

2.2.4. Мулла Усмон (Қашқарда)

– фарзандлари Нургул (боласи Рустам), Санамхон (Ойхонум), Мақсудохун (Мавлонжон), Абдуқодиржон (Олимжон).

2.3. Тожибой ҳожи болалари (хотини Жононбиби, эри ўлдирилгач, Муҳаммад Иминга теккан)

2.3.1. Ойишахон

2.3.2. Хадичахон

2.3.3. Охистахон (отаси 3.4. Муҳаммад Имин).

2.4. Муҳаммад Имин фарзандлари (хотини Биби Ҳожар)

2.4.1. Мирзамаҳмуд

2.4.2. Отикахон

2.4.3. Каримжон

2.1.1. Матрўзи тоға фарзандлари

2.1.1.1. Идрис ака – фарзандлари Мирзаолим, Мавлуда

2.1.1.2. Мансурали ака – Носир, Малика, Нозим, Латифа

2.1.1.3. Файзихон – Содиқжон, Собиржон, Сурмахон, Мамлакат, Умида, Хасан.

2.1.2. Абдувоҳид тоға фарзандлари

2.1.2.1. Хакимжон тоға

2.1.2.2. Ашурали ака

2.1.2.3. Шарофитдин

2.1.2.4. Муҳаммад Али

2.1.3. Бадалбой тоға фарзандлари

2.1.3.1. Мирзажон

2.1.3.2. Бахромжон

2.1.3.3. Сабохон

2.1.3.4. Одилжон

2.1.4. Абдурайим тоға фарзандлари

2.1.4.1. Мақсудахон

2.1.4.2. Козимжон

2.1.4.3. Кобилжон

Ўша отда Андижон томон йўл олган бобомизнинг исми Юнусжон экан. Отда дадасининг орқасига маҳкам ёпишиб, ўзга давлатдаги қариндошлариникига етиб келган бола бизнинг бўлажак катта бобомиз Исмоилжон бўлиб, бобом Иминжон унинг учинчи фарзанди бўлган. Яъни мен шу пайтгача ўзимнинг ота томонидан уч аждодимни билар эдим, булар, дадам Каримжон, дадаси Иминжон ва унинг дадаси Исмоилжон. Ушбу ёзувни топгач, тўртинчи бобом маълум бўлди. У ўша Қашқардан тўрт яшар боласини отга миндириб келган Юнусжон экан. Энди менинг неварамнинг фарзанди бўлган эварам етти отасини айта олиши мумкин. Қолаверса шу маълумот асосида ака-укаларим, опа-сингилларим ва бошқа уруғ-аймоқларимиз келгусида ўз шажарасини тузишни давом эттириши мумкин.

Бу гапларни бекорга ёзаётганим йўқ. Туркий халқларда етти ота ва уч она авлодини билиш лозимлиги уқтирилади. Аммо Хитойдан чиқиб келишдаги ҳамда ўн беш йиллик қулоқлик йилларидаги узулишлар, қолаверса бобом Иминжон Украинада дадам эндигина ўн икки ёшга кирганида вафот этганлиги сабаб катта боболаримиз хақидаги маълумотлар бизгача етиб келмаган эди. Аждодлар изини кўп қидирдим, аммо учинчи бободан каттасини аниқлай олмадим. Бу ҳолатдан айниқса дадамни қабрга қўяётганимда хижолат тортдим. Ака-укаларнинг қарорига мувофиқ бу вазифа менга юклатилди.

Эслатишларича, майитни қабрга жойлаб бўлгач, унинг ипларини ечиб, бошини Қибла томонга қаратиб қўйиб унга дини, раббиси, китоби пайғамбари ҳамда етти отаси ва уч онаси ҳақида эслатилар экан. Мен эса бор-йўғи икки отаси (Муҳаммад Имин ва Исмоилжон) ва икки онаси (Бибиҳожар ва Холчабиби) ҳақида эслатиб, қазо қилган зотга бағишлаб қилинадиган Қуръон тиловатнинг биринчисини амалга оширдимда, қабрдан ташқарига чиқдим. Ўз онам томонидан уч авлодни, яъни онам Сурмахон, унинг онаси Тошбиби ва унинг онаси Саодатхонни биламан.

Дадамнинг отасининг отаси Исмоилжон бобом Эскилик маҳалласида истиқомат қилиб, тўрт фарзандли бўлган. Бир қиз, уч ўғил: каттаси Ҳалима оча, кейин Муҳаммад Содиқ, Тожибой ҳожи ва кенжаси Муҳаммад Имин. Кенжаси бизнинг бобомиз. Бобомдан бошқа катта фарзандлар ота-оналари билан бирга ҳаж сафарини адо этиб, “Ҳожи” мақомига эга бўлган экан.

Исмоилжон Ҳожининг тўнғич фарзанди Ҳалима оча ўта шиддаткор, ишбилармон, ташкилотчи аёл бўлган экан. Дадам раҳматликнинг эслашича, синглим Замирахон ўз шиддаткорлиги ва ишбилармонлиги билан шу аммасига ўхшар экан. Халима оча эри деҳқон Абдуллабек билан бирга тўрт ўғил ўстирган. Булар: Матрўзи тоға, Абдувохид жўрабоши, Бадалбой ака, Абдурахим тоға. Халима аммамизнинг эри ҳаж сафарига кетиб, ўша ёқда вафот этган. Шундан сўнг маълум муддатдан кейин эрининг укасига никоҳлаб берилган. Бу турмушдан икки фарзанд бўлган, аммо улар ёшликда вафот этган. Халима аммамиз отаси хонадонини бошқаришда кўп ёрдам берган экан, укаларининг бошини бир қилиш, хонадонларини бошқариш кўпроқ у кишининг зиммасида бўлган экан.

Иккинчи фарзанд Содиқ ҳожи отаси вафотидан сўнг, хонадонга бош бўлган. Хонадон катта, Андижонда кўзга кўринган бойлардан бўлган. 1917 йилги октябрь давлат тўнтаришидан сўнг, большевикларнинг феъли ёмонлигини, ўзи учун бу тузумда ривожланиб ҳаёт кечириш мумкин эмаслигини англаб етиб, уч ўғли ва кўч-кўронини олиб, Қашқарга, ўз қариндошлари ҳузурига кўчиб кетган. Аммо қизи Иноятхонни аммаси Халима оча ўз ўғли Абдувохидга келин қилиб олган. Бу турмушдан Хакимжон, Ашурали, Шаробиддин, Муҳаммад Али исмли фарзандлар дунёга келган. Қариндошларимизнинг эслашича, Иноятхон ота-онасини кўп соғинар, саҳарлаб туриб, уларнинг исмини айтиб йиғлар экан.

Қашқарга кетганлардан узоқ вақт хат-хабар келиб турган, аммо борди-келдига йўл ёпиқ бўлган, фақат 1985 йилдан сўнг СССРда ҳокимият бошқарувига М.С. Горбачев келгач, улар билан алоқа ўрнатишга имкон бўлди. Катта аммамиз Ҳалима оча ҳамда катта амакимиз Содиқҳожининг набираси, дадамнинг яқин бўласи, Эскиликда истиқомат қилувчи Ҳакимжон ака Қашқарга бориб, уларда бир неча бор меҳмон бўлиб қайтди. Биз ҳам уларни юртимизга таклиф қилдик. 90-йиллар арафасида кўпчилик бўлиб келиб кетишди. Улар орасида қондошимиз, Муҳаммад Содиқ амакимизнинг эвараси Абдукарим ҳам бор эди. Айтишларича, унинг исми менинг дадамни эслаб юришлари учун шундай қўйилган экан.

Аммо, негадир учрашувларимиз қизғин, чуқур меҳрдан бўла олмади. Ўртамизда қондошлик ришталари бўлса-да, икки олам кишилари эдик. Бизнинг оташин меҳримизни улар дилдан қабул қила олмадилар, уларнинг тортиниб, доимо ҳадикда туришларини эса биз тушуна олмадик. Уларнинг ҳаракатларидан Хитойнинг ўша даврдаги давлат тизими тазйиқи остида доимий қўрқувда яшашлари сезилиб турарди. Шундан сўнг алоқалар узоқлашиб, Ҳакимжон ака ўтганидан кейин эса бутунлай тўхтаб қолди.

Учинчи фарзанд Тожибой ҳожи, унинг тақдири оғир бўлган. Хотини Жононхон билан бирга икки қиз: Ойишахон ва Хадичахонни дунёга келтириб ўтган. Тожибой ҳожи жуда ишбилармон, агар ҳозирги бизнес тили билан айтсак, “топ менежер” даражасидаги инсон бўлган. Отасининг пахтачи бойлар билан муносабатларини бошқарган, вексель муносабатларини фьючерс муносабатлари даражасига кўтарган. Хом ашё пахтани деҳқонлардан фьючерс асосида ўзи харид қилиб, пахта заводларига сотган ва ака-укалари билан йирик сармоядорга айланган. Қўли очиқ, саховатпеша бўлган. Укаси сўфилик қиладиган масжид қавмига ҳар жума номозидан сўнг, ош улашиш одати бўлган. Эскилик маҳалласида унинг эътиборидан четда бўлган етим-есир, фақир-фуқаро бўлмас экан. Бу амакимиз уйланиб, узоқ фарзанд кўрмаган. Ҳаж қилган чоғда, ўйнаб юрган икки қизалоқни оналари “Ойиша”, “Хатича” деб чорлаётганини эшитиб, “агар қиз фарзанд кўрсам, исмларини шундоқ қўяман”, деб ният қилган экан. Юртига қайтгач, 1914 ва 1920 йиллар икки қизли бўлган ва улар исмини ният қилгандай, Ойишахон ва Хадичахон деб қўйган.

Аммо сўнгги тақдири жуда оғир кечган. Андижоннинг шимолидаги Экин-тикин маҳалласи ҳудудидаги дарё бўйида, ҳозирги “Бобир” сиҳатгоҳи ўрнидаги Отчиқмасда (қирғоқ тик бўлиб, от юкли аравани тортиб чиқа олмас экан) икки ҳамкори билан шоли ўраётганида уч-тўрт милтиқли большевик келиб, бирга ишлаётган Камолиддинни босмачиликда айблаб, олиб кетмоқчи бўлган. Шунда Тожибой, у кишида ўн фарзанд борлигини айтиб, “нима қилсанг, мени қил, фақат ўлимимдан олдин икки ракат намоз ўқиб олай”, деб четга чиқиб, таҳорат олиб, намоз ўқиган. Шундан сўнг, аскарлар унинг бошини қилич билан чопиб кетганлар.

Эр ўлиб, хотини Жононбиби икки гўдак билан тул қолгач, амма бўлмиш Халима оча улар тақдирини ҳал қилишга бел боғлаган. Чунки ёш аёлни ёлғиз қолдирмаслик, икки қизга эса ёт бир кимсанинг оталик қилиши лозимлиги ҳаммани ўйлантириб қўйган. Қолаверса, Тожибойдан қизларга мерос қолган бойлик, ер-сув тақдирини ҳам ҳал қилиш лозим эди. Халима оча масаланинг энг қулай йўлини топган, тул қолган келинчакни кенжа укаси Иминжонга никоҳлаб қўйган. Бу билан барча муаммолар осонгина ҳал этилган.

Айтиш жоизки, бундай одат, яъни вафот этган ёки жангда қурбон бўлганнинг аёлини ака ёки укага никоҳлаб қўйиш турк халқларида қадимдан мавжуд. Жонон биби бу кейинги турмушидан яна бир қиз кўрган. У қизнинг исми Оҳистахон (1931-1962й) бўлиб, жуда гўзал аёл эди. Афсус, умри қисқа экан. Уч фарзанд: Қаҳҳорбек (1952й), Шоирахон (1955й.) ва Дилшодбекларни (1958й.) ёш қолдириб, эрта кунда касалликдан вафот этди. Фарзандларини дадам бош-қошлигида икки аммамиз Ойишахон ва Хадичабонулар катта қилиб, уйлаб жойлашди. Жонон биби ва фарзандлари биз ва дадамнинг бир ота, бир она опаси Отикахон хонадони билан муносабати оддий, бир туғишганлардек жуда яхши бўлган. Бизнинг иштирокимиздаги суҳбатларда у аммамлар ўз дадалари бўлмиш Тожибой акани кам эслашар, “Дада” сифатида “Иминжон дада” ёки “Сўфи Дада” ибораси ишлатилар эди. Бу сифат уларнинг фарзандларига ҳам ўтган. Ойиша аммамиз уч фарзандли бўлган: булар Одинахон, Обидахон, Адаҳамжон. Ҳозирги кунга келиб, учаласи ҳам оламдан ўтган. Уларнинг фарзандлари Эскилик маҳалласида яшайдилар, биз билан яқин алоқада.

Хадича аммам эса Низомжон исмли кишига турмушга чиқиб, ундан Муборакхон (1939-2007й.) ва Ҳамрохон (1946й.) исмли икки қиз кўрган. Қондошлик муносабатларини узоқ муддатларга мустаҳкамлаш мақсадида, Муборакхон дадамнинг ўз опаси, аммам Отикахоннинг катта ўғли Адаҳамжонга узатилган.

Хадича аммамнинг эри Низом почча хонадонимизда алоҳида ҳурматга эга бўлган. Эсимда, болалигимда дадам билан Эскиликка борганимизда бу инсоннинг уйида алоҳида меҳмон бўлар ва қайтаётганимизда аммам қўлимизга бир нарсалар тугилган тугунчак тутқазарди. Низом почча бағри кенг, валломат инсон эди. Биз борсак, олдимизга бор нарсани тўкиб солар, торгина икки хонадан иборат уйида бир неча кунлаб қолиб кетар эдик. Онамнинг Украинадан келиб, онаси билан тўғри Эскиликка боргани ва у ерда уларни Низом почча қандай кутиб олгани ҳақидаги қуйидаги ҳикояси хонадонимизда жуда кўп эсланар эди.

Тушунарли бўлиши учун узоқроқдан бошлайман. Онамнинг акаси Шарифжон тоғам ота-онаси билан бирга Украинага қулоқ қилиниб, у ерда мактабнинг еттинчи синфини битиргач, юқори синфларда ўқиш учун Ўзбекистонга қайтишга рухсат олган. Давлат, қулоқлар болаларини ўз мафкурасига мос қилиб тарбиялаш мақсадида Ўзбекистондан ўқитувчилар юбориб, етти йиллик мактабда таълим олишлари учун шароит яратиб берган экан. Тоғам мактабни битиргач, Андижонга юборилиб у ерда ўрта мактабни ҳамда Ўқитувчилар тайёрлаш институтина битирган ва қишлоқ мактабида ўқитувчилик қила бошлаган. Уруш бошлангач эса бир мунча муддатдан сўнг армияга чақирилган. Фронтда тоғам разведкачи бўлиб хизмат қилган. У кишининг таъбири билан айтганда, разведкага тушишига фронтга Андижондан чақирилганлиги, шу сабаб пешонасига “қулоқ фарзанди” деган тамғанинг босилмай қолгани имкон берган экан. Зеро, разведкага асосан “пролетарлар” фарзандлари олинар экан. Рус тилини яхши билган, ўзи кучга тўлган, маълумотли разведкачи хизмат топшириқларини аъло даражада бажариб борган. Ҳатто бир разведкага чиққанларида ўта керакли “тил” ушлаб келишган ва бу учун тўртовлон разведкачи ҳам қўмондонлик томонидан “Совет иттифоқи қаҳрамони” унвонига тавсия қилинган.

Шунда тоғам “менга қаҳрамонлик ўрнига қариндошларимни қулоқликдан озод этинглар”, деб ариза берган. Буни қарангки, қўмондонлик тоғам аризасини эътиборга олган ва уч разведкачига “қаҳрамонлик”, тоғамга эса “Жанговар қизил юлдуз” ордени берилган. Қўшимчасига тоғам берган рўйхат асосида қариндошлари, шу жумладан, онам ҳам оккупациядан чиқишлари биланоқ қулоқликдан озод қилиниб ўз юртига жўнатилган. Улар жангчининг оиласи сифатида йўл паёклари билан таъминланган ва темир йўл ходимларининг алоҳида эътиборида бўлганлар. Бу пайт дадам оккупациядан чиқибоқ фронтга олинган ва Харьковдаги ҳарбий вагон ремонт қилиш заводига ишга қўйилган.

Салкам ўн беш йилдан сўнг Андижон вокзалига келиб тушган “қулоқлар” бутунлай янги оламга келиб қолгандай бўлганлар. Шу ерда тарқалишлари лозим эди. Кичик холам Халимахон уч ўғли билан отасиникида тўхтайдиган бўлган. Халимахон асли хонадонга келин бўлиб, катта тоғам Абдулхайнинг хотини, бизга эса момо бўлган. Аммо у аёлнинг хонадонга ўта киришимлилиги, меҳрибонлиги учун биз хола ўрнида кўрар эдик. Катта бувим, бу гал онамнинг онаси Тошманохон, қизи Сурмахон, унинг ўғли Салимжон ва кенжа қизи Озодахон билан Андижоннинг Жалабек маҳалласидаги ўзларига тегишли бўлган уй-жойларга қўниши лозим эди. Аммо онамиз “мен турмушга чиққан қизман, нима бўлса ҳам қайинотам жойларига бораман, ўша ерда бир кунимизни кўрармиз”, деб туриб олган. Бувимиз иложсиз:

– Сенинг уларга келин бўлганинг, улар фарзандидан ўғил кўрганингни эскиликлилар билмайди. Қолаверса, қайнона-қайнотанг вафот этган, эринг армияда. Украинада бирга бўлганларнинг бирортаси ҳали қайтмаган. Шунинг учун эскиликлиларга сени ўзим таништирмасам, сен ёш аёл учун бу иш жуда оғир, – деб бирга йўлга тушганлар.

Эскилик маҳалласи Андижон вокзалидан узоқ эмас, темир йўл бўйлаб шимолга юрилганда бир-бир ярим километрча бор. Етиб келиб, дадам таърифлаган Муҳаммад Имин ҳовлисини осонгина топганлар. Аммо ҳовли колхоз идораси ва омборхонаси қилиб қўйилган экан. Ичкаридан чиққан амалдор уларнинг мурожаатига:

– Қулоқнинг болаларига бу ерда жой йўқ, – деб жавоб берган.

Улар учун бу ўта кутилмаган ва нотабиий ҳолат эди. Чунки уларни украинлар анчайин тантанавор кузатган, қолаверса қулоқликнинг чегараланган муҳитида онамиз ўзбеклараро бундай қўпол муносабатни асло учратмаган эди. Шу сабаб ҳовли эшигини бутунлай бошқа кайфиятда тақиллатган онамиз довдираб қолган, ўзини йўқотиб қўйган. Шу пайт булар келганидан хабар топган, ўша пайтда колхоз омборчиси бўлган Низом почча меҳмонларни етаклаб, ўз ҳовлисига олиб кетган ҳамда югуриб чиқиб новвойхонадан бир сават тўлдириб, иссиқ нон киритиб юборган. Онам раҳматлик учун бу жуда катта совға эди. Ахир у катта бўлгунча асосан печкада пишган нон еб юрган, қолаверса, узоқ йўл азобидан ўтган, оч-наҳор бўлган. Тандирда ёпилган нонни асосан хотиралардан эшитган, интиқ бўлиб қайнотаси ҳовлисига қадам босмоқчи бўлиб келганида, у ердан жой берилмаган аёл учун Низом поччанинг бу туҳфасининг баҳоси жуда улуғ эди.

Низом почча то вафот этгунча, дадам билан бир ака-укадек яқин бўлиб ўтди. Хадича аммам дадамга опалик, бизга эса бувилик вазифасини бирдай адо этди. Эсимда, у кишининг ёшлари бир жойга бориб қолган, астмалари бор, нафаслари қисар эди. Тошкентда Республика Президенти девонида масъул вазифада ишлаётган чоғим вилоятдан чақирилган ходим сифатида янги қурилган уйнинг еттинчи қаватидан менга жой берилди. Уйга ҳали тўла-тўкис кўчиб ҳам ўтмаганмиз. Бир кун эшик тақиллаб қолди. Уй янги қурилган бўлиб, ҳали лифт ҳам ишга туширилмаган эди. “Оббо, эрталаб еттинчи қаватга ким пиёда кўтарила олди экан”, деб эшикни очсам, Хадича аммам қизлари билан турибди. Уйга кириб, дуо-фотиҳадан кейин:

– Аммажон, мен сизни бориб кўришим керак эди, сиз касал одам шунча баландга кўтарилибсиз, – дедим.

– Жияним уй олибди, ўз кўзим билан кўрмасам, бир ҳурсанд бўлмасам, кўнглим ўрнига тушмайди, деб кела бердим, – дейди. Яна нима дейди денг? – уйда остона олдига боргунча ўпкам оғзимга тиқилиб кетарди. Уйингизнинг еттинчи қаватига чиққунча, фақат бир марта тўхтаб дам олдим. Сизни зиёрат қилай десам, Оллоҳ ўзи куч ато этди.

Низом почча ва Хадича аммамнинг қизлари Муборакхон ва Ҳамрохонлар ҳам қариндош-уруғларга меҳр бобида ота-оналаридан қолишмади. Афсус, Муборак опам эрта дардманд бўлиб қолиб, оламдан ўтиб кетди. Қизлари Раъно ва Муҳайё оналарининг удумларини давом эттирмоқда. Аммо Ҳамро опамга қариндош-уруғчиликни жойига қўйиш борасида гап йўқ, бу кишини кўрсам, Хадича аммамни кўргандек, унинг овозларини эшитгандек бўламан. Бу опам турмуш ўртоғи Назиржон ака билан бирга Нигорахон, Алижон, Аҳмаджон ва Нодирбек исмли тўрт фарзандни тарбиялаб, сафга қўшдилар.

Бобом Исмоилжоннинг кенжа фарзанди Муҳаммад Имин ҳақидаги қиссани дадамнинг она авлоди ҳақидаги ҳикоядан сўнг баён этаман.

КЎТАРМА ВА КЎТАРМАЛИКЛАР

Дадамнинг она авлоди ўзига тўқ дехқонлардан бўлган. Ушбу битикларни ёзиш жараёнида Эркинжон укамнинг хонадонида жамланган фотосуратларни кўрикдан ўтказаётиб, дадамнинг 1992 йил 6 май куни ўз қўли билан бир варақда ёзилган она уруғи ҳақидаги эсдаликларини топиб олдим. Унда келтирилишича, дадамизнинг волидалари Бибиҳожар ҳозирги Хўжаобод туманидаги Кўтарма қишлоғилик Содиқҳожи ва Холчабибининг тўртинчи фарзанди бўлган экан. Бобом Содиқҳожи маймун йилида туғилган бўлиб, 1920 йили, Отикахон аммам олти ойлигида вафот этган экан. Холчабиби бувимиз 1946 йили 104 ёшида қазо қилган. Оилада беш қиз ва икки ўғил бўлган:

1. Мулла Аҳмадали.

2. Тўхтахон (1870–1970).

3. Мулла Нуритдин (1892–1953).

4. Бибиҳожар (Ҳажалхон) (1895, қўй йили – 1945 йил 13 апрель).

5. Хайринисо.

6. Биравохон (Биби Робия).

7. Ҳожихон (1897–1933).

Содиқ ҳожи деҳқончилик билан бирга уйда атлас ва бўз тўқир экан. Бу ишга фарзандлари ҳам жалб этилган. Оила қишлоқда “ўқимишлилар” тоифасига кирган.

Катта фарзанд Мулла Аҳмадали ҳақида дадам ўз ёзувида ҳеч қандай маълумот бермаган, у киши ҳақида бизнинг қидиришларимиз ҳам натижасиз бўлди.

Катта бувимиз опа-сингиллари орасида эса хонадонимизга энг яқини иккинчи фарзанд бўлган Тўхтахон энамиз эди. “Эна” сўзи қадимий туркий тилда онаси ёки отасининг онаси маъносини англатади. Шу сабаб фарзандсиз бўлган бу аёлни аввал аммам Отикахон, сўнг эса онам ўз фарзандларига “Эна” дедирган. Шундан бўлса керак, энам бизларни ўз набираларидек кўрар, авайлаб-асрарди. Энамнинг ўзи айтган ҳикоялардан маълумки, турмушга чиқиб, икки фарзанд кўрган, аммо улар нобуд бўлган, кейинчалик фарзанд кўришмаган, шу сабаб кейинги ҳаётини ёлғизликда ўтказган.

Ҳали-ҳали эсимда, 7 ёшга кириб, мактабга боргунча дадам мени ва баъзида акамни ҳам энам олдига қўйиб келарди. Бу биз учун мазза эди. Уйдаги юмушлар йўқ, емоқ-ичмоқ жойида, чунки энам бизга овқатнинг гулини олиб қўярди. Эсимда, ёз пайтлари болалар билан бирга сойда чўмилишдан тинмасдик. Шунда энам уч-тўрт дона уйғурча таом пўшкал пишириб чиқиб, сой бўйида уни еб олишимни кутиб, чўнқайиб ўтирганлари ҳали кўз олдимдан кетмайди.

Юқорида айтиб ўтган Нуритдинбек тоғамизнинг Холбу исмли аёллари бўлиб, у киши эри Қашқарга, кейинроқ эса Саудия Арабистонига кетиб қолгач, бир фарзанд билан ёлғиз ўтган. Уларнинг ҳовлиси энамникига яқин эди. Бу ҳовлида бир туп нашвати бўлиб, бундай мева атроф ҳовлиларда йўқ эди. Шу нашвати пишганда, энам мени икки-уч бора олиб чиқиб едирар ва бу меванинг фойдаси ҳақида кўп сўзлаб берарди. Катта бўлгач, “Бобирнома”дан “Андижоннинг ношпотасидан яхшироқ ношпоти бўлмас” жумласини ўқиб, бу мевани эсладим, ҳамда у ҳақда кўп адабиётлардан маълумотлар тўпладим. Ҳатто Бобур ҳам таърифини келтирган бу меванинг инсон организми учун жуда фойдалигини, шу сабаб бўлса керак, энам йилда бир бор у билан мени албатта сийлаганининг мазмунини тушундим.

Тўхтахон энам ташкилотчи, атроф маҳаллалар аёлларига етакчи эди. Ўқлоғни миниб туриб, товуқ ёки қўйларни сўяверарди (негадир аёллар жонлиғ сўйишга мажбур бўлиб қолса, шу одатни қилар эдилар). Юраги бутун, қўрқмас эди. Биз, мен Кўтармадалигимда бирга ухлар эдик. Бир кун саҳар энамнинг овозидан уйғониб кетдим. Ўтириб олган, бировни “ҳа жувонмарг кеткир, яна кирволдингми? Мен бошқа кирмагин демодимми?” – деяптилар. Қарасам, ўриндиқ четида бир каттагина илон кулча бўлиб, ўралиб ётибди. Энам илонни думидан кўтариб, ташқарига ташлаб келди. Кейин уйқуда давом этдик. “Эна, илон нега кирибди?” – десам, “сув илон, исингани кирибдида”, – дейди. Бўлам Махпиратхоннинг эслашича, Энам 32 ёшида Андижонда зилзила бўлган экан.

Энам умрининг сўнгги йиллари аммамнинг иккинчи фарзанди Мўйдин акам билан яшади. Аммам, Мўйдин акам, хотини Махпиратхон, Умри холам, қўйингчи бутун маҳалла аҳли энамни қариган чоғи ёлғизлатиб қўймади. Оқ ювиб, оқ тарашди. Энам бизникига, Хокандаги ҳовлимизга келиб, узоқ вақт туриб кетарди. Энамнинг биз учун энг қимматли сифати шу эдики, у зот аммам, дадам, онам ҳамда уларнинг фарзандларига Украинада қолиб кетган Бибиҳожар бувимиздан ололмаган меҳрни берди. Жуда ёш турмуш қурган ота-онамга турмуш сабоқларини, қулоқлик муҳитидан қайтган ёшларга озод ҳаёт қоидаларини ўргатди. Бундай меҳрибон зотнинг борлиги биз учун ҳаётнинг мураккаб сўқмоқларидан ўтишни осонлаштирди. Шу сабаб ҳам қўлимиз дуога очилганда, албатта у кишини эслаймиз, имкон бўлди дегунча қабрини зиёрат қиламиз.

Учинчи фарзанд Нуритдин Холбиби исмли аёлга уйланган, Қумрихон исмли қизлари бўлган. Ўттизинчи йиллардаги қулоқлаштириш билан боғлиқ тўс-тўполонлардан безиб, 1931 йил Қашқарга ўтиб кетган. Бола-чақаси Андижонда қолган. У кишидан хат-хабар келиб турган. Охирги мактуб 1954 йил Маккадан келган. Бу мактубда унинг шу шаҳарда вафот этганлиги маълум қилинган. Дадам икки бор Ҳаж қилиб, Макка ва Мадинадан у кишининг изини кўп қидирди. Аммо у жойдаги ёши улуғ Бухорийларнинг (Ўзбекистондан бориб қолганлар) бирортаси тоғаси ҳақида маълумот бера олмаган. Энам менга бу укалари ҳақида кўп сўзлаб берар, “Нуритдин, қайларда қолдинг?”, – деб узоқ-узоқ хазин овозда йиғлар эди. Фарзандсиз ўтган энам укасини кўп яхши кўрган экан, то қазоси еткунча ҳам унинг номини оғиздан қўймади. Ўлимидан олдин Отика аммамнинг ўғли Муйдин акамга “ўғил кўрсанг “Нуритдин” қўйгин”, деб тайинлаган экан, шундоқ бўлди ҳам. Ҳозирда Нуритдин бола-чақали, иқтисодчи мутахассис, энам яшаган ҳовлини очиб, унинг чироғини ёқиб яшаяпти.

Тўртинчи фарзанд биз учун жуда мўътабар, онам ҳикояларида жуда улуғланган зот, катта бувимиз Бибиҳожар ҳақида бобом Иминжонга қўшиб, алоҳида тўхталаман.

Бешинчи фарзанд Хайринисо ҳақида ҳам маълумотлар жуда кам. Билганимиз у кишининг турмуш ўртоғи Исмонжон исмли йигит бўлиб, улар бефарзанд бўлган.

Олтинчи фарзанд Биравахон (асли Биби Робия бўлса керак/) бўлиб, у Умаржон исмли йигитга узатилган, эри урушда ҳалок бўлган. Биби Робия ҳақида бир хотира топа олдим. У 1953 йили Сталин ўлганида “ҳа жувонмарг, сенга ҳам ўлим бор эканку, шунгача дадам хонадонини обгор қилдинг”, деган экан. Бу сўзлар худди учар қушдек тезда атрофга тарқаб кетган, аммо негадир Биби Робияни жавобгарликка тортадиган, уни таъқиб этадиган кимса бўлмаган. Менимча, Сталин ўлимидан кейин у яратган репрессив ташкилотлар бирдан иккиланишга тушган, улар ўзини ўнглаб олгунча эса қаҳрамонимиз сўзлари уларнинг ёдидан кўтарилган бўлса керак. Уларнинг икки фарзанди бўлиб, каттаси Норҳожидин, Ҳамрохон исмли қизга уйланган, аммо фарзанд қолмаган. Иккинчи фарзанди Ғуломиддин эса уйланмай, фронтга кетган ва жангда ҳалок бўлган.

Еттинчи фарзанд, Ҳожихон ўттизинчи йилларда ўлиб кетган. Ундан Мўминжон ва Умрихон исмли фарзандлар қолган. Мўмин Жўраев ўқимишли бўлиб, Қори Ниёзий сафдошларидан бири экан. Умри холанинг қизи Махпиратхоннинг айтишича, фронтга кетаётиб, синглисига катта китобга ўхшаган қоғозлар тўпламини қолдирган. Кейинчалик акаси фронтда ҳалок бўлгач, Умрихон бу қоғоз тўпламини узоқ хотира сифатида сақлаган, охир-оқибат эса унинг варақларидан ўчоққа тутантириқ сифатида ишлата бошлаган. Умрихоннинг иккинчи фарзанди, ёшлигидан зукко бўлган Махпиратхон саводи чиқибоқ, уйда бор нарсаларни ўқий бошлаган. Ундан тоғасининг қоғозлари ҳам четда қолмаган. У “Қоғозларнинг биринчи бетидаги ёзувдан “тенгламалар” сўзи миямга михланиб қолган”, дейди. Шундан қоғозлар тўплами Мўминжон ёзган бирор монография ёки диссертациянинг қўлёзмаси деб хулоса қилишга тўла асос бор. Мана шу уруш сабил бўлмаганида, Ўзбек фани осмонида Мўмин ака тимсолида яна бир Саримсоқовдек, Сирожиддиновдек ёки Рахматуллиндек ёрқин юлдуз порлаши мумкин эди. Мўминжондан охирги бор 1942 йил хат келиб, у самолётда жанг қилиш сабоғини олгани ва эртасига жангга киражагини ёзган.

Унинг синглиси Умрихонни биз “хола” деяр эдик. Чунки у биз тез-тез борадиган энам хонадони рўпарасида турар ва бизга кўп меҳрибонлик кўрсатар эди. Эрлари, Ҳожибой тоға ҳам бағри очиқ, кўп валломат одам эди. Мен шуларнинг ҳовлисида, Ҳожибой тоға томонидан дадам Тўраободдан Кўтармага кўчиб келганда ажратиб берилган мўъжазгина уйчада туғилганман. Қизиғи шундаки, Ҳожибой тоға ва Умри хола ҳовлисида биринчи ўғил бўлиб, мен туғилган эканман. Шундан кейин тўрт қиздан сўнг, улар хонадонида ҳам ўғил туғилган, исмини Рахимберди деб аташган, ҳозирда у бола-чақали, нафақада. Ҳожибой тоға ўтгандан сўнг, Умри хола мен туғилган уйни “Тоҳиржон туғилган”, – деб узоқ вақт сақлади, эскиргандан сўнг эса бузиб, ўрнига худди шунингдек уйча қурдирди ва унинг битишига бизни меҳмонга таклиф қилди. Умри холамиз 2007 йили вафот этди, илоҳо жойлари жаннатда бўлсин. Фарзандлари: Муҳаббатхон, Махпиратхон, Одинахон, Ҳимоятхон, Раҳимберди ва Ҳидоятхон.

КЎТАРМА ДИЛБАР МАСКАН

Ҳар кимсадан “сен учун энг қадрдон жой, энг гўзал маскан қаер?” – деб сўрсалар, албатта “Киндик қоним тўкилган жой”, деб айтади. Мен Кўтармада туғилганман, шунинг учун мен ҳам ўша жавобни қайтараман. Кўтарма мен учун энг гўзал, энг дилбар маскан.

Андижондан Ўш томон юрилиб, Хўжаобод – Жалолқудук – Андижон уч кўча айрилишига бир километр чамаси етмасдан чапда адирликлар, ўнгда далалар ва Шаҳрихонсой билан чегараланувчи қишлоқ бор. Шу қишлоқ Кўтарма қишлоғидир.

Кўтарма номининг пайдо бўлиши, Шаҳрихонсойнинг Хўжаобод шаҳрига яқин жойидан сув олиб, қишлоқдан шимолроқда ястаниб ётган адирлик ён бағри орқали Андижон шаҳрининг жанубида жойлашган Хоқон қишлоғи ерларини суғориш мақсадида қазилган канал билан боғлиқ. Канални Шаҳрисойдан адирнинг ён бағрига ўтказиш учун сув сатҳини шу жойга келганда, тупроқ тўкиб, анча кўтариш лозим бўлган. Шу сабаб, бу жойлар “Кўтарма” деб номланиб қолган экан

Биз болалар учун катта йўлнинг у томонидаги адирликлар ҳам гўёки қишлоғимизнинг бир бўлагидек эди. Чунки биз у ерларда баҳор чоғлари қизғалдоқ сайлига чиқар, хонадондаги сигир, қўйларни боқар эдик. Андижондан келган меҳмонларни сайрга олиб чиқардик. Энг асосийси, бу адирликлар қишлоқ аҳли учун ризқ макони, яъни буғдой етиштириладиган майдон эди. Бу ишда биз болалар катталарнинг яқин ёрдамчиси бўлардик. Бунинг мазмуни биз эшак етаклардик, катталар орқадан омоч тортарди. Буғдой йилда икки маҳал, кузда ва баҳорда экилар эди. Кузги буғдой ҳосилдор, қор ва ёмғир суви билан кўп таъминланган бўларди. Аммо буғдойзорда бегона ўтлар кўп унарди. Баҳорги буғдойда эса бегона ўт деярли бўлмас, чунки ер ҳайдалганда илдизи қирқиларди. Шу сабабли у кўпроқ экиларди.

Эсимда, катта бўлам Адаҳам акам мени саҳар уйғотар, эшакка омоч, егулик, сув ортиб, мени ҳам унга миндириб, йўлга тушардик. Аввалига Адаҳам акам уруғни қўлда сочиб чиқар, сўнг бу ер омоч билан ҳайдалар эди. Иш кунининг якунида ўзимизга эртасига яна экин экиш учун ер танлардик ва бошқа биров эгаллаб олмаслиги учун атрофини омоч юргизиб, “сол” солардик. Бу ернинг эгалланганлигига белги эди.

Болалик хотиралари кучли бўлади. Мана шундай буғдой экишларни катта бўлгач, кўпчилик ўртасида бир эслашга тўғри келди. 1992 йил март ойида Санкт-Петербургда иқтисод фанлари доктори илмий даражасини олдим ва тезда “профессор” унвонига ҳам сазовор бўлдим. Шу муносабат билан республикадаги кўзга кўринган иқтисодий журналлардан бирининг бош муҳаррири Исмат Хушев (кейинчалик нима сабабдандир, Канадага кўчиб кетганлигини билдим) менга журнал учун мустақилликнинг биринчи докторларидан бири сифатида мақола беришни сўради. Журналда мақола билан бирга сўнгги муқовада катта қилиб расмим ҳам чоп этилди. Расм тагида қисқача ҳаёт йўлим ёзилиб, менинг Кўтарма қишлоғида туғилганлигим алоҳида таъкидлаб ўтилганди. Журналнинг бу сони кўтармаликлар қўлига тушган, у қўлдан-қўлга ўтган. Бир кун қишлоқдаги ўрта мактаб директори телефон қилиб, юқори синф ўқувчилари билан учрашувга таклиф қилди. Тез кунда ташкил этилган бу учрашув жуда жонли ўтди.

Мустақилликнинг дастлабки йиллари, халқимиз ўзлигини англай бошлаган, бундай учрашувларда муҳокама қилиниши мумкин бўлган масалалар, айниқса иқтисодий муаммолар бисёр. Бир томондан кўп маҳсулотларнинг етишмовчилиги, иккинчи томондан “сўз эркинлиги”, “демократия”нинг қарор топа бошлаётганлиги бундай учрашувларнинг жонли, баъзида ўринсиз мунозараларга айланишига сабаб бўлар эди. Зеро, кўплаб биринчи даражадаги маҳсулотлар етишмовчилигини собиқ Иттифоқ давридаги ҳудудлараро меҳнат тақсимотининг бузилиши, ўзаро товар айирбошловларнинг издан чиққанлиги билан изоҳлаш ҳар сафар ҳам етарли натижа бера олмас эди.

Шундай қизғин мунозара пайти бир ўқувчи, “Тоҳир Каримович, нега ун етарли эмас? Одамлар тўйларга, маъракаларга жуда кам миқдорда ун олмоқда, натижада урф-одатларимиз кўлами бузилмоқда”, – деб савол берди. Шундан салгина бурун бир саволга жавоб бера туриб, ойнадан ёшликда буғдой эккан ва эшак етаклаган адирларга кўзим тушган эди. Ҳаммани ойнак олдига тўпладим ва сўрадим:

– Қани айтингларчи, шу адирларда ким буғдой эккан, ким омоч тортиб, эшак етаклаган? Ҳеч кимдан садо чиқмади.

– Мен болалик чоғим шу ишда акамга катта ёрдам берганман. Очиғи, ўша давр биз одамларнинг магазиндан ун сотиб олганини билмас эдик. Қишлоқ аҳли ўзига керак бўлган буғдойни асосан шу адирларда етиштирар эди. Қаранг, адирда бирор парча буғдойзор кўринмайди, ер бекор ётибди. Биз эса ун йўқ деб ҳасрат қиламиз. Ҳолбуки, бу адирларда буғдойнинг “қайроқи” номли нави етиштириларди. Ўша пайтларда бу буғдойдан тайёрланган нон бор бўлса, бошқа жойлардан, айниқса, шимол ўлкалардан келган оппоқ ундан пиширилган нонлар ейилмай, дастурхонда қолиб кетарди.

Ўша кунги суҳбатимиз шу мавзу атрофида қишлоқнинг ишлатилмай қолган имкониятлари ҳақида анча вақт давом этди. Бу имкониятлар эса қишлоқ аҳлини озиқ-овқат маҳсулотлари билан таъмилаш учун етарли эди. Буғдойдан ун, чорвага кепак ва сомон олинар, чорвадан гўшт, сут, сариёғ, мой чиқар, пастдаги сой бўйлари шоликорлик бўлиб гуруч, таморқалардан турмуш учун зарур барча мева-чева, сабзавотлар олинарди.

Ҳозир бу имкониятларнинг кўпи йўқ, адирнинг катта қисми боғ-роғларга айлантирилган, сув чиқмайдиган қисми қаровсиз ташлаб қўйилган. Сой бўйидаги шоликорликнинг катта қисмини сув ювиб кетган. Яхшиям ХХ асрнинг 70-йиллари Андижон вилояти раҳбари Бектош Рахимов ташаббуси билан сой бўйига тош-тупроқ ташланиб, қирғоқ текисланди ва емирилишларга барҳам берилди.

Ёдимда, бир пайтлар баҳор чоғи сойдан жуда катта сув келар, одамларнинг қирғоқ емирилишига қарши ташлайдиган “селпоялар”ига бўйсунмай, шолипояларни ювиб кетарди. Айниқса, бир жойда сув қирғоққа келиб урилиб, уни емирар ва жуда катта ер бўлаги гумбиллаб сувга қулар эди. Бундай ҳол тунда бўлганда биз, болалар учун, айниқса ваҳимали эди. Катталар бизни у ерга йўлатмасди, чунки сувнинг айланма ҳаракатига тушиб қолган кимса у ердан соғ чиқмасди. Бу жойни қишлоқликлар “гум” деб атар эди. Ҳозирда унинг ўрнида бўлаваччам Асронбек балиқчилик фермаси ва дам олиш жойи ташкил қилган.

“Қайроқи” буғдой ҳақида тўхталиб ўтмоқчиман. Бу буғдой нони нимқора рангда бўлса-да, жуда маззали бўлар, есанг қаймоқ таъмини берар, жуда тўйимли бўлиб, айниқса тандирдан янги чиққан иссиқ нонни сувда оқизиб еб, биз болалар олам жаҳон роҳат олар эдик. Ҳозирги кўпиксимон нонлардай, бир-икки чайнасанг томоқдан ўтиб кетадиган эмас, у нонни оғизни тўлдириб, узоқ чайнаш лозим бўларди. Бунда ҳикмат кўп экан. Чайнаш билан ноннинг лаззатидан баҳраманд бўлинар, чайнаш давомида таом ҳазм учун ўттиз-қирқ фоиз тайёр бўлар, ошқозонга юк камаяр экан.

Афсус, ота-боболаримиз яратган авлоддан-авлодга ўтиб келаётган шундай буғдой нави ҳозирги кунда учрамай қолди. Умуман, буғдойчиликда, бошқа соҳаларда ҳам, боболардан қолаётган маҳаллий навлар уруғчилигига эътибор сусайиб кетганлиги сабабли уларнинг кўпчилиги йўқотилди. Бунга айрим давлатларнинг уруғчиликка нисбатан мутлақ ҳукмронлигини ўрнатишга бўлган ҳаракатлари ҳам сабаб бўлди. Масалан, ҳозирги кунда Голландия ва бошқа давлатларнинг карам, картошка, помидор, бодринг каби маҳсулотлар уруғларидан бошқа уруғлар бизда экилмай қўйди. Ғаллачиликда ҳам асосан четдан келтирилган уруғлар ҳукмронлиги ўрнатилди. Бу қоторда маҳаллий навлар асосан кўринмайди.

Ёшлигим сабзавотчилик хўжалиги ҳудудида ўтган. У Андижон шахри учун сабзавотчилик ва боғдорчилик махсулотлари етказиб берар, асосий майдонларига эса шахардаги консерва заводида томат пастаси ишлаб чиқариш учун помидор экиларди. Ёдимда, жамоа хўжалигининг хар бир бригадасида қиш ойлариданоқ махсус парникларда помидор кўчатлари етиштиришга киришилар, баҳорда кўчатлар далага олиб чиқиб экилгач эса бўшаган парникка икки-уч қатор қилиб ўша кўчатдан келгуси йилга уруғлик олиш учун экиларди. Парник тупроғи жуда унумдор бўлгани сабаб ҳосил мўл бўларди. Аммо, бу ҳосилнинг ҳаммаси ҳам уруғликка олинмасди. Бу мақсадга фақат қуйидаги биринчи икки – уч ҳосил ярар, улар кузгача бандида сақланар, тўқ қора-қизил рангга кирар, шундан сўнгина улардан уруғ олинарди. Шундай уруғдан етиштирилган кўчат ноябрь ойигача ҳосил берар, ҳосили эса мазали, серсув, териси арчиладиган даражада юмшоқ ва нафис бўларди. Ҳосил ёз бўйи терилар, об-ҳаво совиб охирги ҳосиллар қизаришига умид қолмагач, улар териб олиниб тузлаш учун юборилар, шундан кейин ҳам қолган ҳосилни чорва подалари қўйиб едирилар эди. Энг қизиғи, бундан кейин помидор поясини йиғиштиришга киришиларди. Чунки у ғўзапоядек қаттиқ бўлиб, қуритилгач бемалол ўчоқда ёки тандирда ёқишга ва таом тайёрлашга ярарди. Зеро, ўша йиллар бундай ёқилғи турлари қишлоқ ахолисининг ёқилғи балансида муҳим ўрин тутарди. Аммо, шу кунда чет эл уруғидан олинган кўчатлар июль ойидаёқ қуриб қолмоқда, бизнинг иқлим ва тупроққа ҳеч мослаша олмаяпти, чунки уруғ ҳар йили янгитдан келтирилмоқда. Ҳосили эса мазасиз, сувсиз ва қаттиқдир. Бундай ҳолни Ўзбекистонда шу кунда етиштирилаётган аксарият сабзавот ва картошка маҳсулотларида кузатиш мумкин.

Кўтармада “қайроқи” буғдой уруғининг бутунлай йўқотилишига ҳам бизга чет эл буғдой уруғларининг ҳамда тайёр ун маҳсулотларининг интервенцияси сабаб бўлди, деб айтиш мумкин. Кўтарма қайроқисининг афзал томони шунда эдики, бу нав бир жойда, бир тупроқда бир неча юз йиллардан бери экилиб келинган бўлиб бу муддат навнинг ўтроқ бўлишига, ўша тупроққа, иқлимга тўла равишда мослашишига имкон берган. Бу эса ҳар қандай навнинг юқори сифатга эришишининг асосий шартларидан биридир.

Кўтарма қайроқисининг охирги уруғи йўқ қилиниши бир кулгили ҳолатда ўз ифодасини топган. Эшитишимга қараганда, уруғчиликнинг фарқига борадиган ва “қайроқи” ноннинг қадрига етадиган бир кўтармалик узоқ вақт шу навни экиб келган. Ҳатто адир буғдойига эҳтиёж бўлмаган пайтлар ҳам беш-ўн қоп уруғ сақлаган ва уни уч-тўрт йилда бир экиб, уруғни янгилаб турган. Иттифоқо, шу одам ўғли уйланадиган бўлган ва тўйдан олдин сиҳатгоҳда дам олишни ният қилган. Сафарга кетаётиб, хотинига тўйга тайёргарлик учун бир даста пул берган, ҳатто қайси мақсадга қанчадан сарф қилишни ҳам аниқлаб қўйган. Аёл эса барибир аёлда, бу аёлимиз ҳам харажатда латта-путтага зўр бериб, тўй жўнатиш учун пули етмай қолган. Нима қилади, омборда ўн қоп буғдой борку. Тўй аравасига ўша буғдой юкланган. Қиз томон ҳам тўй келиши биланоқ қопларни тегирмонга юборган. Эрталабгача ун ҳам тайёр.

Ўғил уйлаётган бир-икки кун ичида санаторийдан қайтгани заҳоти хотини қилинган ишлар ҳақида ҳисобот берган. Буғдой хақидаги гапдан кейин бўлган жанжал, бўлган жанжал. Энамнинг сўзлаб беришича, у киши ва бошқа юрт катталари ўртага тушиб тўйни тўхташдан, эр-хотинни эса никоҳи бузилишидан сақлаб қолганлар.

Ҳозир ҳам баъзида бизникига бўтақоралик қайин отам хонадонидан ҳамда Қорадарё бўйидаги Орол қишлоғида яшовчи қадрдонимиз Шукуржон акадан адирда етиштирилган буғдой унидан қилинган нон келиб қолади. Бу ноннинг таъми ёшлигимда еган Кўтарма қайроқиси нони таъмига яқин бўлса-да, аммо унга ета олмайди.

Қадимдан ҳар қишлоқнинг, ҳар тупроқнинг ўз уруғи шаклланган ва шу жойнинг ўзига хос нави етишиб чиққан. Бу нав ўша уруғнинг бир тупроқда бир неча юз йиллар экилиши натижасида, яъни узоқ муддатли районлаштириш оқибатида шаклланган, уруғ ўша жойнинг тупроғига, об-ҳавосига бутунлай мослашган. Кўтарма қайроқисининг ўзига хос мазаси, тўйимлилиги ҳам шундан бўлса керак. Аммо афсус, бу маҳаллий нав кейинги авлодлар учун бутунлай йўқотилди.

Кўтарма мен учун яна бир таоми билан қадрлидир. Уни эсласам, ҳозир ҳам оғзимдан сув келади, бу пошкалдир. Бу асли уйғур таоми, аммо бир қишлоқнинг пошкали иккинчи жойнинг пошкалидан фарқ қилади. Кўтарманинг пошкали эса умуман бетакрор. Интернетдан қидирсам, бу таомга кенг ўрин берилган экан, уни хитой, уйғур, дунгон ва бошқа халқлар таомномаларида учратдим. Аммо улардан бирортасининг қўшиладиган масаллиқлари ва тайёрлаш усули бўйича Кўтарма пошкалига ўхшашини топмадим. Бу таомнинг массалиғи ўта оддий: ун, қаймоқ ва пиёздан иборат бўлиб, бошқаларига ўхшаб тухум, маргарин, шакар қўшилмайди.

У ҳақиқий деҳқон таоми бўлиб, соғилган сутни лаганларга қуйиб, қаймоғи юзага чиққач, уни бошқа идишга тўпланади ва бу идиш очиқ жойда сақланади. Олти-етти кун қаймоқ шундай йиғилгач ва офтобда обдон ачигач, у туз ва майда тўғралган оқ пиёз билан обдон аралаштирилади. Сувга қаттиққина хамир қорилиб, ликопчадек кенгликда ёйилади, паст оловда қизиётган қозонга хамирдан бир қават ёпилиб, устига бир қошиқ пиёзли қаймоқ солиб, уни ёйилади ва унинг устига иккинчи қават хамир ёпилади. Таги пишгач, капгир ёрдамида хамир ағдарилади ва юқоридаги иш такрорланади. Бундай ёпиб ағдариш ўн-ўн беш марта такрорлангач, таом ярим соат чамаси димлаб қўйилади, сўнг дастурхонга тортилади. Ачиган қаймоқнинг хамирга ўралиб, олов тобида пиёз аралаш пишгани ўта тотли бўлади.

БОБОМ МУҲАММАД ИМИН ВА БУВИМ БИБИХОЖАР

ХХ асрнинг бошларида ҳозирги Ўзбекистон ҳудудида пахта етиштириш негизида саноатлашган ишлаб чиқариш таркиб топа бошлаган. Бир ёқда пахта дехқончилиги, бир ёқда эса пахтани қайта ишловчи пахта тозалаш ва чигитдан ёғ олувчи заводлар тармоғи шакллана бошлаган. Бу тармоқлар дадил фаолият юритиши учун эса зарур молия, кредит-банк тизимлари пайдо бўлган. Дадамнинг ота томондан бобоси Исмоилжон кредит тизими вакили, она томонидан бобоси Содиқжон эса пахта етиштириб сотувчи тадбиркор бўлган эканлар.

Албатта, у замондаги кредит тизими ҳозиргига нисбатан ўта оддий бўлиб, кредит олувчи одатда баҳорда кредит берувчидан пахта экиб етиштириш учун қарз олар ва пул олганлик ҳақида бир варақ қоғоз берарди. Бу қоғозда одатда икки кўрсаткич: кредит миқдори ва уни қайтариш муддати кўрсатилиб, бу қоғоз “вексаль” деб аталар, қарз берувчини “вексаль олувчи”, иккинчи томон эса “вексаль берувчи” деб айтилар эди.

Эшитган ҳикояларимдан шунга амин бўлганманки, бундай “вексаль” олди-бердиси, айниқса пахта етиштириш учун қулай имкониятлар яратган. Шу сабаб ҳам аср бошида Туркистонда пахтачилик жуда яхши ривожланган. Бизнинг Эскиликдаги Исмоил бобомиз ўғиллари билан бирга вексаль асосида қарз бериш билан машғул бўлган экан. Аммамларнинг эслашича, Исмоилжон бобомнинг уйида бир хона бўлиб, унинг деворлари бўйлаб темир жавонлар думалоқ қилиб ўралган ва бойланган қоғозлар билан тўла бўларкан. Бу хонага болалар киритилмас экан.

Бу касбдан ташқари катта бобомнинг ҳозирги “Бобур” сиҳатгоҳи ўрнидаги дарё ўзанида шоличилик ерлари, боғ-роғлари бўлган. Махбубахон опамнинг эслашича, Отикахон аммам билан Завроқ қишлоғи ёнидаги Меҳмонивалий номли ерлардан машинада ўтаётганларида “шу ерлар дадамларга қарар эди, у киши бизни пахта теримида шу ерларга отига миндириб, бирга олиб чиқарди”, деб айтган экан. Бобомиз ўз ерларида фарзандлари ва хизматкорлар кўмагида деҳқончилик, боғдорчилик ҳамда чорвачилик билан ҳам шуғулланган.

Вексаль орқали қарз олиш усули ўта содда бўлган, ҳозиргидай бунда гаров, бизнес-режа ва бошқа қатор ҳужжатлар талаб этилмаган. Қарз олишнинг жуда кўп шартлари оғзаки келишилиб, “лафз” тушунчаси – ўзаро ишонч, томонлар ўртасида жуда юқори баҳоланган. Бу борадаги кўп йиллик муносабат эса томонлар ўртасидаги ўзаро ишончни янада мустаҳкамлаган, улар ўртасидаги алоқаларни дўстлик даражасига кўтарган.

Хуллас калом, бизнинг катта боболаримиз Исмоилжон ва Содиқбойлар ўртасида ана шундай дўстлик шаклланиб, оилавий борди-келдилар қарор топган экан. Исмоилжон хонадони Андижон шаҳрининг ҳозирги Алишер Навоий кўчасидан Педуниверситетга темир йўл бўйлаб боришда чапда жойлашган Эскилик маҳалласида яшар, Содиқбой хонадони эса ҳозирда Хўжаобод тумани марказига боришда ўнгда келадиган Шаҳрихон сой бўйидаги Кўтарма қишлоғида истиқомат қилган. Қисқаси, аждодларим Иминжон ва Бибиҳожарнинг бир-бирлари билан турмуш қуришлари, оталари ўртасидаги дўстлиги ҳамда уларнинг ўзаро ҳамкорлиги меваси бўлган.

Ёзнинг иссиқ кунларидан бирида, Исмоилжоннинг уйига келган Содиқбой “аёлларингизни бизнинг қишлоққа юборинг, сой бўйида салқинда дам олиб келишади”, деб таклиф қилган. Шаҳарнинг тор шароитида яшовчи аёлларга бу таклиф жуда маъқул бўлган ва эртасигаёқ аравакашликни ўз зиммасига олган Иминжон онаси ва икки акасининг хотинларини аравага ўтказиб, Кўтарма қишлоғига йўлга тушган.

Иминжон етакчилигидаги арава Содиқбой хонадони олдига етиб келгач, ҳали ёш бўлган келинчаклар шарқираб оқаётган сой сувини кўргач, аравадан сакраб тушиб, қийқирганча сой томон югуриб кетишган. Уларни ҳам тушунмоқ керак, шаҳарда ўсган ёшлар бундай гўзал манзара, бундай шарқироқ сувни илк бор кўришлари бўлса керак. Қайнона эса аравада ўлтириб қола берган. Зеро, Қўқон арава ердан анчайин баланд бўлиб, бу ёшдаги аёлга ундан тушиш учун ё биров ёрдамчи ёки нарвонча лозим бўлар эди. Ўғил эса, келин аяларининг болаларча қилмишларидан ҳайрон бўлиб, нима қилишини билмай туриб қолган. Шу дам ҳовлидан пастаккина, аммо меҳнат билан пишиққан бир қиз югуриб чиқиб:

– Вой холажон, келганингларни билмай қолибмиз, бизникига ҳуш келибсиз, – деганча меҳмонни шарт кўтариб, аравадан туширган ва ҳовлига етаклаган.

Шу қиз, исми Бибиҳожар, Содиқбой бобомизнинг беш қизидан иккинчиси бўлиб, шу сафардаёқ она томонидан аравада келган ўғли Иминжонга унаштирилган ва тез кунда Андижоннинг Эскилик маҳалласига келин қилиб, олиб кетилган.

Бобом Иминжоннинг таваллуд йиллари 1890 йилга тўғри келади. Чунки дадам “мени, акамни ва дадамнинг мучал йиллари бир хил – йўлбарс бўлган”, дер эди. Дадам 1926 йил, дадасининг 36 ёшида, яъни мучал йилида дунёга келган экан. Дунёнинг такрорланиши қизиқ, дадамнинг ўн икки фарзанди орасида мен, уч фарзандим орасида катта ўғлим Фарҳоджон, унинг уч фарзанди орасида эса ўғли Каримжон йўлбарс йилида таваллуд топдик. Демак, йўлбарс мучали беш авлодда узлуксиз такрорланди. Бундай такрорланиш давом этармикин, бу фақат Оллоҳга аён.

Бобом уйлангач, отаси уни Эскилик маҳалласидаги йўл бўйига пишган ғиштдан қурилган мўъжазгина бир неча хонали уйга жойлаштирган экан. Кейинчалик, биз кўрган бу бино Эскилик маҳалласи учун каттагина савдо дўкони бўлиб хизмат қиларди. Келин бўлиб тушган жойда қизининг бахтиёр яшаётганидан ҳурсанд Содиқҳожи бобомиз қизи тушган ҳовлининг рўпарасидан катта ер майдони сотиб олиб, уй-жой қурадида, куёви ва қизига ҳадя этади. Бу ҳадя ХХ асрнинг ўнинчи йилларида рўй берган. Бобом ва бувим то ўттиз биринчи йил бошларида қулоқ қилингунча, шу ҳовлида яшаганлар ва шу жойдан большевиклар уларни узоқ Украинага жўнатишган.

Ҳовли бир гектар атрофида бўлиб, бир қисмида гир айланган яшаш учун уйлар, меҳмонхоналар, овқатхоналар бўлган. Иккинчи қисмида омборхоналар, от ва чорва учун зарур бинолар қурилган. Кириш учун бир неча дарвозалар бўлган. Шулардан бири баланд икки табақали роввот 60-йиллар бошида ҳам сақланиб қолган эди. Мен уни Эскиликка борганда кўрар эдим. Яқин қариндошларимнинг бу ҳовлига, айниқса дарвозага бир армон билан қараб қўйишларини кузатганман. Айтишларича, уй эгалари қулоқ қилингач, ҳовлининг биринчи қисмига саккиз хўжалик ва янги тузилган колхоз идораси жойлашган. Иккинчи қисми колхозга омборхона, отхона ва молхона вазифасини ўтаган экан. Кейинчалик 70-йилларда колхоз янги жойга кўчиб, ҳовли, бинолар эскиргани сабаб бузилган ва ер одамларга бўлиб берилган.

Мана шу ҳовли билан боғлиқ айрим хотиралар хонадонимизда кўп эсланади. Шулардан бири, колхознинг сўнгги раиси, шу лавозимда кўп йиллар ишлаган Узоқбой ака билан боғлиқ. Бу инсон дадамга кўп яқин ва меҳрибон эди. У киши бир неча маротаба дадамни Эскиликка чақириб, “шу ерга кўчиб кел, ер ажратиб берай. Ота жойларингга ҳовли-жой қилгин”, деб таклиф қилган экан. Дадам эса:

– Қўйинг Узоқбой ака, ота-онамга насиб қилмаган жойлар, бизга насиб қилармиди, – деб жавоб берган.

Дадамнинг бундай жавобида ҳам жон бор эди. Яқин 80-йилларгача ҳам қулоқ қилинганлар, ҳатто уларнинг фарзандлари ва набираларидан ҳам “қулоқлик” тамғаси олинмаган эди. “Қулоқ боласи”, “қулоқ авлоди” деб қўлини бигиз қиладиган гумроҳлар топиларди. Бир пайтлар “ҳақдор” бўлганларнинг авлодидан айримлари ўзининг “ҳақсизлар” авлоди устидан юқори эканлик-ларини шу йўл билан пасткашларча намойиш этарди. Балки дадам уни яхши биладиган шундай “ҳақдорлар” ичига бориб яшагиси келмагандир.

Укам Азимжоннинг эслашича, дадам бир кун:

– Машинани юргиз, Эскиликка бориб келамиз, Узоқбой ака оғирлашиб қолибди, – деган.

У киши ҳовлисига етганларида Узоқбой аканинг яқинларидан уч-тўрт киши дарвоза олдида турганини кўришган. Дадамнинг:

– Нима гап? – деган саволига,

– Узоқбой ака оғирлашиб қолди, кечадан бери сизни сўраяпти, – деган жавоб олишган.

Ичкари кириб, дуо-фотиҳа қилингач, Узоқбой ака дадамга юзланиб;

– Каримжон, куним битиб қолди шекилли, аммо ер мени олгиси келмаяпти. Сендан қарзим бор, шуни ол, мен хотиржам эгам олдига сафарга кетай, – деб фарзандига юзланиб, – сандиқдагини олиб кел,– деб буюрган.

Ўғли хонадан чиқиб, эркаклар белбоғига тугилган бир чорси пул кўтариб кирганда, отаси имоси билан дадам олдига қўйган. Узоқбой ака дадамга юзланиб:

– Каримжон, отанг ҳовлисининг бир қисмини бузиб, унинг ёғочлари, ғишт-тошларини олиб чиқиб, ўзимга ҳовли қурган эдим. Қолаверса, отанг мулкида шунча йил давру даврон сурдим, авлодимни кўпайтирдим. Ёшим тўқсондан ошди, ўлолмаяпман, ҳадеб тушимга Сўфи акам киради. Шуни олгинда, мендан рози бўлгин, – деган.

Дадам эса:

– Узоқбой ака, пешонамизда бор экан. Украинадан эсон-омон қайтдик. Ҳовли-жойларнинг эгаси бўлган ота-онам эса ўша ёқларда қолиб кетди. Энди уларга ҳеч нарсанинг кераги йўқ. Биз эса ишлаб, маблағ тўплаб, ҳовли-жой қилиб олдик. Бу пулга менинг муҳтожлигим йўқ.

Узоқбой аканинг илтимослари дадамни юмшата олмаган. Охир-оқибат, “нима қилай бу пулларни? Улар сизларга аталган эди, шунинг учун фарзандларимга ҳам буюрмайди”, – деган сўзларига жавобан дадам:

– Узоқбой ака, мен ҳам бир фарзандингиздекман, ота-онамга бу жойлар буюрмади, энди ундан келган пул фарзандларингиз қатори менга ҳам буюрмайди. Шундай экан, келинг, бу пулларни бева-бечораларга, етим-есирларга тарқатайлик, – деганда, пулни жойида қолдириб, дуо қилиб ўрнидан қўзғалган.

Мусаев Хусанохун. Бобомиз ҳовлиси ҳақидаги яна бир ҳикоя Салимжон акам тилидан кўп айтилган. Бу ҳовлига улар кетгандан кейин кўчиб кирганлардан бирининг фарзанди, Мусаев Хусанохун дадамлардан уч-тўрт ёш катта бўлиб, ўқиб маълумотли бўлган. У киши узоқ йиллар Андижон медицина институтида доцент бўлиб ишлаган, иқтисодчи олим эди. Дадам фронтдан қайтиб келгач, икковлари яхши муносабатда бўлганлар.

Дадам вафотидан уч-тўрт йил кейин, у кишининг хотини таъзиясида Ҳусанохун ака Салимжон акамни ёнига чорлаб:

– Салимжон, бу ҳовлида бобонгнинг излари қолган. Сен менга кичикроқ бир квартира олиб бер, бу уйни сенларга топширай, ахир бобонг, бувинг юрган жойлар, уларнинг чироғини ёқ, савоб бўлади. Сўнгги пайтларда Сўфи дадам тез-тез тушимга кираяпти. Шу ҳовлини сизларга бермасам, тинч ухлай олмайман. Мени шу ташвишдан халос этгин.

Албатта акам бу таклифни рад этган ва бизнинг бобомиз жойларига умуман ҳеч қандай даъвомиз йўқлигини баён этган.

Ҳусанохун ака ҳақида гап кетганда, унинг баъзи бир қирралари ҳақида тўхталиб ўтмоқчиман. Чунки у киши ва ота-боболари сулоламиз билан яқин муносабатда бўлган экан. Дадам билан Эскиликка борганда, у кишини албатта зиёрат қилиб ўтардик. Дадам билан турли мавзуларда узоқ суҳбатлашар, ўз даврининг етук зиёлиларидан бири эди. У кишининг етук арбобларга хос ташаббусининг ўзим гувоҳи бўлганман.

У пайтда мен Тошкент Халқ хўжалиги институти Андижон филиали директори бўлиб ишлардим. Ҳар беш йилда бир Коммунистик фирқанинг иттифоқ ва республикаларда съездлари бўлар эди. 1990 йил Тошкентда бўлиб ўтган Ўзбекистон Коммунистик фирқаси 22-съездига сайланган иштирокчилар сафида Хусанохун ака билан бирга мен ҳам бор эдик. Съезд бошланиб, унинг мажлислари тугай деб қолганда, раислик қилувчи биринчи котиб Ислом Каримов бирдан, Андижон, Фарғона ва Намангандан келган делегатларнинг қолишини, бошқалар эса залдан чиқиб кетишини сўраб мурожаат этди. Бундай мурожаат нотабиий эди, шу сабаб ҳаммамиз бирдан сергак тортдик. Залда фақат водийлик съезд қатнашчилари қолгач, Каримов бизга юзланиб:

– Қирғизистонниннг Ўш вилоятида катта фожиа юз бермоқда. Бир гала қуролланган кимсалар ўзбек хонадонларига кириб, уларни ўлдирмоқда, уйларини ёқмоқда, мол-мулкини таламоқда. Кўплаб ўшлик ўзбеклардан қурбонлар бор. Аммо бу ишда қирғиз ҳалқининг қўли йўқ, жанжални ташқаридан бошқараётган кучлар қиляпти. Ўшлик биродарларимиздан бизга, ёрдам сўраб, кўплаб мурожаатлар келиб тушди. Қани, айтинглар, сизлар қўшни халқни ҳаммадан кўра яхшироқ биласиз, қандай чора кўрсак, ўринли бўлади?

Республика раҳбарининг ўта мураккаб вазиятда халқ вакиллари ташаббус кўрсатиши лозимлигини истаётгани яққол кўриниб турарди. Бирин-кетин ёши улуғ делегатлар сўз сўраб, таклиф айта бошладилар. Бири чегарани очиб, қочқинларни қабул қилиш керак деса, бири зудлик билан Москвага мурожаат қилиб ёрдам олиш керак, деди. Бири ҳатто Қирғизистонга қўшин киритиб, у ерлик ўзбекларни қурол кучи билан ҳимоя қилиш лозим, деб чиқди. Бу сўзларни Ислом Каримов жағини муштига қўйганча, жим ўтириб тинглади. Унинг сукути айтилаётган таклифлардан кўнгли тўлмаётганлигини билдирарди. Қўшин киритиш ҳақида гап кетганда, бирдан пастдан “йўқ, бу йўл бўлмайди”, деган овоз келди.

– Қани домла, қандай таклифингиз бор? – деб сўради раислик қилувчи.

Хусанохун ака минбарга чиққач, оғирлик билан сўз бошлади:

– Ислом ака, бу ишларда қирғиз халқининг қўли йўқ деб, айтдингиз. Бу икки халқ тарихда ҳеч қачон ўзаро урушган эмас, агар урушса, жуда қаттиқ ва узоқ муддат урушади. Биз турк халқлари қизиққон, жангари халқмиз. Урушсак, бир-биримизни узоқ вақт кечира олмаймиз. Шу сабаб, қўшин киритиш катта урушга, оқибат икки миллатни ўзаро бутунлай ёт бўлиб кетишига олиб келади. Чегарани очиб, қочоқларни Ўзбекистонга киритиб ҳам бўлмайди, бу Қирғизистондаги жанжалнинг Ўзбекистон ички ҳудудларига ҳам ёйилиб кетишига олиб келиши мумкин. Энди Москва ёрдамига келсак, бу ёрдамдан умид қилиб бўлмайди, чунки Москва ёрдам ўрнига бундай жанжални бошидан тўхтата оларди. Зеро, шундай катта ҳарбий, сиёсий кучга эга давлат бу жанжалнинг келиб чиқишига индамай йўл қўйибдими, унга ишониб бўлмайди. Қирғизистонлик ўзбеклар у давлат фуқароси, шундай экан, уларни ҳимоя қилиш Қирғизистон ҳукуматининг вазифаси. Шуниннг учун бирдан-бир йўл қанчалар оғир бўлмасин, чегарани беркитиш, жанжалнинг мамлакатимизга ёйилишига йўл бермасликдир.

Сукутда ўтирган Ислом Каримовнинг чеҳраси бу сўзлардан сўнг бирдан ёришиб кетди.

– Катта раҳмат домла, дилимиздаги гапларни айтдингиз. Сўзларингизга яна бир қўшимча қилмоқчиман. Анавилар, –шундай деб қўли билан Москва томонга имо қилиб, СССР раҳбарларини кўзда тутган бўлса керак, – икки миллат ўртасидаги жанжалдан фойдаланиб, улар ўртасига Европадан мажбуран олиб чиқаётган қўшинларини “тинчлик сақловчи қўшин” сифатида киритиб қўймоқчи. Агар уларнинг қўшини кириб олса, уларни кейин ҳеч қандай йўл билан чиқариб бўлмайди, бунинг оқибати эса юртимиз учун оғир бўлади.

Ҳусанохун аканинг таклифлари шу кун ҳамма томонидан маъқулланди, қолаверса бу таклифлар мамлакат раҳбариятининг бу борадаги сиёсатига ҳам мос бўлиб кўринди. Мажлисдан кейин тунда, биз ўз вилоятларимизга юқоридаги сиёсатни амалга ошириш учун вакил сифатида учиб кетдик. Олдимизга қўйилган вазифа Ўзбекистон ҳудудида яшаётган қирғиз миллатига мансуб фуқароларимизни турли доғули гуруҳларнинг ҳужумидан ҳимоя қилишни ташкиллаштириш, чегарага яқин аҳоли ўртасида миллатчилик, қирғизларга қарши ҳаракатга чорловчиларнинг найрангига учмасликни тарғиб этиш эди. Яратганга шукурлар бўлсинким, ўшанда халқимиз юзага келган мураккаб вазиятдан чуқур асоратларсиз чиқа олди. Тўғри, кейинчалик ўшлик ўзбекларнинг, республикамиз қўшин киритиб, уларни ҳимоя қилмаганини турлича талқин этганликлари ҳақида гаплар келди. Начора, вазият шундай эди, ҳар қандай бошқа қарор бутун Марказий Осиёни уруш гирдобига тортиб кетиши мумкин эди.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.