Маисов С.С
Ийэ кэпсиир
Роман 2-с чааһа

Күн күнүнэн солбуллан ааһан иһэр. Соҕуруу дойдуттан тылбыйар кынаттаах арааһа, хотоҕой куорсуннаах эгэлгэтэ кэлэн айманна. Араас чыычаах, көтөр саҥата биир кэм күйгүөрэн олорор. Кэҕэлэр «хайабыт ордук чөллөркөй куоластаах эбитий» диэбиттии, куоталаспыттыы күнүстэри-түүннэри этэллэр.

Маарыйа эмээхсин уолаттара Ылдьаалаах Баһылай үлэ быыһыгар иккиэн кустууллар. Куһу аҕала тураллар. Эмээхсин аҕаһын уола, сурдьа, Улахан Баһылай сонуокка ыһыыга үлэлиир, сир тиэрэр, ол сылдьан тиргэлиир, киэһэ, сарсыарда көрөр. Туһаҕыттан мэнээк куһу ылар. Сааскы айан көтөрө күнүстэри тохтоло суох аарыыр, бэл көрдүгэн, садырым уутугар толору хараарсаллар. Улахан Баһылай бэрт сымнаҕас майгылаах, сүрдээх наҕыл киһи. Кини тымтыбытын көрбүт суох. Талах тиргэтин, кус бөлдөөтүн хаатыгар киллэрдэ да, хомуйан чөкө ууран кэбиһэр, онтутун аны күһүҥҥү куска туттар.

Күнүс онно-манна, дэҥ-дуҥ саа тыаһа дор гынара иһиллэр. Сааны мээнэ чыркымай-иркэмэй аайы тыаһаппаттар, сүнньүнэн бөдөҥ көтөрү ыталлар.

Аны эбэлэргэ балык быган, бултуур дьоҥҥо хара ас дэлэйдэ. Быркылаах, Саамы диэн күөллэргэ оҕонньоттор туулаан, илимнээн быччыкыны, мундуну баһаам сиэтилэр.

Бу сыл саас букатын эрдэ баҕайы кэллэ. Халлаан сылыйдар-сылыйан, көннөр-көнөн, сир харанан көрөн кэбистэ. Күөл ырбыытыгар балык бөҕөтө таҕыста. Айылҕа барахсан, анаан оҥорбут курдук, урааннаах уһун кыһыны инчэҕэй тирбэҕэ быс

тыбатынан аат эрэ харата туораабыт үгүс дьонун абыраата. Кыанардыын-кыамматтыын кытары туулаан мунду бөҕөнү бастылар, илимнээн собо бөҕөтүн ыллылар. Сурах хоту иһиттэххэ ыаллыы нэһилиэктэргэ, балык быкпытын кэннэ, туос аччык дьон эмискэ күөл быйаҥын алыс кыайа туттан кэбиһэннэр истэрэ «хайдан» өлүтэлээбит түбэлтэлэрэ кытары иһиллэр…

Ньукуола таҥара саҕана сайылыкка көһүү буолла. Эмээхсиннээх Мундулуҥда диэн эбэҕэ сайылыктаахтар эбит. Хоһо суох, киэҥ, моойторук олуктаах ампаар дьиэ. Аҥаар муннугар сирэй оһохтоох. Миэхэ ыалым олохторун-дьаһахтарын кытары саҥа билсэр киһиэхэ барыта сонун.

Хас да сыарҕалаах оҕуһунан көһөн күккүрээтибит. Хаһан да, көһөр ыал сиэринэн, мал-сал элбэх. Эмээхсин икки ыанар ынахтаах. Биирдэрэ Муоһа Суох, атына Кучур диэн ааттаахтар. Сайылык ынахтара күҥҥэ түөртэ ыаналлар. Сүөһүлэри хомуйааччы, ыамнарыгар үүртэлээн аҕалааччы – мин.

Дьонум икки бөтүүктээхтэр, уонтан тахса кууруссалаахтар, онтуларын атырыа мастаах табаар дьааһыгар хаалаан илдьэ бардылар. Урут Кыргыдайга, Кэҥэрэччи эбэҕэ, били ийэм хамнаска үлэлээбит ыалларыгар Уйбаныаптарга сылдьан кууруссаны көрөн турабын. Бөдүөрэлээх соҕотох дьэрэкээн бөтүүктэрэ кыһыл тарааҕа эйэҥэлээн, «бытыга» салыбыраан хахаара олорорун, маҥнай утаа, сонурҕаан хаарчах быыһынан бэркэ диэн дьиктиргээн одуулаһарым. Хабдьыга майгынныыр саһархай кууруссалар куутурҕаһаллара, сири-буору тоҥсуйа-тоҥсуйа, тэһии аҕайдык чоноһон хаамсаллара – саҥа харахтыыр оҕо киһиэхэ барыта олус сонуна.

Быркылаахха ыанньык пиэрмэтин үлэһиттэрэ, сорох дьахталлар, сорук-боллур оҥостон, арааска бары сүүрдэллэрэ: ынах көрдөтөн, уу бастаран, абырҕал тонотон… Кэлин Маарыйа эмээхсин ону билэн: «Мээнэ ыал устун атах балай сылдьар оҕо курдук соруйумаҥ, бэйэм киһим…» – диэбитэ. Эмээхсин туора ыал, атын киһи соруйарын отой сөбүлээбэтэ. «Билигин бэйдиэ сылдьар, айаҕыҥ туһугар сорук-боллур ойор оҕо буолбатаххын, хас киһи тук диэтэҕин аайы, хорохоот курдук, өс хоту сүүрүмэ, көҥүллээтэхпинэ биирдэ барар-кэлэр буол», – диэн мас-таас курдук этэн турар…

Өрдөөҕүтэ бэрт кыра сири солоон бурдук оҕото ыһа сылдьыбыт сонуоктаах, тиил оҕуруоттаах өтөххө үс ыал буолан сайылаатыбыт. Өлөксүөйэп Хабырыыллаах диэн ыалларбыт уоллаах кыыс оҕолоохтор. Биирин лаппа ааһыар диэри сыҥаһалаан баран саҥа хаампыт кыыстара Биэрэ диэн. Миигин кытары араа-бараа саастаах уоллара Бүөтүр – Модьу диэн хос ааттаах. Ким да кинини Бүөтүрүнэн ыҥырбат, биир кэм Модьу да Модьу.

Сыллыыр, Балыа диэн өтөхтөр бурдук бааһыналаахтар. Барытыгар нэчимиэн ыһаллар. Өссө мантан чугас Ынаабы диэн көлүйэ күөлгэ эмиэ сонуоктаахтар, онно эмиэ нэчимиэн үүннэрэллэр. Эргиччи боотулу бүтэй, биир эмэ сиринэн бүтэй алдьанна да тута абырахтыыллар. Дьыл эрдэ кэлэн, сүөһү сайылыкка көһүөн иннинэ, оҕуһунан булууктаан, атынан боромньулаан, сорох чабычахха кутан кыбына сылдьан, бурдуктарын ыһан бүтэрбиттэр. Биһиги көһөн кэлэрбитигэр бурдук ото хайыы сахха үрүҥ күҥҥэ өрө тардыһан бытыгыраан эрэрэ.

Маарыйа сурдьа Баһылай, уолаттара Ылдьаалаах бары сайылыккалар. Өксөөн, холкуос бэрэссэдээтэлэ киһи, Айдаҥҥа, үлэлиир сиригэр олорор.

Сайылыктар үс атыыр оҕустаахтар. Киэһэ түптэ түптэлэннэҕинэ сүөһүлэр биир сиргэ тоҕуоруһан мусталлар. Оҕустар онно көрсүһэн харсыһыы бөҕөтө. Намыһах эрээри куппут-симмит курдук эт лахса, лаппычах уҥуохтаах, будьуруйбут сүүстээх Хара Сирэй диэн оҕуһу кытары, сэлии кыыл илэ бэйэтинэн орҕостон туран сүгүллэҥнээбитинии, уот кугас, маҥаас төбөлөөх Солоҥдо диэн сүүнэ улахан оҕус баар. Ону таһынан Сэмэн Сомуорускайа диэн, модьуун сиэбитинии онон-манан кытарымтыйан көстөр түүлээх, хомуолай оҕус баара, төһө да муоһа суох буоллар, кырыылаах сүүһүнэн ханнык да муостаах оҕуһу харсыһан киһилээбэт. Ордук сүүллэрэ түспүт кэмигэр омос көрдөххө мөдөөн, нэс быһыыларыгар холооно суох сымсатык хамсанан, түптэ уоттаах күлүн өрө сүргэйэн бурҕачытан, хатыйыы бүтэйи тоҕута түһэ-түһэ харсыһыы киэнэ кытаанаҕа. Биһиги куттанан аттыларыгар чугаһаабаппыт, ыраахтан күрүө быыһынан көрөбүт. Атын сайылыктартан оҕустар кэлэн күөн көрсүһүү буоллаҕына, оҕолор, муоһа суох бэйэбит оҕуспутугар, Сэмэн Сомуорускайын диэки охтобут.

Мундулуҥда илин өтөҕөр ыанньык пиэрмэтэ сайылыыр. Онно үс ыанньыксыт отучча ынаҕы ыыллар, биир асчыттаахтар. Асчыт дьахтар үүт эрийэр, сүөгэйин арыылаан баран кыынньарар, онтуларын нолуок арыыта диэн уҥучахха ууран кэбиһэллэр. Кыынньыбыт арыы сытыйбат, отой төбүрэҕэ суох гына халбыйаллар…

Бииргэ оонньуур Киристиинэм, дьонун кытта Быркылаахха сайылыы хаалан, суох. Кылгас да кэмҥэ буоллар, оҕо дьон сиэринэн, ыкса бодоруһа охсубут уолум Чукчакыын Ньукулай Балаҕаччытыттан үөрэҕин түмүктээн кэлэн, эмиэ Быркылаахха кыстык өтөххө сайылыыр буолла. Сүрдээх сытыы, сүүрэн-көтөн дьэргэлдьийбит, сэргэх уол. Эһэтэ Лобоой Баһылай – били, Уйака эбэ муҥхатыгар мин үрүҥ тыыммын өллөйдөөн, өлүү айаҕыттан өрүһүйбүт оҕонньор. Аҕата Күүстээх Ньукулай – эмиэ бэрт сайаҕас майгылаах киһи.

Ньукулай өрөбүлүгэр кэллэҕинэ Киристиинниин үһүөн, араа-бараа саастаах дьон, кус оҕолорун курдук батыаккалаһа сылдьан, сээкэйи бары гынан саарыырбыт. Доҕор оҥостубут оҕолорум барахсаттар миигин мэлдьи, наар сыппах быһах биитинии аалар да аалар, курус кутурҕан, салаҥ ахан санньыар санаа ытылҕаныттан аралдьытан олуһун да абырыыллара… Ардыгар, ааспытын кэннэ санаатахха, киһи сонньуйуох, аһара баран күлүөх да быһылааннарыгар кииртэлээн тахсарбыт ханна барыай. Оҕолор буоллахпыт. Ким биһигини омнуолуо, баалыа баарай. Быркылаахха быр бааччы сааһаабыппыт. Өйгө-санааҕа иҥэн хаалар түгэннэр үгүстэрэ. Кэлин көрүстэхпитинэ ахтыһарбыт, санатыһарбыт…

Биирдэ Чукчакыын өрөбүлүгэр кэлиэн иннинэ ийэтэ Силбэх Маарпа сиппит тииҥ уорҕатынан кулгаахтаах, куондардаах бэргэһэ тикпитэ. Оҕо үксэ мукуу, хороох, чомпой бэргэһэ кэтэр кэмнэригэр, тимир көстүрүүлэҕэ киэптэнэн тигиллибит, тупсаҕай моһуоннаах, куондардаах, кулгаахтаах бэргэһэ, тус-туһугар улахан мааны, сонун таҥас курдук көстөрө. Маарыйа: «Эһиил кэтиэҕэ…» – диэн, быалаан таймалаан, силигин ситэрэн баран оронун үрдүгэр ыйаан тэйгэтэн кэбиспитэ… Ньукулай оскуолатыттан кэлэригэр дьоммут бары үлэлэригэр этилэр, дьиэҕэ ким да суоҕа. Уол били саҥа тикпит бэргэһэлэрин ылан кэтэн баран, ытыс саҕа сиэркилэ оҕото баарыгар көрүннэ хайаата, таска кэтэн тахса сырытта эҥин. Онтон дьиэҕэ киирбиппит кэннэ, дьээбэ муҥутаан, миигин кытары тустаары икки бүлгүммүттэн тутан баран ыыппата… Эбээ эмээхсин уолаттара, Ылдьаалаах, тоҕо эбитэ буолла, таба туркутугар тиэйэн сиргэ илдьэ сылдьар, бэрт дьаһамыр тимир оһохторун искэ киллэрэн, турбатын сирэй оһох үөлэһинэн таһааран баран тигинэччи оттон кэбиспиттэрэ, тимирэ кытаран ахан турара, онто да суох сылыйбыт сааскы дьиэ иһин үрэн кэбиһэн, аан тэлэччи аһаҕаһа.

Биһиги да дьирээ дьон буоллахпыт, тутуспутунан оһох тула хачымахтастыбыт… Киристиин адарай орон үөһэ дьоройон олорон, саллайан хаалбыт бастардаах ынах этэрбэстэрдээх атахтарынан тэбиэлэнэ-тэбиэлэнэ, биһиги тустарбытын көрөр, ытыстарын тас гына охсон ыла-ыла: «Муос-тиис-таас!..» – диэн, сүүллэрэ түспүт оҕустары харсыһыннаран эрэр киһи курдук, күө-дьаа буолан киксэрэн күөртүүр, күлэн чачыгырыыр… Киристиин – эмиэ бэйэм курдук тулаайах кыыс. Ардыгар, сорох күн, тугу эрэ санаан, ханнык да оонньууга, дьээбэҕэ-хообоҕо төрүт кыһаллыбакка, чачархай баттахтаах төбөтүн кыҥначчы туттан баран, уһун күнү быһа состуок иннигэр олорон тымтыгынан оһох күлүн булкуйар кыыһы сүрдээҕин диэн аһынарым…

Биир түгэҥҥэ Чукчакыыны икки харытыттан ылан баран туора садьыйбытым, уолум аттыы түстэ, били, саҥа тигиллибит тииҥ бэргэһэ туура ыстанан, кыһыл сукуна курдук кытаран турар оһох үөһэ кэлэн оройунан олоро биэрдэ… Дьэ эбэтээ, бэргэһэ баҕайы чыычыгырыы-чыычыгырыы түүрүччү сиэнэн куймарыҥнаан барда ээ… Чукчакыын тииҥ уорҕата бэргэһэтин кулгааҕыттан хаба тардан ылан аһаҕас аанынан таска кыыратта, онтута тиэргэн ортотугар халыйбыт дириҥ чалбах ортотугар түһэн баран аны булдугуруу-булдугуруу тимирээри күөгэҥнээтэ… Сүүрэн тибигирээн тахсан ууттан оруу тартыбыт. Ньукулай уол бэргэһэтин аһыйан, уоһа мэрбэҥнээн, туома ытыах курдук. Били: «Боочуук!.. Боочуук!..» – дии-дии дьиэрэҥкэйдии сылдьыбыт быһыы-тутуу, сирэй-харах ханна да суох. Ийэтэ Силбэх Маарпа кытаанах соҕус майгылаах дьахтар этэ. «Дьэ иэдээн, уолу бүдүрүтэммин бэргэһэни сиэттэхпин… мөҕүллэр киһи буоллум ээ…» дии санаатым.

Сотору эбээ эмээхсин Маарпаны кытары хантан эрэ аргыстаһан кэлэн дьиэҕэ киирбиттэрэ.

Чукчакыын ийэтэ сонно тута:

– Хайа, бу туох кэҥэрдиитин сытай, нөйөн? – диэн ыйыта охсубута.

Онуоха Ньукулай уол барахсан:

– Ээ… ити… бэргэһэни кэтэн көрө сылдьан, алҕас төлө тутан, оһох үөһэ түһэрэн түүрүччү сиэтэн кэбистим… – диэн буруйдаах киһи быһыытынан, кирик-хорук тутта-тутта саҥарта. Чукчакыын, хор, ол курдук миигин үҥсэн биэрбэтэҕэ. Ньукулай ийэтэ да уолун улаханнык мөхпөтөҕө, көннөрү, сиэр быһыытынан, кыратык саҥарбыта эрэ. Кэлин, ааһыах-ааспытын кэннэ, ити түбэлтэ умнуллан эрдэҕинэ биирдэ эрэ, быһылаан ис дьиҥэ хайдаҕын кэпсээбиппит…

* * *

Сир туртайыар диэри хаардаах, тыаллаах-куустаах, хас да күннээх хачаҥха кэнниттэн, халлаан эмискэ төлө баран сылыйбытыгар, кураанах кус күнүстэри-түүннэри эбии түркүннээн айаннаата. Улахан Баһылай көһөн кэлбит күөлбүтүгэр үгэһинэн тиргэлээтэ. Күн аайы айахпытыгар тото сиир куспутун аҕала турар. Кыра Баһылай Ылдьаалыын сатыы, чугас эргин, Саамы эбэнэн эҥин эргийэн кустууллар. Ол сылдьан Баһылай икки хоҥор хааһы өлөрөн аҕалла, кини кэнниттэн Ылдьаа эмиэ кыра лыглыйа хааһы бултаата. Мин ынах хомуйабын, ардыгар күннээҕи сиир бурдукпутун эҥин тардан, сээкэй ииспэрэй-тааспарай үлэни үлэлээн, арааһы түбүгүрбүтэ буолан күммүн барыыбын.

Сүөһү көрдүү сылдьан үөһэнэн кылбаа маҥан кубалар, үөр хаастар сэлэлии көтөн ааһалларын үгүстүк көрөбүн, үрэх ээйигэр, хаста да, туруйалар түһэн олороллоругар түбэһэ сырыттым. Тыа иһигэр, хонууга, сыһыыга араас чыычаах, көтөр саҥата биир кэм күйгүөрэн олорор. Садырым, ырбыы уулара толору кус, чөкчөҥө бииһин ууһа хото кэлэн эймэҥнэс. Итиннэ «мээт-муут», манна «мээт-маат». Ханна эрэ уу оҕуһа «мөҥүрүүрэ» иһиллэр, лоокуут чөкчөҥө: «Лоокуут!.. Лоокуут!.. Лоокуут!..» – диэн тохтоло суох айманар… Күөрэгэй, кыырпах да былыт сыстыбатах киэҥ нэлэмэн халлаан иэнигэр өрө тырыбынайан тахса-тахса, биир кэм дьурулуур-дьирилиир, ити гына-гына сэмээр талбаара сарыкынайан, тэлээрэ-тэлээрэ, дулҕа быыһыгар түһэн кирийэр. Үгүрүө: «Куду-куду-кудук-кудук!!!» – дии-дии үөһэттэн үлтү түһээри сурулуур…

Сааскы халаан уутун тото иһэн уһуктубут айылҕа барахсан кэрэ көстүүтэ, тыллан эрэр күөх тунах тыа сииктээх сүмэһинин сөрүүн сыта сүрэҕи-быары сылаанньытан, сайа охсон киирэрэ астыга сүрдээх.

Биир күн Маарыйалаах кырдьаҕас ынахтара Муоһа Суох мэччийэ баран баран кэлбэтэ. Эмээхсини кытары киэһээ ыам кэннэ сүөһүбүтүн көрдүү бардыбыт. Муоһа Суох төрөөрү синньээн, чугаһатан сылдьара.

– Таах ыытан кэбиһэммин, хайаан да сиргэ төрөөтөҕө, – эбээ бэйэтин-бэйэтэ мөҕүттэр. Син киэҥ сиринэн тэлэһийэн, тайаан көрдөөтүбүт да мэлийдибит. Онтон, соһуйуохпут иһин, төннөн иһэн отой да дьиэбит таһыттан булан ыллыбыт. Ыарҕа талахтаах хойуу чэчир быыһыгар төрөөн кэбиспит. Онтубут өссө, кырдьаҕас ынах диэтэххэ, оҕотуттан көҥөнөн маҥнай утаа орулуу-орулуу соҕотох муоһунан кэйээри силбиэтэнэр. Сүөһү да майгыта араас буолар. Үчүгэйкээн баҕайы маҥан эриэн тыһы тарбыйахтаммыт, хайыы сах атаҕар турбут, үҥүлүйэ-үҥүлүйэ ийэтин эмэн соппоҥнотор, тойтоһуйан хата сүрдээх. Маарыйа эйэ дэмнээхтик ынаҕын кытары эйэргэһэр, эмиэ да мөҕүттэр:

– Сиргэ төрөөн кэбиһэ-кэбиһэ өссө ол-бу буолар, итиччэ турбут ньирэйдээх аата тоҕо кэлбэккин, – эмээхсин ынаҕын ситии быанан быалаан сиэтэр, торбоһо кэнниттэн батыһар, оҕо оҕото өтөн, тэбиэһирэн, мэҥирии-мэҥирии, кутуругун өрө хоротон баран, мэниктээн өрө тэбэ-тэбэ, төттөрү-таары сүүрэкэлиир. Муоһа Суох субу-субу кэннин хайыһан оҕотун диэки көрөн ылар, ис-иһиттэн эҥсэн ыҥыранар.

Ынахпытын хотонугар аҕалан баайдыбыт. Тарбыйаҕа ийэтин уоһаҕын түөрэтин эмэн кэбиспит. «Бастакы төрүөх уоһах алаадьытын амсайбат дьон буолбуппут…» – диир эмээхсин.

Тыһы тарбыйахпыт атын баҕайытык туттан тойтохоччуйа хаамарын иһин Тойторук диэн ааттаатыбыт.

Ньукуола кэннэ аны үөл кус, ону даҕаспытынан халыҥ үөрдээх бараах ууһун арааһа тоҕо анньан кэллэ. Бэл биһиги дьиэбит аннынааҕы кыра көлүйэ ырбыытыгар умсаахтар түһэллэр. Атыыр ханай саҥата «тардырҕаан» олорор. Хотоҕойдорун хомунан кэбистэхтэринэ кыытта маҥан түөстэрэ кылбайар, сытыы кынаттарын тулаайаҕа эмиэ, сото тардыбыкка дылы, үрүҥ куорсуннардаах.

Баһылайдаах Ылдьаа аҕалбыт кустара үксэ умсаах. Ылдьаа:

– Манчыыкка түһүмтүө, сымнаҕас кус, – диир. – Холбоһоро да бэрт, иитиини да киһи баһаам кэмчилиир, – ыалбыт бэрсибит уоһах алаадьыларын эмис ханай бөтүөнүн кытары холбуу ыстаан сии-сии кэпсиир. Чыркымайы «кыра кус» диэн отой ыппаттар. Саалаах да киһи аҕыйах, лааппыттан саа сэбэ атыылаһан ылан ииттэллэр. Бэл Айдаҥҥа түүн олорон кустуур киһи суоҕун да кэриэтэ, дьон күнүс үлэлэрин быыһыгар айахха сииллэрин үөмэн ытан ылаллар.

Саар Көстөкүүн таҥара күнүн эргин аны андыны мэнээк бултаатылар…

Бурдук ыһыытын кэннэ холкуостаахтар арыый да нуҥ-наҥ буолан, окко киириэххэ диэри кэм сололоммукка дылы кэмнэрэ.

Кус түркүнэ ааспытын кэннэ Маарыйа эмээхсини кытары Тыллаах диэн көлүйэ күөлгэ көтөр сымыыттаатыбыт. Үксэ тыыраахы сымыытын хомуйдубут, кус сымыыта дэҥнэтэн көстөр. Тыыраахы улахан бөрөөһүнэ суох уйатыгар сороҕор биир, сороҕор икки сымыыт сытар буолар. Уйата дулҕа төбөтүгэр, үксүн кутаҕа. Кыһын кытылын кытары силбэһэ тоҥмут кута өссө да ирэ илик. Сонос соҕус үөл тайах мастаах, сэрэнэн сылдьан ылгыыбыт. Мин тыа диэки өттүнэн хаамабын, эмээхсин үөскэ киллэрбэт, бэйэтэ үөрүйэх киһи үөстээҕини хомуйар. Ыаҕайа түгэҕэр от үргээн уган баран сымыыппытын онно мунньабыт, биир-биир тус-туспа ыаҕайалаахпыт. Дьиэбитигэр аҕалан бүтэйдии буһаран сиибит, бэрт минньигэс, тотоойу ас…

Дьон от үлэтигэр бэлэмнэнэн оттуур тээбириннэрин сөргүттэллэр, саҥаны да оҥостоллор. Улахан Баһылай, өссө хаардаахха быһан киллэрэн, эрдэ хатарбыт маһынан хас да кыраабылы, чомойдоон эҥиннээн, кыһан, кыладыйан кэбистэ. Сылын аайы харыстаан ахан илдьэ сылдьар «буускап» хотуурун, кыҥыы-кыҥыы кылааннаан, уһун күнү быһа бэркэ кичэйэн таптанна. Ылдьаалаах эмиэ оттуур сэптэрин-сэбиргэллэрин көрүннүлэр. От ыйын саҥатыгар Күүлэлээххэ баран ходуһаларын көрүннүлэр. Улахан Баһылай:

– Син хорускалатыыһы быһыылаах, сиэмэтэ үчүгэй, – диир.

– Былырыын да куһаҕана суоҕа, быйыл да ол аата үүнүүһү дии, – эмээхсин уолун тылыттан эгэ-дьэҕэ буолар.

Сайыҥҥы сүрүн аһылыкпыт – балык. Биир эмэ күн, ардыгар, лэппиэскэ буһаран сиибит, сороҕор бурдугу хааһы гынан үссэнэбит. Курупчаакы бурдук дэҥ көстөр, алаадьылаан сырдьыгынаттахтарына минньигэс ас диэн ол.

Маарыйа эмээхсин сурдьун дьон Улахан Баһылай диэн ааттыыллар. Балыксыппыт кини. Хас да кыл илими силбэҕирдэҕинэ ыраастыы-ыраастыы, таһааран аргыга ыйаан куурда-куурда үтэр. Бэйэтэ баанар, оҥостор буолан илимэ элбэх. Араас харахтаах. Ойуурга тахсан кытыан быһан киллэрэр, кыһыйан баран төгүрүтэн таастыган оҥорор, онтутугар кыракый, анал хомуйбут таастарын баайталыыр. Туоһу оргуйа турар ууга уган түүрдэрэн баран, ытыһынан хатайдаан хотоҕостуур. Ньилбэгэр сылгы кылын хатан ситимниир. Ситими үксүн, үлэҕинэн, эмээхситтэр хаталлар. Улахан Баһылай өссө туу өрөр. Тыаттан көбүс-көнө саастаах маһы талан, көрдөөн, булан киллэрэн туу маһа диэни тыырар. Ээйтэн силис тардан аҕалан дэлби эллиир, быһах ончоҕунан сарыы курдук сыыйар, дьэ уонна онтун наар ууга уга сылдьан, били, тыырбыт маһын холботолоон туутун өрөр. Өрөн бүттэҕинэ ордубут силиһин ылан чөкө ууран хатаран кэбиһэр, хаһан эрэ эмиэ туу өрөөрү гыннаҕына, сиигирдэн «тилиннэрэн» баран туттар. Туутун киспэлииригэр киһи ылгын чыҥыйатын курдук титириги быһар, хатырыгын хастаан, ньылбы тутан баран бүк баттыалаан имиллэҥнэтэн киспэ оҥорор. Туута үс киспэлэнэр. Ардьа диэн ааттанар туу маһа атырыа, бөдөҥ быччыкыга, собоҕо аналлаах. Онон Улахан Баһылай туулаан, илимнээн балыгы баһаам сиэтэр. Соботун сороҕун отчуттарга биэрэр, онтутугар көлөһүн күнэ аахсар. Бастыҥ үлэһит ыйга биэс уон көлөһүн күннэнэр. Сыл бүтэһигэр, ахсынньыга, дохуот үллэстиитигэр ким элбэх көлөһүн күннээх ол көнөр. Сорох дьон, элбэх тыынньалаах тиийиммэт-түгэммэт өттө, эрдэ абаансанан наһаа аһаан, ылан иэстээх да хаалаллар. Араас ханна барыай…

Окко эрэ киириэх иннинэ Балаҕаччыттан Дьөгүөссээн уола Дьөгүөрэп Бүөккэ диэн, Үһүс Күүлэттэн «Калинин» аатынан холкуоска ааҕар балаҕаҥҥа үлэлии кэлбит киһи, атынан мэтэһитэн тиийэн кэллэ. Сэриигэ ыҥырык, бэбиэскэ аҕалбыт. Атын тэлгэһэ таһынааҕы сэргэҕэ баайан баран, биһиэхэ киирэн чэйдээтэ, ат барахсан бүтэй куйааска тиритэн түүтэ будьуруйа ирбинньиктэммит. Бүөккэ сэриигэ баран баран уҥа илиитин үс тарбаҕын быһа ыттаран ааспыт кыһын эргиллибит, атаҕар эмиэ улахан бааһырыылаах үһү дэһэллэр. Биһиэхэ, оҕо дьоҥҥо, доҕолоҥнообот буолла да өлүөр киһи курдук көстөр. Бүөккэ Дьөгүөрэп куйаас күн үүнэн уруттаабыт киһилии ньылҕаарыччы тириппит, кособоруокка ырбаахытын көхсө көлөһүнэ иҥэн тууһуран кубарыйбыт, утаппыта бэрдиттэн, сойо хайыы барбакка, сөрүүн ымдааны харса суох кудуччу иһэр киһи буолан биэрдэ. Бэйэтэ да от ыйа саҕаланыаҕыттан сирилэтэн түһэн куйаас күннэр сатыылаатылар.

Кыра Баһылайга бэбиэскэ аҕалбытын туттарда. Дьиэ иһинээҕилэр бары кэри-куру, куһаахарык буола түстүбүт…

Сорукка кэлбит киһи уһуннук олорбото, салгыы тустаах дьонугар бэбиэскэлэрин тиксэртии барда, сорох эрдэлээбит дьон ходуһаҕа киирбит кэмнэрэ этэ. Хас туттарбыт киһитин аайы хайаан да илии баттатар. «Свердлов» холкуос дьонугар, Бүлүү оройуонун байыаннай хамыссарыйаатын аатыттан, уонча киһиэхэ итинник ыҥырык кэлбит.

Убайдара бэбиэскэлэммитин истэн киэһэ Айдаҥтан, биир акка мэҥэстэн, Өксөөннөөх Маарыйа кэллилэр. Бу түүн манна, Мундулуҥдаҕа хоннулар. Сарсыныгар Өксөөн Баһылайы кытары аргыстаһан Балаҕаччылаата.

Модут, Дьооху, Кыргыдай, Хаҕын, Хахсыт, Үөлэс сэриигэ барааччылара түөрэ Балаҕаччыга мустан, бары бииргэ түмсэн, Бүлүү куоратыгар барыахтаахтар үһү.

Маарыйа эмээхсин уолун атаарарыгар дьүһүнэ-бодото уларыйан, бэрт дьиктитик дьэбирсийэн хаалла, хаастарын түрдэтэн, көмүскэлэрин иһэ уунан туолан дьирибинэстилэр… Кыргыттар, Маарпалаах Маарыйа, ийэлэрин эбии аймаамаары долгуйбуттарын кыана тутта сатаатылар… Настаа кэргэнин атаарарыгар, сөмүйэтин кырыытын ыстыы-ыстыы, кистии-саба ытамньыйда. Арай Өксөөн, бөҕөх киһи, өрүү да холку, уйадыйбытын, кэбирээбитин төрүт биллэрбэтэ. Хата күлүүтэ-оонньуута сүрдээх, ол майгыта түмүккэ дьонун санааларын кытары көтөхтө…

Өксөөн убайын атааран баран, ол киэһэ Мундулуҥдаҕа төттөрү кэллэ. Көлө төннөрө барсыбыт оҕолордуун, барыта биэс уонча аттаах киһи мустан бииргэ хоҥнубуттар үһү.

Куоракка барааччылар аттаммыттара хас да хоммутун кэннэ, ат төннөрөөччүлэр бөрүкүтэ суох сонуннаах кэллилэр. Аара баран истэхтэринэ, Лууку Үрэҕэ диэҥҥэ тохтоон, холун тардынан сынньанан ыла түһэр кэмнэригэр, икки киһилэрэ, ыт мунна баппат ычыкынын иһигэр түһэн, куотан хаалбыттар. «Свердлов» холкуос дьоно эбит: Буолкап Бүөтүр Баһылайабыс уонна Уйбаныап Өндөрөй Никииппэрэбис диэннэр. Куораттан тахсыбыт хамыһаар хас да киһини кытары көрдөөн көрбүттэр да булбатахтар. Кэлин милииссийэлэр тахсан эмиэ, чугас эргин сири ордорбокко, онон-манан бары сыбыытаатылар, бэл түүн дьиэлэригэр тоһуур оҥорон көрө сырыттылар да, сүппүт дьон син биир көстүбэтилэр. Куоппут «диһэртиирдэр», ууга тааһы бырахпыттыы, таһы-быһа мэлийдилэр…

Сотору холкуос отчуттара ходуһаларыгар киирбитинэн бардылар. Маарыйа эмээхсин миигин улахан дьону кытары окко сырытыннарбата.

Дьиэҕэ хаалан эбээҕэ сээкэйи көмөлөһөбүн: оҕо көрсөбүн, бурдук тардабын, ынах хомуйабын уонна биир сүрүн, аналлаах үлэм диэн, уот күөдьүтүүтүгэр тыаттан амынньыар, хаппыт мас тоһутан, ардыгар сүгэнэн быһыта сынньан, сэбэһэ быанан сүгэн аҕалабын.

Ынахтары күҥҥэ түөртэ ыыллар. Кумаар, күлүмэн сүүллээн түһэн биир кэм кыынньар, ол иһин түптэ түптэлиибит. Оччоҕо сүөһүлэр соччо ырааппаттар, мэччийэн кэлэ-кэлэ түптэ буруотугар, уһун кыламаннаах харахтарын симириктэтэ-симириктэтэ, кэбинэ сыталлар.

Биһиги да дьоммут уһаабатылар, Бөтүрүөп таҥара күнэ ааспытын кэннэ Улахан Баһылай кийиитэ Настааччыйалыын хотуурдарын сүгэн Күүлэлээхтэригэр охсо бардылар. Огдооччуйа хонуу биригэдьиирэ буолан отчуттарын кэрийтэлиир, ким төһөнү охсубутун ачарбааһынан кэмниир уонна бэлиэ тоһоҕо анньан баран дьаралык кыбытар. Онон көрөн хас биирдии киһиэхэ тус-туһунан көлөһүн күнэ ааҕыллар. Хонуу биригэдьиирэ отчуттарын кэрийэн баран, дьонун кытары тэҥҥэ оттоһор.

Бырдах сүүллээн түһэн кыймаҥнас, куйаас күн күлүмэнэ биир кэм эймэнэн олорор.

«Быйыл от үүммүт…» диэн дьон кэпсэтэллэрин истэбин. Эбээ эмээхсини кытары ынах ыамын быыһыгар өтөхтөрү хоруйабыт. Огдооччуйалаах уоллара Баһыычаан оҕолору кытары хаалар. Маарыйа: «Баҕар миигин кытта сылдьан от охсуһуо, кыра хотуурда таптайан биэр…» – диэбитигэр Улахан Баһылай сонно тута, тутарбар-хабарбар сөрү-сөп, бэрт чэпчэки уктаах, дьаһамыр дуускалаах хотуур оҥорон биэрбитэ.

Өтөх сир чоҥочоҕо, маһа-ото элбэх, сороҕор хотуурбун маска таарыйан ылабын, оччоҕо биитэ ньыҕаллан тута сыппыыр, ону эмээхсин, быһах ончоҕунан «топ-топ» тоҥсуйан көннөрөн баран, кыра тоҥуулаах игиинэн аалан кылаанын хат таһааран сытыылаан биэрэр.

– Бу курдук сытыылыыгын… – дии-дии бурууһунан анньан көннөрөр, силигин ситэрэн кикириччи анньан игиилиир, түмүгэр кылаанын таһааран сэмээр хататынан тардар. – Отой сэрэнэр буол, хотуурга алҕас сээкэйгин быстыаҥ, оту хоппотоҕун иһин, эккэ баҕас эмэ-эмэ киириэ… – диэн сүбэлиир, такайар. Эбээ, төһө да сааһыран эмээхсин аатырдар, туттара-хаптара сымса, тэтиэнэх.

Кумаары, күлүмэни улаханнык баардылаабаппын, мээнэ ыал устун атах балай сылдьыбытым тухары сайынын буһан, кыһынын тоҥон-хатан кииллийэн, арааһы көрөн, эҥин эгэлгэ эрэйи эҥээрбинэн тыыран, үөрэнэн хаалан, сылгытыйан, кыра кыһалҕаҕа кыһаллыбат буолбут киһибин.

Хадьымал таҕыстаҕына үөнэ-көйүүрэ тарҕыыр. Бырдах өҥүрүк куйааска кыната кууран күнүс арыый аҕырыыр, дьэ ол оннугар киэһэ сиик түһүүтэ туран кэлэр. Түптэлэс бырдах ортотугар сылдьан эмискэ хаптас гынан көрдөххүнэ турбут сириҥ, мэктиэтигэр, оҥойон хаалар. Сөп соҕустук букунайа-букунайа ынахпыт ыамыгар тахсабыт.

Хотуурум суолун көрөн эмээхсин:

– Суолун көр… кыһыйара ырааһын, үөрэннэххинэ, ситтэххинэ-хоттоххуна арааһата отчут дьахтар буолууһуккун дуу, хайдах дуу… – дии-дии миигин саҥа көрбүт киһилии сыныйа одуулуур.

Маарыйа ыамыгар тахсарыгар өтөххө үлэлии хаалаары гынабын, ону:

– Барыах, барыах, иккиэн бииргэ сылдьыахпыт, чэйдиэхпит эҥин дии, – диэн хайаан да илдьэ барар, бэйэтиттэн араарбат. Дьиэбит чугас буолан утах эҥин илдьэ киирбэппит. Эбэм ынах ыыр кэмигэр түптэ түптэлиибин, бырдах сүүллээн түспүт кэмэ буолан сүөһүлэр чукаа таһыттан арахпаттар, мэччийэн кэлэ-кэлэ, түптэ буруотугар уһун күнү быһа салгыбакка биир кэм кэбинэн дьаадьаҥната сыталлар.

Сүөһүлэр ыаммыттарын кэннэ, оонньуу сылдьар Баһыычааммытын ыҥыран ылан баран чэйдиибит. Настаа кыыһа Биэрэ дьиэҕэ киһи суох кэмигэр Намыынап Хабырыыл кэргэнигэр Маарыйаҕа хаалар.

Күөрчэхтээх лэппиэскэни чэйи кытта сиибит. Баһыычаан баһын иһэ барыта саҥа, саатар тардыас, тардыаһын ааһан кэлэҕэй, аһыы олорон онтубут «сэһэнин» истэбит. Уолбут тугу эмит этээри гыннаҕына уһун баҕайытык: «Ии-ии-ии… ити көрүүй!..» – диэн баран харахтарын симириҥнэтэ-симириҥнэтэ уоһа үмүрүҥнүүр, онтон саннын дьигиһитээт эмискэ төлө биэрэн өрүһүспүттүү кэпсээн чабыгыратар. Ону истэн эбээ эмээхсин күлэр, мин айахпар уган испит лэппиэскэбин тохтотон, сонньуйан ылабын. Баһыычааммыт «тиэргэн киһитэ» диэтэххэ бүппэт сэһэннээх хаарахан. Эмээхсин:

– Тоом, сороҕун аныгыскы аһылыкка кэпсээр, аны бүтэн хаалыа, хаһаанан кээс, – диэн дьээбэлиир. Оччоҕо Баһыычаан тохтоон, «кырдьык да оннук ээ» диэбиттии турулус-ирилис көрөр, муннун аннын ньухханаат, күөрчэхтээх лэппиэскэтин бэрт минньигэстик мотуйбутунан барар…

Мин эмээхсин биэрбит бэйэбэр сөрү-сөп ынах этэрбэһин мэлдьи кэтэ сырыттым, онон атахтарым уруккум курдук хатыран хайыта баран хааннырбаттар. Аны туран мэлдьи этэрбэс кэтэ сырыттаххына, ардыгар уу киллэрэн уһун күнү быһа холлурҕатарыҥ эҥин да ханна барыай, киһи атаҕын чэрэ хоҥнон хаалар, устунан сымныыр, били муостуйа чэрдийбит тилэхтэриҥ атаҕыҥ таҥаһын уһуллаххына хас оллуру-боллуру, очуру-чочуру барытын билэр буолаллар.

Баһыычаан этэрбэстэрин устан тэлгэһэҕэ мээнэ, онно-манна тэбиэлэтэлээн кэбиһэр, наар атах сыгынньах сылдьарын сөбүлүүр. Атаҕа хатыран лабыай курдук чэр…

Оппутугар киирэрбитигэр уолбут батыһаары гынар да бырдаҕа, күлүмэнэ бэрдиттэн илдьэ барбаппыт, ыалбыт оҕолоро баар кэмнэригэр, олорго туттаран, оонньото хаалларабыт. Бэйэтэ-бэйэтигэр устар уһун күнү быһа тэлгэһэ иһигэр соҕотоҕун арааска аралдьыйан букунайарын да сирбэт киһи. Ардыгар оттон кэллэхпитинэ дьиэтигэр киирэн утуйан буккуруу сытар буолар. Эмээхсин барарыгар Маарыйаҕа: «Биһиги бардыбыт, били киһиэхэ хараххын хатыы сылдьаар…» – диэн хайаан да этэр…

Бу сырыыга аны мунньабыт. Хотуурдарбытын, сүөһү кэлэн аалынаары сээкэйин быстыа диэн, күрүө ортотугар охсуллан томтойбут бугулга өйөннөрө уурабыт. Оппут күрүөтэ бүтэй, сыарҕаны сыһыары тартаран баран үөһэнэн эһэн тиэйэр буоланнар, тоһоҕотун кэрдэн, үлтү сүргэйэн кэбиспэттэр. Мунньарбытыгар сороҕор эбэм бастыыр, ардыгар мин инникилиибин. Эҕэһэттэн эҕэһэҕэ үөһэ быраҕабыт. Илэчититтэн кыһыйа охсуллубут өтөх ото харбаннаҕына ып-ыраас көстүүлэнэр, мэктиэтигэр киһи сүүрүөн-көтүөн, оонньуон баҕарар.

Бэл аҥаардастыы биир эҥээргинэн тартахха киһи сылайар. Онон үлэбитин солбуһуннарабыт.

Чоҥочох тула үүммүт оту бэркэ сэрэнэн, хотуур баһынан бигээн көрө-көрө, сулуйабыт. Эмээхсин биһикки, били эппиккэ дылы, салаа да оту хаалларбат отчуттарбыт. Кырдьаҕас өттө бары да оту сыа-сым курдук кичээҥҥитик тутар дьон, бэл аҕыйах салаа от харбаммакка хаалбыт, сыарҕаттан тохтубут буоллаҕына хомуйан, итигэстээн ылаллар, кинилэр диэтэх дьон сатабыллаахтык тутталларын-хапталларын да киһи аҥаардас умсугуйа, кэрэхсии көрөн туруох курдук. Элбэххэ, үгүскэ үөрэнэҕин. Ол да иһин: эбэ, эһэ такайыытын ааспыт оҕолор ханнык да хара үлэ ымпыгын-чымпытын ордук билэллэр, салаҥ улахан киһитээҕэр сатабыллаах буолаллар.

Омурҕан аайы үгэспитинэн үлэбитин уларытабыт. Субуу субулунна да иккиэн чомойдоох кыраабылынан тута бугуллаан иһэбит. Субурҕал анныгар ардыгар кутуйах киирэр, ону дэлби үктээн биири эмит чыбыгыратабыт. Бэйэтэ да өтөх сир буолан хорооно баһаам, онно-манна тураҥы сүргэйбитэ харааран көстөллөр, орохторо орҕочуйар. Күтэр эмиэ баар да өлөртөрбөт, анаан дьарык эрэ гыммыт киһи бултаһар булда. Дьирикилэр кутуруктарын өрө хоротон баран, өтөх тулатынааҕы сороҕо сууллубут, сэмнэҕэ эрэ хаалбыт, хайа сахтааҕы хатыйыы бүтэй сиэрдийэтинэн сүүрэн ааһаллар. Охсуллубут хадьымалга тыыраахылар, хоптолор, киһиттэн куттаммакка, аһыыкалаан сиэн тойтоҥноһоллор.

Үс хонуктааҕы куурбут оппутун барытын мунньан, бугуллаан баран биирдэ эрэ дьиэбитигэр тахсабыт. Баһыычаан биһиги иһэрбитин көрөн:

– Ии-ии-ии… Эбээлээх Аа-ана иһэллээ-эр!.. – дии-дии утары сүүрэн ибигирэйэн кэлэр, үгэһинэн атах сыгынньах сылдьар буолар. Этэрбэстэрэ тэлгэһэ иһигэр-таһыгар онно-манна устуллан оҥоһоллор.

– Хайа тоом, атаҕыҥ таҥаһын тоҕо мэнээк устаҕын, ыт эҥин ытыран илдьэ барыа дии, – эмээхсин Баһыычаанын төбөтүттэн имэрийэр, оройуттан сыллаан ылар уонна итиннэ-манна сытар этэрбэстэри хомуйар. – Кэппэккин дуо? – диэн ыйытар.

– Һ-һ-һуох!.. – Баһыычаан аккаастыыр, баһын быһа илгистэр. Эбээ этэрбэстэри дьиэҕэ киллэрэн быаларыттан баайан баран тоһоҕоҕо ыйыыр. Ардыгар: «Кэт!.. Кэт!..» – диэн хаайан син кэтэрдэр, суох, Баһыычаан таска тахсаат, сонно тута устан хайа түбэһиэх тэбиэлэтэлээн кэбиһэр…

Дьоммут, холкуос отчуттара, ходуһаҕа сарсыарда ааттаах эрдэ киирэн баран, киэһэ күн арҕаа саҕах тыатын үрдүнэн кытара кыыһан лаппа дьааһыгырбытын кэннэ, отой хойут биирдэ эрэ харбыалаһан кэлэллэр. Биһиги, өтөхпүтүгэр хаалбыт дьон, чэйбитин бэлэмниибит. Киэһэ бүтэһик ыаммытыгар сылдьан баран, сылабаарбытын оргутан, баарбытынан-суохпутунан аспытын тардан, Баһылайдааҕы кытары бииргэ аһаары кэтэһэбит, киирэ-тахса арҕаа аартык айаҕын манаһабыт.

Сүрүн аһылыкпыт – собо. Окко сылдьар киһи харата суох хайдах да сатаммат.

От үлэтин былдьаһыгар сайыҥҥы үтүө күннэр, бииртэн-биир бүтэн иһэллэр. Эмээхсини кытары өтөхпүтүгэр чөкөтөлөөбүт бугулларбытын кэбистибит, кыра тыкаары бугуллар буолан иккиэн сүгэбит. Өтөх бугулун олус бөдөҥөттөххө анна кыайан куурбакка сытыйан, лааҕыран хаалар үгэстээҕин иһин дьоҕус гынаттыыбыт. Син обургу боскуйалары томтоттубут. Маарыйа таҥалай эргинэнэн тахсан бэйэтэ түстүүр. Кэбиһэрбитигэр көтүрбүт күрүөбүт аҥаар эҥэлэйин хат туттубут.

Биир күн оппутун кэбиһэн дьиэбитигэр тахсыбыппыт, Баһыычааммыт атаҕын тилэҕин бытыыл тааһыгар улахан баҕайытык тэлэ үктээн кэбиспит. Намыынап Хабырыыл кэргэнэ хат-хат хаттыгастаан өрбөҕүнэн баайбыт, ол үрдүнэн хаана таска өтөн тахсыбыт. Уолбут атаҕын төбөтүнэн дугунан нэһиилэ хаамар.

– Атах сыгынньах тэйиэккэлээбитиҥ ити баар дии, кэһэй, – эбэтэ Баһыычаан атаҕын баайыытын сүөрэн, өссө да хаана тыккырыы сылдьар, ырбаччы барбыт сиикэй бааһыгар биэс тымырдаах оту саба ууран баран хат баайда, эчэппит атаҕар бэйэтин киэҥ остоох этэрбэһин кэтэртэ. Уол били дьэргэҥэлээбитэ тохтоон, муннун аннын ньуххана-ньуххана, саҥата суох эбэтэ сүбэлиирин истэр. Ол эрэн, оҕо аата оҕо, сотору били ырбайбыт бааһа үмүрүччү тардан оһон хаалла, кэлин кэһэй буолан этэрбэһин ол аайы устубакка кэтэ сырытта…

Сайын устата хаста да онно-манна уот туруталаата, күнүс тунах курдук бүркүк бүдүгүрэр, буруо сыта биллэр. Дьон уокка барыталаатылар-кэлитэлээтилэр. Ханна эмит уот сириэдийбит сураҕа иһилиннэ, тыллабыр кэллэ да, сонно тута, киэҥ сири хаба илигинэ, умуруоран иһэллэр…

Эбээ эмээхсини кытары олорор күөлбүтүгэр Мундулуҥдаҕа хаста да тыынан сылдьан кустаатыбыт. Маарыйа миигин дьоһуннаах хаптаһын тыытыгар мэҥэстэр.

– Тоом, эмискэ хамсанаайаҕын, тыы ууну баһыа, аны түөрэ ыстаныа, – диэн сүбэлиир, сэрэтэр.

Мин ити-бу умсан чомпооттонор, өссө да көтө илик кус оҕолорун уонна моточчу уойбут сара кустар от быыһынан сылыпыччыһалларын көрөн:

– Ити барда, бу барда!.. Ол умуста!.. – диэн оҕо киһи сиэринэн омуннурабын.

Баһылайдаах икки ыттаахтар, улаханнара Кыраһа диэн. Эдэр ыттара биһиги Тээкиччэтээҕи ыппыт курдук Маанчык диэн ааттаах. Кыраһа саһыл өҥүн курдук кытархай өҥнөөх, онто хара кырымахтаах. Маанчык кыытта маҥан өҥнөөх. Иккиэн да булка барытыгар дэгиттэр ыттар. Кыраһаны эсэһит, эрдээх ыт диэн дьон сүрдээҕин хайҕыыллар. Тайаҕы да элбэҕи үрбүт ыт дэһэллэр. Аны Кыраһа улаханыгар эрэ буолбакка, кыра булка эмиэ дэгиттэр. Тииҥи үрэр, куһу таһаарар уонна өссө туппут булдун – мас көтөрө буоллун, куобах буоллун – дьиэтин аанын үктэлигэр аҕалан быраҕар. Оннук ыты дьон «кэһиилээх» ыт диэн ааттыыллар, ураты айылгылаах, чахчы бастыҥ булчут ыт эрэ итинник үтүө үгэстэнэр.

Кыраһалаах Маанчыгы кута саҕатынан батыһыннарабыт, бэйэбит арыый хаалан, күөл кытыытынан, сорох сиринэн өргүөт оттоох, эмиэ да таппа кулгаахтаах, кута сиэлин кыйа устабыт. Ыттар куһу субу-субу туталлар, кутуруктара эйэҥэлиир, ол аайы эбэм сэрэнэн тахсан хомуйар. Күөлбүт сорох эҥээрэ кутаҥнас кута, сороҕо чэй сирдээх, кытаанах үктэллээх. Тыы кытылга тиксэн кута хойуу сиэлин сырылаттаҕына, Кыраһалаах Маанчык сороҕор туппут кустарын аҕалан биэрэллэр. Кыраһа ардыгар хас да куһу холбуу ытыран аҕалар. Маанчык оннук буолбатах, биирдиилээн таскайдыыр. Кыраһа ытыллыбыт куһу ууттан таһаарарыгар эмиэ үһү-түөрдү хос ытыран таһаарар үгэстээх. Баһылайдаах күһүн буһук саҕана үөрдээх нэмэнэ кус бүөмнээн мустан аһыы сытарыгар түбэһэ түһэн, үөмэн киирэн, хоһулаан уонна көтөн тиргиллэн тахсыыларыгар күөрэтэлээн, биир үүккэ уончаҕа тиийэ куһу хаалларан баран наар Кыраһанан ыллартаралларын туһунан эмээхсин кэпсиир. Маанчык биирдиилээн эрэ таскайдыыр үгэстээх буолан, бэркэлээтэҕинэ иккитэ-үстэ кырынаат, муустаах ууга чаалыттаран, тоҥон, саллан хаалан киирбэтэ үһү, оттон Кыраһа хастыы да куһу биирдэ хос ытыран бэрт дөбөҥнүк таһааран биэрэр эбит.

Ийэ кустар оҕолоруттан көҥөнөн, мээтиргэһэ-мээтиргэһэ, төттөрү-таары көтөллөр. Моточчу уойбут саралар ардыгар ыттан куотан от быыһыттан ууга сарыкынайан киирэллэр, субу иннибитигэр устан ньолбойон тахсаллар, ону Маарыйа эмээхсин, тыытын туорайын икки өттүгэр үктэнэн тура сылдьан, эрдии салбаҕынан быһа охсон ылар. Эбээ төһө да сааһыран эмээхсин аатырдар, көстөр дьүһүнүгэр холооно суох, сүрдээх сылбырҕа туттуулаах, бэйэтин лаппа кыанар, бэрт тэтиэнэх эмээхсин. Бэл, орто уҥуохтаах эр дьону куотар уһун кыыһынааҕар Өксөөнтөн тутум үрдүк, эр киһилии дыраҕар сарыннаах, хоппо күрдьэх курдук кэтит ытыстардаах, бобо тутан ылыахха айылаах такыйбыт модороон тарбахтардаах, хара бараан сирэйдээх, күүс үлэтигэр кииллийэ хаппыт, тус-туһугар ураты айылгылаах, сүүнэ эмээхсин. Дьон-сэргэ да ытыктыыр ахан кырдьаҕастара.

Сөп буоларбытынан добуоччу элбэх куһу бултаан тахсабыт. Ыттарбыт эмиэ кэннибититтэн сонно кэлэллэр. Сара охтубут уонна кус оҕотун хото киллэрбит кэмигэр күөлбүт иһэ тылбыйар кынаттаах эгэлгэтинэн хара тордох курдук хараара туоларын киһи эрэ сөҕөр.

Тыыбытын кытылга тардан таһааран кыратык ууламмытын таҥнары тутан сүөкүүбүт уонна далаһа ойоҕоһунааҕы ньалыар ууга олордон кэбиһэбит. Инньэ гымматахха дьүөгэттэммэтэх хаптаһын түгэхтээх тыы курааҥҥа сахсайан хаалар. Туос тордуйа оҥостон, туолбут ууну баһаргар өрүү илдьэ сырыттаххына эрэ сатанар. Тордуйаларын умна баран баран сүрэҕэлдьээн төннүбэккэ, ууга да түһэ сыһар дьон бааллар.

Сара буоллун, кус оҕото буоллун тымтайга толору хаалыыбыт, онтубутун эбэм сүгэр. Өндөтөн көрдөххө тэс курдук буолар да, эмээхсин таһаҕас оҥостубат. Мин түөрт-биэс бөдөҥ куһу икки илиибэр ботуччу тутан баран, эбээ кэнниттэн саппай уопсабын.

Бу курдук Маарыйа эмээхсини кытары кус саарар кэмигэр өссө хаста да бултаатыбыт. Куспутун ыалларбытын кытары, үс ыал баһынан, үллэстэн сиибит.

* * *

Биир күн мин, Баһыычаан, ыалбыт оҕолоро Морууса, Маарпа буолан хоспоххо кус үргээтибит. Эмээхсини кытта кустаан тахсан, онно эбии Баһылай тиргэтиттэн ылбыт куһа мунньуллан, элбэх баҕайы. Аны туран ыалларбыт ыттарыгар эбии хайа эрэ хаамаайылыы сылдьар кусчут ыт кыттыһан алыс элбэх көтөрү тутан кэбистилэр. Бөдөҥө-кырата диэн араара барбат сүөһүлэр, аҥаар кырыытыттан хардырҕаталлар. Сорох кус оҕото букатын кып-кыра, сиикэй кынаттаах муҥур купчуулар эҥин, тиргэҕэ эмиэ биир оннук иҥнэр, үргүүргэ дьаабы, бытаайыта бөҕөтө, бэйэтэ да чөркөөкү-иркээки, мороду эҥин. Ыттар туппуттарын, төһө түбэһэ көрөрбүтүнэн, барытын хомуйан тахсар дьоммут.

Биһиги сээкэйи кэпсэтэ-кэпсэтэ куспутун үргээн уһуннук олордубут. Кыра, ситэ илик кус оҕотун ким да үргүөн баҕарбат, бэйэ-бэйэбитин:

– Эн үргээ… кини үргээтин… – дэһэбит.

Эмис кус ньылбы тутуллара дөбөҥ буолан наар сара үрдүгэр түһэбит.

Арай ол олордохпутуна Айдаҥтан атынан кэлбит Өксөөн, хоспоххо биһиги ньамалаһар саҥабытын истэн, өҥөйөн көрдө.

– Хайа тоҕойдорум, кус үргүү олороҕут дуу, – диэтэ, онтон бэрт элбэх кус кутулла сытарын көрөн: – Уу, тоҕо элбэҕэй, маны барытын үргүүгүт дуо, бүгүн бүтэрэҕит дуо бу?.. – диир.

– Үргээн… кырата үргүүргэ наһаа куһаҕан… – быычыкаа сиикэй кынаттаах, муҥур купчуу кус оҕотун моонньуттан ылан көрдөрөбүт, онтубут санна чуочайан, иһэ тэскэйэн сүрдээх. Ону көрөн Өксөөн:

– Тоҕойдоруом, кыратын баҕас уһаакка уган кэбистэххит дии, – диэн дьээбэлиир уонна күлэр. Өксөөн тахсан барбытын кэннэ биһиги биирдии кус оҕотун уһааттаах түүбүт иһигэр түһэрэн кэбистибит. Кус түүтүн сыттык, тэллэх гыналлар, лааппыга туттараллар. Күһүн эбэбит куһун түүтүн хостуу сылдьан, били муҥур купчуулары булаттаан ылар:

– Оо, бу барахсаттар кустарын оҕолорун манна түһэрэн кэбиспиттэр дии… – иҥэн-хаһан соруйан бырахпыттара буолуо диэн санаа киирбэт. – Алҕас, элбэх кус оҕотун сыымайдыы сылдьан төлө туттахтара… – эмээхсин ботугуруур. Ону истэн Баһыычаан биһикки бэйэ-бэйэбитин көрсөн ылабыт… Кус оҕолоро чуочаччы хатан хаалбыттар. Дьабадьы Хабырыыл ытыгар Харабылга быраҕан биэрбиппитин бэрт минньигэстик хап гыннаран сиэн хардырҕатан кэбиһэр, «өссө баар дуо» диэбиттии салбана-салбана кыҥнаҥныыр, эйэргэһэн кутуругун эйэҥэлэтэр. Кус оҕотун уһаакка бырахпыппытын Өксөөҥҥө да, эбэбитигэр Маарыйаҕа да эппэппит…

Сайын барахсан бииртэн биир үтүө күннэрин билбэккэ да атааран истим. Иһим тот, санныбар кэтэр таҥастаахпын. Куруук Маарыйа эмээхсини кытары атахтаһан утуйабын. Билбэт да кырдьаҕастарын дьон ытыгылаан «эбээ» диир үгэстээхтэр, ол сиэри тутуһан мин эмиэ эмээхсини кэлин «эбээ» диир буоллум. Кыргыттарын Өксөөннөөҕү урут туттубатах, саҥарбатах, истэргэ наһаа үчүгэй, киһи этин-сааһын хаба ортотунан сайа охсон киирэр «эдьиий» диэн тылынан ааттаталыыбын…

Соччо ардаҕа суох кураан сайын буолла эрээри сир аһа эгэлгэтэ үүннэ, эмээхсини кытары күннээҕи түбүк быыһыгар чугас тыаҕа тахсан сир астыыбыт, туос ыаҕаска хомуйан киирэбит. Күһүн Айдаҥ лааппытыгар уулаах отону туталлара, кыра сээкэйгэ мэнэйдэһэллэрэ. Моонньоҕону, дьэдьэни күөрчэххэ ытыйан, булаан сиэтэххэ, ол минньигэһэ бөҕөтө. Тыаҕа таҕыстахха араас сир аһын баҕас айаҕым аһыйыар, тииһим кыйыар диэри борсонобун.

Сай ортото Үрэҥ диэн күөлгэ уот туран дьоммут уонча хонукка онно сүпсүгүрэ сырыттылар. «Свердлов», «Жданов», «Калинин» холкуостартан элбэх киһи кэлэн, сотору умуруордулар.

Бааһынаны дьирики, күтэр, кутуйах булар, бурдугу сиир, хороонноро онно-манна оҥоһоллор, орохторо орҕочуйар. Бурҕаа баһаам бурдугу хаһаанар. Дэҥ түбэһэ түстэххэ, түөрт-биэс киилэ кэриҥэ бурдук аһа, туорааҕа баар буолар. Ону чабычахха кутан дьиэбитигэр илдьэбит. Маттаҥаа хасааһын сонуок иһигэр буолбакка, бүтэй тас өттүгэр чугас соҕус мас төрдүгэр, кытыан анныгар, кураанах дулҕа анныгар эҥин хороон хастан мунньар. Сайылык оҕолорун кытары күтэри, дьирикини бултаһабыт. Талах чааркааны хорооннорун айаҕар иитэбит. Син иҥнэр. Булпутун, булчут дьон сиэринэн, эбэбит үөрэппитин курдук бэйэбит таҥастыыбыт, күтэрбитин ахтатынан хайытан сүлэн хаптаһын киэпкэ маһынан тоһоҕолоон тиирэбит. Онтон моҕотойу кырынаастыы айаҕынан сүлэбит. Сатаатахха, үөрэннэххэ судургу. Күтэрбит, күрдьүгэспит хаппыт тириитин үллэстэбит. Мин ирээт тириибин Ылдьаалаах лааппыга туттараллар. Биир күтэр тириитэ – уон аҕыс-уон тоҕус харчы, ол санаабытыгар сүрдээх элбэх курдук. Аны туран «халлаантан түһэр» үп буоллаҕа. Күтэр харчытыгар испиискэ, мохуорка ылан кэлэн баран: «Бу оҕолорбут бултаан ыллыбыт ээ…» – дэһэллэр. Дьоммут хайҕыылларыттан ордук үчүгэй биһиэхэ туох да суох.

Дьирики бааһынаҕа кыайан өлөртөрбөт. Үксүн ыт маска таһаарар, ону экчиргэлээн, түстэҕинэ ыкка туттаран бултуубут. Күтэр хасааһа дэҥнэтэн биирдэ эмит көстөр, оттон дьирики хасааһын отой буллартарбат. Бааһына тулатыгар, чугас эргин тыаҕа, оскуола оҕолоро этэллэринии «бирэдиитэллэри» сонордоһон, уһун күнү быһа сылдьабыт. Ол эрэн дьиэтээҕи түбүкпүтүн умнубаппыт, анал үлэбитин лоп бааччы толоробут…

Атырдьах ыйын ортотуттан бурдук буһан барар. Киэҥ сонуок иэнин тухары, толору ас куппут, саһарчы буспут нэчимиэн сиккиэр тыалга долгулдьуйа устаҥныырын көрөргө астыга сүрдээх.

Ый кээрэниитэ холкуостаахтар бурдуктарын хомуура саҕаланна. Сорох дьахталлар сиэрпэнэн быһан сырылаталлар, сорохтор түүтэхтии-түүтэхтии баайаллар уонна соһулуомнууллар.

Уон үспэр барбыт обургу киһи Маарыйа эмээхсини кытары бииргэ сылдьан тэҥҥэ үлэлэһэбин. Соһулуомнуубут, баайбыт бурдукпутун ааҕан иһэбит. Буспут бурдук туорааҕын илдьи ыстаан амтаһыйан көрдөххө сиикэй тиэстэ амтана кэлэр.

Төкөй кыыһа Огдооччуйа диэн үөрэҕэ суох, турулус-ирилис көрбүт дьахтар баара баайбыт бурдугун дьоҥҥо аахтарар. «Огдооччоо-ой, баайыыҥ балтараа сүүс буолбоо-от!..» – диэтэхтэринэ Төкөй кыыһа: «Па, оччо эрэ буолбут дуу, мин уон ордугуна биэс баҕас буолбута буолуо диэбитим ээ…» – диэн дьону күллэртиир. Огдооччуйа туох да оонньуута суох, кырдьык-хордьук көлөһүн-балаһын аллыбыт сүүһүн сир симэҕэ ойуулаах сиидэс былаатынан сотто-сотто, мунаахсыйан, көрөн-истэн кылахаччыта турар дьүһүнүттэн киһи эрэ күлүөх курдук. Ким төһө бурдугу быспытынан, баайбытынан көлөһүн күнэ ааҕыллар.

Үчүгэйдик буспут туораах хаһыҥҥа ылларбат, хата, ол оннугар ситэ буспатах, кылыстаммыт эрэ бурдугу хаһыҥ дөбөҥнүк сиир, үлүтэр.

Уонча хонугунан биһиги эҥээр бааһына бурдуга барыта быһыллан бүттэ. Ол кэннэ аны хаалбыт, тохтубут бурдук куолаһын чабычах тута сылдьан итигэстиибит. Соһулуомнаммыт бурдугу бэркэ сэрэнэн, тохпот-хорбот курдук тутан, оҕуһунан тиэйэн бүтэй муннугар дьэндэйбит араҥаска илдьэн сааһылаан мунньаллар. Хаппыт бурдугу сэрэммэккэ, дьалаҕайдык туттахха туорааҕа тохтор.

Аны араҥастаммыт бурдугу, күрэх муҥхата ааспытын кэннэ, атынан, оҕуһунан күөлгэ тиэйэн киллэрэн, хаарын күрдьэн, талах сиппииринэн дэлби харбаан, килээй мууһугар диэри ыраастаан баран тэлгэтэллэр уонна болодьонон сынньаллар. Бурдук тэлгэтиллибит сирин «куукуна» диэн ааттыыллар. Сэттэ-аҕыс киһи буолан тэҥҥэ сынньаллар. Умнас отуттан арахсыбыт бурдук туорааҕын сыыстыын-оттуун күрдьэҕинэн күкүрүйэн биир сиргэ мунньаллар. Отун туспа арааран сүөһүгэ сиэтэллэр.

Мин бурдук дороххой отун соппоҥ буолуо дии санаабытым, онтум баара ынах да, сылгы да сүөһү хоччорхой диэн сирэ-тала барбакка бэркэ сөбүлээн сииллэр эбит этэ. Сылгы бэйэтэ да айаҕар улахан талымаһа суох айылгылаах, бэл ынах сирэн сааҕар үлтү тэпсибит отун атырдьаҕынан иилэн таһааран кыбыы таһыгар эстэххэ, төрүт ордорбокко, бэрт минньигэстик кырдырҕатан сиэн кэбиһэр. Аны туран, киһи дьиктиргиэх сылгы төрдүгэстээбитин ынах тобоҕолуур. Онон былыр-былыргыттан ынах уонна сылгы сүөһү оннуларын ыраастаһар үгэстээхтэр.

Күрдьэн чохчолообут бурдуктарын аһын тыаллаах күн тыалы ойоҕолуу туран күрдьэҕинэн баһа-баһа ыһаллар, оччоҕо сыыһа-ото көтөн хаалар. Туораах бөдөҥө, астааҕа, ыйааһыннааҕа тыалы утары ыраах баран түһэр, чэпчэкитэ атаҕыҥ анныттан ырааппат. Бу албаһынан, ньыманан бурдугу суортууллар. Ыраах түспүт бурдук туорааҕа бастыҥ суорт, бэттэх түһээччитэ намыһах суорт буолар.

Бурдук сыыс ото күөл ортотугар «куукунаҕа» хаалар. Саас, эбэ күөх хобурунан көрөн эрдэҕинэ, саҥа кэлбит көтөр онно мустар. Үксэ мороду. «Куукунаҕа» хаалбыт бурдук сыыс отун, тохтубут туорааҕы сииллэр. Мороду – баһын иһэ барыта саҥа көтөр, биир кэм, «урут» да «урут», «урут» үөһэ «урут». Бэл соҕотох да мороду садырым ууга кэлэн түстэҕинэ, алаас иһэ барыта атыыр мороду саҥатынан туолан эймэнэ түһэр. Сааһыт эр дьон «куукуна» хайыҥын хаара үлтү тэпсиллэн, чигдитийэн ирбэккэ өрө үллэйэ сытарынан хаххаланан үөмэн киирэн, хоһулаан-хоһулаан баран уончаҕа тиийэ мородуну биирдэ тэптэрэн ылаллар. «Сааскы киһи салбаммытынан…» дэммит күннэргэ бастакы кус этэ, миинэ минньигэһэ ама туохха холоонноох буолуой…

Холкуостаахтар сайын сүөһүлэрэ кыстыыр, дьыл тахсар отун оттоотулар, туруоруммут соруктарын өссө аһара да толордулар…

Сайыны сайылаан баран бу өтөхпүтүгэр, Мундулуҥдаҕа, кыстыыр буоллубут.

Күһүҥҥү биир үтүө, чэмэлкэй күн ыанньык пиэрмэтэ, уҥуоргу титииктэр сайылыктарыттан икки сиринэн: Уолбут уонна Быркылаах күөллэригэр «һуу-һаа» буолан көһөн тигинээтилэр…

Мундулуҥда өтөҕөр үс ыал буолан кыстыырдыы оҥоһуннубут. Намыынаптар Өлөксүөйэп Хабырыыллааҕы кытары дьукаахтастылар. Сайын «Свердлов» аатынан холкуос киинигэр Айдаҥҥа аймахтарыгар кэлэ-бара сылдьыбыт саҥа доҕотторум Маарпалаах, Балаҕаччыга үөрэхтэрин дьыла саҕаланан, оскуолалара аһыллан, үөрэнэ бардылар. Балаҕаччы Мундулуҥдаттан сэттэ биэрэстэ сир, ол иһин Намыынаптар оҕолорун үөрэттэрээри, арыый да чугастыы, манна кыстыыллар эбит. Аҕалара «Свердлов» холкуос биригэдьиирэ, кэргэнэ Маарыйа кыра, иринньэх ыамайдаах буолан дьиэтигэр олорор.

Өлөксүөйэптэр уоллара Модьу эмиэ оскуола киһитэ, Намыынаптар кыргыттарын кытары бииргэ сылдьар…

Өссө оҕолор үөрэниэхтэрин иннинэ, биир күн Балаҕаччыттан Испирдиэн Дьаакыбылабыс Сүөдэрэп диэн оскуола дириэктэрэ хас да киһини кытта (хайа эрэ боломуочунайы арыаллыы сылдьар быһыылааҕа) кэлэн барбыттара, киэһэ Саамы эбэҕэ киирэн кустаабыттара эҥин. Биһиэхэ чэйдээн ааспыттара… Онно мин олохпун тосту-туора уларыта сыспыт кэпсэтии буолбута. Туох билиэй, кэлии дьон тылыгар сөбүлэспитим буоллар, дьылҕам баҕар отой атын суолунан салаллыа этэ. Ол эрэн, эппиккэ дылы, түстэммит түөрэх торумун уларытар кыаллыбат, тус өй-санаа тугу сибис гынара ол улахан суолтаны ылар.

Испирдиэн Дьаакыбылабыс миигин көрөн ким оҕото буоларбын, хайдах манна кэлбиппин эҥин эбэбиттэн бэркэ токкоолоһон ыйыталаспыта, онтон миэхэ туһаайан:

– Сааһыҥ хаскыный? – диэбитэ.

– Уон үһүм…

– Оскуолаҕа үөрэниэххин баҕараҕын дуо?..

– Баҕарбаппын…

– Һэс!..

– ?..

– Баҕарбатаҕыҥ да иһин үөрэнэ бараҕын, тыый доҕор… – диэн саҥалаах киһи буолан биэрбитэ.

– Оскуолаҕа үөрэниэхпин баҕарбаппын… Барбаппын… – диэн кыккыраччы аккаастаабытым. Испэр «аны, хайыы-сахха кэргэнниһэ охсубут дьоммуттан тэлэһийэн, туспа-туора, атын сиргэ бардахпына эмиэ хоргуйуом, эмиэ эрэйи, сору-муҥу көрүөм…» дии саныырым. Төһө да оҕо буолларбын ыал устун хаамаайылыыр кэммэр араас сураҕы-садьыгы истэ, билэ-көрө сылдьар этим. Балаҕаччыга, «Калинин» аатынан холкуоска, сут дьыллар саҕаланыахтарыттан бэрт элбэх киһи хоргуйан өлөн турар.

Төрүт көрбөтөх, хайа эрэ кэлии киһи тылыгар сөбүлэһэр санаам суоҕа. Бэйэм буоллаҕына толоос соҕустук харыбыттан тардыалыыр, букатын мээнэнэн көрөр кылар харахтаах оскуола дириэктэриттэн куотан, күтүр баҕайы мас уһаат кэннигэр кирийэн, саһан турбутум.

Испирдиэн Дьаакыбылабыс эбэбиттэн:

– Оскуолаҕа ыытаҕын дуо?.. Үөрэниэн наада, – диэн ыйыппыта.

Эмээхсин мин диэки көрөн баран:

– Үөрэниэххин баҕарбаккын дуо, тоом? Мантан оҕолору кытары аргыстаһан сылдьыаҥ дии? – диэн ыйытан көрбүтэ да, мин син биир атыыр аккааспын биллэрбитим, өссө ытамньыйыах да курдук буолбутум. Ону көрөн эбэм:

– Чэ, чэ хайыахпытый, барбат киһини. Ити баар дии, аны букатын да сатанымаары гынна…

Миигин одуулуур эрээри, атын сири кыҥастаһарга дылы оскуола дириэктэрэ:

– Сааһа эбиллэн, алыс хойутаан хаалыа… – диир.

– Ону хайыахпытый, өскөтүн чахчы үөрэнэн киһи-хара буолар төлкөлөөҕө, аналлааҕа эбитэ буоллар ис санаата оннукка салайыа этэ. Киһи-киһи анала тус-туһунан… Атын, ураты ыйаахтаах киһи буолуо… Кэм-кэрдии бэйэтэ көрдөрөн иһиэ… – эбээ эмээхсин өрүү да үгэһинэн эмиэ да киһи өйдүүр, эмиэ да киһи ыла-ылбычча силигин ситэри сыныйан анаарбат улаҕалаах тылынан саҥарбыта. Бэл субу аҕай утары этиппэттии кута-симэ олорбут Испирдиэн Дьаакыбылабыс салгыы ыаспайдаһа барбатаҕа…

Оскуола дириэктэрэ хайа эрэ ыалга хаалбыт боломуочунайыгар таарыйан, киэһээ кус көтүүтүн куоттарымаары, Саамыга киирбиттэрэ. Нөҥүө күнүгэр, сарсыарда биһиэхэ сылдьыбакка, тахсаат да үргүлдьү ааспыттар этэ.

* * *

Биир сарсыарда турбуппут, оҕолор доҕор оҥостубут оҕуспут, Сэмэн Сомуорускайа тэлгэһэ таһыгар кэлэн, иһэ сараччы үллэн баран, өлөн тыыллыы тэбэн сытар. Туохтан өлбүтүн маҥнай билбэтибит, улахан үүт-баас көстүбэт. Баҕар сүлүһүннээх «сүөгэй» оту сиэбитэ буолуо дииллэр. Айдаҥтан Сэмиэнэп Ньукулай диэн бэтэринээр кэлэн сүлэн, астаан көрбүтэ – оҕус таала түөрэтэ ибили баран хаалбыт. Маска да атыллыбатах, оҕус да кэйбэтэх. Бэтэринээр Ньукулай кэтэҕин эрэ тарбанна: «Ис-иһиттэн дэлби баран өлбүт…» – диэн дьикти түмүгү оҥордо. Сомуорускай оҕус этин хамнас суотугар, абаанса, үллэстэн сиэн кэбистибит, хата, эмиһэ сүрдээх. Сүүнэ оҕус буолан этэ да баһаам.

* * *

Баһылайтан сурук күүтэбит да биллибэт, баччааҥҥа диэри ууга тааһы бырахпыттыы мэлигир.

Били сайын күрээбит диһэртиирдэр сурахтара эмиэ таһыччы туох да иһиллибэт. Арай ыраах, үрэх баҕарахтарыгар кэтэх сүөһүлэригэр биирдиилээн оттоммут дьон тайахха хаампыта буола сылдьан: «Муҥхаарыма үрэҕин диэки дөрүн-дөрүн саа тыаһыыр, ити кимнээх буолуой, ыаллыы холкуос дьоно ол эҥээринэн тэлэһийиэ суохтаахтар этэ…» – диэн кистии-саба, ботур-итир кэпсэтэллэр. Тугу истибиттэрин-көрбүттэрин, биллэн турар, аһаҕас айахтаах өттүлэрэ туппаттар, онтон сорохтор саараама ылы-чып, төһө да ханыылаһан бииргэ сырытталлар: «Ээ билбэтим, ити киһи арай истибитэ буолуо…» – диэн саба сапсыйан кэбиһэллэр. Сүтүктээхтэр дьонноро: «Билигин кыыл хааһар кэмигэр, от үлэтэ үмүрүйбүтүн кэннэ сир кэринэн хаамаайылыыр эрэ элбэх ини…» – улаханнык ахсарбатахтыы дьиэс-куос тутталлар.

Муҥхаарыма үрэҕэр сайын ким да сылдьыбат, эгэ оттуохтара дуо, кый бырах, тэбэр бас, түҥкэтэх, ыһыытыыр үрэх баһа дойду. Бэл куйаас сайын кууран биэрбэт ооҕуй бадараанныыр киэҥ толооннордоох, бүтүннүү алыы аараабыт, ээй эҥээрдэспит сирэ-дойдута. Саас, күһүн сааһыттар, тайахчыттар баран сыталлар. Сааскы да өттүгэр, сир ситэ ирэ илигинэ, эбэтэр күһүн добдурҕа саҕана биирдэ көлөнөн тахсан, чахчы сырыыны-сылбаны кыайар өттүлэрэ, холкуос булчуттара эрэ ыырданаллар. Кыра, аҕыйах ахсааннаах нэһилиэк буолан: ким ханна сылдьара, барбыта-кэлбитэ барыта биллэр. Күрээбит дьон сайын куоталларыгар саалара суоҕа эбитэ үһү. Дьон кистии-саба: «Кэлэн дьиэлэриттэн, саа-сэп ылтара буолуо…» – дэһэллэр. Киһи майгыта араас, сорох күрүөйэхтэри «сэриигэ баран өлүмээри муҥнана сылдьаахтаатахтара…» диэн аһынар, оттон атыттар «хас үйэҕэ саһан хорҕойоору, ити кэриэтин сэриигэ барбыт ордук ини, акаарыларыгар, быстах санааларыгар күрүүллэр, баҕар боруонтан кимнээҕэр чэгиэн, этэҥҥэ эргиллэн кэлиэх этилэр… Хаһан эрэ син биир тутуллуохтара…» диэн бэйэлэрин бүөм санааларын быктараллар.

Күннээҕи түбүккэ, санааҕа үтүрүйтэрэн күрүөйэхтэрдээхпитин умнан да кэбистибит, биирдэ эмит ахтан аһарабыт.

* * *

Балаҕан ыйын эргэтэ кылбаа маҥан кыстык хаар үллэччи түстэ. Сотору эбэ мууһа тоҥон киһини уйар буолла. Иһэр уубутун далаһа баһыгар ойбон тэстэн ыаҕаһынан сомсон баһан дьалкытан таһаарабыт…

Алтынньы бүтүүтэ, эт тоҥор буолбутун кэннэ, дьонум оҕус тыһаҕастарын өлөрдүлэр. Оҕуһу Баһыычаан биһикки наһаа аһыйдыбыт. Эмээхсин үөскэ сиэтэн киллэрэн уулатан таһааран баран тиэргэн ортотугар үүнэн турар тииккэ баайбытын Улахан Баһылай сүүскэ охсорун көрүмээри дьиэҕэ киирэн хааллыбыт.

Ыалбыт оҕолоро, бииргэ оонньуур, арахсыспакка алтыһар доҕотторбут: Маарпа, Морууса, Аана уонна Модьу уол – Балаҕаччыга үөрэхтэригэр бараннар суохтар.

Муус тоҥон, сүөһүнү ойбоҥҥо уулатыы эмиэ саҕаланна. Кыстык хаар эбии халыҥаата.

Сэтинньи саҥатыгар Балаҕаччыттан сыарҕалаах атынан наарыһынай дьахтар кэллэ. Баһылайтан сурук дьэ кэлбит. Сурук ханна эрэ тутулла сыппыт быһыылаах.

Эбээ үөрэҕэ суох, сатаан аахпат. Баһыычаан биһикки да кини курдукпут.

– Чэ тоом, Маарыйаны ыҥыран киллэр эрэ… – диэн миигин соруйда. Ыалбыт Намыынаба Маарыйа эдэр дьахтар, үс дуу, түөрт дуу кылаас үөрэхтээх. Оҕолору соруһуохпутун – үөрэхтэригэр.

Намыынаптарга сүүрэн тахсан Маарыйаҕа эттим. Хабырыыл кэргэнэ эбэм илдьитин истэн баран бэйэтэ сурук туппут киһилии сүрдээҕин үөрдэ.

– Оо, Баһылай суруга кэлбит дии… – халтаҥ сонун кэтээт, бас сыгынньах, миигин кытары тэҥҥэ таҕыста.

Ыалбыт дьахтар тула үмүөрүһэн, түөрэ кулгаах иччитэ буолан олорон, сурук ис хоһоонун иһиттибит. Баһылай кэргэнэ эмиэ үөрэҕэ суох, оттон Ылдьаа ойоҕо Огдооччуйа оҕуһунан от тиэйэ баран хаалан мэлигир.

Баһылай Чытаа диэн куоракка баар эбит. Киһиэхэ этэн суруйтарбыт. Суругар турбут чыыһыланы көрбүппүт, атырдьах ыйын ортото ыйыллыбыт, онтута уһаан-тэнийэн сэтинньи саҥата биирдэ кэлбит. Баһылай иһэ ыалдьан боруоҥҥа бара илигин, эмтэнэ түһэн баран сээкэй үлэҕэ сылдьарын туһунан суруйтарбыт. Дьиэ туталларын, хас да киһи буолан түннүк араамата оҥорон олордоллорун эҥин туһунан ахтыбыт. «Мин курдук, быстах кэмҥэ сыыллыбыт, үлэҕэ анаммыт элбэх…» диэбит. Сурук улахан аҥаара дьонун-сэргэтин, сирин-уотун туоһулаһыы «от төһө үүннэ, бурдук хайдаҕый, булт-ас төһө үөскээтэ, муҥхалаан төһө сиэтигит?..» эҥин диэн күн арааһын бары туоһулаһан ыйыппыт. Түмүгэр «суруйуҥ!..» диэбит уонна билигин баар сирин аадырыһын, ыксары баттатан, улахан буукубаларынан дьэрэлиттэрбит.

Эмээхсин уолун суругун аахтаран истэн сүрдээҕин үөрдэ, кыраҕа ымыттыбат бэйэтэ бэл долгуйда, илииттэн-илиигэ бэриллэн киртийбит, үс муннуктаах суругу сыллаан ылла…

Сыарҕалаах атынан кэлбит наарыһынай дьахтар Айдаҥҥа тиийэн «хара суругу» туттарбыт сураҕа иһилиннэ. Саабынап Ыкынаачай-Ыачай диэн «Свердлов» холкуос чилиэнэ уол өлөөхтөөбүт. Суругу наарыһынай Харытыана диэн өлөөччү эдьиийигэр туттарбыт. Уол өссө Мотуруун уонна Аана диэн балтылардаах. Онон Айдаҥҥа өссө биир «хара сурук» кэлэн, тустаахтары олус диэн аймаата… Ыкынаачай муҥнаах ыал соҕотох уола этэ. Мин урут, дэҥ, холкуоһун соругар кэлэн-баран тэлэкэччийэ сырыттаҕына көрөөччүбүн: ыраас, сырдык хааннаах, бэрт кэпсэтинньэҥ, дьээбэ-хообо сытыы тыллаах-өстөөх, киирбит-тахсыбыт букатын эдэр уол этэ. Сүөһү пиэрмэтин сэбиэдиссэйинэн үлэлээн иһэн, боруон (бронь) биэрбиттэриттэн аккаастанан туран, бэйэтэ тылланан, сэриигэ баран турар. Ыкынаачай аҕата Килээҥкий Сөдүөт эбээ Маарыйа кэргэнэ Кудугуй Борокуоппай инитэ буоларын хойут билбитим.

Ыкынаачай өлбүт сураҕын истэн эбээ эмээхсин сүөм түһэн хаалла:

– Сөдүөт муҥнаах «туйахпын хатарар соҕотох уолум…» диэн ымманыйан бөҕө буолаахтыыра, онто ханна баар… хаарыан уол, хайаан да үтүө ыччат тахсыах киһитэ этэ… Ыачайын, өссө хаама илигинэ, букатын балчыр оҕо эрдэҕинэ, аҕата сүнньүгэр сүгэн даллаххаччытан субу-субу кэлэн барааччылар, уолун туох эрэ курдук көрөрө… Сөдүөт сордоох эрдэ «бараахтаабыта» да ордук эбит… – диэтэ.

* * *

Түүлээх түүтэ кылааннана сиппитин кэннэ, Ылдьаалаах Балаҕаччыттан, Ньычаҥда диэн сиртэн, көлүүр табаларын туттан кэллилэр. Быйыл, Кыра Баһылай сэриигэ ыҥырыллан, Ылдьаа ыала Дьабадьы Хабырыыллыын кыттыгас бултуур буоллулар. Табаларын туркутун оҥостон, лээмпилэрин, ньуоҕуларын сөргүттэн, бултуур сэптэрин-сэбиргэллэрин бэринэн, ыһыктарын, таҥастарын-саптарын тэринэн хас да күнү быһа түбүгүрдүлэр. Аҕыс турку табаны көлүйэн, онтон ордугун, солбук табаларын сэтиилэнэн, отой ыраах, инньэ Лииндэ өрүһүгэр тиийэ барыахтаахтар.

Күһүн көрдөххө булчуттар талах чааркааны хас да турку муҥунан өрөһөлүү тиэнэн бараллара. Мас чааркаанынан бэлиэлээҕи, солоҥдону бултууллар. Кырсаны пааһынан, саһылы үксүн айанан уонна тимир чааркааны олугар ууран ылар албастаахтар.

Сылгыһыттар Дьөһөгөй оҕотун саас-сааһынан араартаан, өҥүн-дьүһүнүн эгэлгэлээн эндэппэккэ билэллэрин курдук, табаһыттар таба сүөһүнү эмиэ сааһынан арааран араастаан ааттыыллар: бииригэр диэри саастаах – тугут, иккилээх – абылахаан, тыһы таба – сачарыы, үс саастаах атыыр – иттээни, оттон үөһэ саастаах атыыры – атыыр таба, аттаммыты – буур, аны туран түөрт саастаах бууру – ньуорхан дииллэр…

Сотору Ылдьаалаах Баһылай бултуу бардылар. Өтөхтөрүттэн сэтинньигэ аттаммыт дьон инньэ кулун тутар ыйга диэри хара тыаны кэтиэхтээхтэр…

Биһиги Мундулуҥдаҕа быр-бааччы кыстаан олордубут. Хото кылгаабыт күннэр бииртэн-биир элэҥнээн ааһан истилэр.

Күһүн Улахан Баһылай туулаан ылбыт мундутун холбоҕо кутан эбэм Маарыйа лыыбалаан турар. Холбо оҥоһуута улахан уустуга суох. Сиэрдийэ маһынааҕар суон, сонос соҕус үөл тииттэри охторон, аҥаардастыы суоран, моойторук олуктаан тутан таһаараллар. Быһа холуйан үс атыл усталаах, биир ыллар атыл туоралаах. Үрдүгүн ким төһө кыахтааҕынан, бултуур эбэтэ төһө баайдааҕынан көрөн дьаһаналлар. «Ол киһи бачча мастаах холбону, ити ыал оччо эркиннээх холбону оҥостубут үһү…» дэһэн кэпсэтэллэрэ. Суоруллубут мастары тэлгэтэн түгэхтииллэр. Холбо маһа суоруулаах буолан эмэҕирбэт, онон хас эмэ сыл устата тутталлар, кыһын көтүрэн баран, ыт эҥин ииктээбэтин диэн, эҥээрдэринэн наар-наар сааһылаан, адарай оҥорон ол үөһэ чөкө ууран кэбиһэллэр. Баһылай тымтайга сүгэн таһаарбыт мундутун мин, эбэбэр көмөлөһөн, чохутун, баҕатын, уутун кыыһын ыраастаһабын. Мундуну холбо туолуор диэри куталлар уонна хатырыгынан сабаллар, баттаталлар. Лыыба уһуннук турдаҕына үчүгэй баҕайы аһыйбыт сыттанар, ону сытымсах муҥутаан кыра кыыллар: кырынаас, солоҥдо, кутуйах уонна ардыгар өссө саһыл эмиэ булар. Ол иһин кыыл-сүөл тунайдаабатын, ыспатын диэн холбону уулаах хаарынан килэччи сыбаан кэбиһэллэр. Оҕонньоттор дьарык гынан, талах чааркаан атытан холбо таһыттан бэлиэлээҕи мэнээк бултууллар.

Кыһын тоҥмутун кэннэ холбону көтүрэн, тула хайыҥын ыллахтарына аһа бэйэтэ эрэ хаалар, ону икки киһи эрбиир эрбиитинэн бысталаан баран оҕус, ат сыарҕатыгар тиэйэн таһаллар. Биһиги холбобут дьиэбит чугаһыгар субу турар буолан көлөлөммөппүт, турку үөһэ ууран соһон таһабыт. Кэрчик-кэрчик киллэрэн үөрэҕэ кутан эбэтэр туспа бэйэтин буһаран сиибит. Сайын эмээхсин халбыллыбыт үүт аннын суораттыы-суораттыы, сиэбиттэн ордугун дириҥ уҥучахха мас уһаакка кутан тардыыр. Хаар түһэн тымныйыар диэри мас уһаакка кутуллубут тар тоҥмот. Тымныы уҥучах күһүн, төттөрүтүн кэлэн, сир сылааһа охсон ирэр. Хаары күрдьэн, оҥо хаһа түһэн баран, били, мас уһааттаах тары ыаҕаһынан баһан таһааран куталлар; тоҥмутун кэннэ хоҥнорон, хаарын ыраастыы-ыраастыы балбаахтыыллар. Дьэ, ол тарбытыттан кыһын ойо охсон киллэрэн үөрэҕэ булкуйан сиибит. Уу оргутан, тар эмтэркэйин онно уган, бурдук кутан, дэлби ытыйан хааһылыыллар. Ирбит тары кыл сиидэҕэ уутун сүүрдэн, хойуутун ылан күөрчэххэ булкуйабыт. Ол минньигэс, бэрт бөҕөх, тотоойу ас.

Күһүн, олорор күөлбүтүгэр Мундулуҥдаҕа уонна Саамыга, холкуостаахтар күрэх муҥхатыгар кыралаан сиэтилэр. Настаалаах Огдооччуйа хотуннарын кытары муҥхаҕа сырыттылар, эгэ мин хаалсыам дуо. Киирбит киһиэхэ, оҕотуттан-дьахтарыттан, кыратыттан-улаханыттан тутулуга суох, барыларыгар тэҥҥэ өлүүлээн, сүүрүнэн баһан ирээттииллэр…

Өксөөн, холкуос бэрэссэдээтэлэ киһи, үлэтэ-хамнаһа үгүс. Муҥхалаан ылбыт балыктарын ыал төһө тыынньалааҕынан көрөн үллэрэн түҥэтэр. Бурдугуттан эмиэ кыра-кыралаан холкуоһун дьонугар бэристэ. Ыаллыы да холкуостарга, сороҕун хаһыҥ да ыллар, бурдук син былырыыҥҥытын курдук үүммүт дэһэллэр. Нолуокка диэн элбэх сүөһүнү өлөрдүлэр, күөлгэ сиэтэн киллэрэ-киллэрэ тиэрэ көтөллөр, ойбон алларан иһин сууйаллар. Хара иһин, үлэ күнүн суотугар, ыскылаакка илдьэн ыйаан үллэһиннилэр…

Өксөөҥҥө холкуоһун дьоно махталлара улахан. Ол эрэн киһи майгыта араас буолар. Үтүө санааны тиэрэ өттүнэн өйдүүр, үрүҥү да хара диир, үҥсүүк-харсыык дьон ханна баҕарар бааллар.

Холкуос бурдугун, этин, балыгын мээнэ ыскайдаата, сиэтэ диэн Өксөөнү үҥсэн куоракка дьыала түһэрбит сурахтара иһилиннэ. Үҥсээччилэр – Уйбаныаптар диэн «Свердлов» холкуос төрүт олохтоохторо. Уйбаныап Ыстапаан – сүөһү биригэдьиирэ, Уйбаныап Сэмэн – холкуос идэтийбит булчута, онтон да атын кинилэргэ элэҥ-сэлэҥ түспүт биирдиилээн дьон бааллар. Бу дьон бэйэлэрэ түҥэтиллибит астан тииһинэн баран, быстах санааларыгар, кэнэн кэмэлдьилэригэр суругунан үҥсүбүттэр. «Хоп-сип» хобулаан «үөһээ» дьонтон хайҕал ыла сатыыр, эбиитин бэйэлэрэ үрүҥ үлэҕэ «дьоп» гына түһэр баҕалаах татым санаалаахтар, дэрдэм майгылаахтар ханна да үгүстэр. Сиэрэ суох сымыйанан бэйэ-бэйэни хоруотаһан хобулаһыы, үрүт-үөһэ үҥсүһүү, хайа баҕарар холкуоска, сиргэ-уокка сэрии быдан инниттэн баар көстүү быһыылааҕа. Букатын туох да буруйа суох дьону, сирэйэ-хараҕа суох баламаттык балыйан, сымыйанан үҥсэн хаайыыга түбэһиннэрэллэрэ. Ол барбыт, улуус «уус тыллаахтарын» уурааҕынан утаарыллыбыт дьонтон эргиллэрэ ахсааннааҕын туһунан дьон сэмээр сибигинэһэн кэпсэтэллэрэ…

Сотору ахсынньы аам-даам түптэлэс тымныылара ити-бу көстүбэт туманынан бурҕачыйан тиийэн кэллилэр. Өтөхпүтүгэр дэҥ-дуҥ ыалдьыт, хоноһо да кэлэн ааһар: арҕаа ытыллар сэрии, күннээҕи олох-дьаһах туһунан арааһы ыаһахтаһалларын истэбин.

Дойду үрдүнэн, ордук киин улуустарга, төһө да уот кураан, хара былыт курдук көтөн тирдьигиниир аһыыка аргыстаах сут сайыннар сатыылааталлар, Бүлүү эҥээр, чуолаан Төрдүс Тоҕус нэһилиэгэр, «Свердлов» аатынан холкуоска, кыһыччы от үүммэтэх сайына диэн суоҕа, аһыыка баара эрээри оннук айылаах оту эһэр үөн сэрии сылларыгар биһиги диэки үөскээбэтэҕэ. Ити-бу от үрэҕинэн бэйэ-бэйэлэрин кытары сиэттиһэн, ситимнэнэн барар улахан эбэлэр, көлүйэлэр, көрдүгэттэр дэлэй буоланнар сүөһү айаҕар сиир ото баҕас үүнэрэ. Оттонор сир элбэҕин иһин, дьаныһан туран, күөлү түһэрэн ходуһа сирэ таһаара сатааһын эҥин суоҕа…

Биһиги оҕолор, үөл мутук тоһута ыстанар томороон күннэригэр, үксүн дьиэбитигэр бүгэн олоробут, ол эрэн бэйэ-бэйэбитигэр сылдьыһабыт. Ыалтан ыал ыккардыгар сүүрэн истэххэ киһи тыына, мэктиэтигэр, күөрт күпсүйэн эрэрин курдук сүүгүнүүр. Күн кылгас, эрдэ хараҥарар буолан, өрөбүллэригэр Балаҕаччыттан кэлбит ыалым оҕолорун кытта дьиэҕэ оонньуубут: остуоруйалаһабыт, таабырыннаһабыт, хабылык хапсабыт, хаамыскалыыбыт, сордоҥ сиһин уҥуоҕунан тыксабыт, өртүбүөй эргитэн тирилэтэбит… Оттон доҕотторбут оскуолаларыгар үөрэнэ барбыт, суох кэмнэригэр Баһыычаан уонна Биэрэ кыыс буоламмыт бэйэбит уораҕайбыт иһиттэн тахсыбакка сээкэйи бары гынан саатыыбыт. Түбүк, дьарык көрдүүр киһиэхэ мэлдьи көстөр.

Ый ортото тымныы эбии сэтэрэн күүһүрдэ, кыра кыһалҕалаах киһи таска муннун да быктарбат үлүгэрэ буолла. Муус чомпой хаахынас халҕаны аһан тастан киирэр киһини көрдөххө, туома, биир кэм буруолаан бурҕачыйа сылдьар туман арбаҕаһы кэппиккэ дылы. Хотонтон киирбит дьахталлар этэрбэстэрин тилэҕин тыаһа лоп-лоһугурас… Хотон халҕанын анна титирик муоста халтархайа диибин диэн, туома, чоху көхсүн курдук. Дьиэбит түннүктэрэ лобуччу мууһуран, кырыаран хааллылар. Таас түннүккэ араас эгэлгэ ойууну тымныы оҕонньор оһуордаан кэбиспитин, барыга-бары сэргэх дьон, биһиги оҕолор кэрэхсээн көрөн саатыыбыт. Арааһынай ойуу-бичик, оһуор-мандар эгэлгэтэ дьэ онно баар. Онуоха эбии бэйэбит эмиэ кыра уһуктаммыт тымтык оҕото тутан олорон эбии уруһуйдуубут. Таба көрбүт көтөрбүтүн, кыылбытын, силигин ситэрэн эбэн-сабан биэрэбит. Оҕолор тус-туһунан анал түннүктээхтэр. Баһыычаан түннүгүн Биэрэ кыыс, быыс-арыт булан, киһи көрбөтүгэр уоттаах үөттүрэҕинэн дьөлө үүттээн чуучугуратан, хатыҥ хамыйаҕынан оройго да охсулла сыһар, улдьаанан да дугдуруллар, «чоочургуурга» да биэриэх буолаллар. Баһаам-баһаам, кыра кыыс барахсаны куттуур араас албастара.

– Ийэтээ… бу кыыс сүгүннээбэтигэр тиийдэ… отой оонньотууһута суох, буойууй эн… – диэн Баһыычаан Настааччыйаҕа үҥсэр. Онон Баһыычаан биһикки түннүкпүт ойуутунан-бичигинэн үксүн кыыс утуйа сытар кэмигэр саатыыбыт.

– Бу, көрүүй, Баһыычаан… – уолбар ыйан көрдөрөбүн, кырдьык да кыһыҥҥы тыа бүтүннүү кырыа буолан, хойуу көмнөҕү лөглөччү таҥнан көппөйөн турарын курдук. – Онтон бу көрүүй… көрүүй, оҕустаах киһи баран иһэр…

– Ханна?..

– Өйдөөн көр эрэ, бу – оҕуһа, бу – киһитэ… илиитин бу курдук туттубут, – диэн баран илиибин такытан көрдөрөбүн.

– Киһи курдук дии-и, эдьиэй… – Баһыычаан дьэ таба көрөн, сүрдээҕин сэҥээрэн хап-хара харахтара чоҕулуҥнууллар, мичээрдээбит ахан буолар. Онтон Баһыычаан сөмүйэтинэн «киһи иһин» баттыыр, онто сылаас тарбах сүрэҕэр ууллан дьөлөрүйэн хаалар. – Иһин көр!.. Иһин көрүүй!.. Ии-ии-ии… иһин көрүү-үй… – диэн кэлэҕэйдии-кэлэҕэйдии уолум күлэн иэрийэр, оччоҕо мин сонньуйан баран устунан ардыгар күлэбин.

– Өссө көрдүөххэ туох кыыл дуу, көтөр дуу баар эбит. Ким маҥнай булар… – диибин.

– Тоҕойдоруом, түннүккүт тааһын сэрэнээриҥ… – диир эбээ эмээхсин.

– Ыы-һыы…

– Сөп… – дэһэбит.

Баһыычааммынаан иккиэн, Улахан Баһылай оҥорбут талах олоппосторугар тобуктаан олорон, таас түннүкпүтүгэр «тымныы оҕонньор» ойуулаабыт кэмэ суох араас, эгэлгэ ойууларын, оһуордарын бары булан ылан саатыыбыт…

Тулаайах, чороҥ соҕотох ыал устун кумалаан кэриэтэ үүрүллэн, үтүрүллэн сылдьан баран, үтүө сүрэхтээх Маарыйа эмээхсин ииттэн, кини харыһылтатыгар, сылаас балаҕаныгар бу курдук күммүн-хонукпун бараан сырыттым. Ийэм барахсаны, таайбын Бүөтүрү, эбэбин Лөкүөрүйэни, эһэбин Өлөксөйү санаатым да уйадыйан, уоһум мэрбэҥнээн, устунан харахтарым уута сонно халыс гына түһэллэрэ, ол иһин төһө кыалларынан дьонум ааҕы ахтыбакка, санаам салаҥ ситимин атыҥҥа салайан, күннээҕи түбүккэ аралдьыйа сатыырым. Миигин мэлдьи сыппах быһахтыы сулуйар, аалар да аалар ыар санааттан аралдьытар, өрүһүйэр албаһым түбүк, үлэ эрэ этэ…

Киэһэ таска таҕыстахха чакылыччы халлыбыт хараҥа халлааҥҥа кэмэ суох бачымах сулустар сытыытык дьирибинэһэллэр. Ардыгар, киһи эрэ кэрэхсиэх, кустук араас өҥүнэн, солко таҥаһы тэлимнэппиккэ дылы, дьүкээбил ирбинньиктэнэ оонньуур. Ону көрөн Баһылайдаах: «Сотору буурҕарыыһы дуу…» – дэһэллэр. Ол эрэн халлаан тоҕо эрэ былытыра охсон биэрбэт, хата күүһүн-уоҕун ылан эбии сэтэриир, ол аата, оскуола оҕолоро бу да өрөбүллэригэр кэлэллэрэ биллибэт… Чөрбөйөн иһиллээтэххэ ханна эрэ, хайа эрэ ыаллар далларыгар от тэлгэтэ сылдьалларын курдук суугунас тыас иһиллэр. Мин урут Тээкиччэҕэ олорор эрдэхпитинэ итинник суугуну от тэлгэтэн сааҕынатар тыастара буоллаҕа дии саныырым, онтум, кэлин ыйыталаһан билбитим, тымныы тыынын суугуна эбит этэ. «Хайдах түүннэри от тэлгэтэр ыалларый» дии санаан чомпой бэргэһэм хаймыы бүүрүгүн быыһынан быкпыт кулгааҕым «лыс» гыныар диэри дьиибэргээн турарым, аны ол быыһыгар, ханна эрэ толооҥҥо хаһан аһыы сылдьар сылгылар тыбыырсар, иҥэрсийэр саҥаларын истэн, бииртэн-бииргэ аралдьыйарым да үгүһэ… Ахсынньы, тохсунньу аам-даам тымныытын сэҥээрэр, сөбүлүүр киһи арааһа аҕыйаҕа буолуо, ол эрэн бу бытархан тымныы, бэйэтэ туох эрэ ураты, киһи тылынан сатаан эппэт кэрэхсэнэр, оннооҕор күүтүллэр, кэтэһиллэр дьиктилээх. Эһэм Хара Өлөксөй этэринии, ол Саха киһитин өйүн-санаатын биир туспа уратыта эбитин кэлин биирдэ эрэ силигин ситэри сыныйан өйдөөбүтүм…

* * *

Ахсынньы эргэтигэр Уйбаныаптар үҥсүүлэрин көрө куораттан түөрт киһи таҕыста. Суут, силиэстийэ үлэһиттэрэ, милииссийэлэр эҥин быһыылаах. Мин оҕо буоламмын, кинилэр чыыннарын-хааннарын соччо ырыта, ыаспайдаһа барбат киһибин. Куорумалаахтар кэлбит сурахтарын истэн, Маарыйа эмээхсин дьиксинии бөҕөтө. Тустаах дьоҥҥо аат-ааттаан суут үлэһиттэрэ, «ынкыбыдылар» тахсаллара – тус-туһугар ынырык суол. Сэрии кэмэ, байыаннай балаһыанньа буолан, сокуонтан, уураахтан туорааһын таҕыстар, бэрт кыра да дьиэс-куос көһүннэр эрэ, дьүүл кытаанаҕа, судургута этэ. Эмээхсин: «Хайаан да кыыспын илдьэ бараары кэлбит дьон буолуохтаахтар… Оччо айгыстан тахсыбыт дьон дэлэҕэ да мээнэ тиэстибэттэр…» – диэн ордук ыксыыр. «Оо, дьиҥ кырдьыгы анааран көрөр урааҥхайдар буолуҥ эрэ…» – диэн алгыы-алгыы уотун аһатар. «Ынкыбыдылар», үксүлэрэ да талыллан ылыллыбыт курдук, эттэрэ тардан көрбөт, хабыр майгылаах дьон буолаллара уонна сулууспаҕа оннуктары да арааһата сыымайдаан ылар быһыылаахтара. Ол ыаллыы сытар холкуостарга буолбут ынырык түбэлтэлэртэн, сурахтартан иһиллэрэ. Хата Өксөөн ол аайы кыһаллыбата, төттөрүтүн эбии холкутугар түспүккэ дылыта, «ыраас киһи ыксаабат, аньыыта суох киһи аймаммат» дииллэрэ Өксөөҥҥө көстөрө:

– Ийээ, тиэйэн да кэлбитим, ырдан да аҕалбытым суох, туохха айманнаххыный, кэбис… – диэн ийэтин уоскутар. Эмээхсин ыксыан ыксыыра: уола Баһылай барбытынан, били, күһүҥҥү кэннэ сурук да кэлэ илигэ, сурах да мэлигирэ, сэриигэ барбыта-барбатаҕа, ханна тиийбитэ-түгэммитэ биллибэтэ, аны кыыһын Өксөөн дьылҕата эмиэ иэрэҥ-саараҥ турукка киирбит курдуга…

Үҥсүүнү дьүүллэһии, суут «Свердлов» холкуос киинигэр Айдаҥҥа буолла. Мин Настаалааҕы кытары барыстым. Маарыйа эмээхсин кэри-куру, Баһыычааннааҕын кытары дьиэтигэр хаалла.

Лыык курдук дьонунан туолбут ааҕар балаҕан иһэ ыыс-быдаан табах буруотунан тунаҕыран турара. Кулууп аҥаар өттүгэр кыһыл сукуна сабыылаах уһун остуолга куораттан тахсыбыт дьон олороллоро, биирдэстэрэ милииссийэ куормалааҕа, өттүгэр эйэҥэлии сылдьар ыт буутун саҕа тирии хаалаах бэстилиэттээҕэ, оҕо киһи көрүүтүгэр, санаатыгар, чахчыта да чыычый көрүҥнээҕэ. Тоҕо эбитэ буолла, Өксөөн уонна Уйбаныаптар эмиэ кинилэри кытары биир остуолга кэккэлэспиттэр этэ.

Маҥнай куораттан тахсыбыт дьоннортон биирдэстэрэ: ортоһуор уҥуохтаах, мин көрдөхпүнэ, муннун анныгар чоҕу сыһыаран кэбиспит курдук бытыктаах киһи уум-саам күүгүнү тохтотон кырапыыннаах ууну харандааһынан тоҥсуйан тобугуратан баран, үҥсүүнү аахпыта. Үҥсүү ааҕыллар кэмигэр Уйбаныаптар: «Оннук… Итинник…» – диэн сэмээр сэҥээрэ олорбуттара. Өксөөн ол аайы кыһаллыбата, хата, дьэ эбии холкутугар түспүккэ дылыта.

Харалҕан харахтаах, хатыҥыр уҥуохтаах боломуочунай, хас да кыраһыын лаампата тэҥинэн умайан дьиэ иһин төһө да хото сырдаттар суругун көрбөккө, кумааҕытыгар умса нөрүйэн ааҕарын дьон кулгаахтарын чөрбөтөн, бэркэ чуумпуран олорон истибиттэрэ, онтон хайдах курдук үҥсүү ааҕыллан бүтээтин кытта кулууп иһэ тигээйи уйатын тоҕо тардыбыт курдук биирдэ өрө ытылла, суугунуу түспүтэ. Онтон-мантан төлө баран сурук ис хоһоонугар сөпсөспөт саҥалар иһиллибиттэрэ. Сорохтор, омуннаах өттүлэрэ, ойон тура-тура санааларын аһаҕастык этэн барбыттара…

– Сымыйа…

– Сымыйа үҥсүү…

– Төрүт суола суохха күтүрээһин…

– Ээ, ити баҕас баһааҕырдыы…

– Уйбаныаптар ити туох сирэйэ-хараҕа суох буолбут дьоҥҥутуй, доҕор! – дьон итэҕэйбэккэ ини-бии Ыстапааннаах Сэмэни сүрүргүүллэрэ.

– Уопсай аһы-үөлү көрөн-истэн бэрэссэдээтэл холкуостаахтарыгар, сөбүн көрөн, аттаран түҥэтэн аһата олорор…

– Холкуоһа да суохтарыгар диэриий, доҕор! – Сэмэн сөҥ куолаһа көөҕүнүүр.

– Өскөтүн оннуга да буоллар киһи омнуолуоҕа суох ини… – долгуйбут дьон санааларын итэҕэтиилээхтик тириэрдэ сатаан, арааһы бары, ардыгар түҥ-таҥ да, саҥаран, тыллаһан ылаллара.

– Өксөөн туох да буруйа суох…

– Биһиги холкуоска хоргуйан өлбүт таҥара көмөтүнэн… ээ, Өксөөн өҥөтүнэн этэҥҥэтэ суох, ол бэрэссэдээтэл үлэтин түмүгэ, туох хара балыырай, ол-бу буолан хойох хостоһо сатаабатыннар!.. – симии оһох кэннигэр олорбут Байках Маарыйа диэн икки хараҕа суох эмээхсин баара тайах маһын чочоҥнотор, чахчы долгуйан Өксөөнү көмүскээн илиитэ титирэстиир.

– Бэйи тохтооҥ, аргыыйыҥ… чуумпуруҥ!.. – үҥсүүнү аахпыт киһи уҥа илиитинэн далбаатаан уумсаам буолан күйгүөрбүт дьону чуумпуралларыгар ыҥырбыта уонна Уйбаныап Ыстапаан ыксатыгар олорор Өксөөҥҥө туһаайан, ол эрэн үҥсүллээччи диэки хайыспакка эрэ: – Александра Прокопьевна ити ааҕыллыбыт үҥсүүгэ тугу диигин? – диэбитэ.

Өксөөн остуол үөһэ сытар дьыалатын-куолутун кумааҕытын уктубут эргэ, тирии бартыбыалын, тоҕо эрэ, ытыһын тилэҕинэн эрэмньилээх баҕайытык таптайан баран:

– Бу манна баар барыта: туох ханна, хаһан түҥэтиллибитэ, ороскуоттаммыта, хас биирдии киһитигэр тиийэ төһө, хайа ас бэриллибитэ, хантан атыылаһыллыбыта, «хамнаабат буон» харчыта туохха туһаныллыбыта, чыыһылата, күнэ-ыйа барыта… – Өксөөн куруук буоларыныы саҥата холку, этиитэ итэҕэтиилээх. – Тоҕо үҥсүү түһэрбиккитин сатаан санаабаппын. Холкуос үлэтин-хамнаһын дьыалатын, дөкүмүөнү, аһы-үөлү хамыыһыйа дьоно ааҕан, көрөн билистигит, дьон да санаатын истибит буолуохтааххыт… Ас-үөл чорботуллар да буоллаҕына, ис кыаҕы көрөн, туһанан, дьоҥҥо хайаан да түҥэтиллиэхтээх. Айах хамсатар баарын үрдүнэн дьону хоргутан өлүүгэ тиэрдии – ол буолуо, арааһата, ордук ыарахан буруй. Атын үгүс холкуостар хайдах дьаһанан олороллорун, «аһы хаһаанан» хайа түмүккэ кэлбиттэрин бэйэҕит да истэ, билэ-көрө сылдьаҕыт, онон мин тугу үгүһү-элбэҕи этиэхпиний, этэр этиим, саныыр санаам итинник… – Өксөөн ааҕар балаҕан мунньахтыыр хоһугар толору мустан олорор дьону эргиччи көрөн ылбыта.

Эдьиийим холкутун сөҕө саныыбын, «дьүүллэнэ» да олорор киһи курдук буолбакка, туох эрэ, быстах сорукка киирэн олорор киһи курдуга. Ол остуол үөһэ тэскэйэ сытар бартыбыалын кыбынна да, субу тахсаат, үлэтин-хамнаһын дьаһайбытынан, ыйыы-кэрдии биэрбитинэн барардыы букатын туттубут этэ.

Хас биирдии этиллибит тыл барыта боротокуолга суруллан иһэрэ. Сэкирэтээр бөрүөтүн тыаһа тохтоло суох кыычыгырыыра.

Бу тухары саҥата суох наар истэ эрэ олорбут бэрт оттомноох сирэйдээх-харахтаах, хара тирии сонноох киһи аа-дьуо устуулуттан туран хаста да көхсүн этитэн баран, ынах салаабытын курдук кэтэҕин диэки ньылҕаарыччы тарааммыт хара баттаҕын имэринэ-имэринэ:

– Ө-һөм!.. – диэн өссө төгүл көхсүн этиппитэ, – Сөп… Иванов Степан Васильевич уонна Иванов Семен Васильевич үҥсүбүт суруктара ааҕылынна, туох ис хоһооннооҕун бары иһиттигит… Сөп… Анал хамыыһыйа тахсан, холкуос дьыалатын бэрэбиэркэлээтэ, сиһилии көрдө-иһиттэ. Үҥсээччилэр уонна үҥсүллээччи санаалара биллэр, – куораттан тахсыбыт хамыыһыйа дьоно дьыала чуолкайа бэрдиттэн бэйэлэрин истэригэр эрдэ түмүк оҥорон бүппүттэр быһыылааҕа. – Мин хамыыһыйа бэрэссэдээтэлин быһыытынан бу тахсыбыт анал хамыыһыйа туох түмүккэ кэлбитин иһитиннэрэбин: холкуос дьыалатын-куолутун кумааҕыта, дөкүмүөнэ барыта чуолкай, үлэ-хамнас аттаһыллыыта, киирбит, бэриллибит үп ханна, хаһан, хайдах туттуллубута, тыырыллыбыта дьэҥкэ… Холкуос олоҕо, кырдьыга да, атын, ыаллыы сытар эрэ холкуостарга буолбакка, оройуон өрүс уҥуордааҕы холкуостарыгар тэҥнээтэххэ таһыччы ордук. Этэҥҥэтэ эһиги холкуоска хоргуйан өлүү түбэлтэтэ тахса илик уонна инникитин да оннук буолуоҕар эрэнэбит… «Свердлов» холкуос бэрэссэдээтэлэ Саввинова Александра Прокопьевна бэриллибит былааны кэмиттэн-кэмигэр толорон иһэр. Бүлүү куоратыгар мэлдьи киирэн араас дьыалатын кудуххайдык быһаарсар уонна… уонна саамай сүрүнэ «Свердлов» холкуос үлэһит дьоно бэрэссэдээтэллэрин Александра Прокопьевнаны улаханнык өйүүллэрэ буолар. Онон ис дьыала уорганыгар киирбит бу үҥсүү сурук кырдьыга, дьиҥэ суоҕунан ааҕыллар…

Куораттан тахсыбыт анал хамыыһыйа Айдаҥ ааҕар балаҕаныгар ыыппыт дьүүлүн түмүгэ итинник этэ. Уйбаныаптар сымыйа, олоҕо суох үҥсүүнү түһэрбиттэрин иһин миэрэҕэ тардыллыбыттара. Ыстапаан Баһылаайабыс биригэдьиириттэн уһуллубута. (Бу түбэлтэттэн ыла, сэрии бүтүөр диэри, биир да үҥсүү сурук «Свердлов» холкуос дьонун аатыттан ис дьыала уорганыгар түспэтэҕэ).

Огдооччуйа, Настаа, мин уонна ыалбыт Маарыйа буолан, суут түмүгүттэн үөрэн, ый быыһа хараҥаҕа суолбутун билбэккэ да өтөхпүтүгэр кэллибит. Суут уурааҕын истэн эмээхсин үөрүүтэ сүрдээх…

Өксөөн туох да буолбатаҕын курдук, үлэлээбитин курдук үлэлии сырытта. Биир өлүүгэ сылдьыбыт дьоно истэрин эриэнин көрдөрөн үҥсүбүттэриттэн хомойбута да, суут түмүгүттэн үөрбүтэ да көстүбэт. Өксөөн олус холку майгылааҕа, үлэтэ-хамнаһа да майгытын курдуга, барыны-бары эрдэттэн лоп бааччы суоттаан-былааннаан үлэлиирэ, кини туппута-хаппыта түөрэтэ, ала бэлиэ, үйэлээх буолара. Өксөөн модьу, суон куоластааҕа, аны эр киһи да сөҕүөн курдук, бэйэтин холугар күүстээх дьахтар этэ. Саас, маҥнай Быркылаахха кэлбитим утаата, Айдаҥҥа барса сылдьыбытым, онно Өксөөн сэттэ уон биэстии киилэлээх кууллаах бурдуктары икки өттүгэр кыбынан баран ыскылааттан таһааран сыарҕаҕа уурарын көрөн сөҕө санаабытым. Эдэр уолаттар көрө-көрө саллаллара эрэ. Өксөөн буоллаҕына күлэн, мүчүҥнээн эрэ кэбиһэрэ. Бачча эдэр уола хаан дьон итини кыайбаккыт, маны көтөхпөккүт дуо эҥин диэн, киһиргэс киһилии, хаһан да, кими да күлүү-элэк гынан хаадьылаабата. Ол чахчы кыахтаах киһи ураты сэмэй майгылаах буоларын туоһута этэ.

Кыайан туттарбатах айаас сылгы дал иһигэр сүүрэн сиэлэ-кутуруга ыһыллан уйуһуйа сырыттаҕына, ханнык эрэ албаһынан, Дьөһөгөй оҕотун майгытын сатаан нэмин табан сыһытан, тутан ылан быалыыра. Эдьиийим дьонугар-сэргэтигэр сыһыана да үчүгэйэ бэрдэ, кинини да олус ытыктыыллара. Бэл аҕа саастаахтар «эдьиийбит» дэһэллэрэ. Кырдьыга да, сэрии саҕаланыаҕыттан, бу бүрүүкээбит аас-туор дьылларга салайан кэлбит холкуоһуттан биир да киһини хоргуйан өлүүгэ тиэрдибэтэх бэрэссэдээтэллээх холкуостар, арааһата, тарбахха баттаналлара дуу. Эдьиий барахсан хор ол курдук киһи киэнэ үтүөтэ, салайааччы киэнэ сатабыллааҕа, бастыҥа этэ. Кини тугу да кыайбытын-хоппутун иһин, ону сонун оҥостон кэпсэнэ, түөһүн тоҥсунан өрөйө-чөрөйө барбат олус сэмэй майгылааҕа, мэлдьи күлбүтүнэн-үөрбүтүнэн сылдьар сырдык, эйэҕэс, ис-киирбэх, номоҕон сэбэрэлээҕэ. Бэл санааҕа-онооҕо ылларан санньыйбыт түгэннэргэ Өксөөн киирэн кэллэр эрэ, аҥаардас кини тас дьүһүнүн да көрөн, киһи тута сэргэхсийэ түһэрэ.

Суут буолбута хас да хоммутун кэннэ Өксөөн ыҥыырдаах атынан дьиэтигэр кэлэн барбыта. Үгэс курдук күлбүтүнэн-оонньообутунан киирэн кэлбитин көрөн ийэтэ:

– Сэгэрим сыыһа хата этэҥҥэ… – дии-дии кыыһын сыллаан ылбыта. Өксөөн ол аайы долгуйбатаҕа, хата сонньуйбута: – Туохтан айманнаххыный ийээ… – диэн аа-дьуо унаарытан суон, модьу куолаһынан саҥарбыта, – хата, чэйгин кут, итии киллэриэҕи, халлаан да тымныыта сүрдээх, ат үөһэ олорон дьагдьайан тоҥо сыстым ээ, – диэн кэпсэтиини атыҥҥа көһөрбүтэ.

Мин Өксөөн туохтан эмит кэлэйэн, хомойон, биитэр санаарҕаан көмүскэтэ ууламмытын, ытаабытын хаһан да көрбөтөҕүм…

* * *

Тохсунньу ыйга, ороһооспо кэмигэр, сүллүүкүттэр тахсыбыттарын кэннэ, ардыгар Айдаҥҥа бара сылдьан көрдөххө көхтөөхтөр, ордук эдэрдэр, арааһы бары дьээбэлэнэллэр. Хас нэһилиэк, холкуос аайы сүрдээх сэргэх ыччаттар баар буолаллар, оннук эдэрдэр быыбарданан хомсомуол кэмитиэтин сэкирэтээрдэринэн, чилиэннэринэн талыллаллар уонна ыччаттары үлэҕэ да, үөрэххэ да иилээн-саҕалаан илдьэ сылдьар салайааччыларынан буолаллар.

Кэтиллэ илик саҥа тигиллибит этэрбэһи айаҕыттан тутан баран, тумсун хардары-таары эргитэн, аан айаҕын диэки «хаамтараллар». Онтулара «этэрбэс хаамтарыыта» диэн ааттанар эбит. Аан боруогар тиийэн этэрбэс тумса хайа диэки хайыспытынан көрөн барыһыайдыыллар. Этэрбэс тумса таска хайыспыт буоллаҕына дьиэттэн кийиит тахсан барар, этэрбэс тумса искэ хайыспыт буоллаҕына кийиит киирэр диэн тойоннууллар.

Биир этэрбэскэ буор, атыныгар от угаллар. Оонньуур киһи хараҕын баайаллар, атах таҥастарын бутуйа уураллар, хараҕа баайыылаах киһи тиийэн илиитин иминэн көрдөөн биир этэрбэһи таарыйар «бу!..» диэн этэр. Буордаах этэрбэһи туппут киһи буор дьадаҥы буолар, оттоох этэрбэһи таба тайаммыт киһи баай, байылыат олоххо олорор.

Аны дьиэ үрдүн маһын «огдообо… холостуой…» диэн хардары-таары аахтараллар. Онно үрүт мас «огдообонон» бүттэҕинэ огдообоҕо, «холостуойунан» бүттэҕинэ кэргэннэнэ сылдьыбатах киһиэхэ холоонноох доҕор буолан эргэ тахсаҕын, эбэтэр уол буоллаҕына төттөрүтүн ойох ылаҕын дэһэллэр. Үрүт маһы эрдэттэн ааҕан билиэхтэрэ диэн өһүө ортотунааҕы биир маһы ыйан, таарыйан баран «чэ маныаха диэри аах…» дэһэллэр. «Холостуойтан» эбэтэр «огдооботтон» ааҕарын эмиэ туспа, манньыат быраҕан баран биирдэ саҕалаталлар.

Балаҕан иннигэр турар сэргэ төрдүгэр, кэҥэс соҕус гына «тэлгэһэлээн» хаар куталлар, холонон илбийэллэр. Сарсыарда туран туох суоллаабытын көрөн арааһы билгэлииллэр: киһи атаҕын суола дьэрэлийбит буоллаҕына – ыал буолуу туоһута, аны оҕо атаҕын суола хаалбыт буоллаҕына – Айыыһыт Хотун илдьитэ, кыра киһи «кэлииһи» диэн сэмээр имнэнсэллэр сүөһү туйаҕын суола баар буоллаҕына – саас, Ынахсыт Айыыта үтүө хараҕынан көрөн, сүөһү төрүөҕүн тахсыытыгар. Ити да кэннэ, туох суола-ииһэ, ойуута хаалбытынан эгэлгэлээн, араастаан ыатарыы элбэх.

Биһилэх көрүүтэ, остуол хаамтарыыта, күөлгэ киирэн ойбону, иччитэх өтөххө эргэ балаҕаны иһиллээһин, онтон да атын араас дьиибэ, дьээбэ оонньуу үгүс…

* * *

Сэрии сураҕа дьону сэргэхситэр, кэлбит-барбыт айанньыттан сонуну истэ-билэ олоробут. «Биһиэттэрэ, бииртэн-биир куораттары ылан, кимэн киирэн иһэллэр үһү», – диэн кэпсэтэллэр. Балаҕаччыга, Дьоохуга, Илин, Арҕаа Кыргыдайдарга, Модукка биирдиилээн дьон «ис тиибигэр» хаптаран өлбүт сурахтарын син биир истэбит…

Айдаҥҥа, Таһарахтыыр уола Өлөксөй диэн киһи аҥаар атаҕын бэрбээкэйинэн быһа ыттаран, мас атахтанан төннүбүт сураҕа иһилиннэ. Ити сурах иһиллибитэ хас да хоммутун кэннэ, биһиэхэ, аллар атаһын Улахан Баһылайы көрсөөрү, Өлөксөй сыарҕалаах атынан кэлэн барда. Балтыһах тайаҕынан тирэнэн хаамара, мас атахтаах диэбиттэрин иһин биһиги оҕолор ол «дьикти» атаҕы көрөөрү гыммыппыт, онтубут быратыас атаҕын таһынан хаатыҥка кэппит буолан өлүөр атах курдуга. Эмээхсин чэй бэлэмнии охсубута. Сэрии алдьархайын, уоту-күөһү ортотунан ааһан, эбиитин эмсэҕэлэнэн эргиллибит саллааты бары туох эрэ курдук күндүтүк көрөрбүт. Таһарахтыыр уола төһө да чэгиэн этин сэймэктэтэн кэллэр, тыыннаах дойдутун буорун булбутуттан үөрүүтэ муҥура суоҕа. Биһиги саллаат ыалдьыты кытары бары бииргэ чэйдээбиппит. Кини тугу кэпсиирин барытын сыыска-буорга түһэрбэккэ болҕойон олорон истэрбит. Өлөксөй хойуу үүттээх итии чэйи сэмээр сыпсырыйан иһэ-иһэ, тиритэ-хорута, арҕаа, сэриигэ сылдьыбытын туһунан ыксаабакка сиһилии кэпсиирэ. Ол дойду ураты сиригэр-уотугар, эҥин эгэлгэ дьикти отугар-маһыгар тиийэ. Сорох кыһалҕалаах, эрэйдээх түгэннэрин, оонньуу-күлүү кэриэтэ сэһэргиир курдуга да, ол ааспытын эрэ кэннэ судургутук ахтыллар быһылааннар буолалларын бэл биһиги оҕо дьон кытары өйдүүрбүт. Атаҕар уонна эҥил баһыгар таптаран гуоспуталга икки аҥаар ый эмтэммит.

– Атахпын сүтэрбитим диэн, оннооҕор өлөн хаалыам этэ, – Өлөксөй үөһэ тыынан ылар.

– Кырдьык да оннук, тыыннаах дойдугун буллаҕыҥ, – Маарыйа эмээхсин Өлөксөй диэки көрбөккө эрэ сөҥ түһэн олорон сэҥээрэр. Онтон ыалдьыт хончоҕордоох чэйин иһэн бүтэрбитин көрөн хат кутан биэрэр.

– Дойдум үүттээх чэйэ кытары ураты минньигэс… Боруоҥҥа сылдьыбытым тухары, саатар, элэтэ биир саханы элэкис да көрсөн ааспатым. Киһи ыраах тэлэһийэн сылдьан төрөөбүт сирин-дойдутун, дьонун-сэргэтин ахтара диэн сүрдээх буолар эбит. Манна тэлгэһэм иһигэр кыыһырсыбыт, өтөҕүм иһигэр айдаарсыбыт кыр өстөөхпүн да көрсүбүтүм буоллар күндү сүтүкпүн булбут кэриэтэ сананыам этэ.

Таһарахтыыр уола күн уота быһа сиэн кубарыйбыт эргэ гимнэстиэркэтин уолугар «Хорсунун иһин» диэн соҕотох мэтээлин тыла хас хамсаннаҕын аайы эйэҥэлиирин оҕолор бэркэ диэн олус сэҥээрэн көрөбүт. Өлөксөй сэриигэ ыҥырыллыан иннинэ «Свердлов» холкуоска араас үлэҕэ үлэлээбит. Кытта төрөөбүт убайа Мэхээлэ диэн киһи үлэ боруонугар сылдьан, ыалдьан бу саас төннөн кэлбит. Инитэ Ыкынаачай, били миигин Кыргыдайтан Чохооччулартан аҕалбыт уол, боруон (бронь) биэрбит буоланнар холкуоһугар үлэлиирэ.

Эмээхсин остуолтан туран, саппыйатын сүөрэн, мохуоркатын кымаахтаан ылан удьурҕай хамсатыгар симэр, чиэстэн тымтык ылан уокка даҕайан уматан баран табаҕар даҕайан, икки омурдун хапсыҥнатан, «сопсоп» сообурхаччы күүскэ оборбохтуур.

Улахан Баһылай табаҕы төрүөтэх тардыбат, ыалдьыппыт эмиэ тарпат киһи эбит этэ.

Өлөксөй наҕылыччы чэйдээн баран аны таһараа ыалбытыгар Өлөксүөйэп Хабырыыллаахха тахсыбыта.

– Эрэйдээх үөрэн-көтөн ахан муҥнаммыт, барахсан… – эбээ ыалдьыт тахсыбытын кэннэ аһынан саҥарар. – Биһиги киһибит хайдах-туох сылдьаахтыыр… Кэлээ ини, сүрэҕим-быарым бөҕөх соҕус… – диир.

Тохсунньу ый эмиэ сирилэтэн түһэн тымныыта сүр, ахсынньыга ыбылы ылбытын төрүт ыһыкта илик. Таска тахсан чуучугуруу сылдьан силлээтэххэ «чуус» гынан хаалар. «Киһи силэ сиргэ тиийбэккэ, тоҥон тостор бытарҕан тымныыта» диэн дьэ маны этэн эрдэхтэрэ дэһэбит. Тыа үөл маһа хабараан тымныыттан тоһутталанан тыһыргыыр тыаһа иһиллэр. Бэл, туохха да кыһаллыа суох айылаах халаахтаабыт суор көтөр ыгдаччы тоҥон, булчут айатын, туһаҕын кэрийэрин тохтотон, чаллах тиит мутугар халлаан былытырарын кэтэһэн халыҥ көмнөххө саһан сукуллан олорор буолар…

Баһылай куобахха иитэр кыл туһаҕын хатыйыы тэптиргэлиир. Бүкээх тэптиргэ хаалбыта ыраатта. Билигин үөл маһы бүк тардыаҥ эрэ кэрэх, уон аҥы тырыыҥкаланан бытарыс гына түһэр. Баһылай өтөҕүн таһыгар бадьыыстанар, төттөрү-таары таакырыыр, биир эмит куобаҕы син аҕалар. Холкуос хотонугар сүөһүгэ оҕуһунан от тиэйэр. Икки көлөнү сэтиилэнэн, отун икки сыарҕаҕа балтарыктаан лөглөччү тиэйэн, киэһэ отой хойут биирдэ бүтүннүү кырыа кыаһаан буолан хоочугураан-чуучугураан киирэн кэлэр. Дьэ ол сылдьан кэлэ-бара куобахтыыр. Тэптиргэҕэ ыйаммыт куобах кыл туһаҕы быспат. Аны күөл тумуһахтарыгар хас да сиргэ сохсолоох, ону таһынан өссө айа тардан эҥин си дьүгээр сылдьыбат.

Хас да сыл куобах мэнээгэ буолан баран, кэлиҥҥинэн төрүөҕэ аһара тахсан олус элбээн, сааһыары куобах бөҕө сутаан өлөн турар. Ыран, тоҥон өлбүт табысхааны ылан көрдөххө – хаппыт куопчахаанныы чэпчэкитэ сүрдээх. Кыһын кэбиһиилээх оту тэллэй курдук чуочайыар диэри бүтүннүү кэбийэн кэбиһэллэр. Отторун төрдө олус куоһанан сууллан түһэн, бэйэлэрин сохсолуур түбэлтэлэрэ кытары тахсар. Баһылай оннук сууллубут биир оттон аҕыс куобаҕы аҕалан турар. Оччо айылаах муста сыппыттарын киһи эрэ сөҕөр, биллэн турар, түүн хараҥаны харахтанан, саары саҕанааҕы хара күөх оту, бэлэми сиэн мултугулдьута сылдьан баттаттахтара. Табысхаан хараҥаҕа харса суоҕар түһэн мээнэ онньоҥхолуур үгэстээх.

Баһылай аҕалбыт сорох куобаҕа туох да сулуйара суох буолар, оннук булт тириитэ кытта өҥө суох, таҥас гынан киһи абыраммат.

Табахтарынан эстибит дьон куобах сааҕар үөт хаппыт хатырыгын кырбастаан, мэлийэн, ону булкуйан, хамсаларыгар симэн тардаллар. Аһара баран араас оту-маһы барытын боруобалаан, буруолатан көрөллөр.

Улахан Баһылай талах чааркааныттан бэлиэлээх, өссө ардыгар солоҥдо кытары ылар. Онтутун Айдаҥҥа бардаҕына лааппыга туттарар.

«Свердлов» холкуос өҥ сураҕын истэн биир эмит кыаммат, ыал устун ускаай сылдьар дьон, хайа эмэ көлөлөөххө олорсон, кэлэн хонон-өрөөн бараллар, ыал аайы солбуһа «уу-хаар» иһэн тахсаллар…

Биир күн Өксөөн кэлэ сылдьан, киһи куйахата күүрүөх, бөрүкүтэ суох, ынырык сонуну кэпсээтэ. «Жданов» аатынан холкуос олохтооҕо Очуон Уйбаан диэн киһи Балаҕаччынан эргийэн Айдаҥҥа кэлэн иһэн, дэриэбинэ көстөр сиригэр букатын чугаһаан баран, суолга охтон, үлүйэн өлбүт. Кыыл-сүөл бадьыыстыа диэн, онуоха-маныаха, дьаһайыахтарыгар диэри Айдаҥҥа аҕалан холкуос ыскылаатын үрдүгэр таһааран уурбуттар, төһөтүн да иһин сүөһү этин кытары киһи өлүгүн бииргэ сытыарар сүрэ бэрт буоллаҕа. Өлөөччү муҥнаах аймахтардаах эбит, тыллабыр тиийбитигэр, сыарҕалаах оҕуһунан кэлэн тиэйэн бараары, түөрт намаатын саратан адаарыччы тоҥмут киһини үөһэттэн түһэрэллэригэр, бэйэлэрэ да нэһиилэ иэҕэҥнэһэ сылдьар сордоохтор, мүччү тутан, тоҥ чигдигэ хас да тарбаҕын тосту түһэрэн кэбиспиттэр, ону торуттубут сонун сиэбигэр уган илдьэ бараахтаабыттар…

Ыаллыы нэһилиэктэргэ, холкуостарга «хара сурук» өтөр-өтөр кэлэр. Ити курдук, үксэ хобдох сураҕы, сонуну мэлдьи истэбит.

* * *

Олунньу ортото «Свердлов» холкуостан сэриигэ барбыт Баһылаайап Сөдүөт диэн киһи эмиэ араанньы буолан, анал хамыыһыйа сыыйан, дойдутугар төннөн кэллэ. Сөдүөт дьонноох-сэргэлээх киһи: ийэтэ, аҕата Айдаҥҥа олороллор, бииргэ төрөөбүт түөртэр, үс балтылаах. Сөдүөт кытта төрөөбүттэриттэн улаханнара. Хаҥас илиитэ бүлгүнүн ортотунан суох. Кыра төҥүргэс оҕото орпутун, дайбаннаҕым буолан, атын аҕайдык чороҥолотон хаамар. Сэриигэ барыан иннинэ, хайа да хара үлэни кыайа-хото тутар, холкуос биир төһүү үлэһитэ эбитэ үһү. Эргиллэн баран, Балаҕаччыга лааппыга харабынайдаата, иккиэ буолан түүҥҥү өттүгэр солбуһа сылдьаллар диэн эмээхсин кыыһа Маарпа кэпсиир…

Тарбытын эмти охсон киллэрэн лыыбаҕа, үөрэҕэ булкуйан сиэн ыраатыннардыбыт. Кэлбит-барбыт, быстарбыт дьоҥҥо эмээхсин туох баарынан-суоҕунан аһыттан бэрсэр, онон тарбыт олунньу ыйга тиийэн бүтэн хаалла. Лыыбабыт холбо үс гыммыттан биирэ билигин да баар. Бурдук тардыыта – мин үлэм, күннээҕинэн, сиирбитин оҥостон олорон суорунаҕа лүһүгүрэтэбин. Нэчимиэн сииктээх туорааҕын, анал тимир лиискэ кутан баран, сирэй оһох суоһугар ыйаан куурдабын. Бурдук куурдар лиис түөрт өттүгэр тирбэҕэ быалаах буолар, онтуттан көхөҕө ыйанар. Туорааҕы хатарбатахха суоруна кыайан хоппот, ньаҕайдаан кэбиһэр. Үчүгэйдик ситэ куурбут, хаппыт бурдук туорааҕа ыстаатахха лыс гынар. Куурбут бурдугу, кэлиигэ соҕоҕунан сынньан баран, улахан чабычахха кутан сиксийэбин, оччоҕо сыыһа-буора ыраастанар. Чабычахтаах бурдукпуттан сабардаан ыла-ыла суорунам хайаҕаһыгар кутан сэмээр тардабын. Олус үлүһүйэн түргэнник тартахха куруппалаан кэбиһэр, ол иһин ыксаабаппын, наҕылыччы үлэлиибин, киҥинэйэн муннум анныгар буолары-буолбаты ыллыыбын, добуоччу уһуннук олоробун. Тардан бүтэрим саҕана сирэйдиин, баттахтыын түөрэ үп-үрүҥ буолан хаалабын, кэлин былаат баанан олорор үгэстэнним, оччоҕо бурдук күүдээнэ көтөн баттахпын маҥхаппат. Тастан киирдэххэ, бурдук тардан кикирийэ олорор киһи сирэйэ-хараҕа туос курдук кубарыйан баран, көрөн-истэн чоҕулуҥнатан киһи эрэ күлүөн курдук дьүһүннэнэр.

– Эбээ, эбээ… көрүүй ол… эдьиий чөчүөккэ курдук дии-и… – дии-дии Баһыычаан эбэтигэр, мин бурдук тарда олордохпуна ыйан көрдөрөр, дьээбэлэнэн уоһун үмүрүтэ-үмүрүтэ, сирэйэ-хараҕа турбут ахан буолар.

– Ол, чөчүөккэни ханна көрбүккүнүй тоом, эдьиийгин дьиэ иччитэ тойооскуга холуугун?..

– Оттон, били, били эдьиий кэ-кэпсээбитэ дии… чөчүөккэ кубаҕай сирэйдээх диэн, – Баһыычаан эбэтин диэки ыйыппыттыы көрөр.

Маарыйа, кыра уол саҥатыттан сонньуйар, төбөтүн имэрийэн баран, үгэһинэн оройуттан сыллаан ылар. Эмээхсин оҕону аһаҕас сүнньүттэн сыллыыры сөбүлээбэтэ, «кута кутугунайар» диэн ааттыыра.

– Эдьиийиҥ бурдугун тардан бүтэрэн эрэр, билигин алаадьы сырдьыгынатыахпыт, – эбээ тимир кытыйаҕа тиэстэлээри сургуйбут уу кутар, бу кэмҥэ мин чабычахтаах бурдукпун тардан бүтэрэбин. Суорунабын кус кынатынан кичэйэн сотон ыраастаан баран, таас анныттан даарбын тардан ылан, мэлийбит бурдукпун кыл сиидэҕэ сиидэлиибин.

Баһыычаан алаадьы буһар сураҕын истэн үөрүүтэ үксүүр, саҥата-иҥэтэ элбиир, Улахан Баһылай оҥорбут талах оҕустарын харса суох харсыһыннарбытынан барар.

Күн билигин да кылгас, борук-сорук барыгылдьыйа охсон хаалбытын киһи билбэккэ да хаалар. Күннээҕи түбүк элбэх: сарсыарда туран эрэр, киэһэ утуйан эрэр буолабын…

Баһылай сохсотуттан табысхааны биирдиилээн аҕала турар. Көтөх баҕайылар. Буспутун кэннэ уллугун уҥуоҕун силиитин обордоххо «хатан хаалан» кэлбэт. Эмис куобах силиитэ обордуҥ да «сөлүгүр» гына түһэр, таманнаах табысхаан силиитэ минньигэһэ сүр. Ырыган куобах быара туох да амтана суох, чэлкэх курдук, ол иһин сиикэйдии сиэбэппит, оттон эмис дьылыгар наар сиикэйдии эрэ сэлибирэтэр бастыҥ аспыт, сылгы быарыттан туох да атына суох минньигэс. Куобах ис муотараҕа үүт-үкчү Дьөһөгөй оҕотун киэнин курдук. Ол иһин сылгыны куобах убайа дииллэр…

Баһылай Быркылаах пиэрмэтигэр, оттон Огдооччуйалаах Настаа Айдаҥ хотонугар от тиэйэллэр. Ол иһин урут-хойут кэлэллэр.

Биир киэһэ таска тиэргэн чигдитигэр киһи хоочурҕаан кэлэр тыаһа иһилиннэ. Кыраһалаах булка сылдьаллар, Намыынап Хабырыыл ыта иччитин кытта Айдаҥҥа барсан турар, онон өтөхпүтүгэр айанньыт иһэрин эрдэттэн биллэрэн сэргэхситиэх ыппыт суох… Этэрбэс эҥин тэбэнэр тыас иһиллибэтэ… Муус чомпой буолбут халҕаны нэһиилэ арыйан, тымныы туманын өрүкүтэн, киһи түөрэҥэлээн киирдэ. Халҕан лип гына сабыллаатын харса суох дьиэ иһигэр өрүһүспүттүү кутуллубут туман, саһа, кирийэ сатаабыкка дылы, сыҥаһа ороннор анныларын былдьаста, тута симэлийэ, дьайҕара оҕуста… Арҕаа Кыргыдайтан сылдьар хаамаайы муҥнаах эбит. Сэниэтэ эстибит, бырда быстыбыт эрэйдээх буолара тута биллэр, көмүскэлэрэ төгүрүччү иилэнэн хойуоран хаалбыттар да, дьөлө үүттээн эрэргэ дылы уоттаах харахтара бэрт сытыытык чоҕулуһаллар. Аан чанчыгынааҕы адарай ороҥҥо хапсыйан олорон, саҥата-иҥэтэ суох сарыы сонун муос тимэхтэрин төлөрүтэ сатаата… Онуоха эмээхсин остуолуттан кэлэн сыгынньахтанарыгар көмөлөстө. Киирбит киһи нэк бэргэһэтин дуомун быата сыыҥар, сырааныгар биһиллэн, тоҥон иилистэн хаалбытын син өр букунайан сүөрдэ.

– Эрэйдээх, оо муҥнаах… иэдэйбит… – эбээ киирбит киһини аһынан хайдах да буолуон булбат.

«Ыалдьыт» нэһиилэ сүөдэҥнээн хааман, остуолтан тайанан олох маска олордо. Сүүһүн аннынан сүргүччү көрөн саҥа-иҥэ суох, сэниэ да эстибитэ, бырда да быһа түһэн быстыбыта бэрт быһыылаах. Баттаҕын кылгас гына, тэҥэ суох «сэлэттэрбитэ» дьүһүнүн эбии дьүдьэтэр. Кырыылаах икки иэдэһин улахан тымныыга иһэлитэн, үлүтэн кэбиспитэ хараараллар. Муннун анныгар тор курдук хойуу бытыктаах, сэҥийэтигэр онон-манан, абына-табына эрэ баар.

Быстарбыт, хаамаайы дьон өтөр-өтөр киирэн ааһар буоланнар, көрө үөрэнэн, соччо дьиктиргээбэппит. Эмээхсин чэй кутта, алаадьы бэристэ. Киһи аҕыйах омурт чэйи куолайын куллурҕатан истэ, лааппы чэйин бэрт минньигэстик амтаһыйан ыйыстар. Алаадьыны ылан быһа ытыран уһуннук ыстаан баран биирдэ эрэ дьүккүк гынар. Таҥнан олорор таҥаһа сэнэх. Сылаас дьиэҕэ киирэн ирэн, итии чэйи иһэн, имэ кэйэн кэллэ. Дьонум ону-маны ыйыталаспыттарыгар аҕыйах тылынан нэһиилэ кээҕинээн хоруйдаата.

Мантан киэһэ эбэм муҥха эмис соботун киллэрэн алтан күөскэ ыгыччы буһарда. Эрдэ хатырыктаммыт тоҥ собону сүгэнэн төбөтүн быһа охсон баран, үөһүн быһах төбөтүнэн дьөлө хаһан ылан кэбиһэр. Күөс сэмээр кыынньар кэмигэр киирбит киһи син сээкэйи кэпсээтэ. Эдэр киһи буолан итии киллэрдэ да сэниэлэнэ түстэ быһыылаах:

– Эһиги холкуос өҥ сураҕын истэн кэлээччи-барааччы элбэх дииллэр. Ону да арыый сэниэлээҕэ кэлээрдэҕэ… кэриимнэнээри аара охтубут да үгүс ини… Бу саас саһарардаан өлө сыспытым, хата балык быгыытыгар тиийэн өрүһүммүтүм, аны сынгаалаан саатар сатамматым ээ… Бииртэн-биир… Уһуннук ыарыһахтаан, үлэбэр тахсыбакка, абаансанан алыс «аһаан», холкуоспуттан таһаарбыттара… Хата быйылгы дьылга, туох буолан үөстэрэ тэстибитэ эбитэ буолла, муҥха балыгыттан эҥин холкуостаахтарыгар кэм тииһиннэрэр буоллулар ээ. Ол эрэн үлэни кыайбат, аһаах өттө баҕас билигин да букатын быстыынньа олохтоох… Күннээҕинэн күнү-дьылы кээрэтии. Үнүр бэрэссэдээтэлгэ бэйэтигэр киирэн туох эмэ ыстыырда бэрис диэбиппин, ыанньык пиэрмэтигэр ынах сааҕа таһаарааччылара «иһин убахтатан» (үксүн, муҥура ыалдьыбыт киһини инньэ дииллэрэ) өлөн, ол сордооҕу солбуйтараары тылламмыта, ону тугу эмит үссэнэн баран үлэлиэ этим буо диэбиппин батан таһаарбыта…

Күөспүт буспутун кэннэ наҕылыччы аһаан баран утуйдубут.

Уйбаныап Баһылай диэн ааттаах хаамаайы «ыалдьыппыт» биһиэхэ үс хонно, онтон эмиэ салгыы ыал кэринэ Айдаҥ диэки бараахтаата. Тулаайах сордоох буолан туохтан да тутуллара суоҕа, үксүн да итинниктэр хаамаайылыыллара… Эмээхсин туораах бурдук оҕото, лыыба сыыһын бэрсэн ыытта.

– Оо, баччалаах аһаабытым кэннэ, үс хоннум дии, өссө өйүө, ыһык биэрээхтиир буоллаҕа, – диэн Баһылай сүрдээҕин үөрдэ.

* * *

Олунньу ыйга, эмискэ сылыйан, буурҕа бөҕө буола сырытта. Түүн утуйа сытан күүстээх тыал иһиирэ-иһиирэ улуйар тыаһыттан уһуктан кэлэн баран ардыгар уум букатын көтөр. Сирэй оһох уота сөҕүрүйдэ да, сонно тута, киһи этин-сиинин дьагдьатар сөрүүн биллибитинэн барар, сарсыарданан лаппа тымныйар, ардыгар улахан тымныыларга киһи тыына күдээриччи буруолуур, сапта сыппыт суорҕаныҥ саҕата бүтүннүү хаар кырыа буолар. Уһааттаах ууну быһаҕынан көйөн баран биирдэ эрэ хомуоһунан сомсоҕун.

Сирэй оһох уота умайан бүппүтүн кэннэ, хараҥаҕа оһох ураатынан аллараттан үөһэ көрдөххө, халлыбыт халлаан сулуһа дьирибинэйэн олорор. Сорох ыаллар улахан дулҕанан оһохторун ураатын ис өттүттэн бүөлүү анньан кэбиһэллэр, онтулара сороҕор кыым хатанан буруолуур, дулҕаны сиэн тыастаах баҕайытык күлү өрө өрүкүтэн сурк гына кэлэн түһэн соһутар. Киэһэ утуйарга кытарбыт чоҕу чөкөлөөн, күлүнэн көмөн, биир сиргэ тарыйан, оһох уйатыгар бугуйан кэбиһэллэр. Сарсыарда туран күлү тарыйдахха уоттаах чох арылыс гына түһэр, онно хаппыт амынньыары, киһиргэһи, туоһу быраҕан, үрэ-үрэ күөдьүтэн, уоппутун хат оттунабыт. Сорох ыаллар испиискэлэрин да харыстаан итинник туттуналлар, дьаһаналлар быһыылаах. Табахтарын үксүгэр кыһыл чоҕу төкүнүтэн ылан, эбэтэр уоттаах тымтыгы даҕайан уматталлар…

* * *

Ый эргэтин диэки биир чоргу күн киэһээ аһылыкпытын аһаан бүппүппүт кэннэ, Намыынаптар ыттара Баһырҕас үрэн моргуйбутугар, таска тахсан иһиллээбитим киэһээ дьыбарга Арҕаа Кыргыдайга түһэр аартык туһаайыытынан, өссө да көппөйөн турар көмнөхтөөх тыа үрдүнэн, таба эҥээнин, чылааҕын, буоталатын тыаһа бөҕө бэрт чуолкайдык эҥсиллэр… Дьоммут иһэллэрин тута сэрэйдим. Бэйэбит да бүгүн-сарсын кэлиэхтэрэ диэн кэтэспиппит ыраатта. Дьиэҕэ сүүрэн киирэн: «Ылдьаалаах иһэллэр быһыылаах, хаҥылда тыаһа бөҕө…» – диэтим.

Маарыйа эмээхсин чаанньыгын тобох уутун сүөкээн, уотугар хаппыт хардаҕастары эбэн, чэйин саҥалыы өрдө. Огдооччуйалаах Настаа тахсан эмиэ иһиллээтилэр. Элбэх турку ылаҕа айан суолугар ыйылыы сыыйыллар тыаһа чэбдик дьыбарга сороҕор субу иһиллэр курдук, эмиэ да ыраатан, тэйэн хааларга дылы…

Син уһуннук күүппүппүт кэннэ дьоммут табалара дьэ көһүннүлэр. Кыраһалаах Маанчык утары сүүрэн кэлэн, тула көтө сылдьан эккэлээн бөҕөлөр, омуннарыгар туома киһини түҥнэри көтүөх айылаахтар. Кыраһа икки кэлин атахтарыгар ыстаҥалыы-ыстаҥалыы, илин атахтарынан түөспүттэн тайанан туран, сирэйбин салаан ньалыбыратан ылар. Настааччыйалаах ыттарын ымманыйан таптыы-таптыы имэрийэллэр-томоруйаллар…

Ылдьаалаах табаларын бэйэ-бэйэлэриттэн тэйиччи, тус-туһунан, тиэргэн иһигэр күрүө тоһоҕотугар баайталаатылар, туркуларын хос-хос тартартаан кэбистилэр, курайдарын күрдьүккэ туруору анньыталаатылар. Ылдьаа тайах тыһа этэрбэһин хаарын уостаах үтүлүгүн төбөтүнэн топ-топ охсуолаан тэбэнэн баран, туркутун дьуун сабыытын быатын сүөрэн, биир дьоһуннаах били кууһан биһигини кытары ньуу-ньаа буолан дьиэҕэ киирэр. Ийэтэ Маарыйа турарыгар билин баһын хамсатан: «Дорообо!..» – диэн дьээбэлэнэр. Эбээ ону көрөн сэгэччи туттан мичээрдиир: «Улахан да бил эбит…» – диэн сөхпүтүн биллэрэр.

Ылдьаа тас таҥаһын сыгынньахтана охсон, тайах этэрбэһин уһулан, уот иннигэр өссө эбии кичэйэн тымтык маһынан оргууй тэбээн тобугуратар, адарай оронун анныттан дьиэҕэ анньынар кылгас остоох ынах этэрбэһин ылан кэтэр.

Өтөх ыалларын биир уратыларынан, үгэстэринэн, булчуттар маҥнай кэлбит күннэрин, киэһэни бары бииргэ атаараллара. Ол сиэринэн Хабырыыл кэргэнэ Сөдүөрэлиин эмиийдээх кыыстарын бойбоччу суулаан көтөҕөн киирдилэр. Хабырыыл таба тыһа курумуутун устан, чэпчэки олооччу анньыммыт.

Сорох дьон ыраахтан кэллэхтэринэ маҥнай утаа ууну омурдубут курдук саҥата-иҥэтэ суох буолаллар, онтон ирэн-хорон баран биирдэ эрэ тыллара дьэ өһүллэр. Биһиги Ылдьаалаахпыт уот ааныттан кэпсээн-ипсээн дэлэй дьоно, Арыылаах эбэлэрин тумуһаҕыттан, субу кэлэн иһэн, үөр уларга түбэһэн, икки хараны ытан ылбыттар. Өссө да сылаас сылдьар, тапараҕа уойбут эмис көтөрдөрү Огдооччуйалаах Сөдүөрэ эр-биир үргээн кэбистилэр. Хайа да көтөр сылааһыгар бэрт судургутук ньылбы тутуллар…

Сотору чэй оргуйан остуолга ас бэлэмнэннэ. Хабырыыллаах били көтөҕөн киллэрбит биллэрин эрбээн үөрэҕэстээтилэр, кыратык ириэрэ түһэн баран кырылаччы кыһан кэбистилэр. Бил этэ минньигэһэ сүрдээх. Мин үрүҥ балыгы бастакы көрүүм уонна амсайыым этэ. Айахха уктахха мэктиэтигэр ууллан хааларга дылы сыа да сыа. Туустуу-туустуу өрүс күндү балыгын этин хойуутук барбыт лааппы чэйин кытта тотуохпутугар диэри сиэтибит…

Бастакы сэмсэ аһылык кэннэ, халлаан хото хараҥарыан иннинэ, булду саамылааһын буолла.

Дьоммут сорук оҥостон барбыт сүрүн сонордоһор бултара кылааннаах түүлээх, ону таһынан арҕахтан эһэни, түөрт тайаҕы бултаабыттар, кыыл таба этин туспа тиэммиттэр. Бэйэлэрэ этэллэринэн «уу харамайа баҕас, өрүү да буоларыныы, өлгөмнүк бултаммыт». Хас турку аайы өрүс балыгын арааһа тиэллибит, үксэ үрүҥ балык: бил, хатыыс, чомугур, быйыт. Хара да балык баһаам. Аны туран элгээн эбэлэригэр соболообуттар, онтулара бөдөҥө сүрдээх, мин көрдөхпүнэ, бүтүн кытахха аҥаардас биир эрэ собо батыыһы. Маннык бөдөҥ соболору мин урут хаһан да харахтыы илигим. Дьоҕойон, оҕо киһи икки өттүгэр биирдии собону кыбыннаҕына да бэйэтэ сөп таһаҕас буолсу.

Эти, балыгы ампаарга тастылар. Мин Настааччыйалаах Огдооччуйаҕа илии-атах буолан көмөлөстүм. Түүлээхтэрин хааһахха хаалаабыттар, онтулара туркуларга кэлгиллэ сылдьаллар.

– Түүлээҕи сарсын сарсыардаттан сырдыкка бэрийиэхпит, – диэтилэр.

Олунньу эргэтинээҕи халлаан чакылыччы халлан, бииртэн биир-биир сулустар дьирибинэспитинэн бардылар, эбиитин эдэр ый көрсүөтүк хоҥкуйан, үүт бараан, дьикти уйаҕас чэбдик түүн күөртүү көтөн кэлэн түөрт саҕаҕы имэрийэ тутта, күөл уҥуоргутунааҕы эргэнэ тыа дьирбии курдук хараарда. Арай «халлаан уолун хайыһарын суола» эрэ, улаҕата-киэлитэ биллибэт киэҥ нэлэмэн куйаары хайа суруйан, үрүҥ тунах буолан өрө сыыйыллынна…

Кыраһалаах Маанчыкка бэҕэһээ киэһэ сиэбит собобут уҥуоҕун, уулаан-хаардаан таһааран, анал иһиттэригэр кутуталаатым. Биһиги дьиэҕэ киирэрбитигэр ыттар туркуларын аттыгар аһаан бахсырыйа хааллылар…

Үөрэҕэстэммит били кыһан кырылатан улахан тимир нэлэгэргэ өрөһөлөөн баран, амтанын билэн сэмээр сии-сии кэпсэтии-ипсэтии салгыы барда. Уһуннук сүтэн баран, киэҥ, чиэски сирдэринэн тэлэһийэн кэлбит булчут дьоммут сэһэннэрин истэн түүн хойукка диэри олордубут. Бииртэн-биир сэһэн-сэппэн, кэпсээнтэн кэпсээн салҕанан, ситимнэнэн бара турар…

Ылдьаалаах биир күн урут сылдьа илик ыырдарынан бэрт киэҥ сиринэн тайаан, түһүүлэригэр чугаһаан иһэн мунан быстарбыт булчуту булбуттар. Киһи от үрэх кытыытыгар сытара үһү. Хайыһара суох, тоҥуу хаары оймоон иһэн охтубут. Хабырыыллаах табалара сиргэнэн, таныыларын тардырҕата-тардырҕата өрө ханарыйан чинэккэлээбиттэр, ыттар тиийэн сытырҕалыы-сытырҕалыы ыйыласпыттар. Туркуттан түһэн умса сытар киһини эргитэн көрбүттэрэ саха эбит, хараҕын нэһиилэ көрөн тугу эрэ саҥаран үлүгүнэйэ сатыыра үһү да, тоҥон, тыла булдьуйан, биир да тылы киһи иилэн ылан истиэн курдугу эппэтэх. Арбаҕаһа, ньылбата суох аҥаардас халтаҥ сонунан эбитэ, саата, сүгэһэрэ эмиэ суоҕа үһү. Ылдьаалаах туркуга сытыаран балааккаларыгар аҕалбыттар. Билбэт булчуттара биһиги дьоммут үүтээннэриттэн соччо ырааҕа суох сиргэ быстаран охтубут. Тимир оһох балаакка иһин сонно тута «үрэн» кэбиспит. Эрэлэ букатын эстэн сыппыт киһи, дьон түбэһэ түһэн булбутуттан үөрэн, эр ылан, хамсанан-имсэнэн кэлбит, эһэ үөһэ суураллыбыт итии чэйи иһэн, сылыйан тыла дьэ өһүллүбүт. Эт-хаан өттүнэн чэгиэн, бөдөҥ-садаҥ киһи буолан, тымныйбыта охсон салгыы ыалдьан хайаан сытан хаалбатах. Иэдэстэрин уонна хаҥас илиитин эрэ кыратык иһэлиппит. Охтубутун кэннэ Ылдьаалаах сонно тута булан уонна халыҥ былыттаах, нуһараҥ күннэр тураннар киһи хата улаханнык үлүйбэтэх. Ол булчут, Хаҕын киһитэ, Бөһөх Бүөтүр диэн эбит. Бултуу иккиэ буолан эмиэ табанан тахсыбыттар. Бөһөх сир кэринэ сылдьан үрэх иһигэр саһыл олугар чааркаан ииппит… Биир күн табаларын тэйиччи баайан баран, хайыһарын кэтэн, били чааркаан уурбут сиригэр чугаһаан иһэн ыраахтан көрбүтэ, дьэ эбэтээ, баай хара тыа сэдэхтик түбэһэр маанылаах харамайа уот кыһыл саһыл иҥнэн өрө мөҕө олороро үһү. Саһыл киһи сыбдыйан иһэрин көрөн, тыын былдьаһыгар өлөр мөхсүүтүн тилигирээбит. Биир түгэҥҥэ тимир чааркаан чыба кулугутуттан төлө ыстаммыт. Икки бууттаах чааркааны соспутунан куотан субуруҥнаабыт. Уһуннук мөхсөн ыарыыланан бэрт мөдөөннүк ойуолуура эбитэ үһү. Бүөтүр ону сырсан добуоччу ыраах барбыт. Чааркаан чээҥкээйилээх саһыл ыт мунна баппат ычыкынын иһинэн, куобах ороҕунан куотара эбитэ. Күүстээх бууттаах чааркаан буолан уҥуоҕун тоһуппут, хаан таммалыыра киһи иннигэр хойуу тыа быыһынан, оол курдук көстө-көстө, көөчүктээбиттии көп кутуругун соһон мөлбөрүҥнүүрэ үһү…

Бөһөх Бүөтүр кыттыгас бииргэ бултуур киһитинээн, Баһылай Кирииллин-Чаампара диэнниин, Лииндэ салааларын, Чигди үрэхтэрин бата сылын аайы бултууллара эбитэ.

Саһыл ситтэриэхчэ ситтэрбэккэ, сылбах бүтэйдии күөрэ-лаҥкы сууллубут, хаһан эрэ өрдөөҕүтэ улахан уот сиэбит, куобах уоһа адырҕаналаах сиринэн иннигэр бардар-бара турбут. Бөһөх туоһапкатыгар уонча ботуруоннааҕынан ыппыт да таппатах. Саатын уоһун иһэ мууһуран хаалан отой сыыһан кэбиспит. Уот кыһыл саһыл Чигди үрэҕиттэн тахсан аны Сэбирикээн диэн үрэҕи сыыйан барбыт. Саһыл да өлбөт үөстээх, булчут да, сырыыны-сылбаны сылдьыбыт киһи диэтэххэ, кыра оҕоҕо дылы баламаттык батар, ньоҕой майгылаах киһи буолан биэрбит. Кирииллиннээх ити үрэххэ урукку эргэ үүтээннэрэ баара, кэлин атын сиринэн ыырданан ол эргин сылдьыбатахтара хас да сыл буолбут, Бөһөх «онно тиийэн баран төннүөм» дии санаабыт… Арай туран, тыаһы иһиллээбит курдук иһийэ чуумпуран турбут халыҥ былыттаах халлаан, эмискэ куугуначчы тыалырбыт. Сааппас түһэр чинчилэммит. Сотору күүстээх тыал күүһүн-уоҕун ылан атын аҕайдык силбиэтэммитинэн барбыт, ити-бу көстүбэт, хойуу хаар түһэн үллүктээбит… Быыһа-арыта суох халыҥ былыт саба бүрүйэн, күн киирэн, тута хараҥаран хаалбыт. Тыал эбии сэтэрээн буурҕаҕа кубулуйбут. Бөһөх Бүөтүр бу сылдьан, ый, сулус көстүбэт буолан, соҕуруутун-хотутун, туһаайыытын, хайысхатын кыайан торумнаабакка мунан хаалбыт, үүтээн мантан чугас буолуохтаах диэн үрэх сүнньүн тутуһан хаама сатаабыт да булбатах, аны ол бутукаайдана сылдьан, өлүү түбэлтэлээх диэбиккэ дылы, аҥхалаат сиргэ хайыһарын тоһуппут. Бөһөх дьэ ити курдук иннин-кэннин билбэт буола таһы-быһа харааччы мунан хаалбыт. Сирэйин хоту мээнэ бадалайдаабыт… Түүн харыйа сыбар иһигэр киирэн кулуһун оттон хоммут… Нөҥүө да күнүгэр тыал ытыллара, хаар түһэрэ тохтооботох, халыҥ былыт биир кэм боруоран, нүһэрэ ыаһыран турара үһү. Бүөтүр эргэ үүтээнин көрдүү барбатах. Бэйэтин сылыктааһынынан «маннык бардахпына Чигди үрэҕин хайаан да булуохтаахпын…» диэн үлүбээй үнүөхтээбит. Хайыһара суох киһи халыҥ хаарга отой сир өппөтөх. Ахтатынан хомураҕы икки хонугу быһа кэһэн, бырда быстан охто сыттаҕына Ылдьаалаах булбуттар…

Бөһөх Бүөтүр ити курдук хайдах муммутун кэпсээбит. «Табаларым бааллан хаалбыттара, бөрөлөр түбэһэ түһэн тардыахтара…» диэн, биир кэм ол санаата үһү. Ылдьаа: «Сарсын сарсыарда эрдэ туран барыахпыт, билигин утуйан сынньан…» – диэбитигэр үс хонугу быһа хараҕын симпэтэх булчут, сылааска уҥуоҕа ууллан, сылаата таайан утуйбут… Ол эрэн саҥа муннулара тыаһаан эрдэҕинэ ыттар үрбүттэр. Хабырыыл туран чүмэчи умаппыт, бары уһуктубуттар, ити ыккардыгар туркулаах табалаах киһи тохтуур тыаһа иһиллэн баран, кэлэн балааккаҕа киирбит. Киирбит киһи Бүөтүрү көрөн саҥа аллайа түспүт: «Хайа, бу киһи манна кэлэн сытар эбит дуу… – соһуйуу-өмүрүү бөҕөтө буолбут, – мин сиргэ быстаран туома өллөҕө диэтим ээ, тибии-тибэн, суолуҥ-ииһиҥ ханан да суоҕа, болдьообут курдук буурҕатын оҕото…» Суол хайа сылдьааччы, түүҥҥү ыалдьыт, Бөһөх бииргэ бултуур доҕоро Кирииллин Баһылай эбит.

Сарсыныгар Бөһөх биһиги дьоммутугар улаханнык махтанан баран, кыттыгас доҕорунаан бултуур ыырдарыгар, үүтээннэригэр барбыттар.

Ылдьаалаах Баһылай тоҥ бил этин мэтийэ-мэтийэ кэпсээбит биир кэпсээннэрэ итинник. Аны арҕахтан тыатааҕыны «таһаарбыттарын» туһунан кэпсээбиттэрэ бэйэтэ туспа дьикти сонун. Эһэ арҕаҕын Кыраһа булбут. Ону биир күн оҥостон тиийэн иккиэн бултаабыттар. Арҕах айаҕын титирик бысталаан бүөлээн баран иһигэр ытан өлөрбүттэр, Ылдьаа киирэн, мас ытыртаран «томторуктаан», соһон таһааран астаабыттар. Сүрдээх эмис атыыр эһэ эбит, балааккаларыттан соччо ырааҕа суох сиргэ арҕах хастыбыт.

– Маанчык да үөрэниэх быһыылаах, Кыраһа курдук улаханыгар, кыратыгар барытыгар дьоҕурдаах, – Ылдьаа сүөгэй үүттээх хойуу чэйи иһэ-иһэ ытын хайгыыр. – Ытылла илик эһэҕэ, бүө маһын быыһынан, арҕаҕы өҥөйө сытан үрэн моргуй да моргуй, соһон таһаарарбытыгар тиистэһэн эҥин сүрдээх… Кыраһа – өйдөөх ахан ыт, мас көтөрө олорорун көрдөҕүнэ эккэлии-эккэлии киһиэхэ сыстаҥныыр, ыйылыыр, оччоҕо көтөр олорорун көрбөккө да иһэн тохтоон, таба көрөн ытан ылаҕын. Сорох ыт улары сырса сылдьан үрэр үгэстээх, олорбут маһын тарбыыр, инньэ гынан, көтүтэн кэбиһэн отой бултатааччыта суох.

Ылдьаалаах Хабырыыл сэһэннэрэ-сэппэннэрэ элбэх. Хойукка диэри ирэ-хоро кэпсэтэн баран биирдэ утуйдубут…

Сарсыҥҥы күнүгэр түүлээх бэрийиитэ буолла. Бултаабыт тииҥнэрин сүлэ-сүлэ тоҥорон аҕалбыттар, атын да түүлээхтэрин оннук дьаһайбыттар. Сүлүллүбүт тииҥи, инчэҕэйин ис гынан тиэрэ-тиэрэ, кытахха симэн тоҥороллор. Иһит туоллаҕына ириэрэн, хоҥнорон ылаллар уонна дьууҥҥа суулаан мунньан иһэллэр. Балаакка тимир оһох сойдо да тымныйбытынан барар, ол иһин сорох булчуттар сиргэ түүлээҕи хатарбаттар, элбэҕэ да бэрт. Саҥа дьыл эрэ иннигэр бултаабыт түүлээхтэрин аҕалан, хатаран туттараллар, таарыйа ыһык, өйүө ылан бараллар. Дьахталлар саба түһэн таҥастаһаллар, онон түргэнник бэриллэр. Тииҥи киэптээбэккэ, «тумсуттан» маамыктаҕа тиһэн, дьиэ иһигэр хатараллар. Бэлиэлээҕи айаҕынан сүлэн киэптииллэр…

Тыатааҕыларын түүрүллүбүт тириитин ириэрэн баран, таска таһааран эркиҥҥэ тиирэн хатара ыйаатылар. Сааскы сайа охсор чэбдик салгыҥҥа хаппыт ойуурдааҕы «арбаҕаһын» Ылдьаа маҥнай соҥоһоонноото, онтон куобах тириитин курдук ньылыбырыар диэри илиитинэн имитэн баран, тэллэх гынна. Үөһүн ийэлэригэр биэрдилэр: атыырын киэнэ дьахтарга, тыһытын киэнэ эр киһиэхэ улахан эмтээҕэ былыр-былыргыттан биллэр.

Тээтэкээннэрин этин буһардылар, күөскэ баппаҕайын кытары уктулар.

Маарыйа эмээхсин:

– Тоҕойуом, күөскүн эргит эрэ, – диэбитигэр, уһун уктаах хамыйаҕынан түөрэ баһан булкуйа турдахпына, арай үүт-үкчү киһи илиитин курдук эһэ баппаҕайа адаарыйан тахсан кэлбитигэр соһуйан дьик гына түстүм. «Һук!..» диэбиппин истэн эмээхсин сонньуйан ылла. Кыылбыт этин сиирбитигэр сиэри-туому тутуһан «хоок!..» дии-дии айахпытыгар утаарабыт. Ол аата «эн эккин биһиги сиэбэппит, суор сиир…» диир үһүбүт, оччоҕо тээтэкээн киһиэхэ өстөммөт диэн өйдөбүл баар.

Булчуттар сонуннарын истээри хас да хонугу быһа ааммыт сабыллыбата, Айдаҥтан анаан-минээн кэлэн көрсөн бараллар. Тайахтарын этиттэн, балыктарыттан, сөп-сөп өлүүлээн, түҥэтэн бэристилэр.

Ылдьаалаах түүлээхтэрин Балаҕаччыга илдьэн лааппыга туттардылар.

* * *

Кулун тутар төһө да силлиэлээх, тибилгэннээх, эмиэ да курас, дьэҥкир дьыбар аргыһынан кубулҕатырдар, халлаан сылыйбыта лаппа билиннэ. Ахсынньы саҕаланыаҕыттан кырдьаҕастар «күөл уута көөнньөр» сорохтор өссө «сытыйар», «эргэрэр» диэннэр, ыаҕаһынан ууну баһары тохтотоллор, анньыынан муус алларан, ону тымтайга сүгэн тахсан ууланабыт.

Таска сылдьан мөскөйбүт мап-маҥан хабдьылар тэлээрэ көтөн ааһалларын күн аайы көрөбүн. Күөл тумуһахтарын көмнөхтөрө суйдаммыт, хойуу үөттэрин лабааларыгар хатанан олорон үнүгэстээн үссэнэн, аһаан ыбыгыратан солото суох буолаллар. Ылааҥы, чуумпу күн дьэргэлгэн ирбинньиктэнэ оонньуур. Сымнаҕас үрүҥ хаарга хаамсар ыалыкылар дьэргэлгэҥҥэ олус бөдөҥөөн көстөллөрө туһугар дьикти көстүү.

Улахан Баһылай талаҕы иэҕэн, хабдьы туһаҕын иитэригэр уллуҥах оҥортуур. Кыл хатан туһахтыыр, күн аайы иккини-үһү ылар, ардыгар кураанах да кэлэрэ ханна барыай. Ол эрэн үксүн илии тутуурдаах, өттүк харалаах буолар. Хабдьы – ырыган куобах курдук уу судураакы мииннэммэт, мэлдьи да астык амтаннаах, бэрт минньигэс эттээх көтөр. Дэлэҕэ да ыалдьыбыты түргэнник атаҕар туруораары мас көтөрүн этинэн, миининэн хатаҕалыы сатыахтара дуо.

Уһун күнү быһа таһырдьа салгыҥҥа үлэлээн букунайар дьон сирэйбит килэрийэ хараарда. Баһылай: «Мантан ынтах ыт-кус өттө баҕас салгыны да «хабыалаан» өннөнөр баҕайыта…» – диир.

Халлаан сылыйан Баһыычаан наар таһырдьа оонньуур үгэстэннэ, бэл Биэрэ кыыс, бойбоччу таҥнан баран, убайын кэнниттэн тооторуйан тахсан уһун күнү быһа тэлгэһэ иһигэр сээкэйи бары бодьуустаһан саарыыр. Киэһэ өссө кииримээри кирдиэхтэнэр.

Ынах уулуур ойбонун, тибии тибэн кэбиһэн, көрдөөн нэһиилэ булабыт, ол сылдьан атахпытын сиикэйгэ да уган ылыы баар…

Ый ортотун ааһыыта эбээ эмээхсин сарсыарда хотонуттан киирэн халтаҥ сонун уста туран:

– Соҕотох туллук кэлэн далга чөкөллөн олорор. Бэриэтчит туллук кэлбит быһыылаах, көрөөрүҥ эрэ, аҕыйах хонугунан туллук бөҕөтө буолуо, – диэтэ. Маарыйа эмээхсин эппитин курдук сотору саас илдьиттэрэ туус маҥан туллуктар чубугураспытынан бардылар. Биир халыҥ үөр кэнниттэн иккис үөр кэлэн эбиллэн иһэр. Таска таҕыстахха өтөҕү эргийэ көтөр кынаттарын тыаһа биир кэм суугунас.

Эбээ эмээхсин үс хос кылы хатан туһахтаан, хаптаһын сирэйин быһах төбөтүнэн хайа анньа-анньа, онно кыбытан ытаһалаан доҕуур оҥордо, онтон үөрэнэн биһиги бэйэбит эмиэ доҕуур оҥостон бодьуустастыбыт. Ыалларым оҕолоро: Морууса, Маарпа, Модьу уол буолан бары бииргэ сылдьабыт. Доҕотторум оскуолаларыгар барбыт кэмнэригэр туһахтары Баһыычаанныын көрөбүт, сир уларытан төттөрү-таары бэрийэбит. Иҥнибит туллуктары эргэ хотоҥҥо, күкүр иһигэр мунньабыт. Киэһэ оҕолор оскуолаларыттан кэлэллэрин кэтэһэн аартыгы манаһабыт, дьиэҕэ киирэ-тахса доҕуурдарбытын кэтиибит. Маарпалаах кэллэхтэринэ, улаханнык бултуйбут дьон быһыытынан омуннуран кэпсии-кэпсии, бултаабыт туллуктарбытын көрдөрөбүт, бары үллэстэбит. Күн уһаан халлаан хойукка диэри имнээх, онон киэһэ борук буолуор, лаппа хараҥарыар диэри кыбыынан, далынан, хотон үрдүнэн тэлэкэччиһэбит…

Доҕотторум барахсаттар, оол курдук, айан суолун аартыгыттан тахсан, халыҥ көмнөх саҕынньахтарын устубут, сытыы чыпчырхай лабааларынан хаалбыт чэчир хатыҥнар быыстарынан күлүкүччүһэн, тиритэн-хорутан, тиэтэйэн-саарайан ахан, хаамар-сүүрэр ыккардынан иһэн: «Аа-наа!.. Аанаа!.. Биһиги иһэбээ-эт!..» – дэһэ-дэһэ салгыы сүүрэн туораахтанан кэлэн саба түһэн көрсүһэллэрэ кэтэһиилээх түгэн…

Сааскы өттүгэр өтөхпүт оҕолоро өрөбүллэригэр эрэ буолбакка, көлөлөөх көһүннэҕинэ, хаһан баҕарар кэлэн бараллар…

Муоһа Суохтааҕы үөскэ үүрэн киллэрэн ойбоҥҥо уулаталыыбын. Ойбон мууһа кыһыҥҥытын курдук дөйө тоҥмот, хаар типтэҕинэ төрүт да сиикэй буолар, чоргу да күҥҥэ чараастык чарчыйар, анньыынан биирдэ астыІ да тэстэр, сөп буола-буола оһоору гыннаҕына куйуур ойбонун курдук хайаан да куодаланар. Алларан курдурҕатан баран, мууһун сүүрүнэн ыраастаан кэбиһэбин. Тула өттө сүөһү халтарыйбатын диэн модьоҕолонор, ону ойо охсумаары сэрэнэн туттабын. Ойбонум «тиэргэнэ» ыраас баҕайы күрдьүүлээх. Анньыы, сүүр куруук хайыҥҥа анньыллан үөскэ тураллар. Боруохтара мууһурдаҕына сэмээр «топ-топ» тоҥсуйан, тэбээн ыраастыыбын. Киэҥ ойбоҥҥо хас да сүөһү холкутук кэккэлэһэ туран уулууллар. Ардыгар харсыһан хачымахтаһаллар, онон уулаан бүтэллэрин кэтээн, кэтэһэн турабын. Харса суох дьирэҥкэлэһэн үтүрүһэ сылдьан аны ойбоҥҥо түстэхтэринэ да көҥүл, бэйэтэ да киэҥ киэлилээх ойбон. Сүөһүлэр бытарҕан тымныы саҕанааҕы курдук уулуу охсоот, «оҕолоох суордуу» төттөрү хотонноругар түһэллэрэ тохтоон, халлаан сылыйан, нэһирэн, сүрэҕэлдьээбиттии аат эрэ харата ыадаҥнаһаллар.

Муоһа Суох минньигэс баҕайытык сэмээр сыыйан уулуурун сэҥээрэн көрөбүн. Маҥнай омурда туолуор диэри сүүгүнэччи оборор, онтон куолайын «кулк» гыннаран дьэ ыйыстар. Хас ыйыртаҕын аайы «биир буолла… икки, үс, түөрт, биэс…» диэн ааҕабын. Сотору ынаҕым аҥаар муостаах саллайбыт төбөтүн өрө көтөҕөн тулатын атын аҕайдык, кыраҕытык сыныйбыкка дылы көрүөлэнэр, айаҕын чамырҕата-чамырҕата туора-маары салбанар. «Тыын ылар» быһыылаах. «Бытыгыттан» хоруоҥка курдук ып-ыраас дьэҥкир уу чоккуруур, онтон эмиэ хат нэмийэн салгыы уулуур. Үрүҥ ас бастыҥынан хатаҕалыыр ынахпыт барахсан, Муоһа Суох, мунна күлтэйэн, иһэ тэскэйэн киһи күлүөн курдук быһыылаах-таһаалаах… Сотору сүөһүлэр уулаан бүтэн бары хотоннорун диэки субуһаллар. Аара баран иһэн сыарҕаттан от тохтубутун сииллэр. Саас барахсан күүһүн-уоҕун ылан иһэрэ лаппа биллэр, салгына ырааһа, чэбдигэ, күн сарпа сарадах сып-сырдык сардаҥаларынан угуттуу тыгара астыга сүрдээх. Үрдүк кырдал үөһэ турар дьиэлэр оһохторун титирик урааларыттан үрүҥ торҕо буруолар күөх халлааҥҥа өрө сыыйыллан тахсан уҥа-хаҥас күөгэлдьийэ тураллара кэрэтик көстөр. Ыттар үрэн ньаҕырҕаһар саҥалара иһиллэр…

Ый бүтэн эрдэҕинэ Кыра Баһылайтан сурук кэллэ. Буоста таһааччы хассабыык кыыс аҕалла, суругу киниэхэ бэйэтигэр аахтардыбыт. Дьиэбитигэр төрдүөйэхпит эрэ, дьоммут үлэлэригэр. Дьиэҕэ хаалааччылар түөрэ үөрэҕэ суох дьоммут. Сурук ис хоһооно маннык:

«Убаастабыллаах дьонум бука бары дорооболоруҥ. Туох-хайдах олордугут? Настаа Огдооччуйаҕа суруйтарбыт суругун туппутум. Ылдьааны хата баччааҥҥа диэри ыҥыра иликтэр эбит дии. Ийэм өлүөр дуо?.. Баһылай тыатыттан тугу тыыппалаһар? Оҕолор этэҥҥэлэр ини? Бу балтым Өксөөн суругун тутаат, аахтараат да тута сурук суруйтардым… Холкуос үлэтин-хамнаһын онон хата сиһилии билэ сытар киһибин.

Кыһыл Аармыйа, субуотка иһитиннэрэринэн, күн аайы саҥаттан саҥа сирдэри, куораттары ылан кимэн киирэн иһэрин бэйэҕит да истэ-билэ сылдьар инигит. Өтөхпүттэн, дойдубуттан кэлэр сурук күндү да буолар эбит.

Мин иһим ыалдьан госпитальга сытан таҕыстым, билигин доруобуйам үчүгэй. Манна аҕыйах саха баар. Биир кэлэр, атын барар. Саҥа билсиэх-көрсүөх курдук буолан истэхпитинэ тус-туһунан биригээдэлэргэ араартааннар, ыыталааннар тэйсэн хаалабыт.

Чэ манан мин кылгас суругум бүтэр. Этэҥҥэ буолуҥ. Аныгыс сурукка диэри.

Суруйда уолгут Баһылай. Эһиги хайаан да суруйуҥ.

18. 12. 43.

Үс муннуктаах сурук, аҕыйах этиилээх да буоллар, бэрт күндү буолан биэрдэ.

– Харандааһынан, үчүгэй баҕайы буочардаах киһиэхэ суруйтарбыт, ааҕарга киһи эрэйдэммэт, – диир хассабыык кыыс. – Үнүр Баһылаайаптар уоллара Куолаттан сурук кэлбитин ааҕаары, оо, эрэйи да көртүм ээ. Муҥнаах сыыһата, алҕаһа да элбэҕэ…

Биһиги Баһылайбыт, үөрэҕэ суох буолан, киһиэхэ этэн суруйтардаҕына эрэ сурук ыытар киһи.

* * *

Күннэр-хонуктар эмиэ ааһан истилэр. Сааскы күн уһун, ол эрэн бииртэн биир түбүккэ аралдьыйан ону билбэккэ да хаалабын. Таһырдьа хото сылыйда, киһи-сүөһү тэпсибит сирэ быһа сиэһэн, тэлгэһэ иһигэр чалбах таҕыста. Далга, кыбыыга уһун кыһыны быһа тохтубут от сыата хараарбытын, туллуктарга ханыылаһан, ымыылар, чооруостар түһэн итигэстээн сии-сии, кинилэр эмиэ саас кэлбититтэн үөрбүккэ дылы, чыбыгыраһа-чыбыгыраһа, төттөрү-таары сырсыакалаһаллар. Хотонунан, далынан уһуннук сырыттахха ынах этэрбэс бэллэйэн хаалар, киэһэ сирэй оһох суоһугар ыраахтан сырайан сараҕадытабыт, ардыгар тыаллаах күн салгыҥҥа да ыйаан тэйгэтэн куурдабыт.

Биир күн Саамыттан Мундулуҥдаҕа сылгыһыт уолаттар икки атыыр үөрүн аҕалан хаайдылар. Сиэллээх Уола диэн сур өҥнөөх атыыр уонна Кыыллай Маҥана диэн үүт маҥан атыыр үөрдэрин көҥөнсөн, былдьаһан охсуһан бурҕачыстылар. Орулуу-орулуу харса суох кииристилэр: табыйсыы, логлорута ытырсыы, эргичис гына-гына тэпсии киэнэ кытаанаҕа. Бэйэлэрэ да аһаҕас турар хааччах тыа иһинэн барбыт «уоруйах кынатын» бата кэлэн бииргэ киирэн хаалбыттар. Уолаттар араара сатаан көрдүлэр да кыаллыбата, хайа да атыыр тахса охсон биэрбэтэ. Дьөһөгөй оҕолоро барахсаттар сиэллэрэ, кутуруктара ыһыллан олорор, өрө тура-тура, күөннэринэн түсүһэ-түсүһэ силиктэһэллэр. Туйах тыаһа лап-лачырҕас, тиис тыаһа лап-лаһырҕас…

Биир түгэҥҥэ Кыыллай Маҥана чугуруйан иһэн ласпайбыт кэтит самыытынан түөрт мастаах боотулу бүтэй үөһээ икки сиэрдийэтин тоҕо түһэн кэбистэ. Ити түгэни даҕаспытынан Сиэллээх Уола эргийэ түһээт, икки кэлин атаҕынан тэбэн кууһуннарда… Тыас тыаһа бүтэҥитик тас гынан хаалла, онно көрбүппүт Кыыллай Маҥанын илин уҥа атаҕын сотото ортотунан тостон тиэрэ баран, отой туспа эргийэн хаалбыт, чооҥкутун уҥуоҕа тириитин тэһэ көтөн тахсан кылбайбыт, хаан бөҕөтө ыраас хаарга ыһылла түстэ…

– Оо, атаҕын тоһутта!.. – уолаттар бүтэй иһигэр ыстанан киирдилэр. Кыайбыт атыыр охтубут атыырга чугаһаабата: сиэлэ, кутуруга ыһыллан, уйуһуйбута ааспакка, бүтэйи кыйа сүүрэ сырытта, ол эрэн түгэн булан, охтон баран үнүөхтүү сытар атыыры кэлэн сытырҕалаан көрөттөөтө. Ону үүрэн ыыттылар.

Кыыллай Маҥана да, Сиэллээх Уола да иккиэн көлүллэр атыырдар этилэр. Бэдэрээккэ, бурдук таһыытыгар сылдьан бараннар соторутааҕыта ыытыллыбыт сүөһүлэр. Быһыылара сымнаҕас сылгылар эрээри ыҥыырданан мииниллибэттэрэ.

Сылгыһыттартан биир уол Айдаҥҥа сугулааҥҥа көтүтэ охсон кэллэ. «Бэтэринээр, Маппый Дьаакынап, куоракка барбыт, Өксөөн дьаһайан кэбиһиҥ, ааҕын кэлин да оҥоруохпут диэтэ…» – диэн эттэ. Кырдьыга да атаҕа тостубут сылгы аны хаһан сүөһү буолуой. Кыыллай Маҥана төһө да бэдэрээккэ сырыттар куҥнаах эбит. Уолаттар этин тиэйэн Айдаҥҥа илтилэр, ону холкуостаахтарга көлөһүн күнүн суотугар абаанса түҥэттилэр.

Баһыычаан атыырдар охсуһалларын көрөн улаханнык салынна. Маҥнай бүтэй аттыгар туран чугастан көрдө. Онтон маҥан атыыр бүтэйи үлтү түспүтүгэр куттанан, куотан кыапарыйан кэлэн, тэйиччиттэн, ыраахтан кыҥастаста…

Ыраах ыырдаах айаҥҥа ат, таба; дьиэ таһыгар, мас, от тиэйиитигэр оҕус – бастыҥ көлөлөрбүт. Бэдэрээт аттара (уончалыы ат) ыраах Дьокуускай куоракка бардахтарына бэрт өр буолан баран биирдэ эргиллэллэр. Суол устатын тухары анал дьаамнар бааллар. Көлөлөрү онно сынньатан, аһатан ааһаллар. Оттон дьаам аттара хас симиэбийэ аайы атын аттарынан солбуллаллар. Бэдэрээккэ наллаан соҕус сылдьар эбит буоллахтарына, дьаам сырыыта суһал, кудуччу буолар. Буоста, сээкэй ыксаллаах дөкүмүөн, отчуот барыта дьаамынан таһыллар, боломуочунайдар эмиэ онон тиэстэллэр. Дөкүмүөн барыта чуолкай, лоп бааччы, биэстии хоно-хоно саҥа сибидиэнньэ кэлэ-бара турар. Дьаамсык да, бэдэрээччит да бэйэлэриттэн ыһыктаналлар, өйүөлэнэллэр. Симиэбийэҕэ сылаас дьиэҕэ хоноллор. Дьаамнаах киһи кинилэри оргуйбут уунан, аттарын отунан хааччыйар. Көлө сууккатааҕы нуормата – буут от, ону «аһыыка атаҕа» ыйааһыҥҥа чуолкай ыйаан биэрэллэр.

Дьаамҥа сорохторо оҕолоох-уруулаах, дьиэ кэргэнинэн, кыһыннары-сайыннары олохсуйан олорор ыаллар үлэлииллэр. Сайын бэдэрээт аттара сиир отторун кинилэр оттууллар. Онтуларыгар туспа көлөһүн күнэ аахсаллар. Солбуллан хаалбыт аттары сылы эргитэн көрөллөр-истэллэр. Сайын ыҥыыр атынан ыраах айанныыр ордук сылаалаах, аны оІоойутун, бырдаҕын, күлүмэнин оҕото сыттаҕа.

Кыһын туркулаах табанан тамайа көтүтэр сыыдам, түргэн, ол эрэн табаны саҥаттан-саҥа лабыкталаах сирдэринэн көрөн-истэн мэччитэр бэрийээччигэ бадьыыстаах. Хастара ыытыах иннинэ чэҥкээйилэниллэр, бөрө мэнээктээбит дьылыгар биир туспа кыһалҕа, кыыл ыһыа, тардыа диэн кулуһун отто-отто, утуйбакка түүннэри сүпсүгүрэллэр, онтон да атын иирбэҕэ-таарбаҕа түбүгэ үгүс…

Холкуос сүөһүлэрэ, өссө кулун тутар саҕаланыаҕыттан, биирдиилээн төрөөн барбыт сурахтара иһиллибитэ. Оттон биһиги ынахтарбыт муус устарга утуу-субуу тарбыйахтаннылар. Маҥнай эрдэ батыллыбыт Муоһа Суох оҕус тарбыйахтанна, кини кэнниттэн Кучур ханан да атын өҥө суох мап-маҥан тыһы ньирэйи төрөттө, ол иһин Маҕантык диэн ааттаатыбыт. Туҥуйбут эмиэ тыһы томуйахтанна, сарсыарда эмээхсин хотонугар тахсыбыта саҥа төрөөбүт тарбыйах хайыы-сах атаҕар туран дыабахаччыйа сылдьара үһү, ол иһин Дыаба диэн ааттаатыбыт. Сылгы да, ынах да сүөһү хайаан да анал ааттаналлар, ити ыкка эмиэ сыһыаннаах. Дэлэҕэ да «аата суоҕу айыылар арчылаабаттар» диэн өс хоһооно үөскүө дуо. Ынахтарбыт аҕыйахтыы хонугунан быысаһыннаран кылбар баҕайытык, этэҥҥэ оҕолоннулар. Ынахсыт Айыыһыта мичик гыннаҕына төрүөх тахсар. Былыр-былыргыттан саас сүөһү төрөөтө да тутахтык олорор ыал дьэ кэҥээн күн диэки көрөр, уот диэки хайыһар. Оттон туҥуй ынах төрөөһүнэ, сүөһү эбиллиитэ үс бүк үөрүүлээх. Маарыйа эмээхсин саҥа төрөөөбүт ынаҕын сиһигэр сылаас уу кута-кута, муос ытык угунан кутурук өттүттэн саҕалаан имэрийэ-имэрийэ алгыыр:

Хороҕор муостаах
Хотун ынах буолаар,
Үрүттээх астаах
Үтүө ынах буолаар,
Төрөл төрүөхтээх
Төһүү сүөһү буолаар!..

– диир, ити кэннэ бургунас үүтүн, бастакытын, түөрт эмиийин үстүүтэ тардан сиргэ ыыр, онтон дьэптэркэй, киэҥ сүмэлээх, үүттээх ынах буоллун диэн аны өссө көҥдөй сүүтүк иһинэн тыктарар. Уоһаҕынан алаадьы сырдьыгынаталлар. Дьоро киэһэ үүнэр.

Настааччыйа хотуттан кэлбит буолан сүөһүгэ тутуһуллар сиэри-туому билбэт. Оттон Огдооччуйа бэл сүөһү алгыһын этэри кытары сатыыр. Кини кэпсииринэн сорох кырдьаҕастар холбуу тутуллубут тымтыктары уматан, саҥа төрөөбүт туҥуй ынах сиһин устун барбах охсуолаан таптайа-таптайа алгыыллар үһү. Онтон кир-хох сыстыбатын диэннэр сүгэнэн туйаҕын охсуолууллар эбит.

Эбээ эмээхсин хотонуттан киирбэт да буолла, күн солото суох. Уоһах алаадьытын астына сиэтибит. Кэлин синньээн ыаппакка да турбут ынахтар аны күҥҥэ түөртэ ыаналлар. Муоһа Суох уонна Кучур үүттээхтэр, оттон Туҥуй соччо үүтэ суох, кыра баҕайыны ыатар, ону эмээхсин: «Сорох сүөһү иккис, үһүс төрөөһүнүн кэннэ тобуллааччы…» – диир. Тарбыйахтар үҥүлүйэ-үҥүлүйэ ходуччу эмэллэр. Маарыйа ыабыт үүтүн киллэрэн чабычахха кутан икки-үс хонукка үгэххэ туруорар, онтон чараас анал хамыйаҕынан халбыйан сүөгэйдиир. Сүөгэйин сороҕун ытыйан арыылаан, уутун ыган, таптайан баран таска таһааран туспа иһиккэ мунньар. Онтубутуттан кыра-кыралаан киллэрэн лэппиэскэбитин умунуохтаан сиибит. Арыыбыт уутун иһэн кэбиһэбит. Эмээхсин күөрчэхтиир, көбүөрдүүр. Күөрчэх киһи айаҕар киирдэҕинэ симэлийэ ууллан хаалар, минньигэһэ сүрдээх, үрүҥ астан биир ураты бастыҥ аспыт. Собо сиэн баран мэлдьи суоратынан «баттатар» үгэстээхпит. Эмээхсин суораты сиидэҕэ кутан уутун сүүрдэн сүүмэҕин хаалларар, ону күөрчэххэ холбуу ытыйан биир туспа ас оҥорон аһатар.

Төһө да арыт-ардыгар тиийиммэт-түгэммэт олоххо сылдьыбыппыт иһин, биһиги, оҕолор улаханнык быста-ойдо ыалдьыбаппыт. Салгына ырааһа, чөл айылҕа барахсан мэлдьи арчылыы, араҥаччылыы турара улахан сабыдыаллаах. Аһылыкпытын да барытын айылҕабыт тугу бэрсэринэн аһаан эрдэхпит. Онон эт-хаан, өй-санаа өттүнэн чэгиэн-чэбдик буоларга ол суолтата улаханын эбээ эмээхсин мэлдьи ахтан, санатан аһарар. Кырдьаҕас дьоҥҥо кыра тумуу-сөтөл, хархах, дьарҕа ханна барыай. Оҕолор бэйэлэрэ сыыһа-халты туттан, сыгынньах сылдьан тымныйан, дэҥ, сыл баһыгар-атаҕар биирдэ эмит ыалдьаллар, ол эрэн дөбөҥнүк, чэпчэкитик аһардаллар. Маарыйа бэйэтэ отоһуттуур, үксэ үүнээйинэн оҥоһуллубут араас эмэ-томо элбэх. Ылдьаалаах бултаабыт ойуурдааҕыларын үөһүн уура сылдьан, быһаҕынан кыра-кыратык кыһан, ууга суурайан иһэрдэр…

Саҥа төрөөбүт тарбыйахтар аҕыйах хонугунан түүлэрэ-өҥнөрө ордук тупсан моторуһан хааллылар.

Сүөһү, хотон, дьиэ ис-тас түбүгүттэн быыс-арыт ордоруннар эрэ эбээ эмээхсин наар иистэнэр дьарыктаах. Сурдьа Баһылай аҕалбыт куобаҕын тириитин мунньан иһэр. Табысхаан «арбаҕаһынан» арааһы бары тигэр. Мин эмээхсинтэн үөрэнэммин куобах тириитин бэрт түргэнник, ньып-ньылыбырас гына имитэн кэбиһэр буоллум. Маҥнай убахтыырбар үөрүйэҕэ суохпуттан тарбахтарым сылайаллара, онтон сотору нэмин табан сатаатым. Эбээ куобах уорҕатын аттаран, өрбөххө сирийэн, сонно уһаппакка, аҕыйах хонук иһигэр сып-сылаас суорҕан тигэн кэбиһэр. Аны тыһын аттаран кулгаахтаах, куондардаах бэргэһэни, кутуругун тиһэн моойторугу (урут тииҥ кутуругунан эрэ моойторук тигэллэрэ буолуо дии саныырым), бырыынчыктаан аттаран, «баттаҕынан» сэлиэччик иһэ кытары тигэр. Маарыйа эмээхсин – табысхаан тириититтэн тугун даҕаны хаалларбат, сыыска-буорга түһэрбэт, уус тарбахтаах, бэрт кичээҥи иистэнньэҥ.

Эбээ эмээхсин, били мин ийэбэр дылы, тарбаҕар лаппа кыахтаах, төһө да сааһырдар, чиргэл күүһүн ыһыктыбакка сылдьар, бэл кинитээҕэр буолуох эдэрдэр кыайбаттарын кыайар, сатаабаттарын сатыыр. Таба, тайах тыһын соҥоһооннуу-соҥоһооннуу эт илиитинэн имитэн этэрбэс, курумуу тигэр. Кыһыҥҥы уһун киэһэлэргэ, Улахан Баһылай оҥорбут сытыары мас талкытыгар, солбуһа-солбуһа, ынах, сылгы тириитин имитэн хоҥкулдьуһуу бөҕөтө. Таба тириитин талкыга баттаныллыбат: кэдэрээни, соҥоһоону туттан илиинэн имитиллэр. Эбээ ынах тириитин ыыһаан куска кэтиллэр уу боруонньатын тигэр, үлэх быһыытынан дьоҥҥо иистэнэр. Тииһинэн ыстыы-ыстыы анньыбыт сиигэ эриэ-дэхси оһуор курдук дьэрэлийэр. Сиигинэн уу өтөн киирбэт, оннук бигэ, тупсаҕай тигиилээх. Ынах иэнин иҥиирин сыыйан, ньилбэгэр хатан, иннэҕэ батар гына сап хаттыгастаан, онон хам тардар. Ол хайа да өрбөх сапка тэҥэ суох бөҕө…

Халлаан хас да хонукка балдыгыраччы ириэрэн, айан суолугар бадараан-идэрээн таҕыста. Дьиэ үрдүгэр нуһараІ хаара үллэччи түспүтэ, бэл, түүн тэстэн чоллургуур. Саҥа кэлбит тураах саҥата ахтан баран истэргэ үчүгэйэ сүрдээх, ол эрэн сотору сонуна ааһа оҕуста. Күнүс күн сытыы сардаҥалара үрүҥ хаартан тэйэн, дьиэттэн таҕыстахха, киһи хараҕын чаҕыл сырдыгынан саатырда оонньууллар. Туллуктар, халыҥ үөр буола сылдьан баран, хоту, төрүүр-ууһуур сирдэригэр, туундараларыгар айаннаан, баран-кэлэн симэлийэн хааллылар. Хордоҕой күөл кытыытын, тыа кэриитин дулҕата халыҥ хаар анныттан хараара быган көстөн таҕыста. Түүҥҥү тоҥот үрдүнэн моҕотой кутуругун хоротон сүүрдэ, доҕор көрдөөн төттөрү-таары сыбыытыыр, онно-манна угуйар саҥата иһиллэр. Чалбах, уу-хаар элбээн, мас-от ирэн көппөйө көөнньүбүт сыта сааскы сииктээх сөрүүн салгыҥҥа холбоһон, эти-сиини, сүрэҕи-быары хаба ортотунан сайа охсон киирэр. Дэгиэ тыҥырахтаахтар баһылыктара, сойуо тумустаахтар тойонноро боруллуо көтөр кэлбитэ ыраатта, уйатын хаардаммыта быданнаата, үрдүк өтөх суон муҥурах тиитигэр суодаллан олорон өйүө гынан кэлбит туллуктарын кыҥастаһар, иччилээх аҕайдык таҥалайын тыаһатан чамырҕатар.

Сылгыһыт уолаттар хааччахха хаайбыт сылгыларын сэлээтилэр. Сэлээбит сиэллэрин, кутуруктарын мунньаллар. Эмээхситтэргэ үллэрэн холкуоска көнтөс, ынах быата хаттараллар. Саас сылгы түүлүүр, ону кырыаччынан тараан ылан лааппыга туттараллар. Аны сорох атастаһыкка кэлбит бэлиэтэммэтэх сылгылары уонна убаһалары барыларын, ийэлэриттэн туспа арааран кыбычаалга хаайа-хаайа, бэчээт ууран дьэрэлиттилэр. «Свердлов» холкуос ууһугар Дарайыы Киргиэлэйгэ «С» буукубалаах бэчээти оҕустарбыттар. Онтуларын кулуһун оттон кытарда-кытарда сылгы өттүгэр баттаан, чуучугураччы сиэтэн бэчээттииллэр. Бэлиэтэммит убаһалары ийэлэригэр холбуу-холбуу, далтан таһаартаан ыыталаан иһэллэр. Быйылгы кыһыны, хаһыыта үчүгэй буолан, этэҥҥэ туораабыттар. Кыһын ойбоҥҥо киирэ сылдьан күөл кытыытын хаарын хаһыйа тэбэн көрдөххө, күөхтүү тоҥон будьуруйбут от өрө ытылла түһэрэ, маннык дьыл сылгы абыранар. Күһүҥҥүтэ да куһаҕана суоҕа, айылҕа барахсан алыс ардаан, муус килиэ гына тоҥорбокко, уһуннук, күүскэ тымныйан баран кыстык хаарын түһэрбитэ. Онон сылгыга, маныытыгар да үтүө күһүн ааспыта.

* * *

Ыам ыйын саҥатыгар дьиэбит анныгар, сылгы хаһыытыгар тахсыбыт ньалыар ууга эрдэлээбит икки көҕөн кэлэн түспүттэрин көрөн, ыалбыт Намыынап Хабырыыл, хатыйыы күрүөнэн хаххаланан, үөмэн киирэн атыырын ытан ылла, тыһытын сыыһан кэбистэ.

Киэһэ өтөхпүт эр дьоно, Улахан Баһылай тимир күрдьэх уктана олордоҕуна кэлэн, күнүскү көҕөттөр тустарынан табах тардан бусхата-бусхата кэпсэттилэр. Биһиги, оҕолор, дьоммут сэһэргэһэллэрин сэҥээрэн истэбит, күн уһаан, сылыйан, көбдөҕү киэптии толорор сааскы көй салгын үчүгэйэ бэрдиттэн хойукка диэри тастан киирбэппит.

Намыынап көҕөнү сыыспыт абата билигин да ааһа илик:

– Кэлэн түһээ ини, ытан ылыллыа, – диир.

Баһылай күрдьэҕин угун кыҥаан көрө-көрө:

– Маҥнай тыһытын ытыаххын, оччоҕо саҥа кэлбит атыыр көҕөн баҕас доҕоругар кэлэн түһүө этэ буо, ханна барыай, – диэн Намыынап абатын-кыһыытын эбии күөртүүр.

– Холбоһон олорор курдук этилэр ээ, санаабар ытааппын кытары иккиэн тас иэннэринэн таралыс гына түһэргэ дылы гыммыттара…

– Курдук диэн… Суос сымыйаны үөтэ олорор, хоһулаабыта да биллибэт… Сааскы бастакы көҕөнү өлөрбүт киһи аатыраары долгуйан, халыкынайан хаалан да сыыста ини, – Өлөксүөйэп Хабырыыл уҥа дьабадьытын чэрин хамсатан күлэ-күлэ Намыынабы хаадьылыыр.

Өлөксүөйэп Хабырыылы, истибэтигэр, Дьабадьы Хабырыыл дииллэр. Хос аатыттан өһүргэнэр. Оҕо сылдьан, саха ууһа охсубут аҕатын быһаҕын туппутунан состуоктан ыстанаары сыыһа туттан сытыы биилээххэ дьабадьытын тэлэ түспүт. Онтон ылата Дьабадьы Хабырыыл диэн «сүрэхтэммит».

– Ээ, киһини суустаама доҕор, – Намыынап, илиитэ салҕалаан, кыайан эрийбэккэ тохпут табаҕын хат, саҥалыы кутта-кутта хардарсар.

Мохуорканы бары саппыйаҕа куттан илдьэ сылдьаллар. Мин Намыынап Хабырыыл дьэрэкээн ойуулаах саппыйатын кэрэхсээн одуулаһабын. Саппыйаҕа адаархай муостаах таба ыстанан эрэрэ маҥан сабынан анньыллан ойууламмыт, таба анараа өттүгэр уһуктара хаардаах очуос таас хайалар уонна күн тахсан кылбайан өрө тэмтэйбитэ көстөр.

Дьабадьы Хабырыыл киэнэ оһуора-майа суох, лаҕыай курдук киртийбит, сыалыһар тириитэ саппыйа.

Улахан Баһылай табаҕы төрүкү тардыбат эрээри, өрө хантайан, хойуу табах буруотун, таныытын хамсатан, сытырҕалаан ылар:

– Аам, тоҕо бэрдэй, табах барахсан сыта, – диэмэхтиир. «Эмиэ да дьикти кэмэлдьилээх киһи» мин испэр дьиктиргии саныыбын.

– Мантан инньэ көтөр биллэн барыа, хомурах куһа хайыы сах кэллэҕэ ити… Кырдьык да сылгыһыт уолаттар Саамыга уонна Барчалыырга хаастары көрбүттэр үһү.

– Кимтэн иһиттиҥ? – Баһылай ыйытар.

– Баарыын күнүс кулун кээспитин харайа Чампый кэлэн барта.

– Ханнык биэ? – Намыынап туоһулаһар, кэпсэтии атыҥҥа көһөр.

– Быралгы МаІан биэтэ…

– Кырдьаҕас биэ тоҕо кээһэрэ буолуой ити…

– Тэптэрбитэ дуу, туох буолта дуу…

– Уолаттар үнүрүүн үүрэллэригэр сүүрдүбэтилэр ини.

– Эс, ону баҕас билэр дьон ини, буос биэни тиэтэтэ сырыттахтарай, аньыыны баран, – Намыынап уолаттарыгар эрэнэрин биллэрэр. – Эдэр оҕолор эрээри такаллыбыт дьон. Тыккаай Ньукулай обургу сүбэлээн-амалаан, ыйан-кэрдэн, билбэттэрин да билэр, сатаабаттаран да сатыыр гынаттыыр оҕонньор буолуо ээ, арааһата.

– Бээ-бээ… тыһы көҕөнү хайдах-хайдах сыыстым диэтиҥ этэй? – Дьабадьы амыдайын Хабырыылы хат хаадьылыыр. Эр дьон күлсэллэр…

– Бу да киһини… – Намыынап холку майгылаах муҥутаан дьээбэҕэ-хообоҕо кыһаллыбат. – Дьэ ити тыһы көҕөнүнэн уһун сааһы быһа суустуур, сордуур эбит… – табахтаан бүтэн, саппыйатын быатын бобо тардан суккуй сонун сиэбигэр чөкө уктан кэбиһэр, эбиитин сиэрин ситэрэн таһыттан таптайан көрөр.

Дьоммут өссө да ону-маны дьиэ эргиннээҕини баллыгыраһа түһэн баран тарҕастылар…

Сарсыныгар Намыынап Хабырыыл, Ынаабы күөлүгэр бурдук сонуогун көрө-истэ бара сылдьан, биир дьоһуннаах хоҥор хааһы өлөрөн кэллэ. Уонча хаас Ынаабы бааһынатын анныгар, сылгы хаһыытыгар тахсыбыт ууга түһэн олороллоругар үөмэн киирбит. Үөмээйитэ соччо суох буолан хаастар киһи бэрийэн иһэрин көрөн, тэһииркээн көтөн тахсан бараннар эргийэн, саа ылар-ылбат сиринэн, син тэйиччи соҕуһунан ааһан ньулуһан истэхтэринэ икки төгүл ытан, күөрэтэн, биири таппыт. Хааһа буоллаҕына сүрэхтэтэн, тэлээрэн тиийэн ойуурга суугунас көмүрүө хаарга чөм түспүтүн, ыта суох буолан, уһуннук көрдөөн баран булбут.

Иһирик ардах түһэ-түһэ, күөл иэнэ хараара иһийэр, уу чуумпу, луҥку түүннэр сатыылаабыттарыгар, тылбыйар кынаттаах, хотоҕой куорсуннаах ууһа тоҕо анньан түркүннээн кэллэ… Күнүс онно-манна бүтэҥитик бүллүргүүр саалар тыастара иһиллэн барда. Мундулуҥда эбэ илин-арҕаа от үрэхтэрин баҕарахтарыгар тахсыбыт киччим ууларга, киэһээҥҥи үөл-дьүөл борукка, хара буорах хойуу буруота үрүҥ тунах курдук унаарыйа сыыйылынна…

Улахан Баһылай сааламмат. Ылдьаа, Маҥан Халдьаайыга холкуос саҥа хотонун маһын кэрдиитигэр баран, суох. Ыалларбыт Хабырыыллаах кус бэрсэллэр. Үлэ быыһыгар, күнүс үөмэн, баһаамы өлөрөллөр.

Бадараан көтөрө лаппа кэлбитин, дөйө тоҥмут көлүйэлэр, көрдүгэттэр туркулара уу анныттан түөрэҥэлэһэн тахсыбыттарын кэннэ Баһылай, үгэһинэн, тиргэлээтэ. Эбэбэр көмөлөһөн күннэтэ кус үргэһэбин, кэлиҥҥи кэмҥэ аҥаардас собонон эрэ аһыы сылдьыбыт дьон, аны эмис куһу эрэ күөстэнэр буоллубут… Бу күһүн идэһэ гынан туттубут борооскуларын төбөтүн Ньукуолаҕа сиэрилэр уҥучах түгэҕэр түһэрбиттэринэн сытар.

Сааскы ыһыы үлэтин түбүгэ күн аайы күөстүү оргуйар. Өксөөн «өлөр да солото суох». Холкуос бэрэссэдээтэлэ киһи үлэтэ «хабарҕатынан».

Бастакы Күүлэт сириттэн Сөкөр Сахаар диэн тимир ууһун аҕалан булуук, боромньу абырахтаттылар. Сөкөр Сахаар – биллэр-көстөр, ыҥырыкка сылдьар тимир ууһа, нэһилиэктэри, холкуостары кэрийэн үлэлиир. Дарайыы Киргиэлэй Сахаарга илии-атах буолан көмөлөһөр. Чахчы дэгиттэр уус сэдэх, онон иккиэн да ыҥырыкка сылдьар дьон…

Тимир ууһун балаҕана күнүн аайы күөрт уотун сырамыттан ип-итиинэн илгийэр, балта тыаһа хара сарсыардаттан лыҥкыныыр. Ыһыы үлэтин сэбиттэн-сэбиргэлиттэн ураты атын да иирбэ-таарба кыра үлэ уустарга элбэх…

Дьөгүөрэйэп таҥараҕа, кырдал саалын эриэн харалдьыктара саҥа сиэттиһэн эрдэхтэринэ, дохсуннук ардыы сырытта, инньэ гынан хотоол да сир суугуначчы кэһиллэр көмүрүө хаара кытары хоос гынан хапсыйан хаалла. Кэлин наар чэмэлкэй күннэр турдулар. Ньукуола буолуо икки хонук иннинэ кэҕэ эттэ. Хайа эрэ маарга, мас кэрдибит сирдэригэр, мутук-итик быыһыгар, ычыкыннаах ойуурга, атыыр хабдьы саҥата биир кэм «хаба-баах…хаба-баах… бэх-бэх-бэх!.. хабык-хабык-хабык!..» хабыргыыр, бэбигириир. Сыллыыр өтөҕүн кэтэҕинээҕи отон уктаах, кытыаннаах кырдалга сылын аайы улар охсор. Хара тыа маанылаах көтөрө кырдьаҕас хара улар, күөх толбонноох түөһүн мөтөтөн, кутуругун саратан, кынаттарын даллатан, кыһыл хаастарын тэрбэтэн, холоонноох эрдэҕэс доҕоругар үтүөмсүйэн, эдэр улардарга суоһурҕанан атын аҕайдык дьоһумсуйан хааман даадаҥныыр, таҥалайын тыаһа чамыргыыр, өтөр-өтөр уһуннук, тохтоло суох охсон лаһыгыратар… Атыыр куртуйахтар кутуруктарын тэрэтэн, тыһыларын кытары өтөхпүт үрдүнэн көтөн куһугурайан ааһаллар…

Муоһа Суох, ардыгар, тарбыйахтаах эрээри ыамыгар хойутуур, туохха эрэ тардыллар. Ынахпын көрдүү сылдьан кырдалга үүммүт ньургуһуннары кэрэхсээн одуулаһабын. Сып-сымнаҕас эминньэхтэрдээх, киһи ытыһын минньигэстик кычыгылатар, саҥа тыллыбыт ньургуһуннары оргууй сэрэнэ имэрийэн саатыыбын. Мундулуҥда эбэни эргийэ барар, быакаччы тарпыкка дылы, быста-быста өрө томтойон тахсар кырдаллар сааллара, тэллэхтэрэ толору ньургуһун чэчигинэн симэнэн тураллара олус астык. Киһи эрэ сүргэтэ көтөҕүллүөх айылаах…

* * *

Мундулуҥда эбэ эҥээринээҕи бурдук бааһыналара саҥа тиэриллэн эрдэхтэринэ, Айдаҥтан Ньукулаайап Ньукулай Ньукулаайабыстаах (Үс Ньукулайдаах диэн ыаллар) биһиэхэ дьукаах көһөн кэллилэр. Аҕалара Быралгы Ньукулай ыһыыга булуук тутар, уола Килэки Болуодьа оҕус сиэтэр. Ыаллар түөрт оҕолоохтор. Болуодьа – улахан оҕолоро, Таалай Ньукулай иккис кылааһы бүтэрбит, үһүс уол Ыстапаан оскуолаҕа киирэ илик оҕо, биһиги Баһыычааммытын кытары араа-бараа, кыыстара Өрүүнэ алтатын ааһан сылдьар. Ийэлэрэ Маарыйа дьиэҕэ олорон холкуоска, уопсайга иһит тигэр, быа хатар. Анал, сүрүн үлэтэ ол. Дьиэбитигэр элбэх оҕолоох ыаллар дьукаахтастылар да, син орун оннугар батан, бэркэ тапсан олордубут. Хастыы да ыал дьукаахтаһыыта, буолуох буолуохтааҕын курдук, сир аайы баар үгэс, кимнээҕэр бэркэ быр бааччы буруо таһаарынныбыт.

Доҕотторум Намыынаптар оҕолоро уонна Дьабадьы Хабырыыл уола Модьу, үөрэхтэрин дьыла түмүктэнэн, өтөхтөрүгэр кэлбиттэрэ. Хайа да үлэҕэ улахан көмө дьоно.

Баһыычаан бииргэ оонньуур оҕолордонон бэркэ табылынна. Урукку курдук наар миигин үлбүрүйэрэ тохтоото, сонун доҕоттордонон аралдьыйара үксээтэ.

Быралгы Ньукулай – дьиибэлээх-дьээбэлээх, элбэх саҥалаах-иҥэлээх, бэрт сэргэх киһи. Букатын мөлтөх, харалҕан харахтаах буолан, тугу эмит көрөөрү гыннаҕына, илиитинэн тутан, муннун анныгар даҕайан көрөр. Киһини кытары кэпсэтэригэр наар харахтарын кыаратан, тонолуппакка одуулаһар. Аҥаардас туттарыттан-хаптарыттан, үөннээх, дьээбэ сирэйиттэн да киһи күлүөн курдук киһитэ.

Үс Ньукулай – Маарыйа эмээхсин бииргэ төрөөбүт балтын уола.

Улахан Баһылай сир тиэрэр, оҕус сиэтээччитэ – мин доҕорум Модьу…

* * *

Күөл кытыыта лаппа кылдьыыланан, килээй муус уу ото быкпыт сиринэн дьөллөн, онон-манан буруу оҕолорун эргичитэн, күн сырамыттан кэбирээн, саркааҕыран, кылыгырыы суккураан курумуулаах киһини киллэрбэт буолан эрдэҕинэ, Ылдьаа күнүс үөмэн кустуу баран баран, Килтэбил диэн күөлтэн саанан ытан, хаһан да харахтаабатах дьикти кыылбытын өлөрөн аҕалла. Онтубут соҕуруу дойдуттан аҕалан ыыппыт андаатар диэн харамайдара ырбыыга устан ньолбойо сылдьарын ытан ылбыт эбит. Тула түһэн, илииттэн-илиигэ бэрсиһэ-бэрсиһэ, эргитэ-урбата көрүү-истии бөҕөтө буоллубут. Ыалбытын Дьабадьы Хабырыылы кытары ыҥыран аҕаллыбыт. Ордук оҕолор сүрдээҕин дьиктиргээтибит. Дьабадьы андаатар ордьойо сылдьар уп-уһун икки илин тиистэрин тыгыалаан көрдө: «Оту кэрбииригэр аналлаах быһыылаах, тоҕо сытыыларай, доҕор, күтүр киэнэ…» – диир. Түүтэ уп-уһун, кип-килэбэчигэс кылааннаах, атыыр андаатар эбит, иссиитин үгэнэ буолан ыыта-дьаара дыргыйан сүрдээх. «Мыыла сытын курдук…» – дэһээччилэр эҥин бааллар. Күтэргэ майгынныыр эрээри лаппа улахан. Биһиги көрдөхпүтүнэ: бурҕаа кутуругун хаптаччы үктээбиккэ дылы, абына-табына түүлээх, мунду уорҕатын курдук хатырыктаах кутуруктаах, кус киэнинии салбахтаах атахтардаах. Саҥа харахтыыр дьоҥҥо бэрт сонун харамай.

Өссө 1940 сыл, Саха сирин совпокомун булт хаһаайыстыбатыгар бэрэстэбиитэлэ алта уон андаатары аҕалан үөскэтэргэ Уйбаныап Охонооһой диэн дойдулаах киһиэхэ бодоччуот туттарбыт. Ол андаатардары Мастаах эбэ таһынааҕы Уодьаан диэн күөлгэ ыыппыттар. Сайын устата кэтээн көрбүттэр. Күһүнүгэр муус тоҥмутун кэннэ Куруотап диэн бэрэстэбиитэл тахсан ол ыыппыт харамайдара муус үрдүнэн барыта сэттэ уонтан тахса уйаны таһаарбыттарын аахпыт. Биирдии уйаҕа ортотунан сэттэлии андаатар диэн быһаарбыт.

Икки-үс сылынан саас, иссэр кэмигэр, уйатыгар сиҥэ уута киирэн, хара көппөҕө сиҥнэн, таска тахсан, бэйэтэ дьаалатынан мэнээктээн, от үрэхтэри бата устан тараадыйан, чугас эргиннээҕи эбэлэргэ хойуутук тарҕанан барбыт…

Ылдьаа булдун сүлбүтэ сыата диибин диэн, биир кэм бырдьайан олорор. Аны туран, бу харамайы сииллэр үһү диэн буолла. «Буолумуна, бачча сыалаах барахсаны, сиэн буоллаҕа…» – диир, билэр ахан былыргыттан аһаабыт аһын курдук, дьукаахпыт Быралгы Ньукулай. Ити гынан андаатар диэн ааттаах харамайбытын, иһин эрэ ылан баран, төбөлөрү майдары эмээхсин эһэ этэ буһарар, туспа тутан уура сылдьар алтан күөһүн түгэҕэр уулаан-хаардаан буһаран кэбистибит. Быралгы: «Сыата сүрүн, бачча үчүгэй аһы очоҕоһун кытары ырытан буһаран сиэххэ…» – диэбитин, саарыы түһэн баран буолумматыбыт: «Баҕар мас көтөрүн иһин курдук ап-аһыы буолуо…» – дэстилэр сорохтор.

Күөс буспутугар уоттан таһааран остуолга аҕалан хотордулар. Баһыычаан, омун-төлөн оҕо, үгэһинэн үлтү хаайан, сүрэхтээх быарын хастыы тартаран ылан, харса суох сиэн сэлибирэтэн иһэн эмискэ тохтоото, мах бэрдэрэн сирэйин эҥин араастаан мырдыччы тутунна, харахтарын үөһэ-аллара хамсатан үрүҥүнэн көрөн эрилиҥнэттэ. Бастакы омунугар хадьырыйан ылбыт куһуогун дьүккүк гынан нэһиилэ ыйыһынна… «Өөх!..» диэн төлө биэрэн өҕүйээт, таска сүүрэн тахсан, үктэлгэ умса түһэн сытан, куртаҕа тиэриллэн тахсыар диэри хотуолаата.

Киһи сытыгар да турбат аһа буолан биэрдэ. Кэлин билбиппит, андаатар икки буутун ыраас этэ эрэ сиэнэр харамай эбит этэ, ону билбэккэ Быралгы: «Мэйиитин баһан сиэниллиэ…» – эҥин диэн төбөлүүн, аһара баран, дьаар таһаарар былчархайдыын кытары күөстээбиппит. Эмээхсин буруолаан бургучуйа сылдьар күөһүн көтөҕөн таһааран, тиэргэн тас өттүгэр таҥнары тутан кэбистэ…

Бу түбэлтэ кэнниттэн сотору Лабааһап Уйбаан диэн биһиги эргин мэлдьи сылдьар боломуочунай куораттан тахсан иһэн, тохтоон дьиэҕэ киирбитин кэннэ халлаан ардаан баран сэллээбэккэ, ыалдьыт самыырга баттатымаары биһиэхэ хоммута. Онуоха кэпсэлгэ-ипсэлгэ сиэттэрэн билбиппит, Лабааһап быйыл саас хас да күөлгэ андаатар диэн харамайдары ыытыспыт дьонтон биирдэстэрэ эбит этэ. Андаатар туһунан, биһиги санаабытыгар, элбэҕи билэр киһи буолан биэрбитэ.

Кый ыраах соҕуруу дойдуттан улуу байҕалы уҥуордаан аҕалан ыыппыт кыыллара үйэтэ кылгаһын истэн баран бары да кэлэйбиппит. Баара-суоҕа үс-түөрт сыл эрэ олорор харамай үһү. «Па-па, оннук кылгас олохтоох сордоох хаһан биһиги аҕыс ыйдаах чэҥ муус кыаһаан дойдубутугар үөскүөҕүн, тэнийиэҕин…» – диэн Быралгы саба-сапсыйан кэбиспитэ. Боломуочунай: «Андаатарыҥ сай устата иккитэ төрүүр, уон биэскэ тиийэ оҕолонор, иккис төрүөҕэ ийэлэрин кытары кыстыыллар… Аны онтубут, ыкка дылы, оҕолоро харахтаныахтарыгар, борбуйдарын көтөҕүөхтэригэр диэри эмиийин үүтүнэн аһатар харамай…» – эҥин диэн, бэйэтэ көрөн чинчийэ сыппыт киһи курдук, үгүһү-элбэҕи кэпсээбитэ.

* * *

Соһуччу хассабыык кыыс аны Ылдьааҕа бэбиэскэ аҕалла. Биһиги киһибит этэ-сиинэ чөл, чэгиэн, онон сыыллыбата чуолкай, сэриигэ ыыталларыгар саарбах суох. Бэбиэскэҕэ өйүүн сарсыарда тоҕус чааска, Бүлүү байыаннай хамыссарыйаатын дьиэтигэр булгуччу баар буолуохтааҕа ыйыллыбыт, инньэ гынан Ылдьаа Айдаҥҥа баар балтын ааҕы көрсүбэккэ, бэл сонуокка сир тиэрэ сылдьар убайын Улахан Баһылайы да кытары быраһаайдаспакка, сонно тута хомунаат, манааҕатын быатын бобо тардан санныгар сүгээт: «Ыйбыт кэмнэригэр тиийэбин дуу, суох дуу», – дии-дии Балаҕаччылаата. Илдьит, ыҥырык эмискэччитэ бэрдиттэн, биһиги Ылдьаабытын ханна эрэ чугас үлэҕэ барар киһилии судургутук атаардыбыт, тыаһы иһиллээбит курдук туран хаалбыт дьонум итэҕэйбэккэ, «бу кырдьык дуо» диэбиттии, бэл сирэй-сирэйдэрин көрсөллөр. Ыалбыт Өлөксүөйэп Хабырыыл кэргэнэ Сөдүөрэ: «Баҕар тугунан эрэ дьиэктээн сыыйыахтара…» – диэн си буолуохтааҕар уоскутар.

* * *

Дэҥ, оһол киһи күүһүттэн-уоҕуттан, кыаҕыттан, үлэҕэ үөрүйэҕиттэн тутулуга суох, хаһан баҕарар тахсыан сөп. Быралгылаах көһөн күккүрээн кэлбиттэрин соторута, сарсыарда саҥа туран эрдэхпинэ, эбэм дьиэтин аанын нэһиилэ аһан, хаҥас ытыһынан агдатын аннын туттан, нэһиилэ тыын быһаҕаһа тыынан киирдэ.

– Айак-кыы… уу-уу… – диэмэхтиир.

– Хайа эбээ, хайдах буоллуҥ?

– Ынахпын ыан бүтэн баран тарбыйаҕы далга таһаараары гыммытым… Муоһа Суох оҕото түҥнэри көтөн, чоҥочоххо баран түһэн ойоҕоспун тоһуттум быһыылаах, бэрт куһаҕаннык тыаһаата, хоймостон хаалбыт…

Дьонум бары һуу-һаа буола түстүлэр. Настаа Огдооччуйалыын эмиэ долгуйа быһыытыйдылар.

– Төһө улаханнык ыалдьарый, оо дьэ… ыа дьэ… – диэмэхтииллэр. Өйөөн оронугар олороругар көмөлөстүлэр. Ырбаахытын арыйан эчэппит сирин көрдүлэр. Хайыы сах күөх баламах буолбут. Ойоҕосторо тостон искэ хоймостон киирбиттэрэ көрүөххэ сүөргүтэ сүрдээх.

Кыралар бары утуйа сыталлар, оҕолор уулара кытаанаҕа, биһиги киирэр-тахсар сүпсүлгэммитигэр отой да кыһаллыбаттар. Дьукаахпыт дьахтар, эргэ хотоҥҥо сылдьыбыт буолан, эбээ охторун көрбөтөх, эмээхсин оһоллонон баран ыҥыра да сатаабатах.

– Балаҕаччыттан биэлсэр аҕалыахха, дьаабы эбит, – Баһылай чыпчырынан ылар.

– Оннук… – Быралгы субу барыах курдук туттар.

– Мин, мин барыам… – эдьиийим Өксөөн сорудаҕынан ардыгар Балаҕаччыга сибидиэнньэ илдьэ баран кэлэрим, онон сылдьа үөрүйэх буолан быһа түһэн тыллана оҕустум.

– Чэ оччоҕо оҕо киһи эн да бар ээ, «оҕо атаҕа – ыт атаҕа» буоллаҕа, – Быралгы харахтарын кыаратан дьонум диэки көрөн ылар.

– Кытаат тоом… – Огдооччуйа эмиэ сөбүлэһэ оҕуста.

Мин иһиттим-истибэтим диэбиттии, ырбаахым таһынан халтаҥ соммун кэтээт, былааппын харбаан ылаат, илдьити тиэрдэ, быраас аҕала диэн ааттаан, сүүрэн тэбинэн хааллым. Мундулуҥдаттан «Калинин» аатынан холкуос соччо ырааҕа суох, сэттэ биэрэстэ. Саас буолан, онон-манан, оҥолох-чоҥолох халаан уута хоммута килэһэллэр, ынах этэрбэспин илитимээри устан санныбар сүгэн кэбиһэбин, киэҥ сиринэн тайаабыт, килээй уулаах сири аастахпына эмиэ анньынабын. Сыккыраан сүүрдэр от үрэхтэр салааларын, охтумаары хахыйахтартан тутуһан, дулҕаттан-дулҕаҕа ыстана-ыстана туоруубун…

Сирбин өр-өтөр гымматым, тэппит атахпын кубулуппакка тибигирэтэн Балаҕаччыга тиийэ оҕустум. Биэлсэр кыыс Валентина Чиэрэсэбэ балыыһа дьиэҕэ туспа хоско олороро. Саха бырааһа эдэр уол баара да хайа ыалга дьукаахтаспытын билбэтим, ол иһин быһа балыыһаҕа тиийдим. Киирбитим биэлсэр ыарыһахтарын көрө олорор. Нуучча кыыһа кэлбитэ баара-суоҕа икки сыл курдук буолбут эрээри, сахалыы хайыы сахха наадатын кэпсэтэрэ, киһини өйдүүрэ. Оттон сорох киһиргэс, дэрдэм майгылаах саха дьоно аармыйаттан, эбэтэр ханна эмит ыраах сирдэринэн тэлэһийэн, баара-суоҕа үс-түөрт сыл эрэ сүтэ түһэн баран дойдуларыгар кэллэхтэринэ, төрөөбүт тылларын төрүт «умнан» кэбиһэн «сору көрөллөрө». Кыргыдайга Кыҥнары Дьөгүөссэ диэн ааттаах киһи баара, соҕуруу куоракка бэтэринээр үөрэҕин бүтэрэн баран, сахатын тылын «умнан» кэбиһэн, Феодосия Кирилловна диэн учуутал кыыһы кытары куораттан дойдутугар тахсан иһэн, көлөлөрө атара сэлиинэн түспүтүгэр: «…Феодосия!.. Феодосия!.. Как это… Ну как это по нашенскому?… Ат бурдуур даа?!. Ат бурдуур даа?!.» – диэн ыйытан хойукка диэри күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр баран турар. Кыҥнары Дьөгүөссэ аҕыйах хонукка «тоҥон» баран, биир күн эмискэ «ирбит» сураҕа иһиллибитэ…

Мин дорооболостум, биэлсэр кыыска кэлбит сорукпун эттим. Илдьиппин истэн баран:

– Билигэн кэлээм… си-би-ли-гин… – диэн истэргэ олуона баҕайытык саҥараат, нөҥүө хоско сүүрэн хаалла. Бэйэтигэр сөрү-сөп эттээх-сииннээх, орто уҥуохтаах, бэрт сэргэх кыыс. Ону-маны олоотоомохтоон көрө-истэ турдахпына, үрүҥ халааттаах саха бырааһын батыһыннаран кэллэ. Мин туох илдьиккэ кэлбиппин быраас уол хат токкоолоһон ыйытта. Онтон хоһугар төттөрү киирэн, кыратык тугу эрэ суугуната-сааҕыната түһэн баран, суумка тутуурдаах тахсан:

– Бардыбыт, – диэтэ.

Бырааһым дьыралдьыйбыт уһун атахтарынан киэҥ-киэҥник хардыылаан хаамар, ол иһэн эбэм төһөҕө оһолломмутун, хайдах туруктаах хаалбытын ыйыталаһар. Кэлбитим курдук сүүрүө эбиппин да, бырааспын кытары аргыстаһаары, саппай уопсан кэнниттэн батыһан иһэбин. Бу сырыыга этэрбэстэрбин устубатым. Уулаах сирдэри ырааҕынан тумнан аастыбыт. Аргыһым бэйэбэр дылы ынах этэрбэстээх, илиитигэр туппут маҥан өҥнөөх суумката кыһыл кириэстээх, ол барыта миэхэ сонун көстүү.

Кэлбиппит эбэм оронугар сытар. Эр дьон уонна Огдооччуйа сонуоктарыгар барбыттар. Эмээхсини кытары Настаа уонна дьукаахпыт Маарыйа бааллар. Оҕолор таска оонньуу сылдьаллар. Киһи кэлбитин көрөн искэ киирээри гыммыттарын Быралгы кэргэнэ киллэрбэтэ.

Быраас халтаҥ сонун устан хортууһун кытары көхөҕө ыйаан кэбистэ, сонун иһинэн үөһэ эриммит үрүҥ халаатын түһэриннэ, тааска сылаас уу куттаран илиитин суунна, Настаа аҕалбыт ыраас сотторугар сотунна. Кыһыл кириэстээх суумкатын арыйан, туруйа сототун икки баһын хаптаччы сынньан баран тиэрэн кэбиспиккэ дылы, «иһиллиирин» таһааран, кулгааҕын даҕайан, эмээхсини эргитэ сылдьан, ытыһын сыһыаран илиитин көхсүн тоҥсуйа-тоҥсуйа, кичэйэн көрдө-иһиттэ.

Быраас эбэбин «чинчийэрин» сыныйа одуулаһан турдахпына Настааччыйа тарбаҕын төбөтүнэн санныбын таарыйан имнэммитигэр эргиллибиппэр:

– Аһаа, аһыы иликкин дии, аскын бэлэмнээтим… – диэн сэмээр саҥарда. Баарыын сарсыарда тураат да, остуолга олорбокко сорукка сүүрбүт киһи кырдьыга да аччыктаабыппын. Маарыйалаах кус буһарбыттар. Эмис кус бөтүөнүн мотуйа-мотуйа, быраас туттарын-хаптарын көрөн харахтарым онно. Настааччыйа эмээхсин атаҕар олорон эмиэ бэркэ сэҥээрэн көрөр-истэр.

Балаҕаччы бырааһа эбээ бэгэччэгин тарбаҕын төбөтүнэн баттаан сүрэҕин тэбиитин ааҕар быһыылаах. Онтон икки ытыһын дыргыл сыттаах испииринэн соттон баран эмээхсин ойоҕоһун сэмээр имэрийдэ-томоруйда. Маарыйа хаста да саҥа таһааран айакалаан ылла…

– Сүрэҕэ үчүгэй эбит, уҥа икки ойоҕоһо тостубут, онто искэ бэттибит, ол иһин олус ыалдьар, – уол суумкатын хасыһан, эмин-томун аттаран, суол-суол араартаан туох эрэ суулаахтары хаалларда. – Ыарыыта мүлүрүйэригэр… Сотору үчүгэй буолуоҕуҥ… – диэн быһыта баттыалаабыкка дылы быһаарда, ыйыы-кэрдии биэрдэ.

Быраас остуолга кэлэн киниэхэ бэлэмнээбит астарын аһаата: арыылаах лэппиэскэни, эмис кус этин сыа-сым курдук тутан сиэтэ, итии чэйи астына истэ. Үчүгэй аһы тото аһаан баһыыбалаата, онтон көхөҕө ыйаабыт таҥаһын таҥнан Балаҕаччытыгар барда.

Быраас тахсан барбытын кэннэ Быралгы ойоҕо Маарыйа:

– Ити тоҕо куһун этин сиэн баран «аһыы баҕайы эбит» диэтэ, сөбүнэн да соҕус туустаабытым ээ… – диэн улаханнык мунаахсыйан дьиэ иһинээҕилэри барыбытын күллэрдэ.

Эмээхсин быраас биэрбит эмин, арааһата, сиэбэтэҕэ быһыылааҕа: «Ити оҕо барахсаны омуммутугар таах ыҥырбыппыт… Дэҥ-оһол тахсар ыйааҕын мэлдьи куота көтөр уустук…» – диэн тугу эрэ ыла-ылбычча киһи өйдөөбөтүн саҥаран эрэрэ…

Кырдьаҕас киһи диэтэххэ, Маарыйа эмээхсин бэрт түргэнник үтүөрэн, өрүттэн хаалла. Бэйэтэ билэринэн, сатыырынан, хайа эрэ оту дуу, силиһи дуу итии ууга суурайан иһэрэ, түөһүн, ойоҕоһун бистэ-бистэ имэринэрэ. Сотору хотонугар тахсан үлэлээбитин курдук үлэлээн хачыгырайбытынан барбыта. Эбээ үчүгэйдик оһуор диэри, тарбыйахтары таска Быралгы кэргэнэ биһикки таһаартыыр буолбуппут, аҕыйах хонуктаахха диэри киһиэхэ өйөтөн турбут ньирэйдэр, дьирээлэһэн, өчөһөн түһэн хата сүрдээхтэр. Далга таҕыстылар да тэбиэһирэллэр: кутуруктарын өрө хорото-хорото, орулуу-орулуу сүүрүү-көтүү мааны.

Хайа да сүөһү Ынахсыт Айыыта арчылаатаҕына, үтүө хараҕынан көрдөҕүнэ эрэ этэҥҥэ турар. Сураҕын иһиттэххэ холкуоска уонна биирдиилээн кэтэх ыалга хастыы да тарбыйах тэҥинэн «аҕылыыр» ыарыы буулаан өлөллөр үһү. Биһиги тарбыйахтарбыт, Быралгы кэргэнэ этэринии, «таҥара көмөтүнэн» үһүөн этэҥҥэ сырыттылар. Маҥнай таска тахсыбыттарын утаата «сэргэ төрдүн уутун» иһэн кыратык сыптарыйа сылдьан баран кэлин саахтара хойунна. Ынахтар киэһэ хотоҥҥо киирэн аһыыллар, түүнүн искэ хоноллор, күнүскү өттүгэр куруук далга, көҥүл ыытыллан, күкүргэ симиллибит оту сиэн кирдиэхтэтэллэр. Кыһын хотоҥҥо тураннар самыылара, кыргыс үйэтин саҕанааҕы хоһуун хатырык куйаҕын курдук, лоһугураччы саах буолбут сүөһүлэр, таска тахсаат, дьаалаларынан маска-окко аалынан ырааһыран, түүлэрэ-өҥнөрө тупсан хаалла.

Сандал саас барахсан хайа да тыынар-тыыннааҕы дьэгдьитэр дьэҥкир салгынынан сайа охсор, ураты уһун тыынынан угуттуу кууһар. Хаар ирэн, сир харааран ийэ айылҕа барахсан, кыыдааннаах уһун кыһыны этэҥҥэ туораатым ээ диэбиттии өрө көтөҕүллэн, субу аҕай тыллаары, барыны-бары кэрэхсии кэтээн, сэргии иһиллээн сэгэйэн, өрө чөрбөйөн турарын курдуга… Арай олорор өтөхпүт арҕаа эҥээригэр, Килээҥкий уола Ыачай Ыкынаачай муҥнаах сэриигэ барыан иннинэ туттан иһэн хаалларбыт, өһүөтэ кээһиллибит ампаар дьиэтин холлоҕоһо, хаар, самыыр уута иҥэн, тыал-куус курдат охсон, эркиннэрин күн уота быһа сиэн хараарбыта аас-туор олох, сэрии ыар сыллара билигин да бүтэ, ааһа иликтэрин туоһулуурга дылыта…

Дьэрэмиэйэп таҥара – сааскы ыһыы үлэтин үгэнэ. Бурдук бааһыната күн аайы тиэриллэн хараардар-харааран, кэҥээтэр-кэҥээн иһэр. Биир булуукка икки оҕуһу көлүйэллэр. Дьабадьы Хабырыыл уола Модьу уонна Быралгы Ньукулай уола Килэки Болуодьа уһун күнү быһа оҕустарын сиэтэн сонуоктарын эргийэллэр. Онтуларыгар уолаттар көлөһүн күнэ аахсаллар. Киэһэ кэлэн, сылайдыбыт диэбэттэр, кыралары кытары тэбис-тэҥҥэ оонньууллар. Бырдах түһэ илик кэмэ буолан, бэйэтэ да үтүө күннэр турдулар.

Мин ынах хомуйа, мас сыыстыы сылдьан сонуокка киирэн сир тиэрэллэрин көрөбүн. Тимир булуук кыһын устата дьиппинийбит, силиһэ-мутуга суох сири сиирэ анньан ылан, өрө баһан таһааран тиэрэ быраҕар, нүөлсүйбүт буор сүмэһиннээх минньигэс сыта саба охсор… Саҥа тиэриллэн хараарбыт бааһынаҕа сылгы чыычаахтара түһэн сырсыакалаһаллар, кинилэргэ ханыы буолан хайа эрэ сайыІІы чыычаахтар тугу эрэ булан, итигэстээн сиэн, биир кэм тойтоҥолоһоллор, ыстаҥалаһаллар, ол быыһыгар дьохсооттоһон, боотурҕаһан да ылаллар.

Ньукуолаҕа киһи суола биллэр хаара түһэн баран сонно тута уулунна. Бурдук ыһыллан бүтээтин түһэ сырытта, онон саҥа ыһыллыбыт сиэмэҕэ туох да куһаҕана суох…

* * *

Быралгы Ньукулай дьээбэтинэн, дьиибэтинэн «баппатах» киһи этэ. Биир күн бааһынаттан эрдэ соҕус өтөҕөр кэллэ. Мин Баһыычааннааҕы кытары таска оонньуу сылдьыбытым. Арай, Ньукулай дьиэҕэ киирэн баран төттөрү таҕыста, сирэйэ-хараҕа турбут аҕай:

– Оҕолоор!.. Эбэҕит өлбүт!.. Хайдах көрбөккө сылдьаҕытый! – диэтэ.

Баһыычаан биһикки маҥнай утаа итэҕэйбэккэ таалан тура түстүбүт, онтон дьиэҕэ сүүрэн тиийэн, ааны сэгэтэн турар Быралгы хонноҕун аннынан көрбүппүт, арай, эбэбит эмээхсин оронугар сытар: айаҕын аппыт, быар куустубут, баттаҕа ыһыллыбыт уонна хамсаабат… Ити ыккардыгар Быралгы ситэ көрдөрбөккө биһигини үтүрүйтэлээн аанын саба оҕуста…

Мин Сыллыыр өтөҕөр дьоммор сүүрдүм, Баһыычаан ытаан марылыы-марылыы кэннибиттэн түһүннэ, ол иһэн туохтан эрэ иҥнэн, охтон «сарк» гыммыт тыаһын иһиттим… Киһи кыл түгэнэ кэм иһигэр элбэҕи да эргитэ саныыр, сүүрэн тыбыгырайан иһэн испэр, тоҕо эрэ, «эмиэ тулаайах хааллаҕым…» диэн санаа охсуллан ааста, сүрдээҕин ыксаатым…

Били Килээҥкий уола Ыачай Ыкынаачай дьиэтин муннугар тиийэн иһэн, Быралгы хаһыытыырын истэн, тохтоон, тыын быһаҕаһа тыынан аҕылаһа-аҕылаһа, кэннибитин хайыһан көрбүппүт: киһибит икки илиитинэн далбаатанан ыҥыртыыр эбит, бэйэтэ тиэргэн ортотугар турар:

– Кэлээҥ!.. Кэлиҥ!.. Эбэҕит тыыннаах эбээ-эт!.. – диэн ыһыытыыр.

– Ты-ты-ты-тыннаах диэтэ!.. Ты-ты-ты-тыннаах үһү!.. Эбээ тыыннаах диэтэ дии!.. – бу сырыыга, ыгылыйан кэлэҕэйэ эбии бэргээбит, ытаан сыҥыргыы сылдьар уолбун илиититтэн сиэппитинэн, аны төттөрү, муҥ көтүүнэн дьиэ диэки түһүннүм…

Тиийбиппит, Быралгы быарын тутта-тутта күл да күл…

Баһыычаанныын ааны эрчимнээхтик тэлэ баттаан дьиэҕэ көтөн түспүппүт: эбэбит оронун сыҥаһатыгар дьоройон, сэлии муоһа кырабыайкатынан, бэрт наҕыллык баттаҕын тараана олорор.

– Хайа тоҕойдорум, бу хантан бачча айылаах ыксаан, ыгылыйан кэллигит, ити Быралгы тугу хаһыытыыр?.. – диэтэ, биһиги сирэйбит-харахпыт турбутун көрөн, дьиктиргээн одууласта…

Бу турдахпытына Быралгы дьиэҕэ киирдэ, онто да суох кыараҕас харахтара букатын сүтэн хаала-хаала күл да күл.

– Ньукулай туохтан күлэр? – эбээ Быралгы уонна биһиги диэки көрүтэлиир.

– Ньу-ньу-ньукулай… куһаҕан… наһаа куһаҕан… – Баһыычаан сирэйэ-хараҕа улаханнык кэлэйбит көрүҥнэммит.

Мин хоргуппут, кэлэйбит киһи быһыытынан эмиэ Ньукулайы ахсарбатахтыы көрөн ылабын. Биһиги биирбит ытаан, атыммыт куттанан сирэй-харах да саппаҕырбыта сүрдээх буолуохтаах.

Быралгы күлэрин быыһыгар:

– Оҕолору дьээбэлээн… дьээбэлээтим… Дьэ сүүрэр да хаарахаттар эбит… – дии-дии, син биир күл да күл. Онтон уоскуйа түһэн баран биирдэ туохтан «иэрийбитин» кэпсээтэ.

Эмээхсин ону истэн баран:

– Хайдах буолаҕыный нохоо!.. Сүрүн да… оҕолоруҥ муҥнаахтары куттааҥҥын… Дьээбэҕинэн батыа суоххун дии, – эбээ тимир-тамыр курдук кытаанахтык саҥарбытыттан Быралгы, киһи эрэ буоллар, мулук-халык буола түстэ.

– Ээ… көннөрү, дьиибэрэн… – Ньукулай кэтэҕин тарбаммахтыыр.

– Көннөрү диэн… Аны нөйөн, итинник дьээбэлэммэт буол…

Быралгы мөҕүллүбүт киһи сиэринэн эмээхсин саҥарбытыттан куһаахарык дьүһүннэннэ, өрө тыынан баран, торукуо ыстаанын өрө тардына-тардына, суккун сонун алын бүүрүгэ тырыттыбыта илбиргэстэнэ-илбиргэстэнэ, остуолга кэлэн саҥата суох хончоҕорго чэй куттан истэ.

Баһыычаан биһикки, эбэбит икки өттүгэр ороҥҥо чуочаһан олорон, эмээхсин Быралгыны сэмэлиирин истэбит. Мин эбээ Маарыйаны, хайдах эрэ, сонуннук одуулаһабын. Сибилигин «өлөн баран тиллибит» эмээхсин ордук күндүтүйэн көстөр.

Баһыычаан кирдээх иэдэстэригэр харахтарын уута халыйан түспүтэ дьураа буолан ойууламмыт. Ону эбэм кэннинэн, уолбун чугаһата тардан, ытыһым кырыытынан сотон биэрдим. Билигин даҕаны өрө эҥсэн сыҥырҕаан, сыҥсыйбахтаан ылар…

Киэһэ Настааччыйалаах, үлэлэриттэн кэлэн баран, Быралгы бүгүҥҥү «дьээбэтин» истэн, эмиэ сэмэлээтилэр. Буруйдаах киһи тугу утарыа баарай, уоһун үмүрүҥнэтэн, мүчүҥнээн эрэ кэбиһэр…

Улахан Баһылай Мундулуҥдаҕа, Саамыга күөл ырбыытыгар туулаан быччыкыны, мундуну баһаам баһар. Ыалларбыт Намыынап Хабырыыл уонна Дьабадьы Хабырыыл эмиэ туулууллар, илим үтэллэр. Саас, «тураах быта» түһэрин саҕана, истэрэ-үөстэрэ биллэ хапчыйбыт ыттар ырбыы соботун бахсыгыраччы сиэннэр, букатын мөлбөһүйэн хааллылар. Онон «быгыы» балыгын ыттыын-кустуун, кууруссалыын дэлэгэйдик аһаан абыранныбыт. Көтөрдөр күн аайы сымыыттыыр буоллулар. Олорор күөлбүт Мундулуҥда эбэ барахсан собото ордук эмис. Сүөһү этин миинин испэтэхпит ыраатта, арай, Ньукуолаҕа оҕуспут төбөтүн сиэбиппит.

Саар Көстөкүүн таҥара күнүн диэки, тылбыйар кынаттаахтан ордук хойутааччылара, үөл кустан бастыҥнара, хайа да сааһыт долгуйа кэтэһэр көтөрө анды кэллэ. Биһиэхэ андылыыр киһибит суох. Баһылай сааламмат, оттон үөл кус бадараан көтөрүн курдук тиргэҕэ бэйдиэ иҥнибэт. Ыалбыт Хабырыыллаах бэрсэллэр. Эмис анды хоргунун халбыйан ылан чохоолго кутан баран, этин онно уймаан сиэтэххэ аһара минньигэс. Чууп (буор атах) диэн ааттыыр андылара улахан андыттан арыый кыра, кыната үрүҥэ суох буолар уонна атаҕа хап-хара. Улахан анды тумса кыһыл уонна араҕас өҥнөөх, ону кыргыттар кырааска оҥостон кумааҕыга уруһуйдууллар. Дьээбэлэнэн уостарын, иэдэстэрин бистэллэр. Мин Биэрэ иэдэһин анды тумсун кыһылынан биспитим, кыыһым, хайдах эрэ, дьикти баҕайы буолан көһүннэ. Эбээ ону көрөн:

– Оо, оҕом чээ баҕайы буолбут, – диэн сэҥээрдэ, күллэ.

Сылаас, луҥку күннэр үүнэннэр, дьиэ аана тэлэччи аһаҕас. Халҕаны анал быатыттан дьиэ эркинигэр чоройон турар тоһоҕоҕо баайан кэбиһэллэр. Баһыычааннаах «эр дьон» буоллахпыт буолан, ардыгар, Ыстапаанын кытары туспа бүгэн, бэйэлэрэ-бэйэлэригэр оонньууллар. Биһиги кыргыттар, дьиэттэн-дьиэҕэ бара-кэлэ, таска киирэ-тахса, сээкэйи бары гынан аралдьыйабыт. Ол сылдьан, арай, биирдэ көрбүппүт Биэрэ кыыс, кыргыттары үтүктэн, анды тумсунан сирэйин бүтүннүү: ордук чорботон иэдэстэрин, уостарын, дьабадьыларын үлтү ньаҕайдаан кэбиспит. Онтута доҕоор, били кэпсиир чөчүөккэлэрэ диэн баара дуо, атын дьабайыы. Кыргыттар күлүстүбүт аҕай. Бэл Баһыычаан, «кустуу бараары» мас саатын ыла киирэ сылдьан, Биэрэни көрөн саһыгыраччы күллэ.

Баһыычааҥҥа Улахан Баһылай мас саа оҥорон биэрэн турар, онтутун харыстаан, «сууйан-сотон» илдьэ сылдьар. Ол эрэн маҥнай утаа эрэ, аҕылыгар бэрийэ түһэн баран тохтообута, кэлин бултуур тэрилбит сонуна ааһан онно-манна мээнэ сытара үксээбитэ. Саа сороҕор итии чаанньыгы уоттан таһаарар көхөҕө, ардыгар атах тэбэнэр маска, аһара баран уот булкуйар үөттүрэххэ кытары кубулуйар. Онто хара хоруо буолан баран мултуллан турарын көрөн Быралгы:

– Хайа нохоо, Баһыычаан, сааҕын сотуоххун, уоһун иһэ ньоҕойдонон булдун табыа суоҕа, – диэн дьээбэлиир.

Быралгы, уола үлтү хаайбытыгар, кыараҕас харахтарынан кыҥыы-кыҥыы кыһан кыладыйан, Ыстапааҥҥа эмиэ мас саа оҥордо. Ыстапаан олус чөкө оҕо, саатын мэлдьи оронун баһыгар ууран кэбиһэр, мээнэ ханна түбэһиэх бырахпат, «бултанаары» гыннаҕына эрэ ылар.

Кыра уолаттарга ох сааны оҥорботтор, сэрэхэдийэллэр, аны ону-маны тобулу ытан, тэһэ сүүрдэн кэбиһиэхтэрэ, эбэтэр сүөһүнү, ыты эҥин аҥаабыллаан дэҥниэхтэрэ диэн. Арыый да улааталларын кэтэһэллэр.

Баһыычаан куул ботуоҥкатын толору «кустуур». Дьиэҕэ киирэн «булдун» эбэтигэр биэрэр. Улахан Баһылайы үтүктэн дьоһуннаах аҕайдык туттар. Эбэтэ оҕотун «булдун» состуок иннигэр сүөкүүр, онто: баһа суох манчыык элээмэтэ, эмэҕирбит ат адаҕата, хатырык-итирик эҥин буолар.

– Оо, оҕом барахсан баһаамы бултаабыт. Маны киэһэ, дьэ үчүгэйдик ыдьырыччы буһаран сиэхпит ээ… – диэн эмээхсин күө-дьаа буолар.

Быралгы ону көрө, истэ олорон:

– Ити дьон бултарын буһаран сиэтэхпитинэ бүгүҥҥүлээх эрэ буолар инибит, – дии-дии кыараҕас харахтарынан Баһыычааны кыбытан одуулаһар.

Баһыычаан куруук бултуйар буолбатах, санаата түспүт, кыыһырбыт кэмигэр кураанах ботуоҥкатын киллэрэн оһох кэннигэр эбэтэр муннукка кыыратар.

– Хайа нохоо, кус көппөтө дуо бүгүн?.. – Быралгы син биир уолу хаадьылыыр.

Биһиги киһибит маҥнайгы «байанайдаах» саата уһун үйэлэммэтэҕэ, тэлгэһэ таһыгар мээнэ бырахпытын хайа эрэ ынах ортотунан булгу үктээн баран эбиитин үрдүгэр холлон кэбиспит этэ. Ол эрэн, Улахан Баһылай сотору саҥа сааны оҥорон биэрбитэ. Саа силигин ситэрэн бэл ыстыыктааҕа, уруккутунааҕар таһы-быһа ордуга. Быралгы этэринии, уол ботуруона бүтэр түбэлтэтигэр, булдугар ыстыыгынан түһүөхтээх…

* * *

Күөл кэриитинэн, сэлэлии үүммүт бөдөҥ хатыҥнаах сиринэн сэмээр хаама сылдьан эбэбин кытары чэрии хомуйабыт. Сааскы сир уутун тото испит хатыҥ чараҥ сытыы чыпчырхай сыбыдах лабаатын үнүгэһэ, хайыы- сах, хайа баран күөх сэбирдэх сэмээр быган, сараччы баран бөдөҥөөн сиккиэр тыалга суугунуу тыаһыыр, биир кэм долгулдьуйа, күөгэлдьийэ хамсыыр. Саҥа тыллан, собо тылын саҕа улаатан эрэр күп-күөх сэлибирэс сэбирдэҕи туттахха сыстаҥнас…

Чэриини чэй гынан иһэбит, эбээ эмээхсин этэринэн, искэ-үөскэ эмтээх үһү. Онно-манна чэрии лоппоруттан харааран турарын көрдүбүт да, кыра, чохороон сүгэнэн логлу охсон ылабыт, сорох чэриини киһи быһаҕынан кыайан хоҥнорбот, таһа эрэ бытарыйан кэлэр, оннук кытаанах, чиҥ буолар. Олус үөһэ үүммүт чэриини ыттан ыла сатаабаппыт.

Айдаҥҥа ыал эрэ барыта чэрии, хатыҥ үөһэ хомуйар буоланнар, чугас эргин чараҥнары, күөл кэриилэрин тордоон бүтэрэллэр, онон ырааҕынан тайаан сырыттаххына биирдэ эрэ булумньуланаҕын. Оттон манна аабылаах хатыҥ тыа эрэ дэлэй, дьиэбит таһыттан соччо тэлэһийбэккэ хомуйабыт. Ардыгар эр дьон эмиэ сорук оҥостон тыаҕа тахсан чэрии тоноон киирэллэр.

Булумньубутун сыалыһар тириититтэн тигиллибит утакааммытыгар хаалыыбыт. Утакааны сүгээччи мин, эбэм чохороонун кыбыммытынан чэрии көрдөөн уҥа-хаҥас олоотоомохтуур. Маарыйа эмээхсин хаһан да тайах мастаммат, арай кутаҕа тыыраахы сымыыттыы киирэригэр эрэ ураҕастанара.

Бу сылдьан, ыраас эттээх хатыҥҥа түбэстэхпитинэ, сороҕор туос хастыыбыт, дьиҥинэн туос от ыйыгар ордук дөбөҥнүк хоҥнор. Хастаабыт туоспутун түүрэн түрдьэлээн баран, талах сутукатынан баайан өтөхпүтүгэр сүгэн аҕалабыт. Эбээ хатыҥ туоһунан ынах ыыр ыаҕайа, күөрчэхтииригэр мэчикээн, ыһык илдьэ сылдьарга тымтака, үүт кутар чабычах, уолаттара балыктыылларыгар туос тымтай тигэр. Аҥаардас сарт тымтай диэн эмиэ баар буолар. Үксүн Айдаҥ ыаллара үлэһэн тиктэрэллэр.

Саҥа логлоруйбут чэрии сииктээх, инчэҕэй буолар. Сибиэҕэ тарҕата ууран күн уотугар, салгыҥҥа оҕустаран хатарабыт. Чэриини хойуутук бардаран, сүөгэй үүттээн истэххэ минньигэс баҕайы, лааппы чэйинээҕэр да астыктык ыаһыра саһаран көстөр. Эмээхсин маҥхааһай чэйигэр чэриини кырбаан булкуйан кээһэрин элбэтэр. Атыыга «Дорообо» диэн муос чэй баар, кытаанаҕа сүр, тохтуо, ыһыллыа диэн харыстаан, таҥаска суулаан баран сүгэ ончоҕунан эмти охсон чиэппэрдииллэр. «Дорообо» чэй муос курдук сүрдээх чиҥ дьаптайыылаах. Ортотунан туора-маары куоһаахтаах, онтунан аҥаардаан түөрт гынан чиэппэрдииллэр, ол аата түөрт муос чэй дэнэр. Хас биирдии чиэппэр аайы дорооболоһон турар киһи илиитэ ойуулаах, ол иһин «Дорообо» чэй диэн ааттаммыт.

Биир түгэҥҥэ таска тахсыбыппыт Баһыычааннаах Ыстапаан, били, хатараары тэлгэппит сибиэлээх чэриибитинэн сэриилэһэ оонньоон, тамнаһан хата ырааппыттар, онно-манна быраҕан элээрдии. Биирдэһэ бырахтаҕына атына ону ыла-ыла хардары экчиргэлиир. Эбээ буойталаан тохтотто, чэрии аҥаарын кэриҥэ бүппүт, саамай бөдөҥүн, илиигэ тутулларын ылаллар эбит. Онтон-мантан хат хомуйан мустубут. Ыстапааннаах Баһыычаан чэрии көрдөөн тэлэкэччиһии, көр дьон. Бу да сырыыга эмээхсин кыра уолаттары мөхпөтө, көннөрү маннык гыныллыбат, бу туһалаах диэн наллаан сүбэлээтэ эрэ. Ол өрө көбүөхтүү-көбүөхтүү бардьыгыныырдааҕар оҕоҕо ордук тиийимтиэ. Дьиҥинэн уолаттар даҕаны алҕаһаан итинник быһыыламмыттар. Тыаттан тиит, хатыҥ кунааҕын (оҕолор «сылгы туйаҕа» диэн ааттыырбыт) турута сынньан хомуйан, куулга сүгэн аҕалан, ону сыал оҥостон экчиргэлиир, оонньуур үгэстээхпит, онон баҕар кыра ыамайдар бутуллуохтарын да сөп…

Эбээ Маарыйа – түөнньүт. Кыа хомуйан баран маҥнай хатарар, онтон ытыһыгар имэрийэн хатыытын, сэбирдэҕин тымырын илдьиритэн тоҕор, салгыы быһах ончоҕунан үлтү сынньан, ньыһыйан баран тыытар, оччоҕо кыа букатын түү курдук сымныыр. Кыатын туоска суулаан, өһүөҕэ кыбытан уура сылдьар. Онтутунан иҥиирдэрэ хоҥнубут, эттэрэ быстыбыт дьону түөннээн эмтиир. Биирдэ «Жданов» аатынан ыаллыы холкуостан Тэһэкэ диэн оҕонньор эт быстан, сабыста кырдьыбыт, хара уралдьылаах, үрүҥ туйахтардаах, үүт маҥан аты миинэн, аат ааттаан, түөннэтэ кэлэ сырытта. Сиһин ыарыыта бэрдиттэн бөкчөччү туттан хаамара. Атыттан айакалаан-дьойоколоон нэһиилэ түспүтэ. Оҕонньору эмээхсин сонно түөннээбитэ. Тэһэкэ ырбаахытын устан бөкчөйөн олордоҕуна көрбүтүм, били, Мискээйэптэр аҕалара Хахалдьыйа курдук сиһэ түөрэтэ түөн быһа сиэбит чэрэ эбит этэ. Баһыычаан ону көрөн:

– Биир эбит… икки эб-эбит… үс эбит… – диэн биэскэ диэри аахпыта, онтон ордук ахсааны билбэтэ, онон өрө тыынан баран тохтообута. Итини да Намыынаптар кыргыттара Маарпалаах үөрэтэннэр, ханнык эмэ син удумаҕалатара.

– Бээ тоом, мэһэйдээмэ… – диэн эбээ Баһыычааны туора туран көрөрүгэр эппитэ.

Маҥнай ханан ордук быһа тутан ыалдьарын ыйыппыта, тарбаҕын сүрэҕинэн сэмээр баттыалаан көрбүтэ, онтон кыатын ууран баран испиискэнэн уматан түөннээбитэ, кыа умайан бүтэн этигэр тиийбитигэр кыптыый буутун төгүрүгүнэн ыксары баттаабытыгар, түүрүччү сиэммит кыа тобоҕо пос гына ойон хаалбыта. Оннук ойдоҕуна – түөн табыллан ууруллубутун туоһута үһү. «Кыратык сыта түс» диэбитигэр, Тэһэкэ налыйан нуктаан ылбыта. Түөн уурбут сирэ хабыллыбыт этэ. Оҕонньор ыарыытын тыына тахсан, төннөрүгэр көнөтүк туттан дьиэлээбитэ. Кэлин «уот ааныттан эмээхсиҥҥэ түөннэппэккэ» диэн дьоҥҥо махталын биллэрэн кэпсээччи. «Табыллан ууруллубут түөн бааһа уһуннук оһор, ол кэм устата симэһин сүүрэ сылдьар, сыыйа-баайа чэрдийэр, кыайан нэмин табан ууруллубатах түөн сонно оһон хаалар» диэн кэпсиирэ эмээхсин.

Эбээ саас миэхэ төбүрүөн тахсыбытын эмтээн турар. Уҥа илиим бэгэччэгэр үстээх алтан харчы саҕа төбүрүөн төгүрүйбүтэ. Эмээхсин хаппыт талаҕы быһан ылан уматан баран, сүгэ тимирин иэдэһигэр сүмэһинин сүүрдүбүтэ. Дьиктиргиэм иһин хаппыт талаҕы уот сиэтэҕинэ, үөл талахха дылы, сүмэһин кэлэрэ, онон төбүрүөнү бэйэтин таарыйбакка эрэ эргиччи биспитэ. Бэгэччэкпэр быдьыгыраабыт төбүрүөн сонно, аҕыйах хонугунан оһон хаалбыта. Кэлин Баһыычааҥҥа ити курдук баас иэдэһигэр тахсыбытын эмиэ бэрт судургутук эмтээбитэ.

Ыһыы үлэтэ бүтэн оҕолор арыый иллэҥсийдилэр. Хатыйыы күрүөҕэ чөкөһөн олорон күн арааһын бары сэһэргэһэбит, ол быыһыгар оонньуубут, кыра оҕолорбутун көрөн-истэн мэлдьи илдьэ сылдьабыт.

Өссө сонуок саҥа хорутуллан эрдэҕинэ, ыанньык пиэрмэтэ, кыстык сирдэриттэн Быркылаахтан Мундулуҥдаҕа көһөн кэлбиттэрэ. Сүөһү маҥырааһына, оҕус айаатааһына, ыт үрэр, дьахталлар ньамалаһар, оҕолор ыһыытаһар-хаһыытаһар саҥалара барыта холбоһон, күө-дьаа олох сайылык иһин толорон кэбиспитэ. Чуумпу, луҥку, нуурал киэһэлэргэ чукаалар истэриттэн титиик түптэлэрин хойуу буруолара аа-дьуо, аргыыйкаан үрдүк мэҥэ халлааҥҥа өрө сыыйыллыбыттара… Тус-туспа сайылык оҕустара, үгэстэринэн, күөн көрсүүлэрэ саҕаламмыта, сыптарыҥ эмэһэ буолбут, тээһэҥкэстэрэ тэскэйбит атыыр оҕустар, уоттаах түптэ күлүн, суол хайыҥын тураҥын үрдүлэригэр саба ыста-ыста, дьүһүн-бодо бөҕөтө буолан, маска-окко аалынан килбэппит уһуктаах муостаах, будьуруйбут сүүстээх төбөлөрүнэн силбиэтэнэ-силбиэтэнэ, көхсүлэрин иһиттэн күрдьүгүнээн мөҥүрүү-мөҥүрүү, айахтарыттан күүгэн алла-алла, ахтылҕаннаахтарын көрсөөрү, тиэтэйэн ахан, айан суолун устун айаатыы-айаатыы сүгүллэҥнээн иһэллэрин көрөн, тэлгэһэ таһыгар оонньуу сылдьыбыт оҕолор куттанан хатыйыы күрүө алын сиэрдийэтин аннынан искэ төкүнүһэллэрэ, арыый кыанааччылара үрдүнэн ыстанаары ыстааны, ырбаахыны да хайа түһүү баара. Араас ханна барыай…

Настааччыйа, Улахан Баһылай, Дьабадьы Хабырыыл уонна өссө хас да дьахтар буолан, окко киириэххэ диэри, бүтэй тутуутугар сырыттылар. Биһиги олорор сирбититтэн, Мундулуҥдаттан, чугас Күүлэлээх диэн күөлү эргийэ бүтэй абырахтыыллар, саҥардаллар. Хатыйыы күрүө буолан буор хаһыллыбат. Сиргэ тоһоҕо төбөтө батары киирэр буола ирдэ да бүтэр. Обургу оҕолор, Килэкилээх Модьу, дьоннорун кытары бииргэ үлэлииллэр, көлөһүн күнэ аахсаллар. Холкуостаахтар окко киириэххэ диэри сылдьан баран, саас саҕалаабыт үлэлэрин күһүн ситэрэллэр.

Наарыһынай буостаны кэмиттэн кэмигэр аҕала турар. «Холкуос Суола» диэн улуус хаһыата кэлэр, ол сонунун бары сэргээн, үөрэхтээх киһиэхэ аахтаран мэлдьи истэбит. Онон тус-туһугар күүтүүлээх, кэтэһиилээх ахан хаһыат. «Үрүҥ суруктар» (дьон ааттыырынан) хам хаа-дьаа кэлэллэр, «хара сурук» кэлин биһиги холкуоска этэҥҥэтэ биллибэт.

Сэриигэ баран иһэн күрээбит күрүөйэхтэр тустарынан кыра да быркы сонун суох, син биир ылы-чып. Баһылайтан сурук биллибэт…

* * *

Бөтүрүөп таҥара күнэ эрэ буолуон иннинэ Балаҕаччыттан Айдаҥҥа ааһан иһэр хассабыык кыыс Кыра Баһылай куоракка кэлбит сураҕын кэпсээтэ. Биһиги соһуйдубут: эмиэ да үөрэ, эмиэ да дьаархана быһыытыйдыбыт. Наарыһынай Кыра Баһылай улуус киинигэр кэлбитин дьонтон истибит…

Бу сурах кэнниттэн нэдиэлэ курдук ааспытын кэннэ, кыркаҕа да суох биир үтүө күн түөртүүр ыам саҕана, арай, таска түбүгүрэ сылдьан көрбүтүм бороҥ аттаах киһи бурдук бааһынатын кытыылатан биһиги дьиэбитин көрдө-көрбүтүнэн иһэр. Киһибитин ээр-сэмээр кэтэһэ сылдьарбыт, онон тута биллим.

Кыра Баһылай сэмээр хаамтаран кэлэн атыттан түһэн, тиэргэн тас өттүгэр турар сэргэҕэ көлөтүн баайда. Атын самыытыгар синиэл сонун чөкө эрийэн төргүүлээбитэ көстөр. Холунун төлүтэ тыытан, ыҥыырын ылан күөх кырыска сэргэ төрдүгэр өйөннөрөн кэбистэ, тириппит миҥэтин көхсүн сөрүөтүнэн сапта…

Мин ортотунан истээх, оргуйбут, сойбут уулаах сылабаар уутун дьиэҕэ киллэрэн чаанньыкка сүөкээри тахсан баран, сылабаарым аҥаар тутааҕын туппутунан, Баһылайы көрөн турдум. Бу кэмҥэ, бэйэм да уҥа кулгаахпынан төрүт истибэт киһи, эбээ хаста да ыҥырбытын истибэтэхпин, ону дьиктиргээн эмээхсин таска тахсан баран уолун көрдө. Үктэлтэн түһэн, утары иһэр киһини тиийэн кууһа түстэ… Баһылай ийэтин сүүһүттэн сыллаамахтаата, кэлэн миигин эмиэ төбөбүттэн имэрийэн, оройбуттан сыллаан ылла. Онно эрэ өйдөөн көрдүм, Баһылай олус да уларыйбытын, дьүдьэйбитин… Иэдэһин уҥуохтара кырыыланан, харахтара көмүскэлэрин иһигэр иһирдьэ киирэн, хорумматах сэҥийэтин бытыга сулардыы түһэн, тор курдук уоһун үрдүнээҕи бытыга уһаан, ол быыһынан, хатыран быһыта барбыт уостара көстөн, уларыйбыта сүрдээҕэ… Иһинэн моһуогуран, улаханнык хотторо ыалдьан уҥуохтаах-тириитэ эрэ хаалбыт этэ. Ийэтэ уолун ити ынырык дьүһүнүн көрөн, аһынан, одуулуу-одуулуу, ис-иһиттэн эҥсэн өрө тыына эрэ турбута…

– Хайа, дьоҥҥут үлэлэригэр дуу? – Баһылай хата куолаһа сэниэлээҕэ, өлүөр киһилии чөллөркөйө.

– Настааччыйалаах Күүлэлээххэ бүтэй тута сылдьаллар, – мин хардара охсубутум.

– Бүтэй тута… – Баһылай күн сырдык сардаҥаларыттан саатан харахтарын симириктэтэ-симириктэтэ, үөһэ хантайан, биир да кыырпах былыт сыстыбатах күөх халлаан диэки көрөн ылбыта. – Бүтэй тута… – диэн иккистээн хатылаабыта, түөһүн муҥунан чэбдик салгыны өрө тыыммыта. Ити этиллибит элэтэ эрэ иккиэйэх тыл киниэхэ ураты кэрэтик иһиллибиттэрэ быһыылааҕа. Сыччах ити омос иһиттэххэ бэрт судургу тыллары хатылаан саҥарбытыттан да дойдутун, өтөҕүн олуһун диэн ахтан кэлбит киһи муҥутуур үрдүк иэйиитэ иһиллэрэ.

– Оҕом Биэрэ ханнаный? – диэн ыйыппыта.

– Кыргыттары кытары оонньуу сылдьар… – эмиэ мин хоруйдуу охсубутум. Сонно тута, иһиттим-истибэтим диэбиттии, Намыынаптарга сүүрэн тиийэн, үрүмэччини сырсан, охто-охто, кыбыыга сүүрэкэлии сылдьар Биэрэни көтөҕөн мадьалытан аҕаллым. Баһылай иннигэр кэлэн турбуппар Биэрэ маҥнай утаа дьүһүнэ уларыйбыт, бытык иччитэ буолбут аҕатын, харахтарын кэҥэтэн атыҥырыы көрөн кэдэрис гынна.

– Кэл, Биэрэ, кэл… – диэн аҕата илиитин ууммутугар кыыс мин эҥил баспар сыстан сирэйин кистиир, ол быыһыгар эмиэ да кылап-халып «бытык иччитин» одуулуур… – Кэл… – Баһылай икки илиитинэн Биэрэни көтөҕөн ылан, бырдах сиэн быдьыгыраабыт, тэскэйбит иэдэстэриттэн сыллаамахтаата… Биэрэ аҕатын биллэ, моонньуттан кууста, симиттэн буспут моонньоҕон курдук харахтара чоҕулуҥнуур. Сайын таска оонньуу сылдьар кыра оҕо сирэйэ хаһан ырааһырбыта баарай. Муннун төбөтүн чукаа хоруорбут сиэрдийэтигэр аалыммыта хап-хара буолбут, тэскэйбит иэдэстэригэр, күрдьүгэс уорҕатыныы хара дьураалар көстөллөр. Тириппит сүүһүгэр саһархай баттахтарын сүүмэхтэрэ ыһыллан сыстыбыттар, кыыс онтун көннөрө сатаан, лыах кынатын дьэрэкээн өҥө биһиллибит, кыракый, мыс курдук кирдээх тарбахтарынан кулгааҕын кэннигэр хаһыйа анньа сатыыр…

Ахтыһыы маҥнайгы омуна ааһыыта дьиэҕэ киирдибит. Баһылай Биэрэтин муостаҕа түһэрдэ. Хортууһун устан тоһоҕоҕо иилэ бырахта, халтаҥ, суккун сонун устан ыйаата.

Эбэм аһын үрдүгэр түстэ. Уҥучахтан сүөгэй халбыйан таһаарда, лэппиэскэ быста. Остуолга тимир нэлэгэргэ үөллүллүбүт быччыкы өрөһөлөммүтүн, тоҕо эрэ, биир-биир туппахтаан, эргитэн көрдө. Сүөгэй үрүҥнээх, сап-саһархай, итии чэйи кутта. Баһылай остуолга олорон кыратык аһаата.

– Иһим ыалдьан уһуннук эмтэнним. Кыра-кыралаан борсонобун. Эмискэ элбэҕи сиэбэппин ээ… – диир.

– Буолумуна… ыран-быстан иэдэйбиккин дии, – эбэм уолун аһынан саҥарар.

Кыра Баһылай дойдутугар, дьиэтигэр кэлэн үөрбүтэ, сүргэтэ көтөҕүллүбүтэ дьүһүнүгэр көстөр, сэбэрэтэ сэргэх. Итии чэйин сыпсырыйан, сэмээр иһэр.

– Уу, үчүгэйин, сүөгэй үүттээх дьиэм чэйэ, – мэктиэтигэр, таҥалайын чамырҕатан, амтаһыйан ыла-ыла ыйыстар. – Өссө кэм аматыйдым ээ, аат иһэ…

– Оннук эрэ буоллун, таҥара көмөтүнэн, – эбэм холорукка турар таҥара мэтириэтин диэки көрөн ылар. Буҕараадыста Маарыйа уолун Курустуоһу көтөхпүт мэтириэтэ урут өрдөөҕүтэ муннукка ууруллубутунан турара. Арай ойоҕосторугар дьоройбут анал олбохторго буоскабай чүмэчилэр умайбатахтара ырааппыт быһыылааҕа. Кэлин саҥа былаас кэлбитин да кэннэ, кинини ким да устан ылан быраҕан кэбиспэтэх. Дьиэ киэргэлин курдук муннукка турбутун курдук турар, кимиэхэ да мэһэйдээбэт… Эмээхсин кириэстэммэт. Ол эрэн куруук таҥаратын ахтан аһарар үгэстээх: «Таҥара көмөтүнэн» – диэн тыллаах. Ардыгар: «Айыы тойон таҥара барахсан…» – диэн туох баар айыыларын, тойотторун, таҥараларын барыларын биирдэ холбуу ааттыыр.

Биэрэ аҕатын тобугар көтөхтөрөн олорор. Сабырыйа үүммүт сэҥийэтин бытыгын дьиктиргээн көрөр.

Баһыычаан Ыстапаанын кытары өтөх кэтэҕинээҕи кырдалга оонньуу барбыттар быһыылааҕа, чугас көстүбэттэрэ, саІа-иІэ иһиллибэтэ.

Кыра Баһылай дьонун, холкуоһун үлэтин-хамнаһын туһунан элбэҕи ыйыталаста. Мин сыҥаһа ороҥҥо олорон, Баһылай күө-барааччы кэпсиирин истэ-истэ, аһаҕас аанынан сылгы чыычааҕа дьиэ үктэлигэр кэлэн түспүтүн одуулаһабын… Тумсугар түү оҕотун ытырбыт, биир кэм уһун кутуруга тэйбэҥниир. Онтон туохтан эрэ тэһииркээтэ быһыылаах, көтөн тир гынан хаалла. Оол курдук көҕөрө тунааран көстөр үрдүк тыа бэтэрээ өттүнэн суор көтөн күпсүҥнүүр…

Баһылай наҕылыччы чэйдээн баран, таска тахсан, мас мастаммыт сиригэр, томточчу мунньуллубут олук ыксатыгар, суон дүлүҥ сытарыгар олорон, хаһыат кумааҕытын сиэбиттэн ылан хайа тардан, мохуорка куттан, кичэйэн эрийэн, эбиитин силинэн ньээлбээн сыһыаран баран, испиискэтинэн уматтан табах тарта. Ол олорон өтөҕүн, илбиргэстэнэн-салбырҕастанан лаглайа ситэн эрэр көҕөрбүт кэрэ айылҕатын, Мундулуҥда эбэтин, харахтарын симэ туттан кэрэхсээн одуулаһар…

Эмискэ дьиэ кэтэҕиттэн Маанчыктаах Кыраһа ойуоккалаһан кэлэн тиэргэҥҥэ киһи олорорун көрөн, хорус гына түстүлэр. Кыраһа сыт ылан хара муннун мултуруҥнатта.

– Ээ… Кыраһа… Маанчык!.. Маанчык!.. Кыраһа… – Баһылай ыттарын көрөн ымманыйбытыгар, дьэ доҕоор, ыттар сүүрэн кэлэн иччилэрин билэн ыйааста түстүлэр. Баһылайы муннуларынан үҥүлүйэ-үҥүлүйэ, тула көтө сылдьан, сирэйиттэн-хараҕыттан салаамахтаа да салаамахтаа буоллулар… Тутан олорбут бөппүрүөскэтин тобоҕун көөбүл быыһыгар төлө тутан, онтутун көрдөөн этэрбэһин тилэҕинэн ньыһыйан умуруорда.

– Кыраһа эбит дии… Ээ, Маанчык эбит буолбаа-ат… – Кыра Баһылай ыттарын таптаан ымманыйа-ымманыйа имэрий да имэрий.

Бу кэмҥэ Баһыычааннаах Ыстапаан, Кыраһалааҕы батыһан, кэннилэриттэн сырсан бөтөҥкөлөһөн кэллилэр. Баһыычаан икки дьирикини сиэбигэр уктубута быга сылдьаллар. Ыстапаан биир бурҕааны синньигэс кутуругуттан тэйгэччи туппут. Тиритии-хорутуу, аҕылаһыы-мэҥилэһии мааны. Баһыычаан, халлаан хото сылыйдаҕына тутуһар үгэһинэн, атах сыгынньах. Уолаттар бурҕаа хороонун ыттарын кытары тэбис-тэҥҥэ хасыһаннар, сирэйдэрэ хап-хара. Дэлэҕэ да сирэйэ кирдээх киһини: «Бурҕаалаан сиэтиҥ дуо?..» – диэн тыл дэгэтэ оҥостуохтара дуо.

Кыраһалаах Маанчык кыра иччилэригэр утары сүүрэн кэлэн бултарын сытырҕалаатылар. Эккэлээн кутуруктара эйэҥэлээн олорор.

– Оо, бу дьон кэллилэр!.. Булчуттар – Баһыычааннаах… Ээ, бу, били, мин аллар атаһым, былыргы киһи, Быралгы уола Ыстапаан оҕо буолба-ат?.. – Үс Ньукулайдааҕы кытары Кыра Баһылай барбытын кэннэ дьукаахтаһан турабыт, онон убайбыт маҥнай утаа, хайа оҕонуй дии санаан бутуллан ылла. Кыра уолаттары иккиэннэрин тэҥҥэ булгүннэриттэн бэйэтигэр сыһыары тардан төбөлөрүттэн сыллаталаата.

– Хайа доҕоттор, кэпсэлгит?..

– Һуох… – дэһэллэр уолаттар тэҥинэн.

– Булкутун көрдөрүҥ эрэ, – Баһылай дьирикилэри, бурҕааны эр биир ылаттаан көрөн баран, дүлүҥҥэ быллаччы уурталаата.

– Ки-киэһэ, Ньукулай эбэтэр Баһылай үлэлэриттэн кэллэхтэринэ сү-сүлүөхтэрэ, – чобуо киһи Баһыычаан, сүүһүн көлөһүнүн сотто-сотто, убайын Кыра Баһылайы кытары кэпсэтэр.

– Ээ, биһиги дьон, онно тиэрдиэхпит дуо. Бу куйааска аны буорту буолуохтара, билигин сүлүөхпүт, – Баһылай күтэри кутуругуттан ылан, тоҕо эрэ, түүтүн үрэн көрөр. – Ыл, Баһыычаан, киирэн эбэҕиттэн быһахта аҕал, миигин «түүлээх» сүлээри гынар диэ. Баһыычаан иһиттим-истибэтим диэбиттии сорукка дьиэҕэ эбэтигэр сүүрэр.

Баһылай өр гыммата, уолаттар бултарын, ньылбы тардан, сүлэттээн кэбистэ.

Мин эбээ Маарыйаҕа сээкэйи көмөлөһөн, киирэ-тахса сырыттым…

Киэһэ, үгэстэринэн, күн дьааһыгырыыта үлэлэриттэн кэлбит дьоммут Баһылайы көрөн олус үөрдүлэр. Баһылай бэйэтэ да ыллам, элэккэй баҕайы майгылаах киһи, дьон баар диэн кыбыстыбакка, Настааччыйатын сүүһүттэн, сирэйиттэн сыллаамахтаан ылла. Ону көрөн Быралгы Ньукулай: «Эн биһикки эмиэ», – дии-дии ойоҕун Маарыйаны хам кууһан сыллаары дэдэгэччийэн барыбытын күллэрдэ.

Эбэм уҥучаҕыттан Айдаҥ ыһыаҕар, Өксөөн дьаһалынан, холкуостаахтарга өлөрөн сиэппит сүөһүлэрин этин уура сыппытын таһааран, алтан күөскэ ыгыччы симэн буһарда. Настаа алаадьылаата.

Киһибит иһинэн «моһуогурар» буолан соччо аһаабат. Бытыгын хорунан дьүһүнэ арыый да сэргэхсийбит, ол оннугар эбии ырбыкка дылы буолбут.

Хойукку киэһэ, күнүскү күн сырама уостан сөрүүн түһүүтэ, эр дьон дьиэбит таһынааҕы бурдук бааһынатын хатыйыы бүтэйин анныгар томтойбут күөх кырыска олорон арааһы сэһэргэстилэр.

Маарпа, Морууса буоламмыт дьоммут аттыгар сылгы ноһуомунан түптэ түптэлээтибит. Кыра, сиккиэр тыалга охсуллан түптэ хойуу буруота уҥа-хаҥас буруйар. Сылгы киитин түптэтэ ынах сүөһү киэнинээҕэр атын, сыта ураты минньигэс буолар. Буруота да өйдөөн көрдөххө от күөхтүҥү. Биһиги, обургу оҕолор, Баһылайдаах арааһы кэпсэтэллэрин, күрүө сиэрдийэтигэр чөкөһөн олорон биир да тылы сыыска түһэрбэккэ, сэҥээрэн истэбит, ол быыһыгар сөп буола-буола түптэбит киитин эбэн, көрөн-истэн бугуйан биэрэн бэрийэбит.

– Быйыл кэҕэ Бөтүрүөп ааһыар диэри эттэ, онон арааһа куйаас сайын сатыылыыра дуу, – Улахан Баһылай айылҕатын сылыктыыр.

– Ґчүгэй дьылга Борокуоппайапка диэри этэр…

– Ким билэр, куйаарар эрэ куйаарбат, ол кэҕэ биһикки тойукпут диэн, билэбит эрэ билбэппит, – Быралгы билгэлээһини соччо ахсарбатахтыы туттар.

– Былыргылар, кырдьаҕастар обургулар син ону-маны сабаҕалаан эппит буолуохтаахтар, – Баһылай Быралгы тылыгар сөбүлэспэт.

– Ол эрэн, таах даҕаны куйаас сайын буолар чинчилээх, – Намыынап, били, дьэрэкээн, таба ойуулаах саппыйатыттан мохуорка кымаахтаан ылан хамсатыгар тойон эрбэҕинэн симэ-симэ сэһэргэһиигэ кыттар.

Дьабадьы Хабырыыл, табаҕын умна кэлэн, Быралгылыын биир хамсаны солбуһа тартылар.

Ыттар эргэ хотон кэннигэр, өтөх саҕатыгар үрэн моргуйар саҥалара иһиллэр. Арааһата «булчуттар» маска дьирикини таһаардылар быһыылаах, саҥалара-иҥэлэрэ ньамалаһар…

Хараан түүн буолуоҕун, бырдах кыынньыаҕын, хата, сиккиэр тыал сайа охсон, субу-субу ил гынан күүскэ сипсийэн ылара, сайыҥҥы киэһэни ордук тупсарар.

– От сиэмэтэ быйыл үчүгэй курдук дии, куораттан кэлэн иһэн көрдөххө, – Кыра Баһылай кураанах күөх кырыска өттүгэстээн сытан саҥарар.

– Оннук. Быйыл да этэҥҥэ сырыттахпытына сыл тахсар, кыстыыр оппутун булунар инибит, – Намыынап үрүҥ кыл дэйбииринэн туора-маары көхсүн охсунан ылар.

– Былырыын «буускаппын» отой хаалар гына тоһуппутум, хаарыан хотуурум… Саҥаны эллэнэн көрөрүм буолуо, – Дьабадьы өр кэм илдьэ сылдьыбыт хотуурун аһыйан ахан ахтар.

– Былдьаһыктаах «буускап» дьэ мэлийбит дии.

– Мэлийэн…

– Бэрт хотуур этэ, Арыылаахха уларсан охсо сылдьыбытым, – Кыра Баһылай оччотооҕу үлэлээбит кэмин саныыр быһыылаах, харахтарын кыаратан ымыйа от умнаһыгар ынах кута хаамарын одуулуур. – Сырылаан түһэн тыастыын уратыта.

– Аныгы хотуурдара отой муот, биир эмит табыллыбыта эрэ ама.

– Ити «буускап» курдук хотуурдары оҥоруохтарын, оннооҕор былыр уһаарбыттар, билигин баҕас ону сатаабат үһүлэр дуо?.. Оҕолор оскуолаттан кэлэ-кэлэ арааһы бары кэпсииллэрин иһиттэххэ, сорох-сороҕун киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук, дьэ сайдыы бөҕө… – Быралгы чахчы дьиктиргээн ыйытар.

– Туох эрэ ураты кистэлэҥнээҕэ буолуо… Ону билбэттэр буо…

– Оннук ырата ини…

– Аныгы да хотуурдарга табыллыбыта олус сытыы. Атыылаһарга сатаан талыахха наада, – Намыынап чахчы билэр киһи быһыытынан дьонугар сүбэлиир. – Биир «бэчээтинэн» тахсыбыт, тэҥ нүөмэрдээх хотуурдары ыйааһыҥҥа ууран көрүллэр, сатаан, табан хатарыллыбыта чэпчэки, тыаһа-ууһа лыҥкынаан отой ураты…

– Эн билэр киһи билээрдэҕиҥ, сорох оннук ыатаран ыаспайдаабат.

– Чэ, эн даҕаны Балаҕаччы маҥхааһайыгар хотуур атыылаһаргар атыыһыт Сүөдэри сүүһүн көлөһүнэ бычыгырыар диэри сүүрдэр курдук буолааччыгын дии. Муҥур уһукка тиийэн оҕонньор дэлэҕэ часкыйыа дуо, һэ-һэ-һэ…

– Оннук ырата буолуо, – Быралгы мүчүҥнээн ылар.

– Ол сэби-сэбиргэли ыатарара диэн кыра, Быралгыҥ дьахтары ыатарарын өттүнэн дьэ чахчы эр бэрдэ, – Дьабадьы Хабырыыл Ньукулайы хаадьылаан, күлэн үрүҥ тииһэ кэчигириир.

– Бээ эрэ, дьиэ таһынааҕы сонун хааллын, – Намыынап өттүгэстээн баран күөх оту быһа тардан ылан ыстыы сытар Кыра Баһылайга туһаайан: – Баһылай, хайдах-туох дойдуга сылдьан кэллиҥ, бэйэҕиттэн истиэҕи кэпсээ эрэ, – диир.

– Ээ, киһи кэпсиэҕэ туох кэлиэй…

– Үлэ боруона диэн ыарахан буолуохтаах.

– Бу айылаах балаһыанньа кытаанаҕар, туох үчүгэйэ кэлиэй. Арыый да чэгиэн киһи син сылдьыа этэ буо, испинэн аһааҕыран хаалан… Туох да аһын аанньа аһаппат, үргүлдьү аһарабын. Кыайан аһаабат киһи, сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри тулуйан сылдьыбат.

– Дьэ ол тугу сиэтэллэр?.. – Улахан Баһылай токкоолоһор.

– Астара да туох аанньа буолуой, биир үксүн ону да сөбүлээбэккэ иһим моһуогурда ини. Мииннэрэ диэн – хаппыыста уута, килиэп оҕото, биирдэ эмит эпсээҥкэ хааһы дуома сиигин, ол-бу буолар-буолбат, туох да иҥэмтиэтэ суох уу-судураакы аһылык. Онтуларын да кыайан сиэбэппин, иһим төрүт сөбүлээбэт, бэйэм тугу биэрэллэринэн сиэхпин баҕарабын да кыаллыбат. Барытын харса суох бордурҕатан иһэр киһи син тулуктаһыа да этэ буо. Хата бэрт баҕайы майгылаах, миигиттэн балыс, саҥа кэлбит взвод хамандыыра нуучча уола баара олус хотторбуппун көрөн: «Санчааска баран көрдөр», – диэбитигэр, өс хоту онно тиийбиппин, быраас дьахтар көрөөт-истээт да сонно эмтэнэр сирдэригэр утаарбыта. Госпиталга балтараа ый сыппытым кэннэ бу дойдубар ыыттылар… Ыйааһыным аҥаарын кэриҥин сүтэрбит этим…

– Тоҕо сүрэй, доҕор… – Намыынап сөҕөр.

– Саха аһа диэн кырдьык, анараа дойду аһылыгар холоотоххо чыҥха атын буоллаҕа, – диир Дьабадьы.

– Искиттэн-үөскүттэн, эккиттэн-хааҥҥыттан тутулуктаах, сорохтор туох да буолбакка аһыыллар.

– Сэрэйдэххэ, үлэ да кытаанах үлэ ини? – наар Намыынап Хабырыыл үксүн ыйыталаһар.

– Биһиги холкуоспут үлэтэ да онтон итэҕэһэ суох. Манна дойдугар буолан син сээкэйи, бэйэҥ төрөөбүт аскын үссэнэргиттэн тулуйаҕын уонна биһиэнэ, ордук сайыҥҥы өттүгэр, били эппиккэ дылы: ууттан тахсыбытынан, тыаттан киирбитинэн ас буоллаҕа.

– Оннук, ити кырдьык… – Быралгы Баһылай этиитигэр сөбүлэһэ охсор.

– Сэрии сотору бүтүө дииллэр дии, – Улахан Баһылай дьонун эргиччи көрөр.

– Бүтүө, ол чуолкай, – Намыынап эрэллээхтик саҥарар, – хаһыат да сонунуттан, Балаҕаччыга бырабылыанньаҕа сырыттахха араадьыйа да кэпсиириттэн иһиттэххэ оннук.

– Уонна боломуочунайдар диэ…

– Ээ ол дьон диэн: үрүҥү да хара, хараны да үрүҥ диир эрэттэр ини.

– Кыһыл Аармыйа кэлин наар кимэн киирэн иһэр дииллэр ээ, – Быралгы кэпсэтиигэ кыттан көх-нэм буолар…

Эр дьон арааһы кэпсэтэн өссө да уһуннук олордулар.

* * *

Сарсыарда туран аһаан бүппүппүт кэннэ, убайдара Баһылай кэлбитин истэн, Айдаҥтан Өксөөн балтын Тыккыр Маарыйаны кытта атынан кэлэн көрсөн бардылар. Баһылайы кытары кэпсэтэ түһээт, үлэ дьоно төттөрү түһүннүлэр.

Ыалдьан, уҥуохтаах-тириитэ эрэ хаалан дойдутугар эргиллибит киһини көрөн улаханнык саллыбыттара сирэйдэригэр-харахтарыгар көстөрө эрээри, ону таска таһааран биллэрбэтэхтэрэ. Сэрэйдэххэ бэйэлэрэ иккиэйэҕин төннөн иһэн кэпсэттэхтэрэ.

Өксөөн бу кэлэ сылдьан:

– Быркылаахха Болтуо Маарыйа эмискэ ыалдьан быстаахтаан хаалла, – диэн хобдох сонуннааҕа.

Уйбаныаба Маарыйа «Свердлов» холкуоһун биир баар-суох бастыҥ үлэһитэ этэ. Саас Быркылаах пиэрмэтигэр эрдэхпинэ көрөн да, кэпсэтэн-ипсэтэн да билсибит дьахтарым. Хотоҥҥо, саппай уопсан батыһа сылдьан, сэргэх сэбэрэлээх дьахтар аттыттан арахсымаары, бэйэм баҕабынан сээкэйи көмөлөһөрүм. Биир үксүн майгыта да үчүгэйэ бэрдин иһин, кылгас кэм иһигэр ыкса бодоруспутум. Аламаҕай майгылаах киһи аттыттан дьон-сэргэ арахсыбат үгэстээх. Дэлэҕэ да «үтүө майгылааҕы – үрүҥ айыылар арыаллыылар» диэхтэрэ дуо. Кыайыылаах-хотуулаах, ханнык да хара үлэни букатын киһилээбэт сүрдээх үлэһит дьахтар этэ. Ол бэйэтэ эмискэ, соһуччу өлбүтэ биһигини барыбытын соһуппута, дьиксиннэрбитэ…

Бэҕэһээ, күн оройун саҕана, Айдаҥ ыскылаатын сэбиэдиссэйэ Сэксэкэ Сэмэн атынан кэлэн, Балаҕаччыттан быраас аҕала, ыксаан ахан, Мундулуҥдаҕа тохтообокко да үргүлдьү түспүтэ. Быркылаахха Маарыйа улаханнык ыалдьыбытын туһунан кэпсээннээҕэ. Сотору икки атынан төттөрү тибилиннэрэн ааспыттара эрээри, быраас кэлиэр тиийбэккэ, Маарыйа эрэйдээх «быстыбыт» этэ. Күн бэҕэһээҥҥэ диэри үлэ-хамнас үөһүгэр оройунан түһэн, үлэлээн тилигирии сылдьыбыт эдэр дьахтар эмискэ өлүүтэ дьону долгуппута. Маарыйа кэргэнэ Тиит Уйбаныап сэриигэ сылдьара, барбыта икки сыл буолан эрэрэ… Сэттэлээх уонна тоҕустаах кыргыттара ийэлэрин балтыларыгар уонна эбэлээх эһэлэригэр хаалбыттара. Нуута, Аана, Маанньа диэн балтылардааҕа. Болчох Сэмэн диэн сурдьа – оскуолаҕа үөрэнэр обургу уол. Убайа Өндүрэй – били, сэриигэ ыҥырыллан, бэбиэскэ тутан баран иһэн күрээбит икки киһиттэн биирдэстэрэ. Мэлдьи убайын Өндүрэйи мөҕүттэрэ: «Төһөөҥҥө диэри күрээн хара тыаны дугуйданаары, сүгэ түһүөр диэри дүлүҥ сынньаммытыгар дылы, таах хаайыыга сытыйаары, дьон сылдьар сиригэр барыа этэ буо…» – диэхтиирэ. Сэрии кэмигэр сокуон кытаанаҕа, итинник күрээбит дьону «тыыннаах өлүктэр» дииллэрэ. Тутулуннулар да дьылҕалара судургутук быһаарыллара. Ол эрэн Маарыйаны ким да күрүөйэх, диһэртиир убайдааххын диэн сирэй-харах анньыбата. Үлэһитинэн да, майгытынан да – холкуоһугар улаханнык ытыктанар дьахтара.

Уйбаныаптар Быркылаахтан сайылыктарыгар Томтор Суукка көһөөрү сылдьыбыттар этэ. Быйыл арыый да тардыллан, тоҕо эрэ, хойутаабыттара. Кыстыктарыттан Томтор Суут дьиҥинэн субу турар сир. Хас да ыал буолан дьукаахтаһан сайылыыллара.

Кэлин биирдэ истэбит. Маарыйа күнүс ыалдьан баран:

– Сайылыкпар баран кэлиэхпин баҕарабын, – диэн тылланан, соруктаах аҕайдык, аҕата Болтуо оҕонньорго этэн, сыарҕалаах оҕуска тиэллэн, өтөҕүн көрөн кэлбит. Маарыйа үлэҕэ үтүрүйтэрэн, сайылыгар барбакка сылдьыбыта үһү, кыһын иччитэх турбут өтөх балаҕанын дьукаах ыаллара бэйэлэрэ сууйан-сотон, көһөллөрө эрэ хаалан турара. Оҕотун тылыттан хаһан да тахсыбатах, судургу, улгум майгылаах оҕонньор муҥнаах, ытамньыйа-ытамньыйа, чугас сир буолан, кыыһын оҕус сыарҕатыгар таҥаска сөрөөн, өйөөн олордон илдьибит. Ол курдук Маарыйа эмискэ күүскэ ыалдьан, хаамар да кыаҕа суох буолан хаалбыт. Куһаҕан буолуон сүрэҕинэн сэрэйдэҕэ, сайылыгын көрүөн баҕарара оччото бэрдиттэн оннук көрдөстөҕө. Киһи ис санаата уустугун туох силигин ситэри сыныйан билиэ баарай…

Ийэтэ:

– Үтүөрүөҥ, бу хайдах буоллуҥ. Аматыйдаххына сарсын-өйүүн көһүөхпүт дии, ол ыккардыгар, кэбис, туох быһыытай… – диэбитин кыыһа истибэтэх.

Дьиэтигэр кэлэн баран Маарыйа уһаабатах…

Оҕонньордоох эмээхсин кыыстарын Томтор Суукка харайаахтаабыттара. Биһиги дьоммут Мундулуҥдаттан баран Маарыйа эрэйдээҕи дьаһайсыбыттара. Баара-суоҕа түөрт уонуттан эрэ тахсыбыт, майгыта үтүөтүнэн, хайа да үлэҕэ кыайыытынан-хотуутунан, дьон-сэргэ ытыктабылын ылыан ылбыт эдэркээн дьахтар олоҕу ситэ олорбокко соһуччу өлбүтүгэр дойдутун дьоно улаханнык аһыйбыттара. Кистээбиттэрэ аҕыйах хоммутун кэннэ кэргэнэ Тииттэн «хара сурук» кэлбитэ…

Мин Томтор Суукка сорукка бара сылдьан Маарыйа көмүллүбүт буорун көрөн турабын, сайылыктарын балаҕанын аанын аһан таҕыстыҥ да уун утары, халдьаайы саалыгар, оол курдук томтойоро. Тустаах дьоҥҥо, ийэтигэр, аҕатыгар, оо төһөлөөх эрэ ыар көстүү буолла…

* * *

«Сайыҥҥы от үлэтин биир күнэ – бүтүн дьылы быһаарар» дэммит от үлэтин былдьаһыктаах күннэрэ. Быйылгы сай урукку, ааспыт сайыннарга холоотоххо лаппа куйааһынан уратыланна. Сырылатан түһэн куйаас да куйаас… Бүтэй куйаас… Күнүс итиитэ бэрдиттэн, бэл, үөн-көйүүр, бырдах кытары кыната кууран суҕарыыр.

Кыраһалаах Маанчык хордоҕойго кутуйахтаан сии-сии, итииргээн, бугул күлүгэр кэлэн, тылларын былас таһааран аҕылаһа сыталлар. Хата, төһө да кураан сайын сатыылаатар, аһыыка соччо үөскээбэккэ абыраата.

Хойуу тыа ситэ сатаан баран мэктиэтигэр хараара көҕөрбүт, итиитэ бэрдиттэн нуоҕайа хоҥкуйбут…

Борокуоппайап таҥара күнэ ааһан, кус оҕото күөлгэ биир кэм хара тордох курдук устар. Ыттар айахтарыгар баһаам сииллэр быһыылаах. Кыраһа күн аайы кус ытыран тахсан отууга аҕалан быраҕар. Онто сороҕо сиикэй кынаттаах кус оҕото, ардыгар мискэччи уойбут сара да буолар. Маанчык Кыраһа курдук кус таскайдаабат. Кыраһабыт аҕалбыт «кэһиитин» күнүс үөлэн, сыа-сым курдук тутан сиэн кэбиһэбит. Күн уотуттан хаххаланан, кэлтэгэй от отуу оҥостубуппутугар олорон чэйдиибит…

Быйыл сайын окко дьоммун кытары тэҥҥэ сырыттым. Күүлэлээх эбэҕэ оттуубут, кырдьаҕастар этэллэринэн «син үүммүт», үөһүттэн тыатыгар диэри оҕустарар. Тыатын отун хотуур кыайан хоппокко соһон кэбиһэн хат-хат дайбатан эрэйдиир. Дьэ ол оннугар үөһүгэр киирдэххэ киһи кудуччу охсор. От араас: бэттиэмэ, чоокура, кулун кутуруга, халба дабыдала, аны үөһүгэр кута сиэлэ. Күөхтүү ылылыннаҕына, били эппиккэ дылы, сүөһү хараҕар диэри уобар ото. Мин хотуурум – лааппы аайы баар аҕыстаах хотуур. Настааччыйа киэнэ эмиэ миэнин курдук. Хотуурдарбытын Баһылайдаах бэйэбитигэр сөп гына уктаан, дуускалаан оҥорон-тутан биэртэрэ. Нэмин табан бэркэ таптайаллар, сытыы баҕайы буолар. Ону хата бэйэбит сатаан кылаан таһаарбакка мөлтөтөбүт. Баһылайдаах үөрэтэннэр, такайаннар кэлин син табан сытыыланабын.

Маҥнай окко киирэн баран Настааччыйалыын эппитин үөрэтэн кыра-кыралаан охсубуппут. Сарсыҥҥы күнүгэр балык этим лаппа көһүйэн хас далайыым аайы сиһим нүөлүйэн ыалдьара, онтон имиллэн сотору сымнаан хаалбыта.

Быралгы окко киирбит бастакы күнүгэр наһаа түһүөлээн, олус туттан кэбиһэн, ходуһаттан эт быстан нэһиилэ өөкөйөн тахсыбыта. Хата ону эбэм түөннээн түргэнник үтүөрдүбүтэ.

Кыра Баһылай дойдутугар кэлэн, ахтылҕаннаах үрүҥ аһын аһаан, сэмээр бэттэх кэллэр-кэлэн, бэл ыалдьар иһэ-үөһэ аматыйбыта…

Күн аайы бары бииргэ көхтөөх баҕайытык үлэлиибит. Маҥнайгы буһуу-хатыы күннэр аастылар да, кэлин ис-искиттэн үлүһүйэн наар үлэлии-хамсыы эрэ сылдьыаххын баҕарар буолаҕын, «бүгүҥҥүтээҕэр сарсын өссө ордук элбэҕи үлэлээбит киһи» дии саныыгын. Күнтэн-күн аайы ходуһа барахсан бэйэтэ да ото хомуллан, ырааһыран, тупсан иһэр. Бугул бөҕөтө бачыгыраан көрөргө үчүгэйэ дьикти.

Быралгы кэргэнэ Маарыйа эбэбитин кытары дьиэҕэ хаалар. Эмээхсин быйыл өтөҕүн бэйэтэ соҕотоҕун оттоото, кыраны да көмөлөһөн эпсэриттэн сүрдээҕин астынар.

Ходуһаҕа сарсыарда ааттаах эрдэ туран киирэбит. Олорор өтөхпүтүттэн Күүлэлээх күөлүгэр оттуур ходуһабыт үс биэрэстэ кэриҥэ. Бары аргыстаһан сылдьабыт. Ардыгар эр дьон хаалан, «сөрүүҥҥэ хоннох ордук аһыллар» диэн, хойукка диэри охсоллор. Улахан Баһылай сарсыарда ким хайа иннинэ туран күөлүгэр киирэн илимнэрин тардан тахсар. Үс хас илими үтэр. Ардьатын балыга илим киэнинээҕэр кыра, ол эрэн онно да ардыгар лэһигирэс собо эмиэ киирэр. Баһылай илимиттэн ылбыт балыгын айахпытыгар сиирбитин холоон, хатырыктаан, үөстээн баран тымтайга сүгэн барабыт. Ходуһаҕа үөнэ-көйүүрэ бэрт буолан отууга хатырыктаабаппыт уонна Баһылайдаах Күүлэлээххэ тыылара суох, илимнэммэттэр. Күнүскү омурҕаҥҥа собобутун Настаа эбэтэр мин буһарабын. Дьоммутун балык бустаҕына биирдэ ыҥырабыт. Күтүр баҕайы алтан күөскэ сэмээр кыынньыбыт эмис собо, саһара хоргуннанан, миинэ-ото минньигэһэ олус. Күөс оргуйан «тэптэр» эрэ арыый кытыыга сыҕарытан наллаан кыынньарабыт, субу-субу хатыҥ хамыйаҕынан сэрэнэн түөрэ эргитэн булкуйабыт. Чэйбитин тимир солуурдарга оргутунабыт. Лааппы чэйэ кэмчи буолан үксүн чэриини кээһэн иһэбит. Үүппүтүн бытыылга илдьэ киирэн, сөрүүн умуһахха уга сылдьан үүттэнэбит. Хойуутук барбыт ыыс араҕас чэриини үрүҥнээн истэххэ кимнээҕэр бэрт. Нэчимиэн бурдугуттан буспут лэппиэскэбитин харыстаан киэһээ омурҕаҥҥа биирдэ эрэ сиибит. Күнүс эмис собону үссэнэн онон сөп буолабыт. Кыраһа тутан аҕалбыт куһун үчэһэҕэ үөлэн буһарабыт, ону кыра, улахан диэн сирэ-тала барбакка бары уос-тиис үллэстэбит. Аһа сиэммит үчэһэ дулҕа үөһэ анал миэстэтигэр анньыллан баран, Кыраһа сарсыҥҥы булдун кэтэһэн чоройон турар.

Балык буһан сөп буоллар эрэ дьоммун ыҥыртыыбын, күө-дьаа кэпсэтэ-кэпсэтэ налыччы аһыыбыт. Собобутун киһи ахсаанынан сөп соҕус күөх оту үргээн, иннибитигэр уурунан, онно хоторобут. Миинин чөҥөйгө, тимир куруускаҕа куттан иһэбит. Күүстээх үлэҕэ сылдьар дьон омурҕан ыккардыгар лаппа аччыктыыбыт. Сыа-сым курдук тутан сиэбит собобут уҥуоҕун икки ыппытыгар үллэрэн биэрэбит.

Мин Маанчыктаах Кыраһаны эр-биир сүүстэриттэн имэрийэбин:

– Тоҕо Кыраһа курдук кус аҕалбаккыный? – Маанчыкпын мөхпүтэ буолабын. – Кыраһа күн аайы кус кэһиилэнэр, эн эмиэ инньэ гыныаххын, – диэн сүбэлиибин. Маанчык ол аайы кыһаллыбат, өйдөөх баҕайытык унаарыччы көрөн кэбиһэр. Ыттар куйааһа бэрдиттэн үөт күлүгэр тиийэн сытынан баран, кыһыл тылларын эйэҥэлэтэн аҕылаһан бараллар.

– Дьэ сырылатан түһэн куйаас дии, – Быралгы чөҥөйдөөх балыгын миинин сыпсырыйан иһэ-иһэ хаҥас илиитинэн, киртийэн өҥө көстүбэт буолбут сиидэс былаатынан, сүүһүн көлөһүнүн соттор.

– Мантан ордук туох үтүө күнэ кэлиэй, – Улахан Баһылай куйааһы хайҕыыр.

– Оннук бөҕө буо, – Дьабадьы сөбүлэһэр. – От күөхтүү хомуллара саныахха да үчүгэй. Кыһын күпкүөх оту атырдьаҕынан сыымайдыыр да астык… – күлүмэн ытыһын көхсүгэр түспүтүн тэс гына охсор.

Куйаас күн үүнэн кумаара соччо суох, хата ол оннугар күлүмэн биир кэм эймэҥнэс. Кыраһалаах Маанчык күүгэһи бултаһан субу-субу айахтара лабыргыыр. Ону көрөн Быралгы:

– Бу хапсаҕайдарын, хабыалаан түһэн таба туталларын, – диэн сөҕөр.

– Ходуһаҕа чэлгиэн сиргэ хата кыра сиккиэр тыаллаах буолан онон абыраата, охсорго үчүгэйэ бөҕөтө, – Дьабадьы хатыҥ уктаах хара кыл дэйбииринэн саннын охсунан ылар.

– Миин орто… ким да миин эптибэт дуо? – Настааччыйа дьонун кэриччи көрөр.

– Һуох…

– Сөп буоллум.

– Иккис омурҕаҥҥа барыбытыгар да наада буолар ини, – Кыра Баһылай күөлүн диэки чарапчыланан тугу эрэ одуулаһар.

– Онно баҕас былдьаһык буолара чуолкай, – Быралгы күлэн маҥан тииһэ килэйэр.

– Оччоҕо уҥучахха ууран кэбиһиэм, – Настааччыйа күөстээх миинин кыра иһиккэ кутан уҥучаҕар тиийэн отунан сабан эҥиннээн түбүгүрэр. Эбиитин хатырыгынан хаттыгастаан баран эмиэ отунан бүрүйэр.

Ыттар уҥучаҕы хаһыспаттар, аһаҕас да хаалбыт аһы Кыраһалаах отой тыыппаттар, иччилэрэ үөрэппиттэрэ, такайбыттара оннук.

Быралгы оллоонун маһын үөккэ туруору өйөннөрөн кэбиһэр. Оллоон ачааҕыттан ылыллан туруору ууруллубатаҕына айан абааһыта ааһан иһэн: «Дьонуҥ ханна бартарай?» – диэтэҕинэ: «Ол диэки бартара» – диэн ыйан биэрэрэ үһү, былыр инньэ диэн итэҕэл баара. Онон ааһар абааһыга сиэтимээри оллооммутун мэлдьи туруору тутан баран барабыт.

Ардыгар дьоммут омурҕан кэмигэр хотуурдарын таптайан кылаанын көннөрөн биэрэллэр. Улахан Баһылай хатыҥ чэкилиэргэ саайбыт кыстыга отуу харабынайын курдук дьоройон турар. Хатан тимирдээх анал өтүйэтэ кыстык анныгар күөх окко сытар. Ордук Хабырыыллаах Быралгы хас омурҕан аайы таптаналлар. Оттон Баһылайдаах сытыы хотуурдаах буоланнар соччо эллэнэ сатаабаттар, биир үксүн буускаптарын да тимирин харыстыыллар. Иккиэннэрин да киэнэ элэйэн өнчөхтөрүгэр чугаһаабыттар. Ол да үрдүнэн хотоллоро сүрдээх. «Буускап» хотуур өнчөҕөр, үс сиринэн, туора сотуу кириэс курдук бэлиэлээх буолар.

Улахан Баһылайтан уратылар бары, чэйдээн бүтэн баран табахтаан бусхаталлар.

– Сара баһаам охтубут эбит дии, урут бу эбэҕэ маннык саарбытын өйдөөбөппүн, – Кыра Баһылай үөскэ хараарсар кустары олойо-олойо одуулаһар.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.