И. Андросов-Айанньыт
Тумаҥҥа симэлийбиттэр
1 чааһа

«Кучан булуута, Омоллоон олоҕо, Дьэргэстэй ыһыаҕа».

Өс хоһооно

Тумаҥҥа симэлийбиттэр
(Роман маҥнайгы олуга)

1

Сатыы киһи күннүктээн хаамар иэннээх сүүнэ улахан күөл ып-ыраас суорҕан хаарынан сабыллан нэлэһийэр. Уҥуоргу тыата быста-быста салҕанан, хара дьирбии сурааһын буолан, тумаҥҥа симэлийэр. Чугас кытыла, күөхтүҥү толбонунан күлүктэнэ, быллаардары ыга анньан, бөдөҥ тиит, хатыҥ, тэтиҥ былааһыктаах ойуурунан сэлэлээбит. Арҕаа баһынан кытарымтыйан көстөр дьахтар талахтарынан ыраахха диэри нэлэһийэр хотоойутугар хойукка диэри тоҥмот сир үрүйэтэ тыынан бурҕачыйар. Сииктээх туманынан өрүкүйэн, тула үүммүт талахтарга, хахыйахтарга муус чопчу ытарҕалары ыйаталаабыт. Маннык кэрэ көстүүгэ кыттыһаары гыммыттыы, аарыма хатыҥнар бөдөҥ тииттэринэн, титирик ойуурунан арыаллатан, тумуһах өтөн киирбит. Дэбигис көстүбэт кыараҕас ырааһыйатыгар кыстык угун саҕа чороҥ соҕотох саха балаҕана, көстүбэтэрбин ханнык диэбиттии, кыччаан-кыччаан, тула өттө хаарынан хайыллан, быллаар биир көрүҥэ буолан, саһан тураахтыыр. Чигдигирбит кыараҕас тэлгэһэттэн уонна тыа иһигэр киирэн симэлийэ сүтэр ыллыктан ураты дьон олорор сибикитэ суох курдук. Бэл, кыс мастанар сир ыркый иһигэр кирийбит. Халтаамаҕа маарынныыр эрээри, хатырык үрдүлээх, улахан киһи төҥкөйөн киирэр дьиэл сабыылаах тутуу ыарҕа талахтарынан саба үүммүт. Күрүө-хаһаа оннугар, дурда-хахха буолардыы, төгүрүччү үүммүт тииттэр саба барыйа чоҥуорбуттар. Чахчыта даҕаны, иннинэн сирэйдээх, икки атахтаах таба көрөн тохтооботугар ананан, кистэммит, саһыарыллыбыт курдук. Бэрт чугаһынан да ааспыт киһи дэбигис көрүө суох айылаах. Арай, халлааҥҥа сулустар бачыгырастахтарына, балаҕан үөлэһиттэн кытыастар кыымнар өрө үөмэхтэнэ хараҥаҕа баттатан, симэлийэ сүтэллэриттэн сылыктаатахха, балаҕан олохтоох дьонноох…

Бу Тыгын Тойон Чачы сиригэр Уһун Кутурук Бадьаайыны утары кырыктаах кыргыһыыларыттан тыыннарын тэскилэппит Дыгый оҕонньор эмээхсинэ Хатыылыын, иитэр кыыстара Татыйыктыын хорҕойор кыс балаҕаннара. Суолу-ииһи улаханнык таһаарбакка, сүрэх баастаах буолан, кэтэнэн-мананан олороллор. Иннилэрэ төһө да кылгаатар, олоххо тардыһар соҕотох утумнарын бүөбэйдээн-харыстаан, Татыйыктарыгар наара орон анныгар оҥкучах хаспыттара. Онтон, дьаарбаҥ саҕана, Эбэлэрин уута сайан, салгына сымныыр кэмигэр туос тыыларыгар мэҥэстэн, күөллэрин арыытыгар киирэллэр. Онно холомолоохтор. Ыҥырыыта суох «ыалдьыттар» тыыта суох киирбэттэрин билэн, холкутук тыынан, талбыттарынан туран-олорон сылдьаллар. Туулаан, ардьалаан, тиргэлээн, сир астаан, табылыннаҕына күлүмэнтэн куотан ууга түспүт тайаҕы бултаан, айахтарын ииттинэллэр. Мундуну хохтолоон, күһүҥҥү буһурук саҕана лыыбалаан, үөлэн хатаран – барча оҥорон, хаһаас бэлэмнэнэллэр. Быыһыгар эмтээх от, сир аһын хомуйан сэмсэнэллэр, таҥас-сап сэлбинэн, туу баайан күннэрин-дьылларын барыыллар.

Дыгый, төһө даҕаны кырыйдар, билигин даҕаны атаҕын үрдүгэр, бэрт тэтиэнэхтик сылдьар. Туһахтаан, сохсолоон, айалаан, чаархаан иитэн, кыһыҥҥы кылгас күнү бүтэрэр. Арай маҥхайбыт астаах хаҥас чэчэгэйиттэн дьабадьытыгар диэри хайа оҕустарбыт дириҥ чэрэ халлаан тыалын-буркунун, хаарын-самыырын биттэнэн, кытара-көҕөрө ыылаах ымынаҕынан бырдьыгынаан, сирэйин аҥаара иһэн дарбайар. Онтон сылтаан халтаһалара силимнэһэн, хаҥас хараҕа сабыллан эрэйдиир. Оччоҕо өй-мэй баран, оҕотугар түһэн, баастаах иэдэһин үнтү ньухханан, хаанынан суунан, дьонун куттаталыыр.

Бүгүн түүн эмиэ мэнэрийэ эрэ хоммото. Хатыы ыксаан, түүн ортото харбыалаһан туран, куобах тириитин ис өттүн уокка сырайан кэриэрдэн, бааһыгар сыбыы туппута. Дыгый ол сылааһыгар тартаран, аҕыйах кэмҥэ нухарыйан ылбыта. Түһээн, Лиһэ күөлүн кытыытын уһун хомус отун силэйбэхтии, сүүрэн бырдааттанара. Эчи, күнэ чаҕылхайа, бэйэтэ эдэрэ, эрчимэ сүрэ. Эмискэ күнү бүөлээн, киһитэ-кыыла биллибэт хара бэкир барыс гынаат, килэбэчигэс батас өрө күөрэйэн эрэрэ…

Дыгый хаһыытаабытынан, иэдэһин саба туттубутунан олоро биэрдэ. Ийэ-хара көлөһүнэ сарт түһэн, сүрэҕэ мөхсөн, уҥуохтара халыр босхо баран, салыбыраата. Хатыы соһуйан, куобах суорҕанын туора садьыйан олоро түһээт, ытыстарынан ньилбэктэрин таһына, ис хоһооно суохтук кутура, илгистэ түстэ. «Ийэ-ээ!» – диэн Татыйык бэбигирии сарылаат, суорҕанын саба тардынан, дьигиҥнээтэ. Уккунньах барбах сырдыгар кырыарбыт эркиҥҥэ күлүк удаҕан үҥкүүтүн түһэрэн ыһыахтанна. Кыараҕас балаҕан иһэ, кылгас кэмҥэ, өрө түллэҥнии түстэ.

«Тохтоо! Уоскуй!» – диэн баргыытаат, Дыгый бакыр тарбахтарын тыҥырахтарынан эркинтэн кырыаны кыһыйа тардан, эмээхсинин сирэйин ньуххайдаата. «Татат, татат, хайа үөдэн буоллум, һуу!» – диэн өрө уһуутаат, Хатыы тохтуу түстэ. Сирэйин саба түһэн ыһыллыбыт, онон-манан маҥан сүүмэхтэммит баттаҕын кэтэҕин диэки сотуолуу, суорҕан нөҥүө кыыһын туппахтаата. Аҕылыырын кыатана, кыыһын кууспутунан, токуллан сытынан кэбистэ. Дыгый, өрүтэ эппэҥнии сыппахтаат, айаккалаан-ойокколоон олорон, таҥнан хачыгырайда.

Сыыгыныы төлөннүрэн ылар уккунньаҕы үөттүрэҕинэн дьөлүтэ анньыалыы хамсатта. Киэһэ бэлэмнээбит хатыҥ туоһун илиитин иминэн ылан, уккунньаҕын үрдүгэр саба уурда. Туос, куттаммыттыы түүрүллэн, үрүҥ субата онон-манан хабахтана үллэн иһэн, умайан күлүбүрүү түстэ. Дыгый уотун көрбөхтүү, чыыппааннары, үрдүгэр быһыта кэрдиллэн, хайыта сынньыллыбыт мастары көмүлүөк оһох кэлин эркинигэр өйөннөрү уурталаата. Уот күүһүн ылан, тачыгыраччы умайан, хараҥа күлүктэри эркиҥҥэ, буор муостаҕа ирбинньэхтэтэ оонньотто.

Дыгый талах олоппоһугар аргынньахтыы олорон, иэдэһин дириҥ чэрин уокка сырайа, бааһыгар сыстыбыт куобаҕын элээмэ тириитин сэрэнэн хастыы ынчыктаста: «Бу эрэйдэниэм кэриэтин, ситэри хайа охсон, өлөрөн да кэбиспэт буолан… Аал уотум иччитэ Хатан Тэмиэрийэ, Бырдьа Бытык… Көрдөһөр да күттүөннээх, ааттаһар да ахсааннаах… Инним иһийэн эрэр оҕонньору куһаҕан ымынаҕынан сытытан-ымытан буор сирэйдээмэ, көрөрбүттэн мэлитимэ… Көрдөһөбүн, ааттаһабын, быһа көтүппэт күүскүнэн симэлит эрэ. Ыы симэһиннээх тириини биэрдэ диэн, ханнан хаалыма, кырыы хараххынан көрүмэ… Бу орто дойду кирин-хаҕын эн курдук ыраастааччы баарын билбэтим. Эт мэйиибинэн эргитэ санаан, кыһалҕа үтэйэн, куһаҕаны оҥордум эрэ, хайа сах… Күһүгүрэччи күлэ күл гын, күдэҥҥэ көтүт…» – диэмэхтии, тыынын тута ботугуруу хастаабыт тириитин эрийэ тутан, умайан эрэр хардаҕас быыһыгар кыбыта аста. Уот, бөтө бэрдэрэн, хара буруонан өҕүйбэхтии, кэҥсик сытынан тунуйа сыыгыныы сытан, өй булбуттуу күлүбүрүү түстэ.

Дыгый аҕата Барча өлүөҕүттэн, ырааҕынан аймаҕа Ньолох оҕонньорго иитиллибитэ. Оҥойор айахтарыгар бултаан-алтаан, балыктаан, инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан сылдьан улааппыта. Ньолох оҕонньор тук курдук сылдьар, барыга сыстаҕас уолу сөбүлээбитэ. Бэйэтэ тугу сатыырыгар, булка-алка үөрэтэ-такайа сатаабыта. Оччолорго Чачы сирин Уһун Кутурук Бадьаайы диэн сүрдээх киэптээх киһи баһылаан-көһүлээн олороро. Күүһүттэн-уоҕуттан, кырыктааҕыттан уонна ох саата тэбэр күүһүттэн саллан, тоҥ биистэр, туматтар, атын даҕаны урдустар утары кыргыһыыга киирбэт этилэр. Ырааҕынан сылдьан чуҥнааччылар, баайга-дуолга дураһыйааччылар элбэхтэрэ. Быыстаан-арыттаан, хараҥа түүнү сирэйдэнэн, уоран-талаан, өлөрөн-өһөрөн бараллара. Уһун Кутурук Бадьаайыны ааттаан-суоллаан, «кутуругун быһа үктүөх буолан» күүс, аат былдьаһа, күөн көрсө кэлэн, күдэҥҥэ көппүт үгүһэ. Ол аайы Уһун Кутурук Бадьаайы суон сураҕа улаатан, баайа үллэн иһэрэ. Кый ыраах дойду ааттаахтара итини истэн кыбдьырыналлара, ыҥырыы курдук ылыналлара. Кинилэр ааттара-суоллара, суон сурахтара үрдүкү туруон баҕараллара.

Биирдэ Хаҥалас Тыгына диэн бэрт элбэх боотурдардаах киһи Уһун Кутурук Бадьаайыны аат ааттаан, суол суоллаан иһэрэ иһиллибитэ. Бадьаайы ону истэн, арҕам-тарҕам олорор урааҥхайдары, сорохтору күүс өттүнэн, сорохтору ыҥыртаран, кыргыһыыга бэлэмнэммитэ. Бадьаайы кыайтарар түгэнигэр баайы-дуолу кытта Чачы тыыннаах орпут олохтоох дьоно сирдэриттэн-уоттарыттан үүрүллэн баралларын билэллэрэ. Ол иһин үҥүүнү-батаһы тутарга күһэллибиттэрэ.

Дыгый илдьити истибитэ эрээри, туутун көрө барбыт Ньолох оҕонньору күүтэн, олорон хаалбыта. Атын өтөхтөртөн, уоттан куотан эрэрдии, хас да ыал бэрт тиэтэлинэн Лиһэ күөлүн диэки ааспыттара. Дыгый ону көрөн, ыксаан барбыта. Кыргыс ыҥырыытын ылымматаҕына, икки уот икки ардыгар түбэһэн, кимтэн баҕарар дүгдүөлэнэн, сирэ-дойдута суох буолуон билэрэ. Хайа эрэ өлбүт хоһуунтан уһуллубут, тайах ойоҕоһун уҥуоҕуттан тиһиллибит биирдэ эмэ кэтиллэр куйаҕын таһынан кэһэҕин, ох саатын кэтэн, кылгас үҥүүтүн ылан, оҕонньорго утары барбыта. Ойуур иһинэн уллуҥах барбах аҕыйахта тэпсибит ыллык омоонун устун тиэтэйэ-саарайа бэдьэйэн иһэн, Ньолох суон тиити кууһан, өрө хантайан турарыгар кэтиллэ сыспыта. Ыксаабыт омунугар, оҕонньорун санныттан тардыахча буолан иһэн, хайдах эрэ атыҥыраан, илиитин эһэ охсон ылбыта. Ньолох оҕонньор көхсүн хараҕар ох саа оноҕоһо эриэн куорсунугар диэри тобулу түһэн, тииккэ хам хараҕалаабыт этэ. Сирэйэ кубарыйан, мунна сүһүөхтэнэ кырыыланан, дьабадьытыттан хойуу хаан аллара ньолҕоруйбутун көрөн, туора ыстаммыта. Бэйэтэ даҕаны өйдөөбөккө, һэлии төбөлөөх үҥүүтүнэн биллибэт өстөөҕүн өтөрү түһэрдии иннигэр тутан, тула холоруктаабыта. Сүрэҕэ көбөн, өҕүйэн ыҥырҕаабыта, хараҕын уута ыгыллан тахсан, тулата күөгэҥнээн барбыта. Эмискэ аттыгар турар суон тиит кэнниттэн эриэн кыыл ыстанан эрэрэ… Дыгый, хараҕын уутун соттор бокуойа суох, үҥүүтүн утары тутан эрдэҕинэ, сирэйэ күөх ураанньыктаах кыыл икки атаҕынан дьирэс гына түһээт, котокоон батас өрө күөрэйэн эрэрэ… Кулгааҕар муос куйаҕын уҥуохтара тостон хардырҕаһан эрэллэрэ иһиллибитэ уонна барыта сүппүтэ…

Биирдэ өйдөммүтэ, уотунан умайыктана ыалдьар иэдэһигэр ким эрэ сэрэнэн дьикти сыттаах оттору уурара. Ыараабыт халтаһаларын бэрт нэһиилэ аппатан, туман-имэн быыһынан көрдөҕүнэ, сарыы ырбаахылаах, мукулай бэргэһэлээх кыыс, кини өйдөммүтүн билэн, хап-хара харахтарынан тобулу одуулаан олороро. Бу эмиэ Уһун Кутурук Бадьаайы түөлбэтигэр кыайан тиийбэккэ, хаан тахсарын биттэнэн, хантан күөрэйбиттэрэ биллибэт тигии сирэйдээхтэргэ суолун быһа астаран, муна-тэнэ сылдьар Хатыы этэ. Суккуруур тыына эрэ ордон, хаанынан уста сытар Дыгыйы кини булан сосуһан, Ньолох туос тыытыгар уган, элээҥҥэ таһаарбыта. Тыалтан-куустан, ардахтан хаххаланар кэлтэгэй отууну туруорбута. Илдьэ сылдьар куутуттан үнтү охсон, буор көһүйэҕэ оргутан, Дыгый хайа оҕустарбыт дириҥ бааһын сууйан-сотон, хам тутан, хас да сиринэн силимнээбитэ. Испитин тартаран, ыарыытын мүлүрүтэн, эмтээх отунан угуттуура. Эдэр эт-сиин түргэнник чөлүгэр түһэн барбыта. Дыгый хаҥас хараҕын чараас сарыынан саба баанан олорор, турар буолбута. Ньолох оҕонньор туутун булан балыктыыра, сорсу кустарга тиргэлээн барбыта. Хаста даҕаны, Бадьаайы түөлбэтигэр барар санаа кииртэлээбитэ эрээри, тугу эрэ көрдүүр курдук төттөрү-таары сүүрдэр аттаах дьону көрөн, уйулҕалара хамсаабыта. Дыгый бу сиртэн букатыннаахтык барарга санаммыта эрээри, куттаммыттыы чоҕулуччу көрбүт Хатыы тутара. Төһө да ыкса билсибэтэллэр, биир өлүүгэ түбэһиилэрэ, онно эбии саастара араа-бараата кинилэри ыксалаһыннарбыта.

– Мин бу дойдуттан сыҕарыйаары гынабын, – диэбитэ биир сарсыарда Дыгый уоту одуулуу олорон. Хатыы соһуйан, саҥатыттан матан, чочумча турбахтыы түһээт, уол таһыгар сэргэстэһэ олорбута.

– Оттон мин… Мин хайдах буолабын?

– Иэдээни эҥээрдэспит, эрэйи-муҥу билбит дьон бииргэлэһиэх… Сөбүлэһэр буоллаххына, иккиэн барыах. Сир-дойду киэҥ. Оҥойор айахпытыгар бултаан, балыктаан олоруо этибит…

– Холомобор төнүннэхпинэ, көмүскэһэр киһим суох. Туран эрэр инибин тумат хоһууннара, сэрэппэккэ кэлэн, өлөрөн барбыттара… Уһун Кутурук Бадьаайы кыргыһыыга кыайтарбатах буоллаҕына, кыралары-харалары үтүрүйэн эрдэҕэ. Миигин бэйэтэ ойох оҥостубатаҕына, хайа эмэ боотуругар анньан биэриэ… – диэт, сирэйин саба туттан ытаан сыҥырҕаан, санныларын уҥуохтара чороһо титирэстээбитэ. Өтөр буолбатаҕа, көнө түһэн, уһун суһуоҕун иннигэр түһэринэн, сыыйа өһүлэн барбыта.

– Барсабын… – диэн сибигинэйэ, сирэйин умса туттубута…

Ити күнтэн ылата айаннарыгар бэлэмнэнэн барбыттара. Балык хатарынар, кус үөлүнэр түбүгэр түспүттэрэ. Биир күн туос тыыларыгар мэҥэстэн, бэркэ сэрэнэн, уҥуор туораабыттара. Кыыл-сүөл ыскайдаабыт Ньолох оҕонньор кырамталарын хомуйан, туоска суулаан, ачаахтаах тииккэ ыйаабыттара, сатыылларынан сиэри-туому тутуспуттара. Балыктыыр холомотуттан бултуур мал-сал, догдо саҥыйах, таба тэллэх, дьэс чыҥылла булан, матаҕаҕа хааламмыттара. Бу сиргэ аны хаһан да төннүбэттии сананан, туос тордуйаны түгэҕин дьөлөҕөстөөн, халҕан хаҥас өттүгэр ыйаан кэбиспиттэрэ. Киэһээҥҥи сөрүүн түһүүтэ, Ньолох оҕонньор уһун кыһыны быһа Дыгыйга кэпсиир кэрэ сиригэр, ааттаммат атаһа Барчыгай оҕонньор түөлбэтигэр тиийэрдии соруктанан, уһун айаҥҥа туруммуттара. Улахан эбэҕэ кинилэр туос тыылара долгуҥҥа күөрэҥнии, хопто көтөрдүү маҥхаҥнаабыта. Кытылга балкыйар үрүҥ күүгэн сайыспыттыы өрүтэ ыһыахтана хаалбыта.

Дьонноох сирдэри ырааҕынан тумнан, күөлтэн күөлгэ түһэн, сүүрүктээх үрэхтэри өксөйөн, бүтэһигэр матаҕаларын сүгэн, туос сатыылаан, сара кус көтүүтэ, ортотугар арыылаах улахан Эбэҕэ тохтообуттара. Санааларын бөҕөргөтөн, быһаҕынан түөрэх быраҕан, кыстык угун саҕа балаҕан туттан, олохсуйардыы тэринэн барбыттара.

«Үчүгэйдик олордоххо, сыл – хонук» дииллэр эрээри, Дыгыйдаах Хатыы тустарыгар хас саҥа күн күөрэйиитэ олох туһугар туруулаһыыттан саҕаланара… Хатыы үстэ быыһаммыта эрээри, оҕо турбатаҕа. Онтон сылтаан кууран-хатан, сытыганныыра элбээбитэ.

Биирдэ, арыыларыгар киирэн олордохторуна, Эбэлэрин уҥуоргу өттүгэр буруо тыргыллан тахсыбыта. Сайыҥҥы күйгүөр быыһынан, быста-быста мас кэрдэр тыас иһиллэн иһэн, симэлийбитэ. Дыгыйдаах онтон сээбэҥнээбиттэрэ. Эбэлэрин мэндээрэр уутун кэтииртэн сылайан барбыттара. Олоро-тура сатаан баран Дыгый тулуйбакка, чуҥнаан көрөргө санаммыта. Түүҥҥү тумаҥҥа балыйтаран, эрдинэн уҥуор туораабыта. Ууттан тэйиччи соҕус, ойуур саҕатыгар соҕотох тордох тардыллан турарын көрөн эрдийбитэ. Тугун-ханныгын быһаарарга санаммыта. Тордоххо ыкса чугаһаан кэлэн, балачча кэтээн сыппыта. Тордохтон киирии-тахсыы суоҕуттан, ох саатын ытардыы тутан: «Эбэ киһитэ кэллим… Омолуйуҥ!» – диэн хаһыытаан тоҕо барбыта. Тордох эйэҥэлии түспүтэ. Онон-манан тырыттыбыт дьиэл сыыйа арыллан, санныгар холтону иилэ быраҕыммыт, хохту хараҕа харахтаммыт дьэкир киһи аа-дьуо тахсан кэлбитэ.

– Чугаһаама… куһаҕан тыыннанан, үтүрүллэн иһэр дьоммут. Күлүкпүтүн көрдөхпүтүнэ, тыыннаахпытын итэҕэйэбит… Куттаныма, сарсын ааһа туруохпут, – диэн титирэстээбит куолаһынан саҥара-саҥара, тохтоло суох тоҥхоҥнообута. – Эстэн-быстан тохтоотубут. Аһын, өлөрүмэ, үүрүмэ… үс кыыстаахпын. Ыран-дьүдьэйэн, турар кыахтарын былдьатан сытаахтыыллар… Ордук кырам иэдэйдэ. Мантан салгыы көрөр-харайар кыах суох… Күн киһитэ буоллаххына көмөлөс. Кыра кыыспын ылан хаал… Баҕар, киһи төрдө буолар аналлааҕа буолуо… Оттон өллөҕүнэ киһилии харайаар…

Дыгый итини истэн, хайдах буолуон билбэккэ тэпсэҥнээбитэ.

– Туох алдьархайыгар түбэһэн, эрэйи эҥээрдэспит дьон эбиккит буолла? Иэдээн да эбит. Оҕону диэ, оҕо эрэйдээх туох буруйдаах буолуой, ылан көрүүм… Куһаҕан буолар түбэлтэтигэр санааҕа-онооҕо киирбэтэрбин ханнык, – Дыгый ох саатын кэннигэр кэтэн, тордох диэки атыллаан эрдэҕинэ, оҕонньор илиитинэн сапсыйбахтаан тохтоппута.

– Кииримэ, баҕар… Ыарыы сыстыбатах буолуохтаах этэ даҕаны… Түгэнэ түбэһэн, туох эмэ куһаҕан буоллаххытына, кырыы-таныйа сылдьыаххыт… Бэйэм таһаарыым, – диэт, төҥкөҥнүүрүн кубулуппакка, кэннинэн дьиэли силэйэн, иһирдьэ киирбитэ. Сөтөллөн хахсыйа, сүгэргэ анаан талахтан өрөн оҥоһуллубут тымтайы маадьаччы көтөҕөн таһааран, Дыгый иннигэр олордон кэбиспитэ.

– Бу… Таатык. Киһи буолар күннээх буоллаҕына, биһиги туспутунан кэпсээйэххиний. Туох аанньа дьон буоламмыт… Сор-муҥ эккирэтиэ… Бүтэй Бүк өрүс Элиэнэ эбэҕэ түһэр элбэх ахсааннаах арыыларыттан биирдэстэригэр, таас хайалардаах, бултаах-астаах сиргэ олорбуппут. Куһаҕан ыарыы туран, кэргэним уонна түөрт оҕоттон соҕотох туйах хатарааччы уолум өлөн, ол дойдуттан үүрүллүбүт дьоммут… Онно биһиги олоро сылдьыбыппытын кэрэһилиир туох да хаалбата, барытын уоттаабыттара… Хаһан эрэ Кыйаар дойдутугар дьонноох-сэргэлээх этим… Онно тиийдэрбит диэн, ыраланан иһэбит. Тиийэбит эрэ, тиийбэппит эрэ… – тымтай сарыы сабыытын арыйан, оҕотун төбөтүн салыбырыыр илиитин бакыр тарбахтарынан имэрийэн ылбыта. Ыгыллан тахсыбыт хараҕын уутун ытыһынан соттоот, аат эрэ харата арыычча салбыҥнаан, тордоҕор киирэн хаалбыта. Уу чуумпу буолбута, сип-сибилигин киһи тахса сылдьыбытын мэлдьэһэрдии, бэл, дьиэл эйэҥэлээбэтэҕэ. Үөл-дьүөлгэ түүлэ-илэтэ биллибэт түгэни олоххо эргитэн, арай туртайбыт сарыылаах тымтай олорон хаалбыта туоһулуура.

Хатыы кэргэнэ Дыгый тумаҥҥа киирэн сүтүөҕүттэн, тыы тахсар сириттэн харыс да хамсаабакка, олорон хаалбыта. Бэйэтэ даҕаны билбэт дьикти туругар киирэн куттана, долгуйа, хараҕын дьүккэтэ кытарыар диэри үүт тураан туманы кэтээбитэ. Эрдии тыаһа чалымнаабытыгар биирдэ өйдөнөн, хабытайдана түспүтэ. Оллоонугар тиийэн, бэлэмнээбит маһыгар кыаны анньан, хататын охсон, уот сахпыта.

Дыгый кытылга тыытын өрө тардаат, тымтайын көтөҕөн аҕалан, кутаа таһыгар олордон кэбиспитэ.

– Уоккун эбэн биэр… Ыраастаныа этибит, – диэт, тымтай иһиттэн чараас сарыы суулаах оҕону сэрэнэн көтөҕөн таһаарбыта. Хатыы ону көрөн соһуйан, уолугун харбаммытынан, лэкэчэккэ олоро түспүтэ. Кэҥээбит харахтарынан Дыгый хас хамсаныытын кэтии, субу туран кэлиэхтии дьигиҥнээбитэ. Дыгый оҕо суутун хастыы тардан, уокка бырахпыта. Өссө даҕаны уһуктубакка сылдьар кус сыгынньах оҕону бэйэтиттэн тэйиччи тутан, тараҥнаппытынан кутаатын тула эргийбитэ. Аҥаар атаҕар тобуктуу түһэн, уот буруотун, сылаас салгынын оҕоҕо илбийбэхтээбитэ. Ойон туран, өссө даҕаны дөйүөрэн олорор кэргэнин ньилбэгэр оҕону сытыаран кэбиспитэ.

– Хатыы, кыыстанныбыт! Оҕоҕун тут, туох эмэ бүрүйэр таҥас таһаарыам, – дии-дии холомотун аанын тэлэччи арыйбыта…

Тордохтоох киһи, тыы тумаҥҥа киирэн симэлийэрин кытта, уһуктаҕас кыргыттарын тиэтэтэн, хомуммутунан барбыттара… Ити түүн Дыгыйдаах долгуйан, үөрэн, эмиэ даҕаны куттанан, аанньа утуйбатахтара. Сарсыарда күн лаппа күөрэйиитэ, Дыгый оҕону уган аҕалбыт тымтайыгар тобус-толору балык, кус хаалаан, уҥуор туораабыта. Соһуйуон иһин, дьон кэлэн барбытын туоһулаан, дьылҕан мастар эрэ хороһон тураллара…

Саҥардыы хааман эрэр Таатык-Татыйык Дыгыйдаахха ити курдук оҕо буолан хаалбыта. Хатыы, хайа күн оҕону түөһүгэр ыксары кууһуоҕуттан, урукку чөлүгэр түһэн барбыта. Күннэрэ-ыйдара Таатык тула эргийэр буолбута.

Итинтэн ылата элбэх уу-хаар устан аастаҕа. Кинилэргэ үөһэттэн анаммыт кыыстарын туһугар, өлөр өлүүттэн хаста-хаста мүччү-хаччы харбатан, баччаҕа тиийэн кэллэхтэрэ.

Бүгүн халлаан буркуннанан, онно эбии Дыгый ыарыыланан, булдун тэриллэрин көрө барбата. Онтон, хата, чөмчүүк саастаах Татыйык кыыс үөрүүтэ баһаамнаата. Дьоно иккиэн баалларыттан үөрэн, күлэн чаҕаарыйа наара ороҥҥо булумахтанар. Быыһыгар модороон сандалыга быардыы сытан, ийэтэ куобах сүлэрин кыҥастаһар. Көмөлөспүтэ буола, куобах кулгаахтарын тута, араастаан хамсатан оонньуур.

– Сыллыай, Таатык, булдунан оонньооботтор, Барылах буруйугар-сэмэтигэр киириэҥ. Эһэкээн оҕонньор кэлэйэн, аны аҕабыт айатыгар, сохсотугар булду тосхойуо суоҕа. Хата, били аҕаҥ кыспыт талах оонньуурдарынан оонньоо. Мин эйиэхэ кэпсиэм, – Хатыы астыырын тохтотон, кыыһын төбөтүттэн сыллаан ылла. Сандалы анныттан кыра туос тордуйаны ылан, талах оонньуурдары сандалыга уурталаата.

– Ийээ, бу маннык кыыллар ханна баалларый?

– Ыы, чыычааҕым. Ырыых-ыраах биһиги курдук дьон элбиих-элбэх буолан, киэҥ да киэҥ хонуулаах сиргэ олороллор. Кинилэр итинник икки муостаах дьиэ кыыллаахтар. Өссө уһун сиэллээх, кутуруктаах сылгылаахтар. Ынахтарын ыан, ол үүтүттэн араас иһэгэйдээҕи астыыллар.

Дыгый, эмээхсиннээх кыыһын кэпсэтиилэрин истэ-истэ, оһоҕун иннигэр аргынньахтаан олорон, сүлүллүбүт киис тириитин сөҕүрүйбүт уокка үҥүлүтэр, эргитэр-урбатар. «Бу тыал сэби-сэбиргэли типтэҕэ. Уларытан туруорбут сохсом астанна ини? Сарсын хайдах эмэ гынан көрдөххө сатанар. Сир түннүгэ Аташкаан кэлэрэ чугаһаатаҕа, көбүөччү биэрэн ыытыллыа этэ буоллаҕа», – дии саныы-саныы тириини ньилбэгэр ууран, быһаҕынан сыатын кыһыйбахтаата.

Күүтэр Аташкаана дьикти айылгылаах – сир түннүгэ киһи. Уҥуоҕунан намыһах, хатыҥыр, түргэн-тарҕан туттуутун таһынан, доргуордаах саҥалаах. Хараҕын далыгар киллэрбит киһитигэр, күөл уҥуоруттан даҕаны, тугу билбитин, көрбүтүн кэпсээтэҕинэ эрэ холкутуйар. Бэйэтэ тоҥус бэрдэ эрээри, табалаах сахаларга сыстан, хайа да халыан майгылаах дьоннуун биир тылы булар. Бэл, тигии сирэйдээхтэр ситэн кэлэн, тыынын иһиллээри чиччигинээн баран, алыптаах тылга ылларан, тыыппакка ааһаллара. Айаны-сырыыны кыайар буолан, анаан сыал-сорук туруорунан, дьонноох сирдэринэн кэрийэн, сонуну барытын тарҕатар үгэстээх. Сымыйаны, көрбөтөҕүн-билбэтэҕин кэпсээбэтинэн ытыктанар киһи. Итинник сылдьарын быыһыгар, кыһалҕалаахтарга көмөлөһөн, түүлээххэ көрдөспүттэрин мэнэйдэһэн, булан-талан аҕалар.

– Улуу добдурҕа буолла, сир түннүгэ Аташкаан таарыйан ааһар ини? Кини киһи сырыыта киэҥэ, истибитэ-билбитэ элбэх буолуо. Ынахтаах дьонтон тугу эмэ булан кэһиилэннэр, абырыа этэ. Арыы амтанын умнан да бардым… Быйыл саарба, үрүҥ үйэн элбэх. Эһэкээн даҕаны тосхойо сатаата. Аташкааҥҥа биэрэн, эргиттэриэ этибит…

– Дьэ, абырыа этэ… Чачыга хайдах-туох олороллорун даҕаны истиллиэ. Төрөөбүт түөлбэбит буоллаҕа, дэҥ түүлбэр киирэр ээ… Тоҥ биистэр бары кини курдук буолбаттар ньии… Хаһан, байан дуу, хайаан дуу, кыргыспакка, таласпакка олорор кэм буолар… Таарыйдар, оҕобутун да кыһыҥҥы таҥастыырга тугу эмэ мэнэйдэһиэ этибит. Киһи буоллаҕа, улаатан туох да баппат буолла. Саары аҕалбат ээ, сарыыбыт даҕаны киһи туһаммата хаалла, – Хатыы өрө тыынан ылла.

– Иэхэйбиин! Оччоҕо мин аҕабын кытта тыаҕа бултуу тахсыһыам, – Татыйык оонньуурдарын туппутунан, аҕатыгар сүүрэн тиийэн, көтөхтөрөөрү илиилэрин даллаччы уунаҕалаата. Дыгый тутан олорор тириитин, быһаҕын хааһах үрдүгэр уурталаат, испит иэдэһин кыыһыгар таарыйтарымаары уҥа өттүнэн хайыһа, көтөҕөн ылан ньилбэгэр олорто. Кыыһын кэтэҕиттэн сыттаан эрэрдии сыҥсырыйан сыллыы, икки илиитинэн күөмчүлүүрдүү кууста.

– Аам, оҕом сыта минньигиһиэн, – икки өттүнэн иэҕэҥнии, ис хоһооно суохтук тойуктаан кигинэйдэ. Ол аайы талах олоппос, кырыымпалаан эрэрдии, араастаан кыычыгыраата.

– Ээ, оҕом барахсан, барсымынаҕын. Хайа, аҕыйах сылынан бэйэҥ бултаан, булан-талан аһатыаҥ дии. Биһиги эн улаатарыҥ саҕана балаҕаммытын иччилээн, этэҥҥэ сырыттарбыт… – Хатыы саҥата суох барда.

– Аҕаа, Барылах диэн кимий, миигин куобах кулгааҕын тыытта диэн, сэмэлээбэт ини? Ити куобаҕы эйиэхэ хайдах биэрбитэй?

– Ыы, чыычааҕым. Эйигин сэмэлиир баар буолуо дуо?! Барылах диэн ойуур тойоно. Барыбытыгар Эһэкээн буолар. Кинини үөрдэ-көтүтэ, маанылыы, сирин-уотун, отун-маһын алдьаппакка сырыттахха, кыылыттан-көтөрүттэн бэрсэр. Ити куобаҕын эйигин сиэтин, улааттын диэн, туһахпар үүрэн аҕалан киллэрбит.

– Оок, суор хаһыытаан ааста. Аҕаа, иһиттиҥ дуо? «Хуух» диэн хаһыытыырын билэбин ээ.

– Ээ, ити миигин булка ыҥырар. «Тоҕо бултуу тахсыбаккын?» – диир. Суор – тыҥырахтаах көтөр. Кинини тыыппаттар. Барылах көрөр хараҕа, истэр кулгааҕа. Сорох ардыгар, булкуттан тииһинээри, булду ыйан биэрэр. Бултуйдаххына үөрэр. Ардыгар, иҥсэтэ көптөҕүнэ, туһахтары кэрийэн, иҥнибит бултаргын барытын сиэн кэбиһэр. Сиэмэх, олус хаанымсах көтөр. Мин булпун олус буулаатаҕына, Барылахха үҥсүөм диэн куттуубун. Оччоҕо истэр курдук буолааччы.

– Мин суору сөбүлээбэппин. Өлүү-сүтүү, хаан тахсаары гыннаҕына хаһыытыыр быһыылаах, – Хатыы куобаҕын хол-буут араара, үөһээ тыынан ылла. – Бу улуу добдурҕаҕа сиэхситтэр, үөр бөрө курдук, эмиэ субуруҥнууллара буолуо. Бачча үчүгэй бултаах-алтаах, саарба дэлэй дойдутугар саха биистэрэ тоҕо кэлбэттэрэ буолла? Саатар сүөһүлээх-астаах аҕыйах ыал кэллэр… Ыл эрэ, быһаххын уларыс. Аташкаан саха быһаҕын да аҕалбат ээ. Бу муос быһах бүтэн эрэр.

– Дьэ диэ… – Дыгый туохха сөбүлэһэрэ биллибэккэ, хап-сабар быһаҕы уһугуттан ылан, уунна. – Аташкаан кэпсииринэн, Элиэнэ эбэ Туймаада хочотун урааҥхай сахалар баһылаан олороллор үһү. Аҕа баһылыктара Тыгын Тойон диэн сүрдээх өйдөөх, ырааҕы анаарар киһи курдук кэпсиирэ. Били, Уһун Кутурук Бадьаайыны сэриилии кэлэн баран төннүбүт киһи эбитэ дуу, атын эбитэ дуу, билбэтим. Ол Тыгын Тойон саха биистэрин барытын Туймаадаҕа мунньа сатыыр үһү. Олус элбээннэр, булт-алт мөлтөөн, саҥа сири көрдөөн, көһөртөөн эрэллэр диэбитэ. Баҕар, бу да диэки булду эккирэтэн, тиийэн кэлиэхтэрин сөп ээ. Аташкаан бу дойдуну кэпсээбит курдук этэрэ.

– Хайаан кэпсиэ суоҕай, кэпсээтэҕэ. Били, биһиги күрүүрбүтүгэр, улахан кыргыһыы буолбатах диэн сэһэргээбитэ дии. Аҕыйах киһи өлбүтүн ахсааҥҥа да ылбат буоллахтара… Таатыкпыт улаатарын саҕана кэлэллэрэ буоллар… Кэм биир тыллаах буоллахпыт. Оҕобутун үчүгэй киһиэхэ ойох биэрэн, нус-хас буолуо этибит…

– Аҕаа, суор эмиэ хаһыытаата. Эйигин тоҕо тахсыбаккын диир быһыылаах, – Таатык кып-кыра ыйар тарбаҕын чоротон иһиллии сатыырдыы хараҕын быһа симпэхтээтэ.

Эмискэ таһырдьа табалар эҥээннэрэ тыһыгыраан, дьон саҥата ньамалаһан, тэбэнэр-сахсынар тыастара иһилиннэ.

– Таатык, Таатык, кытаат, хорооҥҥор киирэ оҕус, – диэн Хатыы ыксаабыт саҥата иһиллэн эрдэҕинэ, Татыйык наара орон анныгар сылыпыс гынна. Хатыы биир таба тириитин ылан, кыыһа киирбит сирин бүөлүү анньаат, куобаҕын иһин хостообут мас үүйүүлээх туос иһити ол таһыгар уура оҕуста. Дыгый ыраастыы олорбут кииһин сиргэ сытар хааһахха симээт, оһох кэннин диэки атаҕынан хаһыйаат, сандалыттан саха быһаҕын харбаан ылла. Ыарахан халҕан сүр эрчимнээхтик аһыллан тиэрэ барда, тымныы салгын, үөмэн эрэрдии алларанан сыыйыллан, үүт тураанынан бурҕачыйа түстэ, үөһэттэн саба баттыыр сылаас салгыны кытта охсуһан, өрө түллэҥнээтэ. Төбөлөрүттэн атахтарыгар диэри таба таҥастаах, нимчикааннарын көхсүлэригэр сүкпүт, һэлии муоһуттан төбөлөөх кылгас үҥүүнү туппут үс хоһуун, хараҥаҕа атыллыахтарын саараабыттыы тэпсэҥнээмэхтээт, тымныынан аҥылыйан, көтүөккэлэһэн киирдилэр, сырдыгы бүөлээн, өрө үөмэхтэстилэр. Өссө да сабыллыбакка аҥайан турар аанынан өрүһүспүттүү кутуллар тымныы туман бурҕачыйан иһэн, аан тыастаахтык сабыллыбытыгар өрө түллэҥнээт, симэлийэ уһунна.

Кырыа, түү быыһынан кыаһаанныҥы сирэйэ тиирэ тардыллыбыт дүҥүрдүү биир даҕаны мырчыстаҕаһа суох, мэкчиргэ хараҕыныы эрилиҥнэтэ көрбүт хоһуун Дыгый иннигэр хорус гына түстэ. Хараҕар саба түспүт бэргэһэтин өрө анньынаат, үҥүүтүнэн тирээтэ. Хатыы сарылаабытынан оҕонньорун кэннигэр сөрөннө.

– Быһаххын бырах! Хара шуоруҥ халаахтаабытыгар тоҕо быыралаһа тахшыбатыҥ? Биитэр маангааҥҥын баттыы шытаҕын дуу? – тирээбит үҥүүтүн хамсаппакка эрэ өрө дыгдаҥныы, сахалыы саҥара сатаан, сыыгыныы күлэн ыгыһынна.

Дыгый сиргэ ыһыктыбыт быһаҕын атаҕынан хаһыйа тэптэ. Сирэйдэрэ бэргэһэлэрин уһун түүтүнэн саба түспүт хоһууннар, кырыалара ирэн илийбит түү быыһынан көрө сатыырдыы өрө хантаарыҥнаһа, күлэн күһүгүрэстилэр. Биир кэм бэдьэйэ, өрө эккирии, үҥүүлэрин төбөтүнэн наараҕа сытар таба тириилэрин дьөлүтэ кэйэ, өрө-таҥнары сахсыйталаатылар. Тугу эрэ көрдүүрдүү тиҥсирийэ өҥөҥнөһө, тоҕута тарда, ыһан-тоҕон бардылар. Таба түүтэ ыам бырдаҕыныы түллэҥнии көтөн, сиргэ түспэккэ дэйбэҥнии кыймаҥнаста.

– Өссө ким баарый, хаһыҥырыыр кыыллаах шаха бииштэрэ таарыйдылар дуо? Тыыҥҥын иһиллии иликпинэ этэ оҕуш! – Мэкчиргэ Харах үҥүүтүн санньытан, оҕонньору уолугуттан харбаан ылла.

Хатыы баттаҕа ыһыллан, оҕонньорун быыһыахтыы, хоһуун харытыгар ыйааста түстэ:

– Өлөрүмэ-э, өлөрүмэ! Иннинэн сирэйдээх, икки атахтаах тумнан ааһар ыалабыт… Ыыт, ыыт, – диэн тардыалаһан эрдэҕинэ, биир хоһуун ойон кэлэн, баттаҕыттан харбаан ылаат, тиэрэ тардан, тахсар аан диэки соһо ынчыктаста. Кыайбакка, наара ороҥҥо умса анньаат, сутуругунан көхсүгэ охсуолаан ньиргитэлээтэ. Дьоно көрбөттөрүнэн туһанан, үһүс киһилэрэ хааһахтан ороон таһаарбыт киис тириитин бокуойа суох хоонньугар симиннэ. Бэргэһэтин кэннигэр силэйэн, өссө булаары, наара аннын өҥөлдьүйэн, симиллибит таба тириитин оруу тардаары куобах иһэ ороммут туос иһитин үктээн, халтарыйа сыһан, хаһыытаан тоҕо барда. Кыыһырбыт уоҕар тэбэн күдээриттэ. Куобах иһэ ньаҕайдаммыт уллуҥун наара орон кытыытыгар ньиккирийбэхтээт, тириини өссө өрө тардан эрдэҕинэ, Хатыы хаһыытаабытынан ойон туран, хоһуун баттаҕар икки илиитинэн түстэ. Ыһыытаппытынан кэдэрчи тардан онолуйда:

– Аа, абам! Кимнээх буолан иэстэтиэм баарай? Инибин эһиги сиэбиккит… Аны миигин сиэҥ!

Хоһуун төбөтүн чолоччу тартаран, далбаатана кэдэйдэ. Ону көрөн, аттыгар турбут хоһуун ойон кэлэн, Хатыыны сиргэ сөрөөн түһэрэн, тэбиэлээн күрдүргэттэ. Дыгый итини көрөн, уһуутаабытынан өрө чиччигинээн эрдэҕинэ, Мэкчиргэ Харах умса тардан тобуктата түһэрээт, үҥүүтүнэн үлүбээй охсуолаан сабырҕатта.

– Өлөр, өлөөр! Суох гын! Сынньат! Эһиэхэ даҕаны дьиэлгитин тэлэйэр күһэҥэлээх киһи көстүө! – Дыгый төбөтүн тутта, ынчыктаан хардырҕаата. Мэкчиргэ Харах аҕылаан мэҥийэ, тохтуу түстэ. Дьонугар ыстанан тиийэн садьыйталаан, үҥүүтүн туора тутан түөскэ анньыалаан, сарылаата:

– Тохтооҥ! Түксү! Өлөрөөрү гынныгыт! Кэлэ-бара бэлэм түүлээҕи, аһы, балыгы ыларга туһалыахтара, – диэн көбүөлээт, түүрүллэн сытар Дыгыйы үҥүүтүн төбөтүнэн анньыалаата:

– Кубулунума, бу аайы өлбөт урааҥхай буолуоҥ. Ый кыһыл эргэтэ буолуута, өшшө биирдэ кэлиэхпит. Күн шырдыга баҕалаах буоллаҕына, шаарба кыылларда бэлэмнээн тоһуйаар. Маангааҥҥын таһыйан, үөрэтэн биэр. Сэптээх-сэбиргэллээх дьоҥҥо тыҥыраҕын сараппат оҥороор, – дии-дии кураанаҕынан силлээмэхтээт, сандалыга сытар куобах хааннаах буутун айаҕар батары аста. Буор көһүйэни, иһити-хомуоһу сиргэ тоҕо солоон түһэрдэ. Туохтан эрэ куотан эрэрдии үтүрүһэ-анньыһа таһырдьаны былдьастылар. Бэйэлэрин тылларынан добдугураһан иһэн, биир хоһуун төттөрү ойон киирэн, тугу эрэ көрдүүрдүү сандалы, наара ороннор анныларын харбыаласта. Көнө түһэн тула кулахачыйда, бөтүөхтүү сытар Дыгыйы куттаммыттыы көрө тэпсэммэхтээт, таһырдьа ыстанна.

Балаҕан иһэ кураанахсыйа, тымныйа түстэ. Бургучуйан киирэр тымныы салгынтан өйдөммүттүү, Хатыы ынчыктаабытынан, наараттан тардыһан, туран кэллэ. Байааттаҥныы сыҥыргыы, оҕонньоругар кэлэн саба түстэ, уйа-хайа суох ытаан энэлийдэ. Наара орон анныттан Татыйык аҕатын быһаҕын түөһүгэр ыксары туппутунан тахсан кэллэ. Сыҥсырыйа-сыҥсырыйа, кырачаан ытыһынан ийэтин баттаҕын имэрийдэ.

– Ийээ, ытаама… Аҕам эппитин курдук, сотору сахалар кэллэхтэринэ, ити түүлээх таҥастаахтары мантан хаһан да кэлбэт гына ыраах үүрүөхтэрэ…

2

Сайыҥҥы нуурал түүн суһукка үтүрүйтэрэн, сииктээх туманын сыыйа өрө көтөҕөн, сыһыы кытыытынан сэлэлии үүммүт хатыҥнар намылыппыт лабааларын, хойуу сэбирдэхтэрин имэрийбэхтии уһунна. Маннык быыһык кэмтэн тугу эрэ күүппүттүү, тула туох барыта иһийдэ. Бэл, түүнү быһа чуумпуну уйгуурдуохпут диэбиттии, чырып-ирип тырыбынаспыт чыычаахтар кирийдилэр. Арай хам-хаадьаа эрдэһит чаччыгыныардар, туохтан эрэ үргүбүттүү, чардырҕаһан ылаллар. Саҥа күн арыалдьыта буолан, сиккиэр тыал сипсийэн аастаҕына, сыһыы локуора ото сүүнэ өрүстүү долгуннура, долгулдьуйа суугунуур.

Үүт тураан чуумпуну уйгуурдан, сыһыы кытыытыгар аттаах дьон киирэн, тула холоруктаттылар. Аттар иҥэрсийиилэринэн, дьон ботур-итир саҥаларынан, суугун-сааҕын тыаһынан сыһыы туола түстэ. Өтөр буолбата, үүннэр кылырҕаһа, бэлэпчилэр лабырҕаһа, туйахтар тибигирэһэ, сиэллэрэн сикситтилэр.

Инникилээн иһэр толуу, күүстээх-уохтаах көрүҥнээх Туоҕа Боотур иҥэһэтигэр туран, тэһиинин хантаччы тардан, сиэллэрэн тамаһытта. Биилээҕинэн да охсон хотутуо суох курдук халыҥ, киппэ көхсүн синньигэс биилинэн имиллэҥнэтэ, дараҕар санныларын хамсата сэлбэйиттэ. Салгын килэриччи сиэбит сирэйин сөрүүн салгыҥҥа тоһуйа, харсыах курдук хойуу хаастарын сабыччы туттан, болҕомтолоохтук көрбүт ыйаастыгас харахтарын симириктэтэ ырааҕы одууласта. Уоһун үрдүгэр хойуутук үүммүт, дьабадьыларынан субуруйан, сыҥааҕын икки өттүнэн үүммүт бытыгын имэринэн ылла. Уһуктаах төбөлөөх дуулаҕа бэргэһэтин сулбу тардан, саннын байаатынан охсуллар ыас хара баттаҕын сиккиэр тыалга сахсылыннара оонньотто. Эмискэ атын үүнүн ыытан, тиҥилэхтээн биэрбитэ, үөнтэн-көйүүртэн эрэйдэнэн иһэр ат эбии соруйтара барбата, хаһыҥырыы түһээт, атахтарын тэҥҥэ уурталаан, сиэлин өрүкүтэн, кутуругун субурута уунаҥнаан барда. Иччитэ кымньыылаах, дуулаҕа бэргэһэлээх илиилэрин былас быраҕан, сирэйин сөрүүн тыалга тоһуйа тиэрэ мэтэрийдэ. Ат барахсан ойбут уоҕар, кэнниттэн хара тордох курдук барыаран испит үөн-көйүүр, аҥас гына түстэ. Куоттарбыт абаларыгар дыыгынаһа, ыйылыы эриллэ-бурулла, хара былыттыы кэнниттэн уһунна.

Арыалдьыт дьоно өйдөөбөккө булумахтана түһээт, аттарын соруйан, кымньыылаан, Туоҕа Боотур кэнниттэн туос бөтөрөҥүнэн түстүлэр. Халлаан батас кэтит иэдэһин санатар сарыалыгар, сииги бүрүммүт дуулаҕа бэргэһэлэр, күһэҥэлэр тымныытык килбэҥнэстилэр. Дьонноруттан хаалбыт, иккилии-үстүү ындыылаах аттары сэтиилэммиттэр итини көрөн, аттарын тиэтэтэн биэрдилэр. Бытаан айантан салгыбыт боотурдар, аттарын уорҕатыгар хаптайа сыстан, барыыны бардылар. Өтөр гымматылар, ситэн кэлбиттэригэр, Туоҕа тэһиинин харбаан ылан, атын хантаччы тардан, сииктээх хойуу оту тоҕута кэстэрэн, иһирдьэ киирэн тохтоото.

– Быйаҥнаах, бырдахтаах да дойду эбит. Көрүҥ эрэ, атым өрөҕөтө күп-күөх, атым үрдэ хап-хара бырдах. Дыыгыныыр тыастарыттан киһи дүө-даа барыах курдук… – дии-дии бэргэһэтин кэтэн, атын дьонугар хайыһыннарда. – Ыл эрэ, Бэдэр Боотур, суолу-ииһи хайан көр. Сылгылар суоллара, баҕар, эмиэ быһа охсон ааһаайаллар? Мантан ылата олохсуйар сири көрүннэхпитинэ сатанар. Күн муҥутуур үөһээ ойуута салгыннаах үрдүк сири булан, буруо-тараа таһаарбакка, сынньанан ааһыа этибит. Бу үөннэр аты охтороллоро кэллэ.

– Сөп, – диэт, Бэдэр Боотур атын быһа кымньыылаан, уҥуор барыйар тыа диэки локуора оту кэстэрэ астара турда. Хаалбыт боотурдар аттарыттан түһэн, эттэрин-сииннэрин имитэн хамсаммахтаат, бөлүөхсэн, кэпсэтэн добдугурастылар. Аттар ырааппакка эрэ, тыбыырбахтаһа, тиистэрэ кирдиргээтэ. Туоҕа Боотур тэһиинин ыҥыырыгар иилэ быраҕан, атыттан ыстанан түһэн, тыылламмахтаат, күөх окко тиэрэ түстэ. «Ситтибит ээ», – диэбиттии дыыгынаһа саба түспүт үөнтэн-көйүүртэн хаххаланан, дэйбииринэн сирэйин саба быраҕынна. «Бээрэ, Тыгын Тойон эппит Кыйаар дойдутунан истэхпит. Түөртүүр саҕана тохтоон, сири-уоту көрүллүө. Көҥүл көттүбүт эрээри, үрэх баһа дойдуга хайдах-туох буолабыт? Мантан ылата моонньоох баспыт батарынан олорон эрдэхпит. Туйах… Туйах уол эрэйгэ тэптэҕин. Ол эрээри, ити сылтах эрэ буоллаҕа. Тыгын Тойон сахалары үмүрү тардарыгар, ил-эйэ олохтууругар сири, баайы элбэттэҕинэ эрэ кыаҕырарын билэн эрдэҕэ. Биһиги аҕа ууһун сорудахтаабатаҕа буоллар, атыттары ыытыа этэ… Туйах уолу эрэйгэ тэптиҥ диэн, айантан саллыбыттар кынчыаттаабаттарын, сорох-сорохтор кылыстарын угун харбамматтарын туһугар, хараҕым далыгар тута сырыттахпына сатанар. Туох эрэ баар оҕото. Үлэһитинэн, сытыытынан-хотуутунан, кыаҕынан саастыылаахтарыттан ордуктара. Дьоҥҥо-сэргэҕэ сыһыана даҕаны киһини астыннарар. Ситтэҕинэ-хоттоҕуна киһи бэрдэ тахсыа. Кэнэҕэскитин киһи-сүөһү төрдө буолан, ааппытын ааттатыах кэриҥнээх. Чэ, бээ, көстөн иһиэ», – диэн санаан иһэн, айан сылаата таайан, биир кэм эймэнэр бырдах тыаһыгар бигэнэ нухарыйан барда…

Тыгын Тойон ата атыллан өлүөҕүттэн, Туймаада хочотун олохтоохторун ыар санаа ыга баттаабыта. Онно эбиискэлэһэн, хараҥа былыт үөмэхтэнэн тахсан, үс түүннээх күн ардаан курулаппыта. Быйаҥнаах ардах кэмэ Туймаада олохтоохторугар курус күннэргэ кубулуйбута. Туох эрэ суоһар буолуохтааҕын күннэри-түүннэри кэтииргэ эбии ардах тохтообокко сылаппыта. Сир-дойду уунан бычалыйа кураанахсыйбыкка дылы буолбута, сүүрэр атахтаахтар, көтөр кынаттаахтар бүкпүттэрэ. Бэл диэтэр, хаппыт тиит мутугун былдьаһан, араастаан куллугураһар суордар сурахтыын сүппүттэрэ…

Тыгын Тойон боотурдарынан арыалдьыттанан, тоҕо эбитэ буолла, Хаан Илбис ойууну батыһыннаран, атын кытта бырастыылаһан кэлбитэ. Ойуунунан сиэри-туому тутуһуннаран, үөһээ үтэйтэрэн уматтаран кэбиспитэ «үһү» диэн кэпсэлгэ кубулуйбута. Ол быыһыгар: «Эйиэхэ эрэ кэпсиибин… Хаан Илбис буруйдаах хара хааныгар суудайбыт үһү. Дьэ, туох алдьархай буолар?» – диэн сибигинэһии-хобугунаһыы элбээбитэ. Сайыҥҥы күн чэмэлийэн тахсыбыта, кыырпах да былыта суох күөх халлааҥҥа туйаарар чыычаах тохтоло суох дьырылаабыта, мутукча сыта дыргыйбыта, дьэрэкээн хонуу чэчиктэрэ хамсыы-хамсыы үөһэ таласпыттара. Тыгын Тойон буруйдааҕы көрдүүрэ, туттарара иһиллибэккэ, дьон күннээҕи түбүктэригэр ыктаран, умна быһыытыйбыттара.

Үс күн устата Тыгын Тойон балаҕаныттан тахсыбатаҕа. Атын итиччэ аһыйбыта дуу, биитэр туох эрэ оҕуруктааҕы тобуларын, бэл киирэр-тахсар чугас дьоно, түүллэнэр-биттэнэр ойууннара билбэтэхтэрэ. Төрдүс күнүгэр чаҕар уолунан Туоҕа Боотуру ыҥыртарбыта.

Туоҕа Боотур Тыгын Тойон ыҥырыытын күүппүт буолан, соһуйбатаҕа. Буруйдаах сылгыһыт уолун төһө сылгынан толуйан ылыаҕын саныы, утуйарыгар эрэ устар котокоонун көхөҕө иилбитэ. Уһун баттаҕын кэтэҕин диэки өрүтэ аспахтыы, халҕан диэки хардыылаан иһэн, тохтуу түспүтэ. «Бээрэ, төһө даҕаны хааммыт биир буоллар, тойон аата тойон, чаҕар курдук ньалака сарыы таҥастаах тиийэрим сүрэ бэрт. Төһөтүн да иһин, аҕа ууһун биир бас-көс киһитэ буоллаҕым. Куйахпын да кэппэтэрбин котокооммун иилинэн тахсыым», – дии санаат, көхөттөн кыыннаах котокоонун төттөрү ылан кэтээт, тахсан барбыта.

– Нөрүөн-нөргүй! Тыгын Тойон, ыҥыртарыыгынан кэллим, – диэбитинэн Туоҕа Боотур халҕан таһыттан ырааппакка, Тыгын туох диирин кэтэһэн, нөрүйбүтүнэн турбута. Хагдаҥ эһэ тириитинэн саба быраҕыллыбыт кэтит наараҕа ньылыбыраабыт чараас сарыынан тигиллибит сыалдьалаах эрэ Тыгын Тойон өттүгэстии сытан, аа-дьуо хамсанан олорбута. Субу эһэтин тириитин устан киһитийэн, ньамньыраабыт курдук быһыытын-таһаатын көннөрөрдүү, икки илиитинэн түөһүн быччыҥнарын, былларыттан тахсыбыт ойоҕосторун тириитин ньиккирэччи сотон, ньилбэктэригэр тайаммыта. Кэтит сирэйин үрдүк сүүһүгэр сааһырыы бэлиэтин сурааһыннара дириҥээн көстүбүттэрэ. Онон-манан кырымахтанан эрэр хойуу хаастарын түрдэһиннэрэн, икки ардынан лоппотон, кэҥэриитигэр иҥиннэрбитэ. Эргэлээх харахтарынан сургуччу көрөн, киэҥ таныыларын сыт ылаары гыммыттыы тардырҕата хамсаппыта:

– Нөрүйэн баран туруоҥ дуо, бэттэх кэлэн олор, – Тыгын Тойон суостаахтык сыыгыныы, үс атахтаах кыра сандалы таһыгар турар үүс тириитинэн бүрүллүбүт талах олоппос диэки кэҕис гыммыта. Күөмэйин чөллөрүтэн хахсайан ылбыта. – Миҥэбин ким өлөрбүтүн эн да, мин да бэркэ билэбит. Хантан кэлбит чолоҕоруй, сонно тута нохтолоох сүрэҕин хостотуох баара, дьоҥҥо үөрэх гынан… Хайдах төлөһөҕүн? – Тыгын Тойон куолаһа кытаатан, тимири балталаан эрэрдии быһытталана, бэрт эрчимнээхтик ойон турбута. Өрө эҕирийэн түөһүн мөтөтө, иһин-үөһүн хомуна туттан, тойон өһүө баҕанатыгар лиһирдээн тиийбитэ. Мас чороохоҕо ыйанан турар кылыһы кыыныттан сыыйа тардан таһааран, биитин тойон эрбэҕинэн бигээбитэ.

– Билэн… – Туоҕа Боотур бэйэтэ билбэтинэн, кэтит санныларын ыгдатан, төбөтүн кистиирдии ньыкыччы туттан, олбоҕор эһэлии эргийбитэ. – Ити Туйах диэн, били, хайалаах кыргыһыытыттан орпут тулаайах оҕо. Бэйэҥ дьаһайан аҕалтарбытыҥ… Ол уол бороохтуйбута, сиһин этэ ситээри, буутун этэ буһаары оонньообута оҕус буолла. Аҕа уустарынан үтүрүллэн сылдьыбытын аһынаммын, сылгы манааччынан, чаҕарынан ылбытым. Дьиҥэр, сүрдээх сытыы-хотуу, үлэһит уол. Боотур буолар баҕата батарбакка, күрэскэ кыттаары ити дьаабыланна… Тугу этиэхпиний, барыта эн илиигэр, эн дьаһайыыгар, – Туоҕа Боотур нөрүйбүтүнэн туран кэлбитэ.

– Дьэ, оччоҕо кэпсэтиэх, – Тыгын Тойон кылыһы тыастаахтык кыыныгар төттөрү анньаат, чанчыгыттан сирэйигэр саба түспүт, күрэҥсийбит сүүмэхтэри кулгаахтарын кэннигэр кыбыта аспыта.

– Олор! Этэр тылбын өйдөөн-дьүүллээн иһит… Уһун сыллар тухары, дуоҕа тутааччынан сылдьан, кырыктаах кыргыһыыларга кыттыбытыҥ, быһылааннаах айаннарга эр санааҕын көрдөрбүтүҥ элбэҕи этэр, – сис туттан, төттөрү-таары хаамыталаат, олбоҕор олоро түспүтэ. – Бу кэпсэтиибитин, эн биһиккиттэн ураты, иэгэйэр икки атахтаах билиэ суохтаах… Эн боотурдаргын, чаҕардаргын илдьэ бу сиртэн күрээн бараҕын. Өйдөөтүҥ дуо, күрээн! Туймаада олохтоохторугар эн мин аппын төлүүр кыаҕа суоххуттан, хаан халыйыаҕыттан куттанан күрүүгүн…

Туоҕа Боотур ити тыллартан соһуйан, өрө көрө түспүтэ. Тугу эрэ этиэхтии өгдөҥөлөөн эрдэҕинэ, Тыгын Тойон сапсыйан кэбиспитэ.

– Хаан-уруу, оҕо, аймах диэни, үчүгэй кэмҥэ диэри, тэйиччи туттахпына сатанар кэм үүннэ… Иһит, үүрдэ дии санаама… Үөһээлэр, соруйан аппын өлөртөрөн, уһуну-киэҥи анаарар, кэскиллээх санааҕа үтэйдилэр. Саас ылан эрэр. Кэлии-барыы да ыараата. Онно эбии, чугас диэбит сорох дьонум баайга, сиргэ дураһыйталыах курдуктар. Атааннаһыы, арахсыы, хаан тохтуута түмсүүгэ, илгэ-эйэҕэ тиэрпэт. Ол эрээри аҕам Мунньан Дархан урааҥхай сахалары бииргэ түмэр ыра санаатын ыһыктыбаппын… Дьэ, ол инниттэн саҥа сирдэри баһылаан, олохсуйан, баайы хаҥатан, уруу-аймах кэҥэтэр кэм кэллэ.

Бүтэһик, кистэлэҥ сорудахпын толоруо диэн бүк эрэнэн олоробун. Эдэр-сэнэх, кыанар эрдэхпинэ Кыйаар диэн ааттаах бэрт бултаах-алтаах, үтүмэн элбэх саарба кыыллаах Сыа дойдуга сылдьыбыттааҕым… Онно бараҕыт. Кэнэҕэскитин Кыйаар дойдуга олохсуйан, Тыгын Тойон бииһин-ууһун салгыыр, урааҥхай саха төрүттэрэ эһиги буолуоххут. Ааппын ааттатыаххыт, сирбин-уоппун кэҥэтиэххит, саха бииһин элбэтиэххит… Манна күүһү-уоҕу мунньунарга, сэби-сэбиргэли, куйаҕы оҥорторорго Кыйаар саарбата төһүү күүс буолуо. Муммут-тэммит, кыаммат-түгэммэт кыра-хара дьон сир аайы бааллар. Кинилэри түүрэйдээн, куттаан буолбакка, илинэн-эйэнэн тардаҥҥын, аҕа уускун хаҥатаар.

Маннык сорудаҕы истиэм эрэ диэбэтэх Туоҕа Боотур харааччы буккуллан хаалбыта. «Тугу-тугу иһиттим… Букатын барабыт дуо? Сылгынан төлөөбүтүм көнө буолбатах дуо?» – диэн санаалар охсуллан ааспыттара. Итииргээн, балаҕантан чэбдик, сөрүүн салгыҥҥа тахса охсуон баҕарбыта.

– Бараҕыт! Кистии-саба тэриниҥ, – Туоҕа Боотур тугу саныырын таайбыттыы Тыгын Тойон чиҥэтэн биэрбитэ. Кэпсэтии бүппүтүн биллэрэн, эһэ тэллэххэ тиэрэ нараһыйан иһэн, эрчимнээхтик ойон турбута. Тэлгэнэн сытар тириитин арыйа баттаан, кыра тирии саппыйаны хостоон таһаарбыта.

– Бээрэ, умна сыстым, – нөрүйэн турар Туоҕуга лиһирдээн кэлэн, суон моонньугар тирии саппыйаны кэтэрпитэ. – Маны бэйэҕиттэн араарымаар. Хочоҥ буора уонна биһиги аҕа ууһун бэлиэтэ – биһилэх. Үөс сиртэн саха сирэйдээхтэр күүстэринэн өттөйөн, күнүҥ хараҥардаҕына көрдөрөөр. Биитэр көмө көрдөһөргөр туһалыа. Төһө даҕаны кырытыннардаллар, суон сураҕым дуораһыйдаҕа, уһун илиим тиийимтиэтин истэ-билэ сырыттахтара. Көмөлөһүө… Өскүөрүтүн маннык биһилэхтээх киһи тиийдэҕинэ, саарбахтыыр буолаайаххыный. Үс түүннээх күн сыта-тура суолгутун торумнаатым. Тунах түһүүтэ, мантан «күрүүгүт». Эппитим курдук, буруйтан куотан тэскилиигит. Аатыгар, боотурдары ыытан, эккирэтиннэриэм. Сиппэккэ төннөн кэлиэхтэрэ… Дьахтары, оҕону, кырдьаҕаһы соһуспаккыт. Арай аара хаалларан, манабыл оҥосторгор үс ыал буолбут эдэр боотурдар ойохторун ыллыннар. Ону кытта аскытын дьаһайар икки эдэр дьахтары илдьээр. Тиийэр сиргит чугаһаабытын сэрэйдэххинэ, үчүгэй алаастарга ойохтоох боотурдары хааллараар. Соргулара билиэ… Олохсутардыы тэрийээр. Кэннигиттэн атын биис уустара сэрэппэккэ эккирэттэхтэринэ, тыыннаах ортохторуна, биллэриэхтэрэ. Этэҥҥэ олохсуйан бардахтарына, сиргин кэҥэтиэхтэрэ. Айаҥҥа тарыырдаммат-талҕаламмат, тардыллыбат туһуттан, сүөһүлэммэккит. Аҕыйах биэни үүрэн бараарыҥ. Үс сылынан олохсуйан, күрүө-хаһаа тутуннаххытына, барыта үчүгэй буоллаҕына, түүлээх аҕала таарыччы, сүөһү үүрэн барыаххыт. Хаалбыт дьоҥҥутугар санааҕытын уураайаҕыт, атаҕастыам суоҕа. Оҥойор айахтарыгар үлэлээн аһыахтара, санныларын сабар таҥастаныахтара. Дьэ, ситигирдик… Лүксүрээн ойуун эйигиттэн хаалыа суоҕа. Ону таһынан Хаан Илбиһи хайа эрэ албаһынан илдьэ бар. Манна буруйа-сэмэтэ элбээбит бадахтаах, улахан ойууннар харахтара кырыыламмыта ыраатта… Сиртэн сүтэриэҕи сүтүктүөхтэрэ. Баҕар, хаан-сиин, кыргыһыы буолар түгэнигэр көмөлөһүө… Хара ойуун буоллаҕына.

Кэпсэтии бүппүтүн биллэрэн, наараҕа тиэрэ нараһыйан, кэтэх тардыһынна. Туоҕа Боотур нөрүйбүтүнэн кэннинэн хааман тахсан эрдэҕинэ:

– Арба даҕаны… Түүл-бит соччото суох. Биһигини атын сиртэн сорунан кэлэн аймаан, кыргыс буолбутун иһиттэххинэ даҕаны, кэлэ сорунаайаҕыт. Иэстэһэр, өһү-сааһы ситиһэр туһунан санаайаҕыт! Өлбүт өлбүтүнэн, сүппүт сүппүтүнэн хаалыа… Өйдөө! Эн, урааҥхай саханы үөскэтэ, үйэлэр тухары ааппытын ааттата, сирбитин кэҥэтэ, баайбытын хаҥата бараҕын!

Туоҕа Боотур таһырдьаны булаат, түөһүн муҥунан салгыны эҕирийэн өрө тыыммыта, сүүһүгэр бычыгыраан тахсыбыт көлөһүнүн ытыһын таһынан соттоот, балаҕанын диэки бара турбута.

Итини барытын сайыҥҥы ураһа кэнниттэн көрөн турбут дьыралдьыйбыт уһун уҥуохтаах киһи, атаҕын тобуктарын бокута, үөмэр-чүөмэр тыаһа суох үктэнэн, балаҕан аанын аһан эрэрэ баара да, иһирдьэ мэлис гыммыта.

Тыгын Тойон, киһи киирбитин билбэккэ сытан, эҕэрдэлэһэр тылтан соһуйан, өрө ходьороҥноон олоро түспүтэ.

– Һуу… Киһини соһуттуҥ! Туох күлүк курдук баҕайыгыный?! Дьыраччы тэбинэн туруоҥ дуо, кэл олор, – Тыгын Тойон өрүтэ тыыммахтыы лиһирдээн тиийэн, Күлүк Боотур саппыт халҕанын аһан, таһырдьаны өҥөйөн көрбүтэ, ааны тыастаахтык ыга саба, сибигинэйэ былаастаан:

– Манабыллар суохтар ини, кыйдаталаабытым. Биһиги кэпсэтиибитин иэгэйэр икки атахтаах истиэ суохтаах… – киирбит киһи тугу саныырын таайа сатыырдыы, туой буору сабыта быраҕаттаан баллырдаммыт курдук, көҕөрөн көстөр унньуйбут сирэйин кыҥастаспыта. – Киһи киһиэхэ эрэммэт кэмэ кэллэ. Уон улуус дьоно сиргэ-уокка, баайга тардыһыылара күүһүрэн эрэр… Бэрт былдьаһыы, дьорҕооттоһуу тахсыах курдук. Бүтүн саха урааҥхайдарын үмүрү тардан түмэргэ сир, баай, кыах-күүс ирдэнэр… Үгүһү эппэппин. Тунах көтүүтэ, Туоҕа Боотурдаах түөрт уонча буолан, мантан букатыннаахтык бараллар. Үс тумус боотургун кинилэргэ сыһыар… Оттон эн, бэйэҕин кытта биир илииҥ тарбахтарыҥ саҕа тумус дьону ылан, күн сарсын хомунан, тыаһа-ууһа суох сүтүөхтээххит, – Тыгын Тойон чугаһаан кэлэн, киһитин сирэйин өҥөйөн көрбүтэ. – Утуйа олороҕун дуу, тугуй? Өйдөөтүҥ дуо?

– Истэбин, күн бүгүн да барарга бэлэммит, – диэт, Күлүк Боотур дьирэс гынаат, быар куустан, нөрүс гыммыта. Тыгын Тойон соһуйан, чинэйэ түспүтэ. Кыл түгэнэ кэҥээбит, уоттаммыт харахтара сыыйа өһөн, астыммытын биллэрэн, сэҥийэтин маҥхайан эрэр убаҕас бытыгын имэрийбэхтээн ылбыта.

– Дьирикигэ дылы, дьириҥнээҥҥин… Соруккут диэн, Туоҕа Боотур иннин, кэннин хайыы. Эһиги кинилэри арыаллыыргытын ким да билиэ, истиэ, көрүө суохтаах. Бэл, Туоҕа Боотур. Күлүк курдук күлүкүчүһэҥҥит, түһүүлэниэхтээх сирдэригэр тиэрдэн, олохторун булбуттарын эрэ кэннэ, төттөрү кэлэҕит. Кыра-хара, аҕыйах киһилээх олохтоохтору тыыппаккыт. Кинилэргэ көстүбэккит. Сэптээх-сэбиргэллээх тигии сирэйдээхтэр, туматтар, атын урдустар Туоҕа Боотур суолун быһа хаамыа суохтаахтар. Талаабыккыт, кырган кыайбыт баай-дуол, дьахтар, чаҕар бэйэҕит киэнэ. Боотурдаргар: «Көҥүл боотурдар буоллубут», – диэр. Кинилэр кыргыһалларын, өлөрөллөрүн-өһөрөллөрүн эрэ билиэхтээхтэр. Кыйма курдук кыргыс хоһууннарга киирэн биэримэҥ. Атын суолу-ииһи тобулан, Туоҕа Боотур олохсуйбут сириттэн кинилэри тэйитэр туһугар туруулаһыахтааххыт. Иннигитигэр туох күүтэрин, ый хаста төрүүрүн, хаар-самыыр хаста эргийиэҕин билбэтим. Бүттүбүт.

Туоҕа Боотур Тыгынтан киирээт, Лүксүрээн ойууну, Дуораан Ууһу, Дагдаҕар Боотуру, Кырамай Боотуру, Бэдэр Боотуру, Лэбиэрийэ Бөҕөнү уонна Хаан Илбис ойууну сайыҥҥы ураһатыгар сугулааҥҥа ыҥыртаабыта. Иннэ-кэннэ быһаарылла илик, Туймаада олохтоохторун аймаабыт айдаан: «Дьэ ыйдаҥараары гыннаҕа дуу?» – дии саныы-саныы кэлбит дьон эҕэрдэлэһэ, сиргэ тэлгэммит таба тириилэрэ тэллэхтэргэ атахтарын хомуна, төбүрүөннүү олорунан кэбиспиттэрэ. Бүтэһигинэн орто уҥуохтаах, куппут-симмит курдук эттээх-сииннээх эрээри, кыра төбөлөөх, уһун, суон моойдоох киһи уҥуоҕа суохтуу сымнаҕастык хамсанан, үөмэр-чүөмэр үктэнэн киирэн кэлбитэ. Дуулаҕа бэргэһэ иһинэн кэтиллэр ынтакатын иэдэс сабардарын өрө бааммытыттан, бэдэр кыыл киистэтэ эрэ суох курдук уһуктаах кулгаахтара чөрөйөн, кэтит таныыларын аннынан аҕыйах сүүмэх кыл курдук тортойбут бытыктара эйэҥэлии, ыыс араҕас харахтара сандаара тула тоҥхоҥнообута.

– Оок-сиэ… Бэдэр бэйэтинэн кэллэ, – диэт, олорор дьон олбох таһааран, сыҕарыҥнаспыттара. Итини истэн киирбит киһи дьээбэлэнэн, түөрт атах буола түһээт, сиһэ кэдэйэн тыыллаҥнаат, өрө дэгдэс гынан эрэрэ баара да, босхоломмут олбоххо ыстанан тиийэн, хорос гына олоро түспүтэ. Санныларын хамсаппакка эрэ, төбөтүн иннигэр анньан, уҥа-хаҥас олоотообута. Мустубут дьон сөҕөн: «Бэдэр бэдэринэн!», «Кыыл оҕото!», «Тоҕо сүрэй!» – диэмэхтэһэ, күлэн күһүгүрэспиттэрэ.

Өрүү да буолбатар, кэлии-барыы, кыргыһыы, өлүү-сүтүү, уруу, үөрүү түгэннэригэр мустар буоланнар, Туоҕа Боотур саҕалыырын кэтэһэ ботур-итир кэпсэтэн барбыттара.

Туоҕа Боотур дьоно тугу саныылларын таайа сатыырдыы, хас биирдиилэрин сирэйдэрин-харахтарын кыҥастаһа олорбохтуу түһээт:

– Дьэ, сүбэлэстэхпитинэ эрэ сатанар буолла. Туох айдаан тахсыбытын бары билэн олороҕут. Тыгын Тойон миҥэтин толуйар үүрэн аҕалар сылгыбыт да, баайбыт да суох. Сылгыһыт уолбут дьылҕата халлааҥҥа ыйанан турар. Ким туох санаалааҕый, омолуйуҥ!

Хатыҥыр курдук көстөр эрээри, саар тэгил уҥуохтаах, сытыы, эрдээх сирэйдээх, үөһээ уоһугар тор курдук бытыктаах Дагдаҕар Боотур чэпчэкитик ойон турбута. Харсаах санаата өтө көстө, харса суох саҥаран, кутан-симэн барбыта:

– Ол уолу төбөтүн быһа дайбаан, Тыгын Тойон иннигэр ууруохха уонна көҥүл ылан, биир эмэ улууһу тоҕо кэһэн, сылгыта үүрэн аҕалан, иэһи төлүөххэ. Көҥүллээ, боотурдары кытта «көччүйэн» кэлиэхпитин. Биир бэйэм аҕыйах сылгыбыттан үллэстэр санаата суох турабын…

Дьон, ити тыллартан соһуйбуттуу, чуумпура түспүтэ. Бэл, сыыгыныы сыҥсыйа олорбут Хаан Илбис тыынын тута сатаан, хахсыйан ыла, «дьэ туох дииллэр эбит» диэбиттии, тула көрөн мэлээриҥнээбитэ.

– Бээрэ, оруо-маһы ортотунан тыллаһыма, улаханнык саҥарба! – маҥхайа сатаан баран саһарымтыйан көстөр үрүҥ уһун баттаҕа сирэйигэр саба түспүтүн икки өттүнэн силэйбэхтии, Лүксүрээн оҕонньор нүксүччү туттан, тайахха тэптэрэн туран кэлбитэ. – Саҥа туран эрэр уол субай хаанын тоҕон, буруйу-сэмэни боруостуом дии саныыгын дуо? Онто даҕаны суох элбиэхтээҕэр аҕыйыы турабыт… Тыгын Тойон илинэн-эйэнэн сахалары түмэ сатыыр ыһыах ыһар кэмигэр кыргыһыы көрдөөн тииһээри гынныҥ дуо? Хаалары дьэбэлэйдээмэ…

– Лүксүрээн кырдьаҕас, этиитин эттиҥ гынан баран… – сороломмут эриэн холто сонун дьагдьайбыттыы сөрүү тардына, Хаан Илбис ньуолбардаан саҥара туран, тоҥхолдьуйбута буолбута. Одоҥ-додоҥ тиистэрдээх айаҕын аллаччы атан, ньылаҥныы ымайбыта эрээри, сүүрэлээбит кыараҕас харахтара тымныынан кылахачыһаллара. – Үөһээттэн анаммыт айыы дьөһөгөй оҕотун субай хаанын хаан эрэ суурайар буолла… Дагдаҕар Боотур сөпкө этэр. Биһиги диэтэх дьон, Тыгын Тойон илиитэ тиийэ илик тэйиччи сириттэн хайа эмэ аҕа ууһун имири кырган, иэһи төлүүргэ тоҕоостоох кэм кэллэ бадахтаах. Түүл түһээн түҥүлүйдэхпинэ, айан аартыга арыллар буоллаҕа үһү…

– Ойуумсуйума! Эн саҕа түүллээхтэр-биттээхтэр манна да баарбыт, – Хаан Илбис быһа түспүтүн сөбүлээбэккэ, Лүксүрээн тиэрбэс курдугунан эриличчи көрбүт харахтарын кырыытынан кынчыаттыы, этэрбэһин оһуттан былаайаҕы хостоон таһаарбытыгар, Хаан Илбис ньыкыччы түһэн, кэтит көҕүстээх Дуораан Уус кэннигэр түспүтэ. Лүксүрээн былаайаҕын батас курдук үөһэ ууна салгыы саҥарбыта:

– Иэс, иэс төлөнүөхтээх! Тыгын Тойон сахалары түмэ сатыыра хайҕаллаах, ол эрээри атын улуус аҕа баһылыктарыгар, кини үрдүк аатыгар, баайыгар күлүк түһэрбиттэри кытта эйэлэспэтин көрдөрөөрү кырыктанан турдаҕына көҥүлэ. Мантан инньэ иэһин көрдөөн, сүгүн олордоро саарбах. Онто да суох, отун оттоон, маһын мастаан биэрэрбит таһынан, саарба эккирэтиитигэр эт-тирии баранна… Иэһи төлөөн, сүөһү көрөөччү, сылгы манааччы буоларбыт хааллаҕа. Оҕолорбут, сиэннэрбит сирдэнэн-уоттанан, сүөһүлэнэн-астанан бүтэр уһукка тиийэр муҥмут буоллаҕа дуу… Чэ, ол эрээри түүл-бит үчүгэй. Бас-көс киһибит Туоҕа Боотур, эн этиигинэн, эн ыйыыгынан буолуохтун, – Лүксүрээн былаайаҕын утары ууммутунан нөрүйбүтэ.

Туоҕа Боотур дьонун эргиччи көрө, аа-дьуо туран, сис туттан хаамыталаабыта:

– Ыл эрэ, Дагдаҕар Боотур, ураһаны эргийэ сүүрэн киир эрэ. Эһигиттэн ураты икки кулгаахтаах мин этэрбин истибэтэр ханнык…

Дагдаҕар Боотур даллах гынан эрэрэ баара да, икки атаҕар дьирэс гына тура түспүтэ. Аҕыйахта атаралаан, таһырдьа ойбута. Өтөр буолбатаҕа, сүүрэн киирэн, кэҕис гынаат, олоро түспүтэ. Туоҕа Боотур хаамарын тохтотон, өссө биирдэ дьонун эргиччи көрбүтэ, тыастаахтык өрө тыыммыта:

– Биһиги мантан барабыт! – диэбитигэр бары суугунаһа түспүттэрэ. Лүксүрээн туруохтуу өгдөҥнөөн иһэн, олбоҕун көннөрө умса нөрүйбүтэ.

– Ситэри истиҥ! Тыгын Тойон кытааттаҕына, кырыктаннаҕына эрэ бүтүн аҕа уустарын түмэ тардар, тылын иһитиннэрэр буоллаҕа. Үс саханы үмүрү тарда сатыыра кэлэр көлүөнэлэргэ үчүгэйтэн атыны аҕалбатын билэн эрдэҕэ… Биир тарбах күүһэ дуу, биэс тарбах ыга тутуллубут сутуруга дуу… Ол эрээри маннык быыһык кэмҥэ биһиги тэйиччи буолуоҕуҥ. Атын улуус дьонугар күүһүн-кыаҕын көрдөрөөрү, кэһэлтэ оҥороору, хааны даҕаны кэһиэн сөп… Онон мантан барыаҕыҥ. Бүтэй Бүк өрүс таһыгар Сыа дойду баарын бары даҕаны үһү-тамах курдук иһиттэххит. Тыаһа-ууһа суох ол диэки сыҕарыйыаҕыҥ. Кэпсииллэринэн, булдунан-аһынан, күндү түүлээҕинэн олус баай дойду дииллэр. Аҕыйах сыл онно олорон, бултаан-алтаан, саарбалаан, баайда хаҥатыаҕыҥ. Олохтоох дьону булсан, эйэ дэмнээхтик сырыттахпытына, сөбүлээтэхпитинэ, олохсуйа да хаалыахпытын сөп. Үгүс саарбаны бултаатахпытына иэстэн даҕаны төлөрүйүөхпүт. Дьоммутун көһөртөөн, сүөһүнү-сылгыны даҕаны булунуохпут. Хайдаҕый?

– Бээ, ыарахан киһи олорон эрэ этиим эрэ, – үөскүлэҥ, улахан Дуораан Уус суон моонньун көлөһүнүн кылгас, модороон тарбахтардаах толору ытыһынан соппохтуу сөҥөдүйбүтэ. – Дьэ, аҕа ууһун бас-көс киһитэ Туоҕа Боотур бэрт сөпкө омолуйдуҥ. Чахчыта даҕаны, үтүө сир баарын мин да истибиттээҕим. Миигин манна тутар ойоҕум, оҕом суох. Билбитим эрэ күөрдүм, кыстыгым буолаахтаатаҕа. Бачча сааспар диэри оҥорбут оҕум иҥсэ мэнэгэй тыаһын истэ, хааҥҥа суудайбыт сытыы кылыһым өҥө уларыйарын харахтыы иликпин… Мин барсабын! Оҥоһуум бүтүн, ыйыллыбыт ыйаах баар буоллаҕына, туһалыам турдаҕа…

– Мин, мин этиим эрэ, – аҕыйах саҥалаах, барыларыттан үрдүк уҥуохтаах, күүстээх-уохтаах көрүҥнээх Лэбиэрийэ Бөҕө көөҕүнээбитинэн сүгүллэн турбута. Мустубут дьон Лэбиэрийэ турбутугар дьиибэргээн, чуумпура түспүттэрэ.

– Ээ, мин да хаалбаппын, – диэт, Лэбиэрийэ Бөҕө олорунан кэбиспитэ. Тугу эрэ истээри чөрбөспүт дьон, чочумча олоро түһээт, күлсэн тоҕо барбыттара.

– Итинэн бүттүҥ дуо? – тыҥааһыннаах кэпсэтии эмискэ чэпчээбититтэн үөрэн, Туоҕа Боотур дьонун кэриччи көрбүтэ. Лэбиэрийэ дьон күлүүтүгэр кыһаллыбакка, икки өттүнэн иэҕэҥнээн ылбыта.

– Тыгын Тойон барбыппытын билэн эккирэтиннэрэн, сир сирэйдиэ суоҕа дуо?

– Дьоммутун-сэргэбитин атаҕастаабатар ханнык.

– Ол эрээри сөптөөх быһаарыныы.

– Барыаҕыҥ, көһүөҕүҥ! – диэн тыллар иһиллибиттэрэ. Сөпсөһөллөрүн биллэрэн, бары туран кэлбиттэрэ. Уҥа илиилэрин сүрэхтэригэр тутан нөрүйбүттэрэ. Туоҕа Боотур санныттан ыарахан сүгэһэри түһэрбиттии, өрө тыыммыта.

– Туох да диэбит иһин, күрээн барабыт. Онон туора кулгаах истиэ-билиэ суохтаах. Кими даҕаны күүһүлээбэппин. Оҕону-дьахтары, кырдьаҕастары эмиэ илдьэ барбаппыт. Тыгын Тойон дьахтары, оҕону, кырдьаҕаһы тыытыа суоҕа. Бэркэлээтэҕинэ үлэһит оҥостуо… Үрүҥ тунах ыһыах буолар түбүгэр уонна ыһыах кэмигэр кыргыһыыттан, хаан тохтуутуттан туттунуо, онон эккирэтиннэриэ суоҕа. Онтон от үлэтэ, кыстыкка бэлэмнэнии ыга анньыа турдаҕа… Онуоха диэри биһиги ыраатыахпыт. Саҥа сирдэри баһылыырга айдарыылаах дьоммут Лүксүрээн, Хаан Илбис хайаан даҕаны барыстахтарына сатанар. Тиийэн туох-хайдах олорорбут кинилэртэн тутулуктаах…

– Сөпкө эттиҥ, – Лүксүрээн убаҕас бытыгын имэринэ, Хаан Илбис таһыгар тохтообута. – Хаан Илбис, аатыҥ ааттанар, улахан ойуун аатырар сириҥ онно буолуо. Эн биһиккиттэн биирбит дьабыммытыгар уруттаан аттанарбытыгар үөһээ үтэйсэрбитигэр көмөлөһүстэхпитинэ сатанар… Манна хаалардыы сананан олорор буоллаххына, улаханнык сыыһыаҥ. Ким да эйигин улахан ойуунунан билиниэ суоҕа, сотору кэминэн илбис иҥэртэрэр эдэр ойуун иннибэр барыгылдьыйар… Дьэ ону бэйэҥ бил.

Хаан Илбис дэгдэс гына түспүтэ. «Бары иһиттигит дуо?» диэбиттии, тула көрөн мэлээриҥнээт, тоҥхоҥнообута.

– Мин барсыбатахпына, сатаммат буоллаххыт, – дии-дии ымаҥнаабыта.

– Биилэрим! Аҕа ууһум бас-көс дьоно, мин биир көрдөһүүлээхпин, – диэбитинэн үгэн өрөгөй сааһыгар сылдьар эрээри оҕолуу сирэйдээх, түргэн-тарҕан туттуулаах Кырамай Боотур туран кэлбитэ. Ыас хара будьурхай баттаҕын бааммыт үрүҥ-хара өҥнөөх гына кылтан өрүллүбүт быатын төлө тардан, илгистэн ылла, дьону кэриччи көрө тоҥхолдьуйбута. – Дьэ, мин Тыгын Тойонтон тэйиэхпин баҕарбытым ыраатта. Онон бу кэпсэтиини олус үөрэ иһиттим… Түүллээхпин-биттээхпин бары даҕаны билэ, истэ сырыттаххыт. Аҕыйах хонуктааҕыта маныаха маарынныыр бэрт дьикти түүлү түһээбитим. Чэ, ону кэпсии барбаппын. Эһигиттэн көрдөһөөрү гынабын… Мин боотурдарбын, чаҕар дьоммун барытын көһөрөн барабын. Ону таһынан биир мөрүөн сүөһүнү үүрдэриэм. Куттанымаҥ, эһиги ахсым айаҥҥытыгар боҕуу буолуохпут суоҕа. Сүөһүлэри кэннибититтэн чаҕардарым үүрүөхтэрэ. Сыстаҥ диэн сүрдээх суолдьут уоллаахпын. Ол уол, тахсыбыт сирбитин торумнаатаҕына, булан тиэрдиэҕэ. Мин эһигини кытта тэҥҥэ барсан иһэн, түүлбэр маарынныыр сиргэ олохсуйа хаалабын. Кэннигититтэн эккирэтэр күннээх буоллахтарына, мин чупчурҕан охпуттан орпуттара тиийиэхтэрэ… Ол эрээри, түүл-бит бэрт үчүгэй этэ. Холоонноохпун көрсөн, оҕо төрөтөн төлкөлүүр, аймах-уруу тэринэр, хороҕор муостааҕы хотолдьутар, сыспай сиэллээҕи сырыырҕатар сирим онно баар эбит. Эһиги даҕаны мин олохсуйа хаалбыт сирбиттэн оннук ыраах кый баһа дойдуга тэйбэккит буолуо. Билсэ-көрсө, күүс-көмө буола туруохпут буоллаҕа…

– Инибитин биһиги билбэтэхпитинэ ким билиэй? – Туоҕа Боотур Кырамайга кэлэн, санныттан кууспута. – Сөптөөх санааҕа кэлбиккиттэн үөрэбин. Ойохтонон, оҕолонон-урууланан, биһиги аҕа ууһу тэнитэр үтүө буоллаҕа. Инибит көҥүл санаатын бохсубаппыт. Ханна таптыы көрбүт сиргэр түһүүлэниэҥ. Төһөнөн тэнийэбит, саҥа сирдэри баһылыыбыт даҕаны, соччонон барыбытыгар үчүгэй буолуо. Биир хаан, уруу-аймах буоллахпыт, кэлин да ааппыт ааттаныа… Чэ, үчүгэй, – Туоҕа Боотур Кырамайы санныга таптайбахтаан ылбыта. Дьонун кэриччи көрө, астыммытын биллэрэн, тутуһа киириэхтии, илиилэрин мускуммута.

– Дагдаҕар, боотурдары бэлэмнээ! Дуораан Уус, сэби-сэбиргэли көр, ох төбөлөрүн элбэх соҕуһу оҥороруҥ буоллар. Бэдэр Боотур, бу кэнниттэн хаалаар, суолбутун-ииспитин торумнуохпут. Эйигиттэн ордук суолдьут суох. Лэбиэрийэ Бөҕө, сылгыһыт уолаттары кытта көрүс, ханнык биэлэри илдьэ барарбытын үөрдэртэн араартар. Туспа туттуннар. Туйах уолу илии-атах оҥоһун. Уол дьон хараҕын аалбатын, түөлбэҕэ киирбэтин. Кистии-саба бэлэмнэниҥ, бүттүбүт.

3

…Ат туйаҕын тыаһа өрө битигирээн кэлбитигэр Туоҕа Боотур кылыһын харбаабытынан ойон турда. Бэдэр Боотур атын хантаччы тардан эрэрэ да, сиргэ чиккэс гына тура түстэ:

– Көрдүм. Алта аттаах киһи сыһыы уҥуоргу өттүнэн ааспыттар. Суордар халаахтаһалларын батыһан, тэйиччи соҕус күөллээх алааска тахса сырыттым. Аҕыйах хонуктааҕыта алдьархай бөҕө буолбут. Үс ураһанан түһүүлэнэн сыппыт хоһууннары биллибэт боотурдар имири кыргыбыттар. Хоһууннар буолалларын сэптэрэ-сэбиргэллэрэ туоһулуур. Һэлии төбөлөөх үҥүүнү, охтору ылбатахтарыттан сэрэйдэххэ, тимир тэриллээх боотурдар «ыалдьыттаабыттар». Аттары-киһилэри биир сиргэ мунньан умаппыттар. Сыт-сымар, сахсырҕа уйата буолбут. Кыргыбыт дьон хоту диэки айанната турбуттар. Аҕыйаабыттар, үс эрэ ат суола баар. Биир хоһуун бааһырбыт эрээри ситтэрбэтэх, хаана таммалыы-таммалыы, ойуурга киирэн симэлийбит…

– Туох алдьархайдаах боотурдар сылдьар буоллахтарай? Хоһууннар иэстэһэр дьонноох-сэргэлээх буоллахтарына, аймалҕаннаах сир буолсу дуу, тугуй? Сэпкитин-сэбиргэлгитин бэлэм тутан иһиҥ. Тумус боотурдар, суолбутун хайыҥ. Көрөр харахтарбыт, истэр кулгаахтарбыт буолуҥ. Дьону, хоһууннары көрдөххүтүнэ өлөрсө, кыргыһа сылдьымаҥ. Биһигини сэрэтээриҥ, күүтээриҥ, – диэт, икки ытыһын холбоччу тутан, улуйан онолутта. Тэйиччи мэччийэ сылдьыбыт ата, хаһыҥырыы түһээт, локуора оту тоҕо кэһэн, сиэлэн тамаһыйан кэллэ. Туоҕа Боотур атын ойоҕоһугар сыста түһээт, ыҥыырын үрдүгэр биирдэ баар буолла.

– Истиҥ эрэ… Кыратык нуктаан ылаары, иччилээх түүлү түһээтим. Сүүнэ күөллээх, ортотугар улахан томтордоох алааска тиийэ сырыттым. Дьону көрбөтүм эрээри, ыраахтан оһуохай дьиэрэйэр, оҕус айаатыыр, сылгылар кистииллэр. Мэҥэ халлаантан хотой кыыл аллара сатыылаан, баараҕай тиит төргүү мутугар олоро түһэн, эҕэрдэлээн тоҥхоҥноотоҕо үһү… Чэ, айаннатыҥ, – диэт, ойуур саҕатыгар тохтообут Лүксүрээн ойууннаах диэки сиэллэрэн сикситтэ.

Түһүүлэнэн сытар хоһууннары Туоҕа Боотуру арыаллыахтаах тумус боотурдар кыргыбыттара. Тыгын Тойон элбэх ахсааннаах боотурдарыттан талыллыбыт тумус боотурдар, чахчыта даҕаны, таһыччы дьон этилэр. Үгүс кыргыһыылары кинилэр тумуһурдаан, кыайыыга сирдииллэрэ. Илбиһэ да суох, тииттэн тииккэ сөрүөстэ, биитэр аты муҥунан көтүтэн иһэн, ох саанан ууруллубут күһэҥэни курдары ыталларын, ханнык баҕарар уһуктаах, биилээх сэбинэн өлөрөр-өһөрөр албастара сөхтөртүүрэ. Кыргыһыы сибикитэ билиннэҕинэ, бөрөлөрүн тириитин саба быраҕынан, тыаһа-ууһа суох күлүкүччүһэ, иҥэн-сүтэн хаалаллара. Чуҥнуурга, кэтииргэ, соһуччу саба түһэргэ анаан үөрэммит боотурдар тоҥору-хатары, аччыктыыры билиммэттэрэ. Ыйы-ыйдаан, сылы-сыллаан сүтэ сылдьан баран, күөрэс гына түһэллэрэ. Кинилэри, Күлүк Боотуртан ураты, ким да дьаһайбата. Тумус туттар, күүс-уох өттүнэн баһыйтарар Күлүк Боотур тылын эҥкилэ суох толороллоро. «Барбатах-кэлбэтэх, көрүлээбэтэх ыраатта. Тыгын Тойон көҥүл биэрдэ», – диэни истэн, сырыыны, кыргыһыыны ордорор тумус боотурдар үөрбүттэрэ. Туймаада хочотуттан кинилэр сүппүттэрин ким да көрбөккө, билбэккэ хаалбыта.

Күлүк Боотур Тыгын Тойон ыйбыт суолун кэҥэтэ, уҥа-хаҥас бэрт ырааҕынан иэҕэ, Туоҕа Боотур суолун торумнуу айаннаппыта. Уҥа илиитэ буолбут Адырыыс Боотурга Тыгын Тойон сорудаҕын этэрин-эппэтин ыараҥната, сиэллэрэн сиксиппитэ. Адырыыс Боотур тумус боотурдартан күүһүнэн-уоҕунан, сымсатынан, харса-хабыра суоҕунан ордуктара этэ. Туох эмэ буолар түбэлтэтигэр, боотурдар Адырыыс Боотуру өрө тутуохтарын сэрэйэрэ. Оччоҕо Тыгын Тойон сорудаҕа умнуллан, көҥүл олоҕу талыахтарын билэрэ.

Биирдэ уучахтаах киһини көрөн, сир ыйдараары эккирэтэн көрбүттэрэ эрээри, ойуурга киллэрэн, таһы-быһа куоттарбыттара. Дьэ ити күнтэн ылата бэйэлэрин чуҥнуулларын, кэтииллэрин, ох саа бэргэнигэр киллэрэ сатыылларын билэн, сэрэхэчийбиттэрэ. Сорох ардыгар уучахтаах хоһууннар чуоҕуһан, субу саба сүүрдэн киириэхтии, өрүтэ мэҥитэ кыынньыыллара. Ойуурга түстэхтэринэ, аттаах дьон сиппэттэригэр эрэнэллэрэ. Онон түгэни кэтэһэллэрин кистээбэттэрэ. «Сүгүннээбэт хоһууннар буулаатылар. Суолбутун солонуоҕуҥ, түһүүлэнэр сирдэрин булан, күлэ-күлэ күллэрин таптайыаҕыҥ», – диэн Күлүк Боотур дьонун кыргыһыыга күөртээбитэ. Араас кыргыһыыларга буспут-хаппыт боотурдар суолларын-иистэрин бутуйан, түмүгэр хоһууннар түһүүлэнэр сирдэрин урут булбуттара.

Киирэн эрэр күн күүһүн сүтэрэн кытарымтыйбыт утахтара тииттэр төбөлөрүнэн тииҥ кутуругунуу субулла түһүүтэ, бөрө тириитэ бүрүнүүлээх боотурдар ойуур саҕатыгар кирийбиттэрэ. Күөл кытыытыгар түһүүлэммит үс кыыл тириитэ бүкээк ураһаны кыраҕытык кэтээбиттэрэ. Хоһууннар түһүүлэммит сирдэрэ кыараҕаһынан икки эрэ тумус боотуру, кыргыһыы саҕаланнаҕына, атынан көтүтэн киирэргэ хаалларан, бэйэлэрэ истэринэн сынан, сыыллан чугаһаабыттара. Уу үрдүн чараас туман бүрүйэ устуута, ураһаларга киирии-тахсыы намыраабыта. Түптэлэр буруолара сыыйа унааран, ураһалары иилии эргийэ ыйаммыта. Туох эрэ буоларын кэтэспиттии тула уу чуумпу бүрүүкээбитэ. Бэл, эймэһийэ, биир кэм дыыгыныыр бырдах бииһэ, сөрүүн салгыҥҥа үтүрүйтэрэн, намыраабыкка дылы буолбута. Арай дэҥ-дуҥ, тэлиэс-былаас дайбаммыт тыыраахылар мунду тутаары ууга «чулуп» гына түһэн ылаллара, астарын былдьаһан айдаарсаллара иһиллэн ааһара. Ортоку ураһаттан саннын байаатынан охсуллар хара хойуу баттаҕын, хараҕар саба түспэтин курдук, тэлиллибит тириинэн кэтэҕэр ыга тардыммыт эдэр киһи тыаһа суох тахсан кэлбитэ. Киирэн эрэр күн сарыалыгар кытарымтыйан көстөр сарыы таҥаһын бытырыыстара эйэҥэлии, кылгас муос төбөлөөх үҥүүтүн тайахтанан, тыас иһиллээн тула олоотообута. Бэрт чэпчэкитик сэгэлдьийэ үөмэр-чүөмэр үктэнэн, ойуччу турар тииккэ көхсүнэн сыстан, атахтарын хомунан, олорунан кэбиспитэ. Өтөр буолбатаҕа, бырдахтан хаххаланан, моонньугар бааммыт сарыытын сүөрэн ылан төбөтүн саба быраҕынан, төҥкөйөн олорбохтообута. Сотору буолаат, сабыылаах төбөтө тоҥхоҥноон иһэн, сыҥааҕа түөһүгэр иҥнэ хоҥкуйбута. Үҥүүтүн кыбытан быар куустубут илиилэрэ улам санньыйан барбыта. Итини кыраҕытык кэтии сыппыт күлүк боотурдар тыаһа-ууһа суох от быыһыттан туран кэлбиттэрэ. Бөдөҥ эрээри олус сымсатык хамсанар Тоҕурай Боотур хоһуун таһыгар сыбдыйан кэлэн, котокоонунан сүнньүн туһаайан, дьонун кэтэһэ иһийбитэ.

Атыттар биирдии-иккилии буолан арахсан, тордохтор дьиэллэрин тастарыгар батастарын, үҥүүлэрин бэлэм тута сөҥүөрбүттэрэ. Ону көрөн, Тоҕурай Боотур хаҥас илиитинэн хоһуун үҥүүтүн угун харбаан ылбыта. Хоһуун соһуйан, төбөтүн сабыытын сулбу тардаат, үҥүүтүн тардыалаһа туран эрдэҕинэ, сытыы котокоон уолугун үүтүнэн батары түспүтэ. Хоһуун үҥүүтүн ыһыктан, икки илиитинэн биилээҕи харбаабытынан, хардьыгыныы, хаанынан буллугуруу, өгдөҥөлүү налыйбыта. Итини көрөн Күлүк Боотур иҥсэлээх баҕайытык суордуу кыламмыта. Тордохтор истэригэр ньамалаһар саҥа иһиллэн иһэн, кыл түгэнэ иһийэ түспүттэрэ. Эмискэ тордох дьиэлэ сиэлийэ түһээтин, хаайтарбыт түптэ буруотун бүрүммүтүнэн, үөһээ өттө сыгынньах үҥүүлээх хоһуун кыламмытынан ойон тахсыбыта. Кэтэһэн турбут Күлүк Боотур батаһынан төбөтүн сиигинэн охсон тыла суох ыыппыта. Хоһуун бүтэһик кыланыытын ой дуораана сүтэ илигинэ, ураһалар истэриттэн онон-манан тоҕута көтөн, хайыта сотон хоһууннар, ыам бырдаҕын курдук, ыһыллан тахсыбыттара. Ыһыы-хаһыы, суордуу кыланыы, алыкылыыр хаһыы күөл иһин толорон, ыраахха диэри сатараабыта.

Адырыыс Боотур аҥаар илиитигэр батастаах, аҥаарыгар кылыстаах төгүрүктээбит хоһууннары кытта охсуһан туманнатара. Көхсүгэр иилиммит бөрөтүн тириитэ өрө түллэҥнээн, онто да суох модьу-таҕа боотуру сүрдээн-киэптээн көрүҥнээбитэ. Аттаах тумустар, кыргыһы куоттарымаары, сүүрдэн батыгыратан кэлэн, тула холоруктата, ат күөнүнэн тоҕута түһүөлүү, батастара килбэҥнэһэ күөрэҥэлээбитэ. Тоҕурай Боотур эргийэ сүүрэ сылдьан, өссө да дьон баарын биллэрэн түллэҥниир, иҥнэйбит тордоҕу батаһынан курдары түһүөлээбитэ. Буруо быыһыттан кылыһы күөрэччи туппут хоһуун баар буолаат, Тоҕурай Боотуру охсон кууһуннарбыта. Тоҕурай соһуйан чинэрийэ, тиэрэ таралыйан иһэн, саба түһэн эрэр тыатааҕыга батыйаны тоһуйардыы, батаһын угун сиргэ тирии охтубута. Хоһуун сыыһа дайбаабыт уоҕар, батаска үөлүллэн, киһи үрдүнэн күдээрийбитэ.

Сууллубут ураһалар түптэ уотуттан умайан күүдэпчилэммиттэрэ, араан күлэ тоҕо тэпсиллэн, өрө күдээрийбитэ. Буруо-тараа быыһынан тимир тимиргэ охсуллан лыҥкыныыра, ынчыктаһыы, биллиргэтиһии, аттар туйахтарын тыаһа битигириирэ, хаһыҥырааһыннара, дьон кыланыыта алааһы толорон кэбиспитэ.

Ыыс-быдаҥҥа күлүкүчүһэ хоһууннар элэҥнэспиттэрэ, уот сырдыгар кытарымтыйа кыаһааннаммыт батастар килбэҥнэспиттэрэ. Үрүҥ өҥнөөх сарыыны хаҥас саннынан сүрэҕин хаххалыырдыы быраҕынан, уҥа өттүгүнэн синньигэс биилигэр бааммыт, нимчикатын көхсүгэр кэтэ сылдьар киппэ көрүҥнээх хоһуун дьонун күөртээн, хаһыытаан ылара. Кини кэтит сирэйэ кытарымтыйа, дьоно ханна ыктарбыт сирдэригэр ойон тиийэн, аҥаар кырыытыттан охсуһан туманнатара. Хоһуун эр санаалааҕын, хоһууннарын туһугар өлөрүн даҕаны кэрэйбэтэ толору көстөрө. Ыас хара икки гына өрүммүт, түөһүн тылыгар тиийэр баттаҕа субуруйа, хаҥас кулгааҕар иилиммит төгүрүк иэмэҕэ барбах килбэчийэ эйэҥэлии, өстөөхтөрүн арааран көрөөрү, күөл кытыытыгар сүүрэн киирбитэ. Алаҥаатын аҥаабыллаан, өстөөҕүн көрдөөн, уҥа-хаҥас хайбаҥнаппыта. Өлүү түбэлтэлээх, күдэн быыһыттан, күһэҥэтэ килбэҥнии аттаах боотур ойутан тахсыбытыгар оҕун ыытан кэбиспитэ. Лыаба тыаһа «дар» гынаатын кытта, боотур атыттан сууллан, күлү өрүкүппүтэ. Хоһуун алаҥаатын өрүтэ анньа алыкылаат, киэр элиппитэ. Кыһыҥҥы кыырт булдугар түһэринии, сарыыта кылбаҥныы сүүрэн элэстэнэн, охсуһуу ортотугар киирээт, тула холоруктаммыта. Сиргэ батары түспүт үҥүүнү хаба тардан ылан, охсуһан биликтэһэ сылдьар боотуру кэнниттэн кэлэн, куйаҕын быыһынан супту түспүтэ. Тобуктаабыт боотуру умса анньа, үҥүүтүн угун эрийэ туппута. Илбис иҥмитинии хаһыытыы, үҥүүтүн сулбу тарда хаста даҕаны тобулута түһүөлүү, өрө эккирээбитэ…

Муҥунан көрбүт, сүнньэ баара-суоҕа биллибэт биир мөчөкө көрүҥнээх Нүһэрги Боотур утары сүүрэн мадьайан кэлбит хоһуун үҥүүтүн туора садьыйаат, мүччү туппут батаһын ыла соруммакка, ытыстарын холбоччу тутан, ытыс таһынан эрэрдии кулгаах тааска саайбыта. Дөйүөрбүт хоһууну өрө көтөҕөн барчалаан таһааран, утары ыстаммыт икки хоһууҥҥа саба бырахпыта. Аҕылаан ынчыктыы, дуулаҕа бэргэһэтин сулбу тардан ылан, киһиэхэ баттатан тураары булумахтанар хоһууннары охсуолаан биллиргэппитэ. Сирэйигэр ыһыллыбыт хааны баппаҕай курдук ытыстарынан туора-маары ньуххана, балах хаан сирэйдэнэн, ойон турбута. Иэмэхтээх хоһуун, биир кэм дьиэгинийэ, иирбит киһилии сарылыы-сарылыы, ханна охсуһуу баарыгар сүүрэкэлиирэ. Буруо быыһынан дуулаҕа бэргэһэ уот сырдыгар килэбэчийбитин көрөн, онно ыстаммыта. Тураары үнүөхтүү сытар ат үрдүнэн ойон иһэн, Күлүк Боотуру түҥнэри тэбэн түһэрбитэ. Турар бокуой биэрбэккэ үҥүүтүнэн батары түспүтүн, Күлүк Боотур батаһынан туора охсоот, дуулаҕа бэргэһэтинэн кырыска тирэнэ кэдэрийэ, икки атаҕар тура түспүтэ. Кыһыытыттан бааҕыныы, батаһынан харса суох сабыы сылдьан, хоһуун тоһуйа туппут үҥүүтүн угун тосту охсубута. Туора ыстаммыт киһини сыыһа дайбаан туруйалаан эрдэҕинэ, хоһуун атахха тэбэн түһэрээт, үрдүгэр саба түспүтэ. Умса сытар киһини миинэ түһээт, тута сылдьар тостубут үҥүүтүнэн көхсүн хараҕар батары саайбыта уонна кырынаас кыыллыы ньылбыс гынаат, ойон турбута. Суордуу кыланыы, алыкылыыр хаһыы дуораһыйарын истэн, барыйан көстөр ойуур диэки, ыалыкы көтөрдүү кылбаҥнаабыта. Тоҕурай Боотур сиргэ сытар алаҥааны хаба тардан ылан, ох көрдөөн тула холоруктаммыта эрээри, булбакка көрөн эрэ хаалбыта. Кыргыһыыттан ордубут боотурдар өлбүт хоһууннары тэбиэлии, бааһырбыт хоһууннары тыыннарын салгыы, кыргыс толоонун кэрийбиттэрэ. Ынчыктыы сытар тумус киһилэрин булан, өйөөн-убаан олордубуттара. Күлүк Боотур умса туттан, курдары тахсыбыт үҥүү һэлии муоһа уһуктаах төбөтүн төттөрү анньа сатыы ынчыктаабыта:

– Маҥай бэйэлээх! Сыыһа тутуннахпын! – тииһин хабырынан кычыгыратта. Кыыллара турбут, тириппит-хоруппут үс боотур аттыгар тобуктуу түспүттэрэ. Дуулаҕа бэргэһэлэрин тырыттыбыт бөрөлөрүн тириилэригэр суулуу тутан, кэннигэр туппуттара. Күлүк Боотур төбөтүн көтөҕөн, боотурдарын эргиччи көрбүтэ.

– Бүттүбүт дуо, манан… – умса туттан, бааһын тутта тыыммахтаабыта. – Адырыыс Боотур, тыыммын салҕаа эрэ… Араҥастаан, уматан барыҥ… Туоҕа, Туоҕа… – айаҕа хаанынан туолан, салгыы кыайан саҥарбакка хардьыгынаабыта, кыа хаана хабахтана ньолҕоруйбута. Адырыыс Боотур өссө туох диирин истээри кулгааҕын даҕайа төҥкөйбүтэ эрээри, Күлүк Боотур биир кэм хардыргыы, хаана халыйбыта. Боотурдар киһилэрин өйөөн, сиргэ умса сытыарбыттара. Адырыыс Боотур кыбдьыгырыы, Күлүк Боотур кэтит көхсүттэн чоройо сылдьар тостубут үҥүү модьу тобоҕор халыҥ ытыһын уурбута, уҥа илиитин сутуруктуу тутан, өндөс гынаат, ытыһын көхсүн охсубута. Үҥүү тобоҕо тимис гыммыта, ытыһа киһи көхсүгэр иҥнибитэ. Киһитин өрө көтөҕөн тиэрэ эргитэн, көхсүнэн сытыарбыта. Уһулу ойон тахсыбыт хааннаах үҥүү тобоҕун туура тардан таһаарбыта. Күлүк Боотур кыл түгэнэ кэҥээбит хараҕар кытара умайа турар тордох күлүгэ өрүтэ үөмэхтэһэ дьиктитик кытарыҥнаабыта. Халтаһалара сыыйа сабыллан, уот төлөнө умуллан барбыта. Тыын былдьаһан, өрүтэ түллэҥнээн иһэн, хамсаабат буолбута.

– Миигиттэн буолбатах, өстөөҕүҥ үҥүүтүттэн өллүҥ! – Адырыыс Боотур үҥүүтүн тобоҕун илиитин таһынан элиппитэ. Сөҥүөрэн олорбохтуу түһээт, сиртэн Күлүк Боотур батаһын харбаан ылан, сиргэ батары аспыта:

– Өлбүт өлбүтүнэн! Хайдах буолабыт? Тыгын Тойоҥҥо төннөр сатаммат. Күлүк Боотур өлбүтүн иһиттэҕинэ, бэйэбитин өлөртүө турдаҕа…

– Оннук-оннук, дьиҥинэн, туох эрэ соруктаах айаннаан истэхпит… Ону Күлүк Боотур эппэккэ бараахтаата. «Көҥүл Боотурдарбыт» диэн эрэрэ. Онон баспыт ханан батарынан сылдьарга тиийэбит, – Нүһэрги Боотур хаан буолбут ытыһын силлэнэ, отунан ньуххана көөҕүнээбитэ.

– Бас-көс киһибитин таныардыаҕыҥ! Тылынан буолбакка, хаанынан! Ити маҥан сарыылаах суолун ирдээн, буор сирэйдиэҕиҥ. Онуоха диэри көҥүл боотурдар буолуоҕуҥ. Онтон көстөн иһиэ… Баҕар, Күлүк Боотуру иэстэһэн, ити хоһуун иэмэхтээх кулгааҕын быһан илтэхпитинэ, Тыгын Тойон сымныа… Кыаллыбатаҕына, хайа эмэ аҕа ууһугар боотурдарынан сыстыахпыт. Хайдаҕый? – Адырыыс Боотур дьонун эр-биир көрөттөөбүтэ.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.