Андрей Тихомиров
تۈرك خەلقلىرى ۋە تىللىرى

تۈرك تىللىرى ۋە خەلقلىرىنىڭ تەرەققىيات جەريانىدا – ئۇلارنىڭ سۆزلىگۈچىلىرى ، دىئالېكتلىرى ۋە تىللىرى بىر تەرەپتىن ، ئوخشاشلىق بىلەن ، ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشى بىرلىككە كەلگەن ، يەنە بىر تەرەپتىن شەكىللەنگەن ، خاراكتېرلەنگەن. – ئورتاق تۈرك ئاساسى تىلنىڭ پارچىلىنىشى بىلەن چۈشەندۈرۈلگەن ئوخشىماسلىقلار ئارقىلىق ئالدى بىلەن دىئالېكتلارغا ، ئاندىن ئايرىم تىل ۋە تىل گۇرۇپپىلىرىغا ئايرىلىدۇ. تۈرك خەلقلىرى ئالتاي تېغىدىكى كەڭ رايوندا شەكىللەنگەن بولۇپ ، موڭغۇل ، تۇڭگۇس-مانجۇ ۋە تىبەت-خەنزۇلارنىڭ باشقا تىل گۇرۇپپىلىرى بىلەن ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىدۇ. «ئالتاي» سۆزىنىڭ ئۆزى تۈركچە «ئالتىن» – «ئالتۇن» ، موڭغۇلچە «alt» دېگەن سۆزگە قايتىدۇ. «ئالتان توبى» ياكى «ئالتان توۋچ» («ئالتۇن كۇنۇپكا» ياكى «ئالتۇن ئەگمە») 17-ئەسىردىكى موڭغۇل يىلنامىسى. ئالتاي ئۇزۇندىن بۇيان مول پولات ، تۆمۈر رۇدىسى ، سىماب ۋە ئالتۇننىڭ مول زاپىسى بىلەن داڭق چىقارغان.

ئالتاي تۈركلىرى تۈرك بولمىغانلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھەر خىل مەنبەدىكى قەبىلىلەرنى ۋە خەلقلەرنى بويسۇندۇردى. يازما مەنبەلەردە كۆرسىتىلگەندەك ، كۈچ قەبىلە ئاقسۆڭەكلىرىنىڭ قولىغا مەركەزلەشكەن بولۇپ ، ئۇلار غايەت زور كالا توپلىغان ، مال-مۈلۈكنى بۇلىغان ۋە ئائىلىسىدە قۇل بولغان. بۇ فېئودال-ئاتىلار جەمئىيىتىگە بىر كاگان رەھبەرلىك قىلغان. قانداقلا بولمىسۇن ، ئالتاي تۈركلىرى ۋە ئۇلارغا بويسۇنىدىغان خەلقلەر داۋاملىق قەبىلە بولۇپ كەلدى ، نۇرغۇن تەرەپلەردە يەنىلا ئىپتىدائىي ئىجتىمائىي تەشكىلات بولۇپ ، زامانىۋى مەنىدىكى دەرسلەر تېخى شەكىللەنمىدى. دۆلەت پەقەت ئىقتىسادنىڭ تەرەققىياتىغا ئوخشاش تۇغقان قەبىلىلەرنىڭ نازۇك جەمئىيىتى ئىدى.

مىلادىيە 1-ئەسىرنىڭ ئالتاي تۈركلىرىنىڭ تارىخى. e. ئاساسلىقى ئارخولوگىيەلىك ۋە يازما مەنبەلەردىن بىلىنىدۇ. ئاساسلىق ئارخولوگىيەلىك مەنبەلەر قەبرىلەر ۋە ئۇلاردىكى نەرسىلەر. بۇ ۋاقىتتا ئادەمنى ئات بىلەن بىللە دەپنە قىلىش ۋە جابدۇق مىنىش ئادىتى كېڭىيىۋاتىدۇ. ئالتاي تېغى ۋادىلىرىدا كىچىك تاش دۆڭلەر قېزىۋېلىندى ، ئۇنىڭ ئاستىدا تۆت بۇلۇڭلۇق تۇپراق ئورەكلىرى بار. بۇ ئورەكلەردە دەپنە قىلىنغانلار دۈمبىسىگە سوزۇلغان. دەپنە قىلىنغانلارنىڭ يېنىغا بىر ئات دەپنە قىلىنغان. بەزىدە قەبرىلەر پەقەت تاش ھالقىسى بىلەنلا بەلگە قويۇلغان. قەبرىستانلىقنىڭ مەركىزىدە ئادەتتە ئېسىلزادىلەرنىڭ قەبرىسى بار ئىدى ، ئەتراپىدا ئۇنىڭ بىلەن بىللە دەپنە قىلىنغان جەڭچىلەر ياكى قۇللارنىڭ قەبرىسى بار ئىدى. كېيىنكىلەرنىڭ نامراتلىقى مەركىزى قەبرىنىڭ بايلىقىنى كەسكىن تەكىتلەيدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىللە ، چوڭ دۆڭلۈكلەر بار. ئۇلاردىكى دەپنە ئىشلىرى ئامبارنىڭ موللىقى ۋە دەپنە مۇراسىمىنىڭ مۇرەككەپلىكى بىلەن پەرقلىنىدۇ. قەبرىگە ئوقيا ، تۆمۈر پىچاق ، مول بېزەلگەن بەلۋاغ ، قەدىمكى تۈركچە يېزىلغان كۈمۈش قاچا قويۇلغان. بۆلەكلەرنىڭ ئارقىسىدا ئاتلارنىڭ ئىسكىلىتلىرى ئارام ئالدى. بۇنداق دۆڭلۈكلەر تۇتاختانىڭ كاتاندا يېزىسىنىڭ يېنىدىكى ئالتاي ۋە كۇزباسنىڭ ئۇر دەرياسىدا بايقالغان.

چارۋىچىلار ، ياكۇتلارنىڭ تۈركچە سۆزلىشىدىغان ئەجدادلىرى 6-ئەسىردىن 10-ئەسىردىن باشلاپ ، بايكال رايونىدىن زامانىۋى ياكۇتيا زېمىنىغا ئۇزۇن مۇددەت سىڭىپ كىرگەن. n. مەسىلەن ، كۇرىكانلار ئانگارا ۋە لېنادا ياشىغاندا (بۇ ئاتالمىش كۇرۇمچى مەدەنىيىتى). قانداقلا بولمىسۇن ، بۇ يەرلەردە تۈركتىن بۇرۇنقى نوپۇسمۇ بار ئىدى. تۆمۈر دەۋرىدىكى ئەڭ قەدىمكى ئولتۇراق رايون دەريادىن تېپىلغان. Yakutsk نىڭ ئاستىدىكى Yuyuke. ياقۇتيانىڭ دەسلەپكى تۆمۈر دەۋرىنىڭ ئەسلى مەدەنىيىتى يېزىغا يېقىن ئولتۇراق رايونلار بىلەن ئىپادىلىنىدۇ. لېكىننىڭ تۆۋەنكى ئېقىنىدىكى ئولېكمىنسك ۋە سىكتىياخ ئۈستىدىكى مۇختۇيا. ئاھالىلەر ئوۋچىلىق ۋە بېلىقچىلىق بىلەن شۇغۇللانغان. ياقۇت خەلقى جەنۇبتىكى تۈرك تىلىدا سۆزلىشىدىغان كۆچمەنلەرنىڭ يەرلىك قەبىلىلەرنىڭ سۈمۈرۈلۈشى نەتىجىسىدە لېنادا شەكىللەنگەن. ياكۇتلارنىڭ جەنۇب ئەجدادلىرىنىڭ ئاخىرقى دولقۇنى پەقەت XIV – XV ئەسىرلەردىلا ئوتتۇرا لېناغا سىڭىپ كىرگەن دەپ قارىلىدۇ. ياكۇتنىڭ بىر قىسىم يەرلىك گۇرۇپپىلىرى ، مەسىلەن غەربىي شىمالدىكى ياقۇت بۇغا پادىچىلىرى بىر قەدەر يېقىن بولۇپ ، يەككە رايوندىكى يەككە گۇرۇپپىلارنىڭ مەركىزى رايوندىن كەلگەن كۆچمەنلەر ياقۇتلار بىلەن ئارىلىشىشى نەتىجىسىدە بىر قەدەر يېقىن پەيدا بولغان. ياقۇتلارنىڭ ئاممىۋى تۇرمۇشىدا قەبىلە تۈزۈمىنىڭ نۇرغۇن قالدۇقلىرى بار ئىدى ، قەبىلە قىساسلىرى ساقلاپ قېلىندى. ئىنسانشۇناسلىق نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا ، ياكۇتلار موڭغۇللار مۇسابىقىسىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە بايكال تىپلىرىغا تەۋە. ئۇلارنىڭ ياشاش مۇھىتى ، مەدەنىيەت ۋە كۈندىلىك پەرقىگە ئاساسەن ، ياقۇتلار شىمالىدىكى ئاممىنو-لېنا ، ۋىليۈي ، ئولېكما ، ۋېرخويانسك ، بىر قانچە يەرلىك گۇرۇپپىلارغا ئايرىلىدۇ. ياقۇتلارنىڭ ئىقتىسادى ۋە ماددىي مەدەنىيىتى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى چارۋىچىلارنىڭ مەدەنىيىتىگە ئوخشايدىغان ئالاھىدىلىكلەرنى ئاساس قىلىدۇ ، ئەمما شىمالىي تايگا ئېلېمېنتلىرىمۇ بار. 20-يىللاردا. 17-ئەسىر ياقۇتلار روسىيە دۆلىتىگە كىرگۈزۈلۈپ ، ئۇلارنىڭ ئىجتىمائىي ، ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت تەرەققىياتىنى تېزلەتتى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ، ياقۇت ئاممىسى رەھىمسىز ياساك زۇلۇمغا ، چار پادىشاھ ئەمەلدارلىرى ، سودىگەرلەر ۋە تۈك سېتىۋالغۇچىلارنىڭ قاتتىق زۇلمىغا ئۇچرىغان.

قۇل سىستېمىسى ئارقىلىق فېئودالىزىمغا كەلگەن دۆلەتلەر ئۈچۈن (مەسىلەن ، جۇڭگو ، ھىندىستان ، ئىران – ئاسىيا ، ئىتالىيە ، فرانسىيە ، ئىسپانىيە – ياۋروپا ئۈچۈن) فېئوداللىق مۇناسىۋەتكە ئۆتۈش مىللەتلەرنىڭ شەكىللىنىشىدىكى يېڭى بىر قەدەمنى كۆرسىتىدۇ. قەدىمكى دەۋرلەردە بارلىققا كېلىشكە باشلىغان. ئىپتىدائىي مەھەللە سىستېمىسىدىن بىۋاسىتە فېئودالىزىمغا كەلگەن دۆلەتلەر ئۈچۈن (مەسىلەن ، ياۋروپادا – گېرمانىيە ، ئەنگىلىيە ، سكاندىناۋىيە دۆلەتلىرى ، روسىيە ، چېخ ، پولشا ، شەرقتە – بىر قىسىم تۈرك قەبىلىلىرى ئۈچۈن) ، شەكىللىنىش جەريانى قەبىلىلەر ۋە قەبىلە جەمئىيەتلىرىدىكى مىللەتلەرنىڭ فېئودالىزمنىڭ تەرەققىي قىلىشى بىلەن باشلانغان. ياۋروپا ۋە ئاسىيادىكى بىر تۈركۈم قەبىلە گۇرۇپپىلىرى ۋە جەمئىيەتلىرىگە (مەسىلەن ، موڭغۇل ۋە بىر قىسىم تۈرك قەبىلىلىرى ئارىسىدا) بۇ جەرياننىڭ باشلىنىشى بىر قەدەر كېچىكىپ ، 11-ئەسىردىن 13-ئەسىرگىچە باشلانغان.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.