GİRAY KÖMÜRCÜ

NASIL BİR GELECEK?

KÜRESELLEŞME, KAPİTALİZM, ÇEVRE SORUNLARI, İKLİM KRİZİ, YOKSULLUK, İNSANLIK... VE BİZ NE YAPACAĞIZ?

Giray Kömürcü

1982’de İzmit’te doğdu. İstanbul Atatürk Fen Lisesi’nde okudu. 2005’te Sabancı Üniversitesi Mikroelektronik Mühendisliği Bölümü’nden mezun oldu. Aynı alandaki doktora çalışmalarını 2014 yılında Boğaziçi Üniversitesi’nde tamamladı. Halen TÜBİTAK-BİLGEM-YİTAL’de tümdevre tasarım sorumlusu olarak çalışıyor. Evli ve iki çocuk babası. İlgi alanları arasında dağcılık ve kampçılık başta olmak üzere doğa sporları, seyahat ve fotoğrafçılık yer alıyor.

Künye

AGANTA KİTAP

015

Nasıl Bir Gelecek?

© Giray Kömürcü, 2020

© Aganta Kitap Yayınevi, 2020

Tüm hakları saklıdır.

Birinci Basım Mart 2020

ePub Birinci Sürüm Nisan 2020

ISBN 978-605-69622-2-6

ePub ISBN 978-605-69622-3-3

Sertifika 16343

Editör: Dilek Emir

Kapak tasarımı: Tane Mavitan

Uygulama: Tila Sadeki

Aganta Kitap

Notos Kitap Yayıncılık Eğitim Danışmanlık ve Sanal Hizmetler Tic. Ltd. Şti.’nin tescilli markasıdır.

Ömer Avni Mahallesi, Prof. Dr. Tarık Zafer Tunaya Sokak No: 11/6 Gümüşsuyu, Beyoğlu İstanbul

0212 243 49 07

www.agantakitap.com

facebook.com/AgantaKitap

twitter.com/AgantaKitap

İçindekiler

Giray Kömürcü

Künye

İçindekiler

Önsöz

Birinci Bölüm: Bu Böyle Gitmez

Karmaşa

İyi Şeyler

Tükenen Kaynaklar ve Kirlenen Dünya

Küresel Isınma

Ekonomik (İnsani) Sorunlar

İkinci Bölüm: Sorunlarımızın Kaynağı

Ekonomi Nedir?

Ekonomik Sistemlerin Gelişimi

Kapitalizm

Kapitalizm Nasıl Çalışır?

Merkez Bankaları Mercek Altında

Saatli Bomba Türev Ürünler

Krizlerin Bulaşıcılığı

Üretim Artışı Eşitsizliği Azaltır mı?

Kapitalizmin AhlakDışı Yaklaşımlarına Örnekler

Kapitalizm Çözümün mü, Sorunun mu Kaynağı?

Üçüncü Bölüm: Çözüm Ne Olabilir?

Kapitalizmden Komünizme mi Geçelim?

Otomasyon ve Yapay Zekânın Tehditleri

Tüketimin Azaltılması

Çevreye Duyarlı Bir Ekonomi

Evrensel Temel Gelir

Faizsiz Sistem

Armağan Ekonomisi

Vergi Reformu

Yerelleşme

Yönetime Ortak Ol – Bilinçli Ol

Yeni Bir Zihniyet

Dördüncü Bölüm: Çözüm Gerçekten Mümkün mü? Ne Yapmalıyız?

Çözümün Dezavantajları

Geri mi Gidiyoruz?

Dönüşüm Kendiliğinden Gerçekleşebilir mi?

Olumlu Yönelimler

Dönüşümü Zorunlu Kılacak Etmenler

Bireysel Olarak Ne Yapmalıyız?

ÖNSÖZ

Tarihin hiç olmadığı kadar hızlı aktığı, hemen her alandaki değişimlerin peş peşe ve öngörülemez bir şekilde yaşandığı, bu değişimlerin yıkıcı sonuçlarıyla baş etmekte zorlandığımız bir dönemde yaşıyoruz. Eskiden yüzyılda bir yaşanan ekonomik krizlere şimdi neredeyse on yıldan kısa döngülerle yakalanır hale geldik. Dünyanın farklı bölgelerinde sosyal patlamalar sık sık kendini gösteriyor. Gelişmiş ülke diye nitelendirilen Batı demokrasilerinde bile sokaklar savaş alanına dönebiliyor, hükümetler sert müdahalelerden başka çözüm bulmakta zorlanıyor. İnsanlar tartışabilmekten uzak, kutuplaşmış durumda. Yirmi otuz yıl önce sadece marjinal denebilecek grupların hedefinde olan küreselleşme bugün her kesimden güçlü bir direnişle karşılaşıyor. Biz dahil bütün canlı türlerini tehdit eden küresel ısınma, kirlilik gibi çevresel felaketler de işin bir başka boyutu. Üstelik bırakın bu felaketlerle mücadele etmeyi, adeta üstünü örtüp her şey yolundaymış gibi yapmanın, halkı bilinçlendirmek yerine uykuda tutmanın tercih edildiği bir siyasi iklime sahibiz.

İnsanlığın içinde bulunduğu bu zor koşulları öyle ya da böyle kendimiz yarattığımıza göre sorunların üstesinden gelme umudunu da yine biz yeşertmek zorundayız. Ancak günümüzde sorunları siyasetçilere, gizli örgütlere, gelişmiş, gelişmekte olan ya da gelişmemiş ülkelere, okumuşlara, okuyamamışlara yani kısacası kendimiz dışındaki herkese atfeden bir anlayış hüküm sürüyor. Bu anlayış da kuru kuruya eleştirmek dışında herhangi bir tepkinin önüne geçiyor. Çözümler hiç gelmeyen ve gelmeyecek süper güçlere sahip kahramanların görev alanında. Oysa hepimiz yaşamımızın her ânında dünyayı olumlu ya da olumsuz değiştiriyor, sorunlara katkıda bulunuyoruz. Sorunları beraber yarattığımıza göre çözüme de ancak beraber varabiliriz.

Halihazırdaki sorunlarımızın nedenlerini aradığım ve çözüm önerilerimi sunduğum bu kitabı belirli bir kesime ya da uzmanlık alanına değil herkese ve herkesin anlayabileceği bir dille yazmayı hedefledim. Konu her ne kadar ekonomiyle yakından ilişkili olsa da matematiğe girmeden, sebep sonuç ilişkisi içinde yalın yazmaya özen gösterdim.

Çözüm önerilerini dünyamızın iyiliği için feragat etmemiz gerekenler ya da çıkarlarımızı göz ardı ederek yapmak zorunda olduklarımız şeklinde listelemek yerine, dünyamız için iyi olan eylem ve yaklaşımların bizim için de iyi olduğunu göstererek anlatmaya çalıştım. Zira doğası gereği insandan sürekli fedakârlık beklemek çok gerçekçi ve uygulanabilir değil, kitabı okuduğunuzda göreceğiniz üzere şart da değil.

Ayrıca savlarımı dayandırdığım veriler için mümkün olduğunca güvenilir kaynaklardan yararlandım. Spekülatif bilgiler, şehir efsaneleri ya da komplo teorilerinden kaçınıp sayısal gerçeklikleri temel aldım. Bir fikri körü körüne savunmak yerine artılarıyla eksileriyle tartışıp tüm yönlerini ortaya koymaya çalıştım. Bu sayede her okurun kendi doğruları ve yaşam tarzı çerçevesinde faydalanabileceği bir eser ortaya koymayı amaçladım.

Dört kısımdan oluşan bu kitabın ilk bölümünde dünyamızın içinde bulunduğu durumu gözler önüne sermeye çalışıyorum. İnsanlığın özellikle son yüzyılda kaydettiği ilerlemeye kısaca değindikten sonra bu ilerlemenin ne pahasına gerçekleştiğine, acilen çözülmesi gereken hangi sorunlara yol açtığına ve tüm bu ilerlemeye rağmen çözümün yanına bile yaklaşamadığımız alanlara odaklanıyorum. Ayrıca açlık ve yoksulluk gibi insani sorunlarla küresel ısınma ve kirlilik gibi çevresel sorunların ulaştığı boyutlara ve geleceğimiz adına yarattıkları tehditlere yer veriyorum.

İkinci bölümde dünyamızın mevcut durumunun nedenlerini kapsamlı bir şekilde inceliyorum. Hemen tüm sorunlarımız ekonomiyle ilişkili olduğundan işe ekonomiyi tanımlamakla başlayıp hâkim ekonomik düzen kapitalizme yoğunlaşıyorum. Tüm insanlığa refah ve mutluluk getirme iddiasındaki bu sistemin aslında her alanda yarattığı tahribatla çözümün değil sorunların kaynağında yer aldığını göstermeye çalışıyorum.

Üçüncü bölümdeyse nedenleriyle tanımladığımız sorunlarımıza yönelik çözümleri ayrıntılarıyla sunuyorum. Tüketimi azaltmak başta olmak üzere insanlığı yeni bin yıla umutla taşıyacak ekonomik sistemin hangi özellikleri içermesi gerektiğini birçok açıdan tanımlıyorum. İlk bakışta ütopik gelebilecek bu ekonomik sistemi mümkün olduğunca gerçekçi temellerin üstünde, ayakları yere basan bir anlatımla şekillendirmeye çalışıyorum.

Önerdiğim çözümlerin olası dezavantajlarına yer verip dönüşümün nasıl gerçekleşebileceğine dair fikirlerime de dördüncü bölümde değiniyorum. Son olarak çözümün parçası olmak için bireysel olarak yapabileceklerimizi maddeler halinde sıralıyorum.

Bu kitabın yayına hazırlanmasında yoğun uğraş veren yayınevime ve editörüme, yayın öncesinde okuyup katkıda bulunan dostlarıma, hayata donanımlı bir şekilde başlamam için büyük emek veren anneme ve babama, bana her zaman destek olan, güvenen ve bu süreçte fikirleriyle de katkıda bulunan eşime, tükenmez sevgileri ve enerjileriyle hayatıma neşe katan kızlarıma her şey için teşekkür ediyorum. Umarım benim çok keyif alarak yazdığım bu kitabı siz de keyifle okursunuz.

İstanbul, Şubat 2020

1
Bu Böyle Gitmez

Karmaşa

Yaşadığımız dünyayı kısaca tarif etmemizi isteseler, hemen her kafadan farklı sesler çıkar. Kimisi olumlu yönlerine odaklanıp geleceğe dair umutlu bir bakış sunacak, kimisi kötü giden işleri düşünüp endişelerini dile getirecek... Benim bu soruya cevabımsa tek kelimeyle “karmaşa” olurdu sanırım. Bir tarafta her gün daha da hızlanarak artan müthiş bir bilgi birikimi, diğer tarafta temel eğitim alabilmekten bile yoksun geniş kitleler. Bir tarafta zenginlik, refah, lüks, bir tarafta açlık, sefalet... Bir yanda uzayan ömürler, yok olan hastalıklar ve ölümsüzlük arayışları, diğer yanda bitmeyen savaşlar, hayatı tanımaya dahi fırsat bulamadan ölen çocuklar... Önümüzde teknolojinin sunduğu imkânlar, yükselttiği hayat kalitesi, arkamızda körelttiği, uyuşturduğu zihinler, kararttığı hayatlar... Bir bakıyoruz çok mutlu, gülen paylaşımlar, bir bakıyoruz patlayan antidepresan satışları... Tertemiz plazalar, son model gökdelenler karşısında kirlenen hava, su, toprak ve yaşam...

İşte bu karmaşa içinde “Dünyamız iyiye mi gidiyor?”, “İnsanlığı daha güzel, müreffeh, mutlu günler mi bekliyor, yoksa zirveyi gördük de karanlığa doğru topluca yuvarlanmaya mı başladık?” gibi sorular önem kazanıyor. Tabii ki kısa cevaplarla kolayca cevaplanacak sorular değil bunlar. Konu derin ne de olsa... İşte bu kitapta bu tartışmalara girip önümüzü görmeye çalışacağız. Bizi ve çocuklarımızı nasıl bir geleceğin beklediğine yoğunlaşıp sorunlu alanların sebeplerini araştıracağız. Daha da önemlisi, gelecek nesillere daha iyi ve insanca yaşamlar sunmak adına yapabileceklerimizi sorgulayacağız.

İyi Şeyler

İnsanlık tarihini ve bugün geldiğimiz yeri ele aldığımızda hemen herkesin hemfikir olacağı nokta özellikle pozitif bilimler bakımından müthiş bir ilerleme kaydetmiş olduğumuzdur. İlk dönemlerde hayvanların evcilleştirilmesi, tarıma ve dolayısıyla yerleşik hayata geçiş, tekerleğin, yazının, rakamların bulunuşu gibi devrim niteliğindeki gelişmeler binlerce yıl gibi görece uzun bir zaman diliminde gerçekleşti. Zamanla tarımda artan verimliliğe paralel oluşan üretim fazlasıyla beraber bilimle uğraşma imkânı bulan insanlar da çoğaldı. Buna bir de iletişim olanaklarının gelişmesi eklendiğinde bilimin ilerleme hızı da katlanarak arttı. Bu gelişimin hızını tarihte hiç olmadığı kadar yükseltense şüphesiz sanayi devrimiydi. Günümüzde de bilgi birikimi ve bu birikimin insana sundukları daha önce görülmemiş bir hızla artmaya devam ediyor. Çok değil daha otuz yıl önce bilgisayarlar evlere girmeye başladı. Yirmi yıl önce internet yaygınlaştı. İlk iPhone tanıtımı bundan on üç yıl önce yapıldı. Yani neredeyse her on yılda bir yaşamlarımız ciddi ölçüde değişir hale geldi. Bu sürenin yakın gelecekte daha da kısalacağını öngörmek çok da zor değil. Bugün geldiğimiz noktada bilgi çağının, başlayalı belki de çeyrek asır olmasına rağmen, yerini deneyim çağı diye nitelendirilen yepyeni bir döneme bıraktığını düşünenlerin sayısı hızla artıyor. Sadece bilişim alanında değil, köleliğin kaldırılması, işkencenin ve kadına şiddetin azalması gibi insan haklarını temel alan konularda da çok ciddi ilerleme kaydedildi son yüzyıllarda. Monarşi, oligarşi gibi yönetimler altında yaşayan çoğunluğun önemli bir kısmı, mükemmel olmasa da az çok demokratik diyebileceğimiz ülkelerde yaşamaya başladı. İşte bu bölümde, insanoğlunun iyi yönde kaydettiği gelişmelerden bazılarına çok kısaca değinmeye çalışacağız.

Son dönemde insanı ilgilendiren en önemli gelişmeler tıp alanında yaşandı. Ülkeden ülkeye değişiklik göstermekle beraber son 100-150 yılda ortalama insan ömrü iki kattan fazla artarak 30’dan 70’e yükseldi.¹ Tabii bu artışta savaşta ölenlerin azalmasının önemli payı olsa da penisilinin icadı ve salgın hastalıklarla mücadele, gelişen hijyen, görüntüleme ve ameliyat teknikleri başta olmak üzere tıptaki gelişmelerin payı da yadsınamaz ölçüde büyük.

Sözgelimi, 14. yüzyılda yaşanan bir salgında Avrupa’nın üçte birini ölüme götüren veba bugün nadiren görülen ve ortadan kalkmak üzere olan bir hastalık. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) verilerine göre 300 ila 500 milyon ölümden sorumlu tutulan çiçek hastalığıysa geliştirilen aşı ve yaygın aşılama programları sayesinde günümüzde yeryüzünden silinmiş durumda. Yine DSÖ’nün 2017’de yayınladığı verilere göre 1990’lı yıllarda milyonlarca cana mal olan sıtma 2010’da 591 bin, 2016’daysa 445 bin can almış.² Yayılma kolaylığı açısından mücadelesi zor bir hastalık olmasına rağmen sadece altı yılda ölümlerde görülen %25’lik azalma başarılı bir çalışma ortaya konabildiğinin göstergesi. Henüz ortadan kaldırılamamış ya da çaresi bulunamamış birçok hastalığın da ileride tedavi edilebileceği çoğu biliminsanının beklentisi.

Tıp alanındaki en önemli gelişmelerin başında penisilinin bulunması gelir. Bir tür küf mantarından elde edilen bu ilaç, birçok bakteriyi öldürme ya da çoğalmasını durdurma etkisi gösterir. Birinci ve İkinci Dünya Savaşlarında zatürree kaynaklı ölüm oranlarını karşılaştırdığımızda penisilinin çarpıcı etkisini görmekte zorlanmayız. Birinci Dünya Savaşı’nda ölümlerin %18’i zatürree nedeniyle gerçekleşmişken bu oran İkinci Dünya Savaşı’nda %1’in altına düşmüştür. Günümüzde penisilin geliştirilen farklı tipleriyle de sağlığımızı korumamızda hâlâ önemli etki sahibi.

Sağlık alanında kaydedilen önemli gelişmelerden biri de çocuk ölüm oranlarında sağlanan düşüştür. Detaylı istatistiklerin tutulduğu gelişmiş ülkelerde 1900’lü yılların başından bugüne çocuk ölüm oranları 10’da 1’e düşmüştür.³ Dünya genelindeki oransa 1997’de 1000 doğum başına 58 iken 2017’de 29’a düşmüş olup yirmi yılda yarı yarıya azalmıştır. Gelişmiş ülkelerde uygulanan tekniklerin diğer ülkelerde de uygulanma imkânı bulunmasıyla bu oranların çok daha aşağılara inmesi yakın gelecekte muhtemel görünüyor.

Henüz yaygın kullanılmasa da nano-robotlarla kansız olarak yapılan ameliyatlar, kalp ve yüz nakli gibi yakın zamana kadar imkânsız görünen uygulamalar bile bugün hayata geçirilmiş durumda. Artan başarı oranlarıyla yaygınlaşmaları sürpriz olmayacak.

Bugün içinde yaşadığımız bilgi çağının temellerini oluşturan buluşların başında yer alan transistör, bundan sadece yetmiş üç yıl önce Bell Laboratuvarları’nda icat edildi. Bugünse, tek bir kırmık üzerinde 30 milyar (3x10¹⁰) transistörün yer aldığı tümdevreler kullanıma sunulmuş durumda. 100 GHz frekansında çalışma kapasitesine sahip (yani saniyede 100 milyar defa durum değiştirebilen) grafen temelli transistörlerle günümüzde üretilenlere kıyasla bin kata kadar daha hızlı bilgisayarların yapılabileceği de yakın geleceğe dair öngörüler arasında.

Sıradan bilgisayarların yanında, zor problemleri çözmek ya da yüksek işlem gücü gerektiren işleri yapabilmek için geliştirilen süper bilgisayarlar da sınırları zorluyor, insanın aklının almakta zorlanacağı kapasitelere erişiyor. 2018 Kasım itibariyle bu alandaki rekor Amerika Birleşik Devletleri Enerji Bakanlığı’na bağlı Oak Ridge Ulusal Laboratuvarı’nın ev sahipliği yaptığı Summit adlı süper bilgisayarda. Summit 4 milyonu aşkın işlemcisiyle saniyede 143,5 petaflop işlem yapma kapasitesine sahip. Bu rakam Summit’in sadece bir saniyede 143,5 katrilyon (1.435x10¹⁷) gibi algılaması zor bir miktarda işlem yapabildiği anlamına geliyor.⁴ Süper bilgisayarlar yüksek kapasiteleriyle çözülemeyen matematik problemlerinin çözülmesi, kuantum mekaniği, moleküler modelleme, hava tahminleme, petrol arama faaliyetleri gibi birçok alanda başarılı çalışmalara aracılık ediyor.

İletişim imkânlarının gelişimini de hem ilerlemenin bir göstergesi hem de bu süreci hızlandıran en önemli etken olarak görebiliriz. İki yüz yıl öncesine kadar insanların elinde ilkel diyebileceğimiz metotların ötesinde bir haberleşme yolu bulunmuyordu. Çok önemli haberlerin bile ülke çapında yayılması günler, hatta haftalarca sürebiliyordu. Bu durumu önemli ölçüde ileri götüren telgrafın icadı oldu. Elektriğin sunduğu önemli imkânlardan biri olan telgraf sayesinde uzun mesafeli iletişim ışık hızını yakalama kapasitesine erişti. Telgrafı, evlerimizin içine kadar girip yaygın iletişim imkânı sunan telefon izledi. Günümüzde beş milyar insan cep telefonu abonesi ve her an birbirleriyle iletişim halinde.

Bilginin yayılma hızını adeta patlatıp bilgi çağını getirense hiç şüphesiz internet oldu. Kitleler tarafından kullanılmaya başladığı 1990’lı yıllardan 2005 yılına kadar 1 milyar insan internet kullanıcısı haline geldi. 2017 istatistiklerine göre bu sayı 4 milyara yaklaşmış durumda ve hız kesmeden artmaya devam ediyor. Yakın dönemde hemen herkesin internet kullanıcısı olacağını öngörmek zor değil. Dünya üzerinde insanlardan çok daha fazla sayıda internet bağlantısı olan bir grup daha var. Nesneler! 2017 verilerine göre 20 milyarı aşkın cihaz internet üzerinden birbirine bağlı. Nesnelerin İnterneti (Internet of Things, IoT) diye isimlendirilen bu olgu hızını artırarak yayılmaya devam ediyor. Yapılan projeksiyonlara göre 2025 yılında 75 milyar cihazın internet bağlantısına sahip olacağı tahmin ediliyor.⁵

Sadece bilim ve teknoloji alanında değil, toplumsal alanda da insanlığın gösterdiği ilerleme takdire değer. OECD ve UNESCO raporlarına göre 1800’lü yıllarda %12 civarında olan okuma yazma oranı günümüzde %85’in üzerinde. Gelişmiş ülkelerdeyse bu oran %100’e yaklaşmış durumda.⁶ Yine benzer şekilde temel eğitime sahip insanların oranı son yüzyılda 2,5 kattan fazla artışla %82’yi aşmış durumda. Benzer gelişmeleri üniversite mezunlarının, araştırma görevlilerinin, yazılan makalelerin, alınan patentlerin sayıları gibi birçok veriden de takip etmemiz mümkün.

Çok değil bundan iki yüzyıl öncesine kadar dünya nüfusunun hemen hepsi otokrat rejimler tarafından yönetiliyordu ya da rejimlerin kolonileriydiler. Bugün anladığımız anlamda bir özgürlükten bahsedilmesi mümkün değildi. İlk olarak Yunan şehir devletlerinde ortaya çıkan doğrudan demokrasi uygulamaları Ortaçağ karanlığında kendine yer bulamamıştı. Modern çağda ilk demokratik ülkenin hangisi olduğu tartışmalı da olsa (çünkü bu seçilecek kritelere göre değişecektir) 1800’lü yıllarda ortaya çıktığı konusunda fikir birliği var. 1900 yılına gelindiğinde her sekiz kişiden birinin demokratik rejimlerde, büyük çoğunluğunsa halen otokrasi altında yaşadığını söyleyebiliriz. Günümüzdeyse tüm nüfusun yarısından çoğu demokratik rejimlerde yaşıyor ve her on ülkeden altısı demokrasiyle yönetiliyor. Bu alanda alınacak yol halen fazla olsa da geçmişe kıyasla son yüzyılda ciddi bir ilerleme kaydedildiği açık.

İnsan hakları da, henüz yeterli seviyeye gelememiş olsak da, geçmişe kıyasla iyi bir noktaya ulaştığımız alanlardan biri. Özellikle coğrafi keşifler sonrasında hızla artan kölelik bugün ortadan kalkmış durumda. İnsan haklarının hâlâ tartışmalı alanlarından biri de idam cezası. Tarihte resmi olarak ilk kez MÖ 18. yüzyılda Hammurabi Kanunları’nda yirmi beş farklı suçun cezası olarak yer alan idam, uzun süre boyunca hemen her devletin uyguladığı bir ceza oldu. Bugün Avrupa Birliği üyesi ülkeler başta olmak üzere birçok ülkede yasaklanmış durumda. Buna karşın, yoğun olarak eleştirilip tartışılmasına rağmen başta ABD olmak üzere birçok ülkede yasalardaki yerini koruyor. Ancak yasalarda yer almasına rağmen uygulama sayısı oldukça az.

Yeni doğan çocukların öldürülmesi, işkence, kadına şiddet, insan ticareti, çocuk işçiliği gibi konular da, istatistiksel anlamda kesin bilgiler elde etmenin zorluğuna karşın, günümüzde devletlerce yaygın olarak mücadele edilen ve toplumsal olarak karşı konulan insan hakları ihlalleri arasında. Bu konularda kesin sonuca ulaşmak daha zaman alacak gibi görünse de geçmişe kıyasla daha iyi bir noktada olduğumuz değerlendirilebilir.

Bunların yanında, özellikle sanayi devrimi sonrası artan bir hızla daha fazla refah, daha çeşitli beslenme ve toplumun çoğunluğu için daha az bedenen çalışma gereksinimi sağlamayı başardık. Bugün hem NASA gibi devlet kuruluşlarının hem de özel sektörün girişimleriyle uzayı kolonileştirme yolunda ilerliyoruz. Güneş sisteminin dışına insan yapımı uydular gönderdik ve milyarlarca kilometre mesafedeki gezegenleri keşfedip karakterize edebilme kapasitesine ulaştık.

Hemen her alanda artan bilgi birikiminin yanında bilgiye erişim imkânları da hiç bir zaman diliminde olmadığı kadar çeşitlendi. Coursera ve Udemy gibi platformlar sayesinde sadece internet bağlantısıyla istenilen alanlarda önde gelen üniversitelerin hazırladığı derslere erişim mümkün hale geldi. Bu ve benzeri gelişmelerle “coğrafya kaderdir” inancını yok etme yolunda ilerliyoruz.

İnsanoğlunun tarih boyunca gösterdiği ilerleme yukarıda bahsettiklerimizle sınırlı değil şüphesiz. Ancak bunların detaylı anlatımını bu kitabın konu bütünlüğü bakımından dışarıda tutmayı tercih ediyoruz. Ayrıca olumlu gelişmelerin başta tüm dünyadaki politikacılar olmak üzere birçok kesim tarafından bolca dillendiriliyor olması da kısa bir anlatımla yetinmemizin bir başka nedeni.

Kısaca değindiğimiz alanlarda insanlığın gösterdiği ilerleme çok belirgin olsa da, yine bu alanlarda ülkeler, ırklar, cinsiyetler gibi farklı gruplar arası devam eden rahatsız edici boyuttaki eşitsizliğe ileriki bölümlerde değineceğimizi not düşerek bu bölümü sonlandıralım.

Tükenen Kaynaklar ve Kirlenen Dünya

Dünyaki hâkimiyetini günden güne güçlendirip yukarıda bahsettiğimiz gelişmelere imza atan türümüzün tek yaptığı bunlardan ibaret olmadı tabii ki. Gerek dünyaya yayılma sürecinde gerekse da sanayi devrimini takip eden dönemde dünyayı önemli ölçüde değiştirdik. Maalesef dünyaya etkilerimizin büyük çoğunluğu hem geri döndürülmesi zor ya da imkânsız hem de geleceğimizi tehdit eder nitelikte oldu. Bu bölümde ormanlar ve su kaynakları üzerine etkilerimiz ile dünyanın hemen her tarafında yarattığımız kirliliği kısaca gözden geçireceğiz.

İnsanlık tarihinin son birkaç yüzyıllık bölümünde önemli ölçüde kayıp yaşadığımız alanlardan biri ormanlarımız. Günümüzde dünya karalarının %30’u ormanlarla kaplı. Ancak Dünya Doğayı Koruma Vakfı’nın verilerine göre her yıl 65 bin km² ormanı kaybediyoruz.⁷ Bu alan İngiltere’nin kapladığı alanın yaklaşık yarısına eşit. Başka bir ifadeyle her dakika yirmiden fazla futbol sahası büyüklüğünde ormanı yok ediyoruz. Bu hızla devam edersek yüz yıl içinde yağmur ormanlarımızın tamamı tükenmiş olacak.

Her ne kadar ormansızlaşma son elli yılda hızlanmış olsa da tarih boyunca insanın ulaştığı her yerde karşımıza çıkıyor aslında. Örneğin, Michigan Üniversitesi’nin verilerine göre ABD’yi kaplayan ormanların %90’ı 1600’lü yıllardan başlayarak ortadan kaldırıldı.⁸

Ormansızlaşmanın en önemli nedeni tarım faaliyetleri. Çiftçilerin daha çok ekim alanı ya da otlak elde etmek için ormanları kesmesi ya da yakması en büyük tehdit. Ahşap ya da kâğıt üretimi için kesilen ağaçlar da ormansızlaşmanın bir başka önemli nedeni. Ayrıca yol yapımı, şehirlerin gelişimi, kasıtlı ya da yıldırım düşmesi gibi nedenlerle çıkan yangınlar da diğer faktörlerden bazıları.

Ormansızlaşmanın yol açtığı sorunlar maalesef hem günümüz hem de geleceğimiz adına göz ardı edilemez tehditler oluşturuyor. İlk olarak küresel ısınmanın baş etkenlerinden kabul edilen sera gazlarının emiliminde görev alan ormanlarımızın yok edilmesi, bu gazların atmosferdeki oranını %15’e kadar artırarak küresel ısınmanın daha da hızlanmasına sebep oluyor. Ayrıca ormanların tuttuğu nem ve yarattıkları gölge, zemine ulaşan güneş ışığını sınırladığından, yok olmaları çölleşmeyi tetikliyor. Yine benzer nedenlerle ormansızlaşma hem gün içi hem de mevsimsel sıcaklık değerlerinin uç noktalarda seyretmesine sebep olup bitki ve hayvan varlığına zarar veriyor. Su döngüsünün kırılması da temiz su kaynaklarımızın kaybolmasıyla sonuçlanıyor. Toprağın erozyona açık hale gelmesiyle havaya karışan tozlar su kaynaklarına ve hava kalitesine zarar verip çevrede yaşayan halkın sağlığını tehdit ediyor.

Ormansızlaşmanın en dramatik etkilerinden biri de milyonlarca türün yaşadığı habitatın yok olması. National Geographic’e göre dünya üzerinde yaşayan hayvan ve bitki türlerinin %70’i ormanlarda yaşıyor ve yaşam alanlarının ortadan kalkması bu türlerin önemli bir bölümünü soylarının tükenme tehlikesiyle karşı karşıya bırakıyor.

Temiz su kaynaklarımızın durumu da önemli problemlerimizden biri. Birleşmiş Milletler’in yaptığı araştırmalara göre temiz su kaynakları küresel ısınma kaynaklı yağış azlığı, aşırı buharlaşma, hızlı tüketim ve kirlilik gibi nedenlerle hızla tükeniyor. Gerek bu saydıklarımız gerekse artan su talebi dolayısıyla 2025 yılında 2 milyar, 2050 yılındaysa dünya nüfusunun çok büyük bir bölümünü oluşturacak 7 milyar insanın susuzluk tehdidi altında olabileceği tahmin ediliyor.⁹ Maalesef bugün bile 1 milyarı aşkın insan sağlıklı içme suyu erişiminden yoksun ve kirli sulara bağlı hastalıklar neticesinde her gün 3.800 çocuk hayatını kaybediyor. Bu problemin tehdit ettiği tek tür biz de değiliz tabii ki. Suda yaşayan milyonlarca canlı da kimyasallar ve atıklarla kirlettiğimiz su kaynaklarından kötü etkilenip değişime uğruyor, sayıları azalıyor ya da yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalıyor. Bu durum da insanoğlunun besin kaynaklarına zarar vererek zincirleme bir reaksiyona yol açıyor.

Temiz su kaynaklarına erişimin ne kadar önemli olduğuna dair çarpıcı bir bulgu, UNICEF’in 22 Mart Dünya Su Günü vesilesiyle 2019 yılında yayınladığı raporda yer alıyor. Bu rapora göre silahlı çatışmaların yaşandığı 16 ülkede kirli su on beş yaşın altındaki çocuklar arasında savaştan üç kat daha fazla ölüme sebep oluyor. 2014-2016 yılları arasında toplanan verilere göre bu ülkelerde kirli suya dayalı ishal ve benzeri hastalıklar sonucu hayatını kaybeden çocukların sayısı 86 binken, çatışmalarda hayatını kaybedenlerin sayısı 31 bin. Konuyla ilgili konuşan UNICEF yetkilisi Ömer el Hattab durumu şu sözlerle ifade ediyor: “İnsanlar bomba ve kurşunlardan kaçıp bir yerlere sığınabilir. Ancak temiz su olmazsa bulduğu her suyu içerler. Temiz suya erişim ölüm kalım meselesidir. Çatışma ortamlarında su kaynaklarına zarar verilmesi de ölümleri artıran bir unsur.”¹⁰ Raporda yer alan rakamlar bir yandan en temel haklardan temiz suya erişim konusunda bile ne kadar sıkıntı yaşandığını gösterirken, bir yandan da temiz su ya da savaş kaynaklı olsun çocuklara bile yaşam hakkı veremediğimizin bir kanıtı olarak karşımızda duruyor.

Dünya yüzeyinin %70’i sularla kaplı olduğu halde temiz su kaynaklarına erişimin büyük kitleler için hâlâ çok zor olması, tüm su kaynaklarının %97,5’inin tuzlu, sadece %1’lik bölümününse insan kullanımına elverişli tatlı su olmasından kaynaklanıyor. Bu suyun da %70’i tarımda, %19’u sanayide, %11’i evlerde kullanılıyor. Son elli yılda üç katına çıkan su tüketiminin 2035’e kadar insan nüfusunda yaşanan artış ve artan tüketim talebi nedeniyle tarımda %69 artması bekleniyor. Benzer nedenlerle enerji üretiminde soğutma suyu olarak kullanılan miktarın da %20 artacağı öngörüler arasında.

Bu durum elbette sürdürülebilir değil. Daha şimdiden ABD’de 40 eyalette önümüzdeki on yıl içinde su kısıtlamalarına ihtiyaç duyulabileceği ilgili makamlar tarafından açıklanmış durumda. NASA’nın araştırmalarına göre dünyanın her bölgesinde su seviyesi düşüyor ve tatlı su tüketimi bu kaynakların yeniden oluşması sürecinden daha hızlı işliyor. Dünyanın en büyük 37 yeraltı su havzasından 21’i küçülüyor. Dünyanın en sulak yerlerinden biri olan Ganj Havzası’nın yeraltı su seviyesi nüfus artışı ve sulama nedeniyle her yıl ortalama 6,31 cm düşüş gösteriyor. Kaliforniya’da 2011-2016 yıllarında yaşanan son 1200 yılın en kurak dönemi nedeniyle 1900 kuyu kurumuş durumda. Bu gibi örnekler çoğaltılabilir.

Peki deniz suyunun tuzdan arındırılarak kullanımı bu konuda karşılaştığımız problemlerin çözümünde rol oynayamaz mı? Öncelikle bu çok enerji gerektiren, yani pahalı bir çözüm. Her ne kadar Kuveyt ve Dubai gibi petrol zengini ülkeler bu yöntemi kullanıyor olsa da geniş kitlelerin suya erişiminin bu şekilde sağlanması mümkün görünmüyor. Ayrıca enerji kullanımının yarattığı karbon iziyle, soğutma suyu olarak kullanılan deniz suyunun bu ekosisteme vereceği zarar da ekonomik zorluğunun yanında bu çözümün yaygın kullanımını riskli hale getiriyor.

Suyumuzun azalmasının yanında sürekli kirlenmesi de bir başka problem. Evsel ve endüstriyel atıklar, tarım kimyasalları, radyoaktif atıklar, petrol sızıntıları ve suların ısıtılmasından kaynaklanan ısı kirliliği bu konudaki baş sorumlulardan. Özellikle İkinci Dünya Savaşı sonrası hızla artan tarımsal verimlilik sularımızın kimyasal gübrelerce kirletilmesi pahasına elde edildi. Günümüzde üretim alanlarına uygulanan 115 milyon ton azot temelli gübrenin yaklaşık 3’te 1’inin okyanuslara karıştığı değerlendiriliyor.¹¹ Yine yıllık 4,6 milyon ton kimyasal pestisitin çevreye yayıldığı ve özellikle gelişmekte olan ülkelerde birçok ölüme neden olduğu biliniyor.

Su kirliliğinin dramatik sonuçlarını incelerken alg patlamalarından bahsetmek yerinde olacak. Özellikle göl ya da iç deniz gibi sularda kirlilik nedeniyle tetiklenen alg patlamaları sudaki oksijeni tüketerek oksijene bağımlı hemen her türün yok olmasına ve göl ya da denizde ölü bölgeler oluşmasına sebep olabiliyor. Bunun yanında ağır metaller besin zincirinde birikerek hem insan hem de diğer canlıların üreme fonksiyonları başta olmak üzere sağlıklarını tehdit ediyor.

Su kaynaklarımızla ilgili son olarak medyada hemen hiç yer almayan bir konuya değinmek gerek: deniz asitlenmesi. pH değeri bir ortamın ne kadar asidik ya da bazik olduğunu ifade etmekte kullanılan logaritmik bir gösterge olup değeri 0 ila 14 arasında değişir. Denizlerimizin pH değerinin sanayi devrimi öncesinde 1800’lü yıllarda 8,2 olduğu biliniyor. Sanayi devrimi sonrasındaysa atmosferde yoğunluğu artan karbondioksit (CO₂) gazının denizler tarafından emiliminin artmasıyla bu değer 8,1’e düştü. Bu düşüş sırasında 150 milyar ton CO₂ gazının havadan okyanuslara karıştığı hesaplanıyor. Günümüzdeyse her yıl 2,5 milyar ton CO₂ gazının emildiği tahmin ediliyor. Bu konuda Almanya önderliğinde yürütülen BIOACID (Okyanus Asitlenmesinin Biyolojik Etkileri) ve Avrupa Birliği 7. Çerçeve Programı tarafından fonlanan EPOCA (Okyanus Asitlenmesi Avrupa Projesi) projeleri konunun hassasiyetini ortaya koyuyor.¹² Yapılan projeksiyonlara göre denizlerimizin pH’ının 2050’lerde 8’e, 2100’de ise 7,8’e düşeceği tahmin ediliyor. Bu değerler kâğıt üzerinde birbirine yakın görünse de, logaritmik skalada verildiklerinden asitlenme oranı bakımından ciddi farklılıkları ifade ediyorlar. Örneğin 8,2’den 8,1’e düşüş denizin asitlik oranında %30 artış anlamına geliyor.

Denizlerde yaşayan türlerin asidik ortama ne denli uyum sağlayabileceğini inceleyen çalışmalar mümkün olduğunca gerçek ortamlarda yürütülüyor. İtalya’nın Napoli Körfezi’ndeki Ischia adasına bağlı olan ve üstünde Ortaçağdan kalma Aragonese Kalesi bulunan volkanik adacığın etrafı sualtındaki bir volkandan çıkan CO2 gazları nedeniyle asidik bir su havzası adeta. Burada yapılan çalışmalar çevrede yaşayan türlerin sadece 3’te 2’sinin pH 7,8’e düştüğünde hayatta kalabildiğini gösteriyor.¹³ Geri kalan türlerse bu kimyasal değişime ayak uyduramayarak kitlesel olarak ortadan kalkıyor. Denizlerdeki CO₂ gazını bünyelerinde, kabuklarında ya da oluşturdukları resiflerde depolayarak asitlenme etkilerini yavaşlatan midye, istiridye, denizkestanesi, denizyıldızı, mercan gibi türlerin 3’te 2’si bu ortama uyum sağlayamıyor. Bu da asitlenmenin pozitif geri beslemeyle önümüzdeki dönemde hızlanabileceğinin bir göstergesi. Biliminsanları yüzyılın sonunda ulaşılması beklenen pH 7,8 asitlik oranının ekolojik yıkım ve besin zincirinin kırılması anlamına geleceğini ifade ediyorlar.

Aslında havadaki CO₂ gazının arttığı ve dolayısıyla denizlerimizin asitliğinin dalgalandığı dönemlerin geçmişte de yaşandığı jeolojik araştırmalardan anlaşılıyor. Ancak bu dönemlerdeki değişimlerin milyonlarca yıl içinde çok yavaş dinamiklerce gerçekleştiği ve buna rağmen kitlesel yokoluşların görüldüğü biliniyor. Bugünkü gibi neredeyse tek bir yüzyıl içinde denizlerimizi ölümcül duruma getiren etkilerinse çok daha yıkıcı sonuçları olması kuvvetle muhtemel.

Su kaynaklarımızı korumak ve geliştirmek için günübirlik önlemlerle ya da sorunları görmezden gelerek ilerleyebileceğimiz noktayı çoktan geçmiş durumdayız. Medyada geleceğin en önemli savaş nedenlerinden biri olarak sık sık su kaynaklarının gösterilmesi de bu durumun bir yansıması aslında. Tüm canlılar adına daha güzel bir geleceğe sahip olmak istiyorsak hem suyun verimli kullanımı hem de kirliliğinin önlenmesi için radikal tedbirler almamızın zamanı geldi de geçiyor bile.

Sanayi devriminin getirdiği üretim artışıyla beraber hızla tükettiğimiz kaynaklardan biri de fosil yakıtlar. Yapılan hesaplamalara göre tüketim bugünkü hızıyla sürdüğü takdirde 50-60 yıl içinde petrol ve doğalgaz, 100-150 yıl içindeyse kömür rezervlerimizin tükeneceği tahmin ediliyor. Kabaca 500 milyon yıl içinde oluşmuş tüm bu karbon rezervlerini 200-250 yılda tüketmeyi başarmış olacağız. Bir başka deyişle, inanması zor ama oluşum hızlarının milyon katı bir hızla tüketiyoruz. Üstelik talep de günden güne artmaya devam ediyor. Örneğin 2010’da günlük 86,4 milyon varil olan petrol talebinin 2018 itibariyle 100 milyon varile yaklaşmış olduğu raporlanıyor.¹⁴

İnsanlığı tehdit eden asıl problemse, fosil yakıtların hızla tüketilip bu enerji kaynağından mahrum kalacak olmamızdan ziyade çevre üzerinde yarattıkları tahribat. Karbon temelli bu yakıtlar kullanım sırasında oksijenle tepkimeye girip depolanmış potansiyel enerjinin ısı enerjisi halinde ortaya çıkmasını sağlarlar. Bu tepkimenin diğer çıktılarıysa karbondioksit ve metan gazlarıdır. Sera gazları olarak da adlandırılan bu gazların atmosferdeki oranlarının yükselmesi ısıyı hapsetme özellikleri nedeniyle iklim değişikliğine sebep olur. Tüm dünyada yoğun olarak işletilen kömürle çalışan termik santraller, ürettikleri enerji başına en çok sera gazı salınımına neden olan işletmelerdir.

Dünyada fosil yakıtların kullanımından kaynaklanan yıllık 40 milyar tonun üzerinde karbondioksit salınımı olduğu hesaplanmaktadır. Bu miktar her saniye 1250 tonun üzerinde CO₂ gazının havaya karıştığı anlamına gelmektedir. Peki, her saniye havaya bırakılan bu gazların geçmişten günümüze atmosferimize etkisi ne oldu? Bu konuda yapılan çalışmalar karşımıza Şekil 1’de gösterilen grafiği çıkarıyor. 1850’li yıllara kadar atmosferdeki oranı 280 ppm civarında sabit seyreden CO₂ gazı, sonrasında hızla artmaya başlayarak günümüzde 400 ppm’in üzerine çıkıyor. Grafiğin son bölümüne Şekil 2’de biraz daha yakından baktığımızda, son elli yılda da atmosferdeki CO₂ oranının hızlanarak artmaya devam ettiğini rahatlıkla söyleyebiliriz. Geçmişten günümüze bu artıştaki en büyük pay gelişmiş ülkelerin olsa da Çin ve Hindistan önderliğindeki gelişmekte olan ülkelerin katkısı da son yıllarda ciddi bir düzeye ulaşmış durumda. Küresel ısınmayı ilerleyen bölümlerde ayrıca ele alacağımızdan bu bölümde fosil yakıtların yarattığı sera etkisinin küresel ısınmanın en temel nedeni olduğunu belirtmekle yetiniyoruz.

Şekil 1: Atmosferdeki CO₂ yoğunluğu – Uzun dönem

Kaynak: “Atmospheric CO₂ Concentration”, https://ourworldindata.org/grapher/co2-concentration-long-term?time=-2019..2018

Şekil 2: Atmosferdeki CO₂ yoğunluğu – Yakın dönem

Kaynak: “Global CO₂ atmospheric concentration”, https://ourworldindata.org/grapher/global-co-concentration-ppm?time=1970..2018

Fosil yakıtların yoğun olarak tüketilmesi, sera gazlarının yanında sülfür, demir, cıva, arsenik gibi tehlikeli metallerle zararlı partiküllerin havaya karışıp özellikle kalp ve akciğer sağlığımızın tehdit edilmesine sebep olur. Günümüzde hava kirliliğinin en önemli sebebi fosil yakıt tüketimi olup asit yağmurlarının da ana kaynağıdır.

Dünyamızı en az fosil yakıtlar kadar tehdit eden bir başka kirlilik kaynağı da plastik maddeler. İnsan hayatını kolaylaştırması bakımından çok faydalı işlevlere sahip olan bu maddelerin çevre için bir o kadar zararlı olduğunu hepimiz işitmişizdir. İlerleyen sayfalarda bu zararın boyutlarını ve geleceğimize etkilerine kısaca değineceğiz.

Petrolün işlenme sürecinde yan ürün olarak ortaya çıkan plastikler hizmete sunuldukları 1950’li yıllardan 1970’lere kadar sınırlı bir kullanım olanağı buldu. Bu nedenle atıklarının oluşturduğu sorunlar da yönetilebilir boyuttaydı. Takip eden yirmi yıl içindeyse kullanım miktarları ve dolayısıyla atıkları üç kattan fazla artarak yaşanacak sıkıntıların ilk işaretlerini vermeye başladı. Şekil 3’te gösterildiği üzere küresel kriz yılları dışında plastik üretimi hızla artmaya devam ediyor. Üretim miktarına kümülatif baktığımızdaysa Şekil 4’te gösterilen ürkütücü grafikle karşılaşıyoruz. Günümüzde yıllık plastik atık miktarı 350 milyon ton civarına ulaşmış durumda. Bu miktar tüm insan nüfusunun ağırlığına eşdeğer. Başka bir deyişle hepimiz her yıl kendi ağırlığımız kadar plastik atık üretip sadece %10’luk bir bölümünü geridönüşüme gönderiyor ve kalan %90’ını doğaya atıyoruz. Bir an için bu atıkları doğaya bırakma hakkımızın olmadığını ve evlerimizde saklayacağımızı düşünelim. Bu senaryoda her yıl kendi hacmimizden çok daha büyük bir hacmi plastik atıklara ayırmak ve çok geçmeden kendi evimizi terk etmek zorunda kalırdık. Farkında olmasak da bu denli yaygın bir plastik tüketimimiz var.

Plastiğin hızlı tüketim dışında çok önemli kullanım alanları olsa da, çevresel etkileri dolayısıyla tek kullanımlık plastikleri inceleyeceğiz. Yıkıcı çevresel etkilerine karşın bizi kendilerine bağımlı yapan plastik çeşitleri altı farklı grupta sınıflandırılır.

Polietilen tereftalat (PET - Polyethylene terephthalate)

Su şişeleri, ilaç kartelaları, bisküvi kutuları

Yüksek yoğunluklu polietilen (PEHD ya da HDPE - High-density polyethylene)

Şampuan kutuları, süt şişeleri, buzdolabı poşetleri, dondurma kapları

Polivinil klorür (PVC - Polyvinyl chloride)

Pencere çerçeveleri, kimyasal madde şişeleri, döşeme, sıhhi tesisat boruları

Düşük yoğunluklu polietilen (PELD ya da LDPE - Low-density polyethylene)

Poşetler, kaplar, yiyecek sarma filmleri

Polipropilen (PP - Polypropylene)

Patates cipsi poşetleri, mikrodalga tabakları, şişe kapakları

Polisitren (PS - Polystyrene)

Tek kullanımlık çatal, kaşık, bıçak ve tabaklar

Dünyada her dakika yaklaşık 1 milyon adet plastik şişeli içecek satılıyor. Yıllık 5 trilyon adet tek kullanımlık poşet tüketiliyor. Tüm plastik üretiminin yarısı bu tarz tek kullanımlık ürünlerden oluşuyor. Yapılan araştırmalar bugüne kadar üretilen yaklaşık 8,3 milyar ton plastiğin %70 ila %80’inin ömrünü karalar ya da denizlerde gelişigüzel tamamladığını gösteriyor. Bu durum bazı biliminsanlarınca yeni bir jeolojik çağa geçiş olarak yorumlanıyor ve Anthropocena diye adlandırılıyor. Bu düşünceye göre bundan yüz binlerce ya da milyonlarca yıl sonra jeolojik araştırmalar yapacak biliminsanları yerküremizde kayaçlar gibi doğal katmanların dışında yoğun plastik katmanlarla da karşılaşacak. Bu açıdan bakıldığında plastik kullanımımızın fazlalığı yanında atıklarıyla ilgili bir eylem planımızın olmaması da ayrı bir problem olarak karşımıza çıkıyor.

Bugün plastik türevlerinin kullanıldıkları yerlerden uzaklaştırılması işini nehirler yapıyor. Özellikle debisi yüksek nehirler kıtaların derinliklerinden aldıkları atıkları okyanuslara taşıyarak deniz kirliliğinin de ana sebeplerinden birini oluşturuyor. Denize ulaşan yıllık 8 milyon ton civarı plastik atığın büyük bölümünün nehirlerle taşındığı görülüyor. En çok atık taşıyan ilk on nehrin de bu yolla denize ulaşan atıkların %90’ını taşıdığı hesaplanıyor. Sadece Chang Jiang Nehri 6.370 kilometre boyunca Çin Halk Cumhuriyeti’nden topladığı yıllık 1,5 milyon ton plastik atığı Sarı Deniz’e ulaştırıyor.¹⁵ Şu andaki eğilim devam ederse 2050 yılında denizlerimizde balıktan çok plastik atık olacağı öngörülüyor. Bugün bile basında sık sık yer alan haberlerden okyanus yüzeylerinde devasa plastik adalarına rastlandığı bilgisini alıyoruz. Bu plastik adalarının suyun alt katmanlarına ulaşan güneş ışığı ve oksijen miktarlarını ne düzeyde etkilediği ya da etkileyeceğiyse belirsizliğini koruyor.

Şekil 3: Küresel yıllık plastik üretimi

Kaynak: “Plastic Pollution”, https://ourworldindata.org/plastic-pollution

Şekil 4: Küresel kümülatif plastik üretimi

Kaynak: “Plastic Pollution”, https://ourworldindata.org/plastic-pollution

Denizlere ulaşan plastik atık konusundaki sorumluları araştırdığımızda karşımıza beş ülke çıkıyor: Çin Halk Cumhuriyeti, Endonezya, Filipinler, Tayland ve Vietnam. Hızla büyüyen ekonomilerinin bir sonucu olarak denizlerdeki plastik atıkların yarısının bu ülkelerden geldiği tahmin ediliyor. Gelişmiş ülkelerinse yüksek miktarda plastik kullanımlarına karşın atıklarını kontrolsüzce denizlere bırakmaktan daha iyisini yapabildikleri görülüyor.¹⁶ Bu çerçevedeki uygulamalarından biri de topladıkları atıkları gelişmekte olan ülkelere ihraç etmek. Örneğin İngiltere’nin 2018 yılında sadece Malezya’ya 100 bin ton atık ihraç ettiği açıklandı. Bu gibi yaklaşımlar denizlerimizi çöplüklere dönüştürdüğümüz, dünyamızı öyle ya da böyle zehirlediğimiz gerçeğini değiştirmiyor.

Plastiklerin denizlerimizde uzun sürede de olsa kendiliğinden kaybolduğu bilgisiyse bizi yanıltmasın. Plastikler onları kullanışlı yapan fiziksel özellikleri nedeniyle neredeyse hiçbir zaman yok olmuyorlar. Çok küçük boyutlara kadar parçalanıp gözle görünmeyen bir hal de alsalar varlıklarını sürdürüp suyla ya da yiyeceklerle canlıların vücutlarına girmeyi başarıyorlar. Bu yolla, doğaya bırakılmalarından bir süre sonra yemeklerimizde önümüze gelip sağlığımızı ciddi şekilde tehdit ediyorlar. Yapılan araştırmalar plastik sindiriminin hücre içinde oksitlenmiş metal moleküllerin üretimini artırdığını, enzim aktivitelerini sınırladığını ve hücrenin oksijensiz kalıp ölmesini tetikleyebildiğini gösteriyor. Bu biyokimyasal etkilerinin yanında özellikle deniz canlıları tarafından büyük parçalar halinde yutulması sonucunda sindirim sistemini tıkayıp canlıyı öldürdüğü çok sayıda durum raporlanmış. Düşüncesizce kullanıp attığımız plastikler kendi sağlığımıza zarar vermekle kalmıyor, başta denizlerde yaşayanlar olmak üzere pek çok canlının hayatına maloluyor. Ayrıca biliminsanları plastik kullanımının henüz çok yeni olması dolayısıyla önümüzdeki onyıl ve yüzyıllarda ortaya çıkması muhtemel bambaşka zararlardan da endişe ediyor.

Son dönemde plastik kullanımına karşı oluşmaya başlayan kamuoyu tepkisi ile hükümetlerin geridönüşümü özendirici, hatta kullanımı yer yer yasaklayan çalışmalarını olumlu addedebiliriz. Ancak bu yaklaşımlar henüz plastik tüketimini azaltmaktan oldukça uzak ve sorunumuz büyümeye devam ediyor. Geridönüşümün giderek yaygınlaşmasıyla bu problemin çözülebileceği de maalesef sağlam temellere dayanan bir argüman değil. Bir defa tüm plastik atıklar geridönüştürülemiyor. Bunun yanında bu süreç yüksek miktarda enerji ve kimyasal kullanımı gerektirdiğinden yan etkileri göz ardı edemeyeceğimiz kadar kritik. Sonuç olarak geridönüşüm plastik atıkların yönetilebilmesi için şart ama sorunları ortadan kaldıran değil hafifleten bir işlem.¹⁷

Plastiklere dair verdiğimiz bilgileri birkaç vurucu gerçekle sonlandıralım:

◊       Her yıl 500 milyar plastik şişe çöpe atılıyor.

◊       Bir şişenin çözünüp toprağa karışması 450 yıl sürüyor.

◊       Her yıl kişi başı ortalama 300 plastik poşet kullanıp atıyoruz.

◊       Evsel atıklarımızın %10’dan fazlası plastiklerden oluşuyor.

◊       Her yıl 1 milyonu aşkın deniz canlısı plastik atıklarımız nedeniyle ölüyor.

◊       Bugüne kadar üretilen tüm plastikler hâlâ varlığını koruyor.

◊       Atmosferin 1000 km irtifasında dahi plastik atıklara rastlanabiliyor.

Çağdaş tarıma geçiş ve sanayileşme sonucunda tüm canlıları tehdit etmeye başlayan toprak kirliliği, zehirli kimyasalların toprakta belirli bir seviyede bulunması olarak tanımlanıyor ve hem insan sağlığı hem de tüm ekosistem için risk oluşturuyor. Sanayide kullanılan ya da atık haline gelen kimyasalların bilinçli ya da bilinçsiz olarak toprağa bırakılması, madencilik faaliyetleri sırasında açığa çıkan ağır metaller gibi maddelerin çevreyi kirletmesi, altın arama gibi işlemlerde kullanılan siyanür ve benzeri kimyasalların usulüne uygun imha edilmemesi, kanalizasyon şebekelerinin arıtılmadan toprağa verilmesi, inşaat yapım ve yıkım faaliyetleri, radyoaktif sızıntı, deney ve patlamalar, ulaşım araçlarının çıkardığı egzoz gazları, çöplerin kontrolsüzce doğaya bırakılması ve tabii ki yoğun gübrelemeyle yürütülen tarım faaliyetleri toprak kirliliğinin başlıca sebepleri arasında yer alıyor. Büyük oranda insan kaynaklı karşımıza çıkan toprak kirliliğine dönem dönem volkan patlamaları gibi doğal etkenler de katkıda bulunuyor.

Toprak kirliliği insan sağlığını doğrudan deri yoluyla etkileyebileceği gibi, kirli toprakta yürütülen tarım ve hayvancılık faaliyetleri sonucu besinlerimiz aracılığıyla dolaylı yoldan da insanlara zarar verebiliyor. Bunların yanında yeraltı sularının kirlenmesi ve topraktan havaya karışıp dört bir yana dağılan zehirli maddeler de diğer risk faktörleri. Görüldüğü gibi toprak kirliliği doğrudan toprakla uğraşanları etkilemekle kalmıyor, mesafeden bağımsız olarak tüm canlıları etkiliyor. Yapılan araştırmalara göre topraktan havaya karışan cıva gibi maddelerin kutuplarda dahi kirliliğe yol açtığı saptanmış durumda. Üstüne üstlük bu etkilerden bazıları vücutta yavaş yavaş yaşanan birikim sonucu uzun yıllar sonra da kendini gösterebiliyor.

Bu bölümde bahsedeceğimiz son konu hava kirliliği. Hava kirliliği, kimyasal ya da biyolojik parçacıkların havaya karışarak tüm canlıların hayatlarını tehdit edecek ya da konfor seviyelerini düşürecek durum olarak nitelendiriliyor. Başta elektrik üretimi, ulaşım, ısınma gibi nedenlerle fosil yakıt kullanımı, fabrikalardan yeterince arıtılmadan salınan gazlar, radyoaktif sızıntı, deney ve patlamalar olmak üzere hava kirliliğinin en temel nedenlerini yine insanlar oluşturuyor. Örneğin, plastik ve boya üretimi gibi kimyasal süreçlerde ortaya çıkan zehirli gazlar sağlığımız için başlıca tehdit unsuru.

Dünya üzerindeki her sekiz ölümden birinin sebebi olarak görülen hava kirliliğinin başta akciğer kanseri ya da astım gibi solunum sistemi rahatsızlıkları olmak üzere hemen her organımızda hastalıkları tetiklediği biliniyor. Örneğin, her dört kalp krizi kaynaklı ölümden birinin hava kirliliğiyle bağlantılı olduğu tahmin ediliyor. Bu yüksek oranlarda insanın yol açtığı hava kirliliğinin yoğun olarak şehirlerde yaşanmasının da payı büyük. Yapılan çalışmalar tüm nüfusun %92’si gibi yüksek bir oranının hava kirliliğine maruz kaldığını gösteriyor.

Kapalı alanlarda karşılaştığımız hava kirliliği de işin bir başka boyutu. Evlerimizde yemek pişirmek için kullandığımız gazlı ocaklar, eski tip odun kömür sobaları, bakımı zamanında yapılmayan klimalar da havanın kalitesini düşürüp özellikle zamanının büyük bölümünü evde geçiren çocukları ve yaşlıları risk altına alıyor. Her yıl 4,3 milyon kişinin kapalı alanlardaki hava kirliliğine bağlı olarak hayatını kaybettiği tahmin ediliyor.

Sadece bizi ya da hayvanları değil, bitkileri de olumsuz etkiliyor bu sorun. Bir örnek verirsek, havada yer alan zehirli gazlardan nitrojen oksitlerin güneş ışığı yardımıyla tepkimeye girmesiyle yer seviyesinde oluşan ozon gazının bitkilerin gelişimini yavaşlattığı, buğday ve soya gibi bitkilerde yaşanan ürün kaybıyla küresel olarak yıllık 11 milyar dolar zarara sebep olduğu tahmin ediliyor.

Bugüne kadar bazı ülkelerde yerel ölçekte hava kirliliğiyle mücadele konusunda önlemler alınsa da küresel olarak bir ilerleme kaydedildiğini söylemek güç. Aksine sorunlar kronikleşerek devam etmekte. Birkaç örnekle bu soruna vurgu yapıp bölümü sonlandıralım.

◊       Hava kirliliğinin insan ömrünü en az bir iki yıl kısalttığı tahmin edilmektedir.

◊       Sürekli hava kirliliği problemi yaşayan Pekin’de Pekin Öksürüğü adında yeni bir hastalık tanımlanmıştır.

◊       Her yıl Hindistan’da 500 bin, ABD’deyse 50 binden fazla ölümün hava kirliliğiyle ilişkili olduğu tahmin edilmektedir.

◊       Düşük akciğer kapasiteleri nedeniyle çocuklar daha fazla etkilenmektedir.

◊       Güney Kaliforniya’da yıllık 5000 civarı prematüre doğum sonrası ölümün dizel kamyonların yarattığı kirlilikten kaynaklandığı saptanmıştır.

◊       Çin’de üretilen zehirli gazların rüzgârlarla Kaliforniya’ya taşındığı belirlenmiştir.

◊       2050 yılı itibariyle yıllık 6 milyondan fazla ölümün hava kirliliğinden kaynaklanacağı tahmin edilmektedir.

◊       Anayollara yakın oturanların kanser, kalp rahatsızlıkları, astım ve bronşite yakalanma risklerinin yüksek olduğu saptanmıştır.

Önceki bölümde insanlık olarak kaydettiğimiz ilerlemelere değinmiş, sonra da bu ilerlemelere paralel olarak dünyada yarattığımız tahribatın bir bölümünü gözler önüne sermeye çalışmıştık. Şimdi dünyaya verdiğimiz zararlar çerçevesinde küresel ısınmayı ele alacağız.

Küresel Isınma

Dünyamızın giderek ısınması olarak nitelendirebileceğimiz küresel ısınma bir gerçek mi yoksa abartılan bir mit mi? Akademik alanda yapılan çalışmalara ve biliminsanlarının %97’si gibi büyük bir çoğunluğuna göre dünyamızın bizim etkimizle ısınmakta olduğu bir gerçek.¹⁸ Konu üzerine çalışan birçok bilimsel kuruluşun açıklamaları da bu yönde. Özellikle son dönemde Antarktika’da kurulan araştırma istasyonları, dünya yörüngesine yerleştirilen gözlem uyduları ve teknolojide yaşanan diğer gelişmeler konunun etraflıca araştırılmasına imkân sağladı. Küresel ısınmanın uzmanlarca ortaya konmuş somut kanıtlarına göz atmak istersek ilk bakmamız gereken yer dünyamızın ortalama sıcaklığı. NASA’nın açıkladığı 1880’den bu yana (2018) yapılan ölçümlere göre en sıcak yıl olan 2016 kayıtlara geçmiş durumda. Son 138 yılın en sıcak 10 tanesi de 2000’den bugüne kadar geçen 18 yılın içinde yer alıyor. Şekil 5’te verilen ortalama sıcaklık grafiğine göz attığımızda artan sıcaklık trendi zaten net olarak görülebiliyor. 1800’lü yılların sonlarına göre dünya yüzey sıcaklığı 0,9oC yükselmiş durumda. Bu yükselişin büyük bölümü de artan sera gazı emisyonuyla beraber son 35 yılda ortaya çıktı. 2010 yılından günümüze en sıcak yıl rekorunun beş defa kırılması, ölçülen yüksek sıcaklık rekorlarındaki artışa karşın düşük sıcaklık rekorlarının giderek azalması da küresel ısınmanın bir göstergesi.

Isıyı emerek artan sıcaklıkları biraz olsun dengeleyen okyanusların sıcaklıklarının da son 50 yılda 0,25oC kadar arttığı görülüyor. Antarktika ve Grönland’ı kaplayan buz örtüsü de yıllar içinde düzenli olarak kütle kaybediyor. NASA’nın çalışmalarına göre 1993 ile 2016 yılları arasında her yıl ortalama olarak Grönland 281 milyar ton, Antarktika ise 119 milyar ton buz kütlesi kaybetti. Son on yılda Antarktika’nın buz kaybının üç kat hızlandığı tespit edildi. Himalayalar, Alpler, And Dağları, Rocky Dağları, Alaska ve Kuzey Buz Denizi başta olmak üzere dünyanın tüm buzulları yıldan yıla küçülüyor. Kışın kuzey yarımküreyi kaplayan kar örtüsünün elli yıldır küçüldüğü ve giderek daha erken eridiği de uydular aracılığıyla elde edilen bir başka tespit. Eriyen buzulların bir sonucu olarak denizlerin seviyesi de yükseliyor. Son yüzyılda yaklaşık 20 cm yükselen su seviyesi günümüzde her yıl 3,2 mm yükselmeye devam ediyor.¹⁹

Bütün bu somut bilgilere karşın halen küresel ısınma var mı yok mu tartışmasının sürdürülüyor olması, insanlığın değil kendi uluslarının çıkarlarını düşündüğünü zanneden, oysa bu ikisinin birbirinden ayrılamayacağından bihaber popülist politikacıların medyatik demeçlerine bağlanabilir. Örneğin ABD Başkanı Donald Trump 2018 kışında yaklaşan soğuk hava dalgasına işaret edip “Küresel ısınmaya ne oldu?” twiti atarak küresel ısınmanın ciddi bir tehdit değil de dalga geçilecek bir hurafe olduğunu düşündüğünü gösterdi. Yine benzer şekilde 2019 Ocak ayında ABD’nin Orta Batı eyaletlerini etkisi altına alan soğuk hava dalgasıyla ilgili de “Küresel ısınmaya ne oldu? Lütfen çabuk geri gel. Sana ihtiyacımız var” twitiyle konuya bakış açısını ve ciddiyetini bir kez daha ortaya koydu. Biliminsanlarının her fırsatta sunduğu kanıtlara karşın yetkili ağızlardan çıkan bu tarz demeçlerin medyada sık sık yer bulabilmesi çok düşündürücü.

Küresel ısınmanın varlığında hemfikir olduysak sebeplerini inceleyebiliriz. Bildiğimiz gibi dünyayı diğer gezegenlerden ayıran ve yaşanabilir iklimsel koşulların oluşmasını sağlayan en önemli etken olan atmosferimiz, içinde barındırdığı gazlarla yerden yansıyan güneş ışığını bir ölçüde hapsederek dünya yüzeyinin yaşama elverişli sıcaklıkta olmasına katkıda bulunuyor. Biliminsanlarının araştırmalarına göre küresel ısınmanın sorumlusu, ısıyı hapseden ve sera gazları olarak adlandırılan karbondioksit, metan ve nitrojen oksit gibi gazların miktarında yaşanan artış. Araştırmalar geçmiş dönemlerde de sera gazlarının atmosferdeki oranlarında değişiklikler gözlemlendiğini ortaya koyuyor. Ancak Şekil 1’de gösterildiği üzere bu dalgalanmalar sırasında CO₂ oranının gördüğü en yüksek düzey 1950 itibariyle kırılıyor ve hızla bugün bulunduğu düzeye yükselerek artış eğilimini sürdürüyor. Bugünkü durumu korkutucu kılan bir başka noktaysa geçmişte yaşanan değişimlerin doğanın kendi geri besleme mekanizmalarıyla geri döndürülebilmesi ve kalıcı değişiklikler yaşanmaması. Bugünse değişim doğrudan insan eliyle ve geçmişle karşılaştırılamayacak bir hızla ortaya çıktığı için doğanın geri besleme mekanizmalarının durumu kontrol altında tutmakta yetersiz kaldığı açıkça ortada.

Şekil 5: Dünya ortalama sıcaklık grafiği

Kaynak: Berkley Earth, “Global Temperature Report for 2018”, http://berkeleyearth.org/2018-temperatures/

CO₂ düzeyindeki artışı önceki sayfalarda fosil yakıt kullanımı ve ormansızlaşmayla beraber incelediğimiz için detaylarına girmeden devam ediyoruz. Polikarbon bir gaz olan metan doğal yolların yanında tarım, hayvancılık ve çöplerin doğada bozunması gibi nedenlerle ortaya çıkıyor. Molekül bazında CO₂ ile karşılaştırıldığında daha aktif bir sera gazı metandaki artış da küresel ısınmaya katkıda bulunuyor. Bir diğer sera gazı nitrojen oksitin ana kaynağı da tarım faaliyetleri. Özellikle gübreleme ve anız yakımı nedenleriyle atmosfere salınıyor. Tamamen endüstriyel olarak üretilen ve kloroflorokarbon olarak adlandırılan bileşikler de sera etkisi gösteriyor. Ancak ozon tabakasına verdikleri zarar nedeniyle bir süredir sıkı denetim altında kullanıldıklarından şu anda küresel ısınma üzerindeki riskleri sınırlanmış durumda. Çok fazla sera gazı içeren bir atmosfere örnek olarak Venüs gezegenini verebiliriz. Dünya atmosferinin binlerce katı CO₂ bulunduran Venüs gezegeninin yüzey sıcaklığı da kurşunu eritebilecek düzeye çıkıyor ve bildiğimiz kadarıyla hiçbir canlıya yaşam olanağı tanımıyor.

Şu an içinde bulunduğumuz koşullara benzer bir durum geçmişte yaşanmadığı için gelecekte küresel ısınmanın getireceklerini de kesinkes tahmin etmemiz zor. Sera gazı salınımlarının hangi hızda devam edeceğini net olarak bilmememiz de kesin sonuçlara varmamızı güçleştiren bir diğer faktör. Ancak yapılan tahminlerin ilk göstergesi dünyanın ısınmaya devam edeceği. Biliminsanlarının beklentisi önümüzdeki yüzyılda 1,5oC ila 3oC’lık bir artış yaşanması doğrultusunda. Bu durum bazı bölgelerde kendini daha şiddetli, bazı bölgelerdeyse belli belirsiz hissettirebilir. Sıcaklığın artmasıyla buharlaşmanın artacağı ve düzensiz yağışlar dolayısıyla bazı bölgelerin çok daha kurak bazılarınınsa daha nemli hale geleceği de tahminler arasında.

Sıcaklıktaki artışın okyanusları da ısıtmaya devam etmesi ve eriyen buzullarla beraber deniz seviyesinin 2100 yılına kadar en az 30 cm en çok 120 cm kadar yükselmesi bekleniyor. Bu durum kıyı şeridinin değişmesi, birçok şehrin bazı bölümlerinin sular altında kalması, Maldivler gibi bölgelerde yükseltisi az birçok adanın yok olması anlamına geliyor. Korkulan olursa, ki olmaması için şu anda ciddi bir çalışma yapıldığını söylemek güç, nüfusu yoğun Asya şehirleri başta olmak üzere milyonlarca kişinin yaşadığı alanların sular altında kalması söz konusu. Yapılan projeksiyonlara göre Şangay’da 17 milyon, Osaka’da ise 5 milyon kişinin yaşam alanının sular altında kalması bekleniyor. Bu durumun, kısmen de olsa sular altında kalacak şehirlerin altyapısını felç edeceğini, insani ve çevresel felaketleri de beraberinde getireceğini tahmin etmek güç değil. 2050’li yılların yaz aylarında Kuzey Buz Denizi’nin tamamen buzsuz kalacağı öngörüsü²⁰ de küresel ısınmanın aldığı ürkütücü hali anlayabilmek adına önemli.

Küresel ısınmanın insan sağlığını da olumsuz yönde etkilemesi bekleniyor. Sıcaklığın artmasıyla birlikte hava kirliliğinin de etkisiyle yer seviyesindeki ozon gazı miktarında artış görülüyor. Nefes almayı güçleştirdiği için astım ataklarını da tetikleyen bir durum bu. Alerji sezonunun uzaması bu konuda hassas bireylerin yaşamını güçleştiriyor. Sıcak hava dalgalarının daha çok oluşması kalp ve tansiyon gibi hastalıklardan ölümleri artırıyor. Temiz su kaynaklarımızın ısınması daha fazla bakteri oluşumuna izin veriyor. Tüm bu etkilerden daha da önemlisi, tatlı su depoları olan kar ve buz kütlelerinin azalması birçok bölgeyi susuzluk ve kuraklıkla karşı karşıya bırakıyor.

Küresel ısınmanın büyük oranda etkileyeceği alanlardan biri de tarım faaliyetleri. Hem sıcaklık hem de dolaylı olarak değişecek su rejiminin tarım alanlarının değişimini de zorunlu kılması bekleniyor. Bazı bölgeler çölleşip tarım için kullanılamaz hale gelecek, bazılarında buzulların erimesiyle yeni tarım alanları açılacak. Diğer bölgelerdeyse değişen iklime uygun farklı ürünlerin yetiştirilmesi gerekecek. Tüm bunların yanında kararsızlaşan yağış miktarlarıyla bazen kuraklık bazen de sellerle mücadele etmek gerekecek. Bu değişikliklerden Kanada ve Rusya gibi ülkeler kısmen olumlu etkilenirken çoğu ülke yaşanması daha zor yerler haline gelecek. Bunun bir sonucu olarak ülkelerin, doğrudan toprakla uğraşan halkın ve tarıma bağlı sektörlerin değişen koşullara uyumunun sancılı ve kaotik bir hale gelmesi küresel ısınmanın gelecekteki konuları arasında yer alacak. Bu durumu bir veriyle somutlaştıralım. Columbia Üniversitesi Uluslararası Dünya Bilimi Enformasyon Ağı Merkezi’nin yaptığı çalışmaya göre 2050 yılında iklim nedeniyle 700 milyon kişinin göç edeceği tahmin ediliyor.²¹

Tarım faaliyetlerine benzer şekilde hayvan ve bitkiler de değişime uyum sağlamak zorunda kalacak. Bunu başaramayanların soyunun tükeneceği ya da sayılarının azalacağı, uyum kabiliyeti yüksek olanlarınsa yaşadıkları coğrafyalarda baskın tür haline geleceği öngörüler arasında. Yapılan araştırmalar, küresel ısınma şu anki hızıyla devam ettiği takdirde 2080 yılında bitki türlerinin yarısının, hayvan türlerininse 3’te 1’inin soyunun tükenebileceğini gösteriyor. Bunun örneklerini de şimdiden görmeye başladık. Son otuz yılda Antarktika’da yaşayan Adelie penguenleri 32.000 çiftten 11.000 çifte düşmüş durumda.²² Bazı kelebek ve tilki türleri ile Alpler’de yaşayan bazı bitkilerin kuzey bölgelere, daha yüksek alanlara çekildiği de gözlemlenmekte. Kutup ayıları beyazlıklarını kaybetmeye başladı ve soyları tehdit altında olan türler listesine eklendiler. Buzulların yok olması durumunda onların da yok olmasından endişe ediliyor. Korkulan bir başka sonuçsa tropikal ortamda yaşayan patojen türlerinin orta enlemlere doğru inerek çok daha geniş alanlarda bu patojenlere karşı bağışıklığı olmayan hayvan ve bitki türlerini tehdit edecek olması. Küresel ısınmadan olumlu yönde etkilenen türlere örnek olarak birçok böcek türünü de verebiliriz. Alaska ve Rocky Dağları’nda giderek daha sıcak ve uzun geçen yaz sezonunda popülasyonları olağandışı oranda büyüyen böceklerin milyonlarca ağacın ölümüne sebep oldukları belirlendi.²³ Küresel ısınmanın bir sonucu olarak ormanları tehdit eden tek şey böceklerin istilası da değil. Uzayan ve kuraklaşan yaz sezonu ve düzensizleşen hava koşullarının bir sonucu olarak giderek artan yıldırım düşmeleriyle birlikte orman yangınlarında da artış gözlemleniyor.

Bahsedeceğimiz son etkiyse aşırı hava olaylarının giderek daha sık yaşanıyor oluşu. 1900 yılından beri tutulan kayıtlar gözden geçirildiğinde 20. yüzyılın ilk üç çeyreğinde düşük ve yüksek sıcaklık anomalilerinin birbirlerine yakın sayıda gerçekleştiği, 2000’li yıllardan itibarense neredeyse sadece yüksek sıcaklık tarafında gerçekleştiği gözler önüne seriliyor. Yapılan modellemeler bu anomalilerin giderek artacağını, bunun sonuçlarından biri olarak kasırgaların güçlenip daha fazla yağmur bırakacağını gösteriyor. Büyük kasırgaların yıkıcı etkileriyle daha fazla insan karşı karşıya kalacak ve hükümetlerin oluşacak zararlarla başa çıkması zorlaşacak. Uzun kuraklık dönemleri ve sel felaketleri baş etmemiz gereken muhtemel sorunlar olacak.

Sadece son elli yılda atmosferde neden olduğumuz değişimi göz önüne aldığımızda küresel ısınmanın hem insanların hem de tüm canlıların geleceği adına en büyük tehditlerden biri olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. En olumlu senaryolarda bile çözmekte zorlanacağımız ve her geçen gün artan bedellerle karşılaşacağımız problemler bizi bekliyor olacak. Olumsuz senaryolarıysa düşünmek bile istemeyiz.

Ekonomik (İnsani) Sorunlar

Gelişmiş ülkeler önderliğinde, gelişmekte olan ülkelerin de ciddi katkılarıyla dünyamızın kaynaklarını hızla tükettiğimiz, çevreyi neredeyse geri dönülemez biçimde kirlettiğimiz ve atmosferi insan eliyle ısıtıp felaketlere davetiye çıkardığımız bir dönem yaşadık ve yaşamaya devam ediyoruz. Daha da kötüsü, geleceğimizi bu denli riske attığımız halde insanlığın birçok temel sorununu çözmeyi başaramadık. Açlıkla mücadele eden milyonlar, kronik işsizlik sorunu, işi olsa da neredeyse kölelik koşullarında çalışmak zorunda kalan geniş kitleler ve her gün artan eşitsizlik... Bu bölümde içinde bulunduğumuz ekonomik koşulların olumsuz yönlerine hızlı bir bakış sunacağız.

İlk değineceğimiz konu en kritiği: açlık. Eğer az da olsa medyayı takip ediyorsanız dönem dönem dünyanın çeşitli bölgelerinde açlıkla mücadele eden insanlar olduğuna dair haberlere rastlamışsınızdır. Ara ara bu tarz haberler çıkar ve çoğu zaman Birleşmiş Milletler’in ya da benzeri ulusal ya da uluslararası kuruluşların bu konudaki çalışmalarına yer verilerek çok da derinlemesine düşünme imkânı vermeden kaybolur gider. Belki kısa süreli bir vicdan azabı duyarız ve muhtemelen hayatımıza kaldığımız yerden devam ederiz. Oysa o haberlerle bir anlamda hayatlarına dokunduğumuz insanlar ve onlar gibi yaklaşık 800 milyon kişi açlık ve yetersiz beslenmeyle mücadele halinde. Yani hemen hemen her 9 kişiden biri. Çevremizdeki her dokuz kişiden birinin aç olduğunu biliyor olsak muhtemelen haberleri izlerken hissettiklerimizden daha fazlasını hissederdik. Oysa genelde bu gruba giren insanlar Asya ve Afrika’da belirli ülkelerde yoğunlaştığından çoğumuzun ilgi alanının bir miktar dışında kalıyorlar. Bu durum elbette sorunun boyutlarını küçültmüyor. Gelişmekte olan ülkelerde her 6 çocuktan biri olması gerekenden daha az kilolu. Beş yaşın altındaki 150 milyon çocuk normal beslenen yaşıtlarından daha kısa boylu. Milyonlarcası aç bir şekilde ders başı yapıyor. Sahra Altı Afrika’da her 4 kişiden biri yetersiz beslenmeyle karşı karşıya ve çocuk ölümlerinin yarıya yakını bu nedenle yaşanıyor.²⁴ Bu konuda en kötü durumdaki ülkeyse Dünya Gıda Programı (WFP) verilerine göre %60’ı açlık çeken vatandaşlarıyla Suudi Arabistan ile İran’ın içsavaşı körükleyerek nüfuzu altına almaya çalıştığı Yemen’dir.²⁵

Maalesef bu konuda yapılan çalışmaların da bir sonuca ulaştığını söylemekten uzağız. Son yirmi yılda yetersiz beslenen nüfusu ancak %20 oranında azaltabildik. Üstelik küresel ısınma gibi nedenlerle daha ileri bir noktaya ulaşma ihtimalimiz de giderek azalıyor. Bu durum sadece Afrika gibi dünyanın şanssız diye niteleyebileceğimiz belirli bölgelerini de tehdit etmiyor. Avrupa Birliği tarafından yapılan tahminlerde yakın gelecekte İtalya gibi Güney Avrupa ülkelerinde bile gıda güvenliğinin tehlikeye girebileceği ifade ediliyor. Görünen o ki hızlı nüfus artışı ve işlenebilir topraklarda azalma gibi sebeplerle gelecekte pek çok ülke gıda açısından kendi kendine yetemeyecek.

Yetersiz beslenmenin yanında özellikle çocukların ve hamilelerin ihtiyaç duyduğu vitamin ve minerallere erişim konusunda da ciddi eksiklikler var. Örneğin, düşük ve orta gelirli ülkelerde demir eksikliğinden kaynaklanan anemi hastalığı hamile ya da yeni doğum yapmış kadınlarda görülen ölümlerin %20’sinin kaynağı olarak gösteriliyor. Yoğun olarak gözlemlenen A vitamini eksikliği gece körlüğü, bağışıklık sistemi zayıflığı ve büyüme problemleri gibi kritik sonuçlar doğurabiliyor. Okulöncesi çağdaki 250 milyon çocukta A vitamini eksikliği bulunduğu ve her yıl 250 bin ila 500 bin çocuğun bu nedenle görme yetisini kaybettiği tahmin ediliyor.

Açlığın, yoksulluğun ve insani bir yaşamdan mahrum olmanın temelinde yatan sorunlardan biri olan işsizlik de kalıcı bir çözüm bulamadığımız alanlardan. En kaba formülle ifade edersek iş bulamayan bireylerin toplam işgücüne bölünmesiyle hesaplanan işsizlik oranı dünyada 2018 yılı için %5,5 olarak hesaplanıyor. Bir başka deyişle 200 milyona yakın kişi işsiz. Genel olarak işsizlik oranının kriz yıllarında artıp takip eden yıllarda hafif gerileyerek belirli bir seviyenin üzerinde sabitlendiği gözlemleniyor. Ancak işsiz birey sayısı artan nüfusa paralel olarak genelde artış eğiliminde. Konu üzerine yazılan raporlar da işsizlik oranının daha aşağılara düşmesinin günümüz koşullarında zor olduğunu belirtiyor. Ayrıca artan otomasyon, üretimde ağır iş yükünü giderek ele geçiren robotlar ve hemen her sektörde ön plana çıkmaya başlayan yapay zekânın gelecekte bu sorunu kat kat artıracağını düşünenlerin oranı hiç de az değil.

Hemen her konuda olduğu gibi bu konuda da dünyanın çeşitli bölgelerinde durum farklı. Son yıllarda yaşanan gelişmelerin de etkisiyle Uzakdoğu’da işsizlik oranı %4,5’le dünya ortalamasının altında seyrediyor. Ancak bu bölgede nüfus kalabalık olduğu için işsiz sayısı da diğer bölgelerle karşılaştırıldığında daha yüksek. Kuzey Afrika ve Ortadoğu ise gerek iklim koşulları, gerek çözümsüzlükte ısrar edilen jeopolitik sorunlar gerekse diğer faktörlerin etkisiyle %10 üzeri işsizlik oranıyla problemin had safhada hissedildiği bölgeler olarak karşımıza çıkıyor. On kadar ülkenin işsizlik oranıysa %20 ve üzeri.²⁶ Dünyanın en gelişmiş ekonomilerinden ABD’de bile her bir açık pozisyon için 6 işsiz bulunuyor ve işsiz kalan bir çalışanın yeni bir işe girene kadar bekleme süresi ortalama 33 haftaya ulaşıyor.

Genel işsizlik oranının yanında genç işsizlik oranı da önemli bir veri. 15-24 yaş arası nüfusun eğitim almayan ve işsiz kısmı baz alınarak hesaplanan bu veri ekonominin ve toplumun geleceği açısından önem arz etmekte. Uluslararası İşgücü Organizasyonu’nun (ILO) verilerine göre dünyada genç işsizlik oranı 2016 yılı itibariyle %13,1.²⁷ Bu oran genç işsizliğinin toplum genelindeki işsizlikten iki kat yüksek olduğunu gösteriyor. Önümüzdeki on yılda işgücüne katılacak 1 milyar insanın varlığı da göz önüne alındığında başta gençler olmak üzere tüm toplumu daha zor bir geleceğin beklediğini söylemek zor değil.

Ekonomik aktivitenin en önemli göstergelerinden biri kabul edildiği için sık sık karşımıza çıkan işsizlik oranı, merkez bankaları, hükümetler, siyasetçiler, yatırımcılar, ulusal ve uluslararası şirketler başta olmak üzere ekonomiye bir anlamda yön veren kesimin ilgi alanına giriyor. Bu göstergeye göre çok önemli kararlar alınıyor, yatırımlar yapılıyor, yeri geldiğinde hükümetler değişiyor. İşsizler ordusuna dahil olmayan toplum fertleri içinse bu kritik veri genelde ara sıra haberlerde rastladıkları ve üzerine pek de düşünmedikleri sayılardan ibaret. Oysa madalyonun bir de öbür yüzü var. Gelişmiş ülkelerde ve gelişmekte olan ülkelerin bir bölümünde sınırlı sürelerle de olsa işsizlik maaşı gibi sosyal haklardan yararlanabilen işsizler olsa da, işsiz grubunun büyük bölümünü düşük ve orta gelirli ülkelerde yaşayan, sadece birer sayıdan ibaret olmayan, aileleri, hayatları, hayalleriyle iş bulamadıkları her günü belki sefaletle ya da açlıkla ama mutlaka hayal kırıklığı ve acıyla geçiren işsizler oluşturuyor. Aileleri de hesaba katıldığında yeterli ve sağlıklı beslenmekte zorlanan, en temel sağlık hizmetlerine erişimde sorun yaşayan, çocuklarının eğitim hayatlarını sürdürmesi için gerekli desteği veremeyen bu insanlar, bunca gelişmişliğe rağmen toplumların çözemediği ağır bir yara.

Bu durumun en ağır sonuçlarından biri intihar vakaları. Zürih Üniversitesi desteğiyle yapılan ve The Lancet isimli psikiyatri dergisinde yayımlanan bir araştırmaya göre 2001-2011 döneminde incelenen 63 ülkede yılda yaklaşık 45 bin kişinin işsizlik nedeniyle intihar ettiği belirlenmiş.²⁸ Sadece bu veri bile, göz önünde olmasalar da, günlük yaşantımızda onlara rastlamasak da toplumun önemli bir kısmının katlanılması zor hayatlar yaşadığını ortaya koyuyor.

İşsizliğin yarattığı bireysel sıkıntıların yanında sosyal yapıya verdiği zarar da göz ardı edilemez. Aile içi şiddete eğilim, çocuk işçiliğini teşvik, yöneticilere, zenginlere ve hükümete duyulan öfke, mülteci durumuna düşme riski gibi etmenler de işsizliğin bir sonucu olarak ortaya çıkmakta ve toplumsal yapıya zarar vermekte.

Düşük ücretli çalışma koşulları da ayrı bir sorun. 2013 yılı satın alma paritesi verilerine göre 375 milyon kişi, yani neredeyse her sekiz çalışandan biri günlük 1,25 dolardan daha düşük ücretle çalışıyor. Bu kişiler tamzamanlı ve çoğunluğu zorlu şartlarda çalışmalarına rağmen Dünya Bankası’nın belirlediği mutlak yoksulluk sınırının dahi altında yaşamak zorundalar. Bir üst gelir grubuna çıktığımızda 464 milyon kişinin 1,25 dolardan çok ancak 2 dolardan az yevmiyeyle çalıştığı bilgisine erişiyoruz. Bu da demek oluyor ki 2 dolardan az kazanan kişilerin toplam sayısı 839 milyon, yani Avrupa Birliği ve ABD’nin toplam nüfusundan daha fazla. Oysa genel olarak bize yansıtılan, kriz yılları dışında neredeyse sürekli büyüyen ekonomiler, artan Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (GSYH) rakamları, şirketlerin trilyon dolarlarla ölçülen piyasa değerleri, yöneticilerin aldığı bol sıfırlı primler, sonu gelmez bir tüketim, artan zenginlik ve refah... İşte yoksulluğun hatta açlıkla zenginliğin bu derece uç noktalarda yaşanıyor olması bir diğer sorunumuzu ortaya çıkarıyor: eşitsizlik.

Eşitsizlik aslında son dönemde ortaya çıkmış değil. Tarihin ilk zamanlarından beri insanların arasında eşitsizlik olduğu gerçek. Avcılık toplayıcılıkla yaşandığı dönemlerde bile güçlülerin kaynaklara daha rahat erişebildiğini, zayıflarla güç kullanarak mücadele ettiğini ve daha iyi koşullarda yaşamlarını sürdürdüğünü biliyoruz.

Bu eşitsizlikler nesiller boyu aktarılarak artmaya devam etti. Bugün geldiğimiz noktada zenginlerle yoksullar arasında tarif etmesi güç bir uçurum oluşmuş durumda. Credit Suise’in 2017 yılında yayınladığı bir rapora²⁹ göre dünyanın en zengin %1’lik bölümü tüm varlıkların %50’den fazlasını elinde tutuyor. 2001 yılında bu oran %45,5 olarak tahmin ediliyordu. Bir başka deyişle zenginler zenginleşmeye, fakirler de fakirleşmeye devam ediyor. Ekonomik krizler, özellikle borsa değerleri düşen şirketler dolayısıyla zenginlerin varlıklarının bir miktar azalmasıyla sonuçlansa da takip eden yıllarda bu kayıplar hızla telafi ediliyor. Eşitsizliğin giderek arttığına dair bir başka kanıt olarak da 2018 yılı Dünya Ekonomik Forumu’nda yayınlanan OXFAM raporunu³⁰ gösterebiliriz. Bu rapora göre son bir yılda üretilen varlıkların %82’si en zengin %1’lik kesimin hanesine yazılırken nüfusun yarısının cebine tek kuruş girmedi. Yani tamı tamına 3,7 milyar insan artan zenginlikten hiç pay alamadan yaşam savaşı vermeyi sürdürüyor. Yine OXFAM raporunda belirtildiği üzere milyarderler varlıklarını 2010 yılından 2016 yılına kadar olan dönemde yılda %13’lük bir hızla büyütürken, yani her gün 2,5 milyar dolar daha kazanırken, sıradan çalışanlar ancak %2’lik bir büyüme sağlayabildi. Daha da çarpıcısı, dünyanın 2019 yılı itibariyle en zengin adamı olan Amazon’un kurucusu Jeff Bezos’un 112 milyar dolar olan serveti 105 milyon nüfuslu Etiyopya’nın sağlık bütçesinin 100 katı kadar. En büyük beş küresel tekstil markasının CEO’larından herhangi biri sadece dört gün çalışarak Bangladeşli bir tekstil işçisinin hayat boyu çalışarak kazandığı parayı kazanıyor. Benzer şekilde bu tekstil şirketlerinin yıllık kârlarının sadece 3’te 1’i kullanılarak Vietnam’da çalışan tüm tekstil işçilerinin gelirlerini insani olarak yaşanabilir bir seviyeye çıkarmak mümkün olurdu. Burada kısaca değindiğimiz, Davos’ta dünya liderlerine sunulan OXFAM raporu, üstün azınlığa değil herkese yarar sağlayacak temel politika değişikliklerinin yapılmasını tavsiye ederek sona eriyor.

Sadece dünya çapında değil, ülkelerin kendi içinde de eşitsizlik çok ciddi boyutta. Bugün Rio de Jenario’da milyonlarca dolar değerindeki havuzlu, tenis kortlu, sinema salonlu saraylar ile gecekondular iç içe. Los Angeles’ta Beverly Hills’ten birkaç kilometre ötede sefalet diz boyu devam ediyor. Bu örneklere hemen her şehirde rastlamak mümkün. ABD’nin en zengin üç vatandaşı Bill Gates, Jeff Bezos ve Warren Buffet’ın sahip olduğu varlıklar, en az varlıklı 160 milyon vatandaşın tüm varlığına eşit düzeyde. Yani sadece üç kişi ABD toplumunun yarısının tüm varlığı kadar bir zenginliğin üzerinde oturuyor. Maaşlı çalışanlar arasında da benzer bir durum söz konusu. ABD’nin önde gelen şirketlerinin CEO’larının bir günde kazandığı parayı bu şirketlerin sıradan çalışanları ancak bir yılda kazanabiliyor. İskandinav ülkelerindeki istisnalar dışında genelde eşitsizlik artmaya devam ediyor. Yapılan araştırmalar İngiltere ve ABD’de 2000’li yıllarda ölçümlenen eşitsizliğin tarihteki en yüksek düzeyinde olduğunu gösteriyor.³¹

Tahmin edeceğiniz üzere bu konuda da cinsiyetler arası ve ırklar arası ciddi farklılıklar mevcut. Dünya çapındaki milyonerlerin %90’ını erkekler oluşturuyor mesela.³² Ya da ABD’nin en zengin 25 kişisinin de beyaz ırktan olması ırklar arası bir eşitsizlik örneği olarak karşımıza çıkıyor.

Şu âna kadar toplumun en zengin ile en fakir bölümünü karşılaştırdığımız analizimizi tüm kesimler için genişletmek istersek yaygın olarak kullanılan Gini Endeksi’nden faydalanabiliriz. İtalyan istatistikçi ve sosyolog Corrado Gini tarafından 1912 yılında geliştirilen Gini Endeksi bir veri seti üzerindeki eşitsizliği ölçmek üzere tasarlanmıştır.³³ 0 ila 100 aralığında dalgalanacak şekilde tasarlanan endeks mutlak eşitlik durumunda 0 değerini alırken mutlak eşitsizlik durumundaysa 100 değerini alır. Gelir açısından değerlendirildiğinde 35 ve aşağısı değerler eşitsizliğin görece az olduğu toplumlar olarak değerlendirilebilir. Çoğu Avrupa ülkesi 25-35 arası Gini Endeks değerine sahip. ABD, Rusya, Çin gibi eşitsizliğin yüksek olduğu toplumlarda 40-50 aralığındaki değerler göze çarpıyor. Eşitsizliğin uç noktalarda yaşandığı Güney Afrika gibi ülkelerdeyse 60 üzeri değerlere rastlamak mümkün. Tek tek toplumları değil tüm dünyanın Gini değerini incelediğimizdeyse 1800’lü yıllardan beri sürekli artarak 2000 yılına kadar 50’den 70’e yükseldiğini öğrenmekteyiz. 2000 sonrasında Asya toplumlarının hızlı gelişimleriyle beraber bu değerlerde hafif düşüşler raporlanıyor. Ancak yapılan projeksiyonlar 2035 yılında bile 60 değerinin altına inilmesinin mümkün olmadığını göstermekte.

Analizimizin bütünlüğü gereği eşitsizliği rasyonel verilerle göstermiş olsak da etrafını az da olsa gözlemleyen herkesin içinde yaşadığımız toplumun vahim durumunun farkında olduğunu düşünebiliriz. Özellikle Türkiye gibi gelişmekte olan toplumlarda yaşıyorsanız mahallelerde yoksulluk ile zenginlik arası sert geçişlere ya da kâğıt toplayıcıların, evsizlerin, dilencilerin yanından geçen ultra lüks arabalara defalarca şahit olmuşsunuzdur. Her dokuz kişiden birinin geceleri aç uyuduğu, buna karşın birkaç milyarderin tüm varlıkların yarısını elinde tuttuğu bilgisi bile insanlığın ulaştığı gelişmişlik düzeyini görmemiz için yeterli.

Gerek bu noktaya kadar bahsettiğimiz sorunlar gerekse Suriye, Afganistan, Yemen’de yaşanan savaşlar ve içsavaşlar, günümüzün insanlık adına bir başka büyük problemi olan zorunlu göç ve mültecilik kavramlarını karşımıza çıkarıyor. Bugün 250 milyondan fazla insan, yani kabaca her 100 kişiden 3’ü doğduğu ülkelerin dışında yaşıyor ve bu rakam son 20 yılda %50’den fazla artış gösterdi.³⁴ Gittikleri ülkelerde karşılaştıkları kötü muamele, ağır yaşam ve çalışma şartlarıyla kendilerine yönelen öfke gibi zorlu süreçlere rağmen yüz binlerce kişi de mültecilerin gittiği yoldan gidip doğdukları ülkelerden kaçmak için fırsat kolluyor. Bu fırsatı bulanlar da yolda karşılaşabilecekleri fiziksel şiddet, cinsel saldırı, istismar, kaçırılma, hatta ölüm tehlikelerini göze alarak göç yolculuğuna çıkıyor. Bu insanların nasıl bir çaresizlikle baş başa kaldığını tasavvur etmek gerçekten zor.

Birleşmiş Milletler Göç Ajansı’nın verilerine göre 2018 yılının ilk yedi ayında aralarında kadın ve çocukların da yoğun olarak yer aldığı 3000 göçmen ülkelerinden kaçış sürecinde yaşamını yitirdi. Bu insanların yarıdan fazlası Avrupa’ya ulaşmaya çalışırken Akdeniz’de boğularak hayata veda etti. 1993 yılından beri 27 binden fazla insanın Akdeniz’de bu akıbeti paylaştığı biliniyor.³⁵ Ölümler maalesef bunlarla da sınırlı değil. Varmak istedikleri ülkeye varsalar bile kamplarda, polis merkezlerinde, hapishanelerde ya da toplum içinde gördükleri kötü muamele birçoğuna yaşam imkânı tanımıyor. Suriye’deki savaşın sonucunda Akdeniz’de yaşanan facianın boyutlarının bu derece büyümesinde Avrupa ülkelerinin uyguladığı göçmen karşıtı politikaların da payı büyük elbette. Yasadışı göçmen taşıyan ve batmak üzere olan teknelerin askeri tedbirlerle AB ülkelerinin karasularına sokulmamasının ardından can kayıplarıyla sonuçlanan çok sayıda olay gerçekleşti. Kıyıya vuran cesetler dönem dönem kamuoyu vicdanını sarssa da insani bir yaklaşımdan söz etmek çok güç.

Göçmenler de her insan gibi kâğıt üzerinde temel özgürlükler ve insan haklarına sahip. Ama gelişmiş ülkeler başta olmak üzere birçok ülke sadece askeri çözümler geliştiriyor ve bu soruna kendi yurttaşlarını koruma temelinde yaklaşıyor. Sonuç olarak türümüzün milyonlarca üyesinin yaşadığı bu felakete bir çözüm bulabilmekten çok uzağız. Sorumluluğu sadece hükümetlere yüklemek de doğru bir yaklaşım değil aslında. Nihayetinde hükümetler de kamuoyu baskısını üzerlerinde hissediyor. Halkın nasıl konumlandığını Suriye’den Avrupa’ya göç özelinde incelersek hükümetlerin tavrını daha rahat anlayabiliriz. Kamuoyunun konu hakkındaki tavrına yapılan demokratik seçimlerin sonuçları üzerinden baktığımızda birçok Avrupa ülkesinde aşırı sağ unsurların giderek güç kazandığını ve ırkçı söylemlerin yoğunlaştığını görüyoruz.

2017 yılı seçimlerinde Avusturya, Macaristan, İsviçre ve Danimarka’da aşırı sağ partiler %20’nin üzerinde destek aldı. Bu oran İsviçre’de %29,5. Almanya, Finlandiya, İsveç gibi ülkelerdeyse aşırı sağcılar oran olarak az görünse de son on beş yılda 10 katına çıkmış durumda. Sadece bu rakamlar bile insan hakları ve özgürlükler gibi kavramları tekelinde gören Avrupa toplumlarının mültecilere yaklaşımının bir göstergesi. Avrupa Komisyonu başkanı Jean-Claude Junker’ın görevdeki son konuşmasını sağlıksız milliyetçilik akımlarına ayırması da bunu destekleyen bir başka veri. Her ne kadar göçmenler ve göçmen karşıtlığını Avrupa üzerinden incelemiş olsak da dünyada da durum pek farklı değil. Özellikle Suudi Arabistan gibi petrol zengini ülkelerin kendi soylarından mültecilere kapıları sonuna kadar kapayıp ölüme terk etmesi ibret verici.

Geçtiğimiz dönemde yükselen ırkçılığın sadece hükümet politikalarına değil bizzat vatandaşların davranışlarına etkisi de göz ardı edilemez. Bu davranışlar kimi zaman mültecilere karşı yapılan gösteriler şeklinde kendini gösterdi, kimi zaman da terör saldırılarına kadar uzanan bir vahşiliğe büründü. Bu konuda hafızalarda en çok yer eden olay 2011 yılında Norveç’te peş peşe yapılan iki saldırı olsa gerek. Aşırı sağcı Anders Behring Breivik tarafından İşçi Partisi’ne karşı düzenlenen bu saldırılarda 77 kişi yaşamını yitirirken yüzlerce kişi yaralandı. Karar duruşmasında katil, yaptıklarını Norveç’te uygulanan çok kültürlülüğe karşı gerekli bir savunma olarak nitelendirerek ırkçı yaklaşımını kabul etti.³⁶

Anders Behring Breivik’in bireysel saldırısı, katilin içinde yaşadığı ortama tepkisi olarak nitelendirilebilir. Bir de son dönemde artan, bir nedene bağlamakta zorlandığımız bireysel saldırılar var. Bunlara ABD’de yoğun yaşanan okul saldırıları örnek verilebilir. Son yirmi yılda ABD’de 31 adet silahlı okul baskını rapor edilmiş. Saldırılar genelde bizzat okulun öğrencileri tarafından arkadaşlarına ve öğretmenlerine yönelik gerçekleştirilmiş. Bu saldırıların en ürkütücü yanı belirli bir ideolojiyle ya da bu öfkeyi tetikleyebilecek bariz bir neden olmaksızın gerçekleştirilmiş olmaları. Saldırganların profili geniş bir yelpazede. Bazıları çekirdek ailelerden gelirken bazıları boşanmış ailelere mensup. Çoğunluğunun başı okulda hiç derde girmemiş ve sosyal olarak başarılı ilişkiler kurabilen kişiler. Bu dağılım da saldırganların önceden tespitini güçleştiriyor. Belirli bir ideoloji ya da nedene bağlı saldırıların tespiti ve önlenmesi konusunda yapılabilecekler varken nedensiz görülenler için alınacak tedbirlerin başarıya ulaşma şansı çok daha düşük. Bu durum, özellikle gelişmiş ülke toplumlarının görece yüksek ekonomik koşullara sahip olmalarına karşın içinde bulundukları krizin bir göstergesi aslında. Artan boşanma oranları, giderek gevşeyen aile bağları, sosyal medyanın ve artan maddeciliğin de etkisiyle yalnızlaşan ve rekabete giren insanlar toplumların yıkılma noktasına doğru ilerlediğini anlatıyor. Oysa bireyler toplumun varlığıyla daha iyi hayatlar yaşayabilir. Bir başka deyişle ormandan ziyade ağaçların ön plana çıkması ormanın tamamını, sonrasında tek tek ağaçları tehdit ediyor.

Depresyonda olan ya da kendini yalnız hisseden bireylerin durumunu incelediğimizde de toplumsal sorunlara dair önemli ipuçlarına ulaşabiliyoruz. Dünya Sağlık Örgütü’nün verilerine göre dünyada 300 milyon civarı kişi depresyondan mustarip.³⁷ Bu yaklaşık olarak her 25 kişiden 1’i demek. Depresyon teşhisi konmuş insanların yaklaşık yarısında bu duruma kaygı bozukluğu da eşlik ediyor. Nüfusun %15’ininse hayatının bir döneminde bu sorunu yaşadığı tahmin ediliyor. Depresyonun hem birey hem de toplum için birçok olumsuz sonucu olsa da, en kötü senaryo kişiyi intihara götürmesi olsa gerek. Yılda 800 bin kişinin, yani yaklaşık her 40 saniyede bir kişinin intihar ettiğini göz önüne alırsak toplumsal sorunlarımızın vardığı boyutu daha rahat algılayabiliriz.

Dikkat çekici bir diğer veriyle devam edelim. Global Burden of Disease raporlarına göre gerek depresyon gerekse kaygı bozukluğu yaşayanların oranı gelişmiş ülkelerde dünya ortalamasına göre yaklaşık 1,5 kat daha yüksek. Bu durum ekonomik ve teknolojik gelişmelerden en yüksek pay alan toplumların mutluluk düzeylerinin çok da iyiye gitmediğinin bir göstergesi olarak kabul edilebilir. Tabii burada amacımız az gelişmiş ülkelerin koşullarını övmek değil, gelişmişlikle beraber gelen değişikliklerin yan etkilerine dikkat çekmek.

Depresyonun sebeplerinden biri olarak bilinen ve belki de kendi başına toplumsal bir sorun sayılabilecek yalnızlık da artış eğiliminde. Yapılan araştırmalar kendini yalnız hisseden insanların oranının giderek arttığını ortaya koyuyor. Özellikle gençler arasında bu oran daha da yüksek. ABD’de yapılan bir araştırmaya göre katılımcıların %27’si kendilerini anlayan kimse olmadığını düşünüyor. %46’sı sık sık ya da sürekli kendini yalnız hissediyor.³⁸ Bu oranlar yaş grubu arttıkça düşme eğiliminde. Nüfus yoğunluğunun ve iletişim imkânlarının tarih boyunca ilk kez bu kadar fazla olduğu, sanal ortamda da olsa insanların birbiriyle her an iletişim kurabildiği bu çağda yalnızlık hissinin artıyor olması üzücü bir ironi. Yalnızlığın; güven duygusunun azalması, suç işlemeyi baskılayan aile bağlarının zarar görmesi sonucu suç eğiliminin artması, gençlerde giderek artan çeteleşme gibi birçok sosyolojik sonucu da var. Detaylı ele almayacağımız bu konu hakkında daha fazla bilgi için Alain Touraine’in Toplumların Sonu kitabına başvurulabilir.³⁹

Bireysel terör diye adlandırdığımız ve son dönemde artan saldırıların yanında tarihi çok daha eskilere dayanan örgütsel terör faaliyetlerini de ortadan kaldırmayı başarabilmiş değiliz. Hatta bu faaliyetlerin dünyanın önde gelen birçok hükümetince desteklendiğine dair şüpheler de kamuoyunu sık sık meşgul ediyor. Bu konuyu uzun uzadıya ele almak yerine, geçmişten farklı olarak artık tüm dünyanın terör tehdidi altında olduğunu vurgulamakla yetineceğiz. Bundan yirmi otuz yıl öncesine kadar terör faaliyetleri Ortadoğu başta olmak üzere dünyanın belirli bölgelerine özgü tehditler olarak görülebilirdi. Birçok ülke vatandaşı kendini tehdit altında hissetmeksizin yaşamını sürdürürken terör hayatlarında ara ara rastladıkları haberlerden ibaretti. 11 Eylül ile başlayan ve Paris, Londra, İstanbul, Nice, Boston gibi birçok şehri de hedef alan saldırılar bu durumu değiştirdi. Artık hemen hemen tüm toplumlar için terör en önemli sorunların başında geliyor.

Bu bölümde dünyamıza ve insanlığa biraz uzaktan bakıp geleceğimiz adına önemli olabilecek sorunlara odaklandık. Hemen hepimizin bir şekilde haberdar olduğu, ancak çok da gözümüze batmayan sorunları inceledik. Geleceğimiz ya da çocuklarımızın geleceği adına çoğumuzu endişeye sevk etmeyen, göz ardı ettiğimiz bu sorunları aslında tüm toplum olarak daha ciddiye almamız gerektiğini göstermeye çalıştık. Bunu yaparken de mümkün olduğunca rasyonel verileri aktarmaya çalışarak, haddini aşan yorumlardan ya da güvenilir bilimsel araştırmalara dayanmayan tahminlerden uzak durduk.

Son birkaç yüzyılda neredeyse dünya üzerindeki tüm canlılığı tehdit eder hale gelen bazı sorunlar binlerce yıl boyunca dünya üzerinde görülmedi. Bir sonraki bölümde, içinde bulunduğumuz duruma gelmemizin sebeplerini ve bu sorunların altında yatan dinamikleri irdeleyeceğiz. Bu sayede geleceğimiz adına atılması gereken adımları rasyonel ve tutarlı olarak ortaya koyabilmeyi umuyoruz.

2
Sorunlarımızın Kaynağı

Ekonomi Nedir?

İnsanlık olarak birçok alanda hızlı adımlarla ileri gidiyoruz ama Rociye dükkânındaki fil misali çevremize ve kendimize verdiğimiz zararlar geri döndürmesi zor bir boyuta ulaşmış durumda. İlk bölümde açıklamaya çalıştığımız bu problemlerin hemen hepsinin temelinde aşırı tüketim baş şüpheli olarak bir adım öne çıkıyor. Sistemin tasarımı gereği her gün büyütmeye çalıştığımız bu üretim-tüketim sarmalını iyi anlayıp çözümlerimizi de bu temel üzerine düşünmemiz geleceğimiz adına tek çıkar yol olarak görünüyor.

İşe üretim ve tüketim faaliyetleriyle yakından ilgilenen ekonomi bilimini ele almakla başlayabiliriz. En temel anlamıyla ekonomi bilimi, insanın sınırsız ihtiyaçlarını sınırlı doğal kaynakları kullanarak karşılama ve herkes için en üst düzeyde fayda sağlama problemiyle ilgilenmektedir. Bu tanım yanlış değildir ama biraz fazla genel ve günümüz dünyasına hitap etmekten uzak olduğu düşünülebilir. Daha derinlemesine ve elle tutulur bir tanım için ekonomist Mahfi Eğilmez’in şu köşe yazısını alıntılamakta fayda var.

Ekonomi deyimi eski Yunancada hane halkı anlamına gelen oikos sözcüğü ile yönetim anlamına gelen nomos sözcüklerinin birleştirilmesiyle oluşturulmuş bir sözcük olsa da zamanla anlamı oldukça genişlemiştir. Ekonomi biliminin konusunun ve kapsamının ne olduğu sorusuna pek çok farklı yanıt verilmiştir şimdiye kadar. Bu soruya verilecek yanıt kişinin ekonomi bilimine hangi ideoloji açısından baktığının da yanıtıdır aslında.

Ekonomi biliminin en yaygın tanımı Alfred Marshall’ın neoklasik tüketim çıkışlı tanımından yola çıkan Lionel Robbins’in yaptığı tanımlamadır: Ekonomi bilimi, kıt kaynakların alternatif kullanım olanaklarını inceleyen bir bilimdir.

Bu tanım ekonomi bilimini tüketim ya da harcamalar açısından ele alan bir tanımdır. Oysa ekonomi bilimi yalnızca tüketimle (ya da daha geniş çerçevede harcamalarla) değil aynı zamanda üretimle ve o üretimin tüketimle köprüsünü kuran paylaşım (bölüşüm) sorunlarıyla da ilgilidir.

Tüketim açısından bakacak olursak ekonomi bilimi Lionel Robbins’in tanımına uygun bir işlev üstlenir: çok sayıdaki isteğin eldeki sınırlı imkânlarla karşılanması çabası. İnsan, elindeki sınırlı imkânlarla çok sayıdaki istekleri arasında seçim yaparken bazı isteklerini karşılamaktan vazgeçmek zorundadır. Her seçilen isteğin maliyeti aslında vazgeçilen öteki istektir. Örneğin kısıtlı parasıyla sandviçle yetinip sinemaya gitmeyi tercih eden kişi iyi bir yemek yemekten vazgeçtiği için sandviç ve sinemaya gitmenin alternatif maliyeti iyi bir yemek olmaktadır.

Üretim açısından bakarsak ekonomi bilimi kimin üretim yapacağı, kim için üretim yapılacağı, ne kadar üretileceği, üretimin kaça mal edileceği ve kaça satılacağı konularıyla ilgilenir.

Paylaşım veya bölüşüm açısından bakacak olursak bu kez ekonominin ilgi alanı üretimden kimin ne kadar pay alacağı konusuna odaklanır. Üretim faaliyetinde yer alan emekçi, sermaye sahibi, toprak (ya da doğal kaynakların) sahibi ve girişimcinin üretimden ne kadar pay alacağı ekonominin temel uğraşı alanı haline gelir.

Buraya kadar açıkladığımız konuları bir şemada gösterelim:

Tüketim Açısından

Üretim Açısından

Paylaşım/Bölüşüm Açısından

Sınırsız isteklerin sınırlı imkânlarla karşılanması

Her seçim bir vazgeçiştir

Alternatif maliyet kavramı

Kim tarafından

Kim için

Ne kadar

Kaça

Üretimden kim ne kadar pay alacak?

Ücret (emeğin karşılığı)

Kâr (girişim gücünün karşılığı)

Faiz (sermayenin karşılığı)

Rant (doğal kaynakların karşılığı)

Kapitalist sistem, tüketim üzerine odaklanmış bir sistem olduğu için ekonomi bilimini de hep tüketimle ilgili bir çerçevede ele alıp tanımı ona göre yapmaktadır. İsteklerin sonsuzluğu bir yana çok sayıda olup olmadığı bile bugün tartışmalı hale gelmiştir. Kapitalizmin yarattığı tüketimin en üstün değer olduğu algısı aslında ihtiyaç olmayan birçok şeyi istenir hale getirmiştir. Bunların gerçekten ihtiyaç olup olmadığı bir yana ekonomi en az tüketim ya da harcamalar kadar önemli olan üretim ve paylaşım ilişkilerini de çerçevesi içine alan bir tanıma ihtiyaç duymaktadır. Tüketim, ekonomik faaliyetin itici gücü olsa da insanın üretime geçmesinden sonra üretim ilişkileri ve sanayi devriminden sonra da paylaşım meselesi tüketim kadar önem kazanmış, öne çıkmıştır.

Bu çerçevede ekonomi bilimini şöyle tanımlamak sanırım en doğru yaklaşım olur: Ekonomi bilimi, istekleri karşılamaya yönelik mal ve hizmetlerin üretimi, bu üretimin katkıda bulunanlar arasında paylaşılması ve eldeki sınırlı imkânlarla çeşitli istekler arasından tercih edilenlerin karşılanması çabalarını inceleyen ve bu ilişkilerin doğru kurulabilmesi için çözümler öneren bilim dalıdır.⁴⁰

Birinci bölümde bahsettiğimiz hemen hemen tüm sorunlarla ekonomi bilimini ilişkilendiren bu tanım, içinde yaşadığımız sistemi anlamak adına büyük önem arz ediyor. Tüketimi üretimden bağımsız olarak ele almaması, bölüşüm gibi kritik bir konuya temas etmesi çözüm önerilerimizi oluştururken bize rehberlik edecek nitelikte.

Ekonomik Sistemlerin Gelişimi

Tanımında açıkça ifade edildiği üzere, üretimle tüketimin var olduğu ve ilk insanlardan bu yana tüm zamanlardaki ekonomik faaliyetler ekonomi biliminin ilgi alanına girer. Günümüzde birkaç istisna dışındaki tüm ülkelerde bu faaliyetlerin tamamını ifade eden sistemi kapitalizm olarak tanımlıyoruz. Şu anda otuz yaşın altındaki insanların büyük çoğunluğu kapitalizmin kucağına doğdu ve başka bir ekonomik sistemde yaşamadı. Otuz yaş üstü kesimin görece küçük bir bölümü komünist bir ekonomik sistemde doğmuş olsa da onlar da çoktan kapitalizme ayak uydurdu. Bugün hemen hemen tüm dünyada hüküm sürse de bu sistem insanlık tarihi düşünülünce görece yeni aslında. Kapitalizmin gelişimine kadar uzun bir zaman boyunca farklı ekonomik sistemler farklı zaman dilimlerinde, farklı coğrafyalarda hüküm sürmüş. Karanlık çağda insanların hayatlarını avcılık ve toplayıcılıkla sürdürdüğü ve bu dönemde ekonomik aktivitenin oldukça az olduğu varsayılıyor. Bu dönemde üretim ağırlıklı olarak avlanma için geliştirilen aletlerden ibaretken, ticaret de elde edilen yiyeceklerin değiştokuşuyla sınırlı.

Çok uzun bir süre boyunca yaşam bu şartlarda devam ettikten sonra Neolitik çağ diye adlandırılan dönemde yerleşik hayata geçişle beraber tarım ve hayvancılığın başlaması adeta bir sıçrama yarattı. İnsan artık sadece tüketici olmaktan çıkıp üretici rolünü de oynamaya başladı. Devrim niteliğindeki bu gelişmelerle daha fazla işbirliği, işlerde uzmanlaşma ve işbölümü ortaya çıktı. Üretimdeki artış ve farklı bölgelerde farklı hayvan ve bitkilerin evcilleştirilmesi ticaretin de yolunu açtı. Tekerleğin icadı ve yazının bulunuşu yine ekonomik aktivitelerin bir sonucu olarak gelişime katkı sağladı. İşbirliğinin küçük gruplardan kabilelere ve köylere yayılması ilk devletlerin temelini oluşturdu. Kamu hizmeti, vergi, para gibi temel kavramlar bu gelişmeleri takiben hayatımıza girdi.

Bir sonraki aşamada feodalite dünyanın büyük bölümüne yavaş yavaş yayıldı. Bu dönemde nadasa bırakma, rotasyonlu ekim gibi tarım teknolojilerindeki gelişmelerin üretimi artırmaya devam etmesi ticaretin de artmasını, piyasa ekonomisinin doğuşunu ve paranın yaygınlaşmasını destekledi. Feodalitede ortaya çıkan en önemli durumlardan biri işgücünün nitelik değiştirmeye başlaması oldu. Toprak köylüsü olarak nitelendirebileceğimiz serflerin yerini paralı işçilerin almaya başlaması ekonomik sistemde günümüze kadar gelen yeni bir sınıfın, işçi sınıfının meydana gelmesini sağladı. Ticaretin artan rolüyle birlikte ortaya çıkan borç alışverişi önce tefecilerin, sonra da günümüze kadar etkinliklerini artırarak devam ettiren bankaların kurulmasını tetikledi. Bu dönemde ekonomik sistemde yerini almaya başlayan finansal piyasalar her geçen gün gelişerek günümüzdeki tüm sistemi domine eden yapısına büründü. İlk fuar organizasyonlarının bu dönemde yapılması da ticaretin artan rolünün bir göstergesi olarak kabul edilebilir.

Ortaçağda artan bilgi ve sermaye birikiminin de etkisiyle başlayan coğrafi keşifler birçok açıdan insanlık tarihinin dönüm noktalarından biri. Bazı hakların soykırıma uğraması pahasına Amerika’dan Avrupa’ya taşınan yüklü miktardaki değerli maden ticaret kapitalizmi de denen merkantilizmin ortaya çıkışını başlattı. Milyonlarca insanın özgürlüğünü elinden alan köle ticareti üretim artışına yeni bir boyut getirdi. Büyük oranda kraliyet destekli tüccarlarca yürütülen bu faaliyetler devletin rolünün azalmasına, bugünküne benzer yapıdaki ilk borsaların kurulmasına ve liberalizm kavramının ortaya çıkmasına yol açtı. Kolonilerin kurulmasıyla birlikte gelişen bir diğer kavramsa her dönem tartışmalara konu olan emperyalizm oldu.

Merkantilizmi bugün de hâlâ yaygın olarak hüküm süren kapitalizme dönüştürense buhar gücünün kullanıma girmesiyle başlayan sanayi devrimiydi. Bu süreci destekleyen diğer değişiklikler artan nüfus ve sermaye birikimi, modern bankaların güçlenmesi ve yayılması, merkez bankalarının etkinliklerini artırması, üretime sermayedar ve emekçi olarak katılan esnafın sanayici olması ve kâğıt para kullanımının yaygınlaşması olarak sıralanabilir. Bugün Sanayi 1.0 olarak nitelendirilen bu dönemi elektriğin üretimde kullanılmasıyla başlayan Sanayi 2.0, 1970’lerden itibaren otomasyonun etkinleşmesiyle başlayan Sanayi 3.0 izledi. Yine bu dönemde dünyanın birçok ülkesinde mal hareketlerine ek olarak sermaye hareketlerinin de serbestleşmesiyle küreselleşme kavramı hayatımıza girdi ve kapitalizm de temel özellikleri itibariyle modern formuna ulaştı. Şu andaysa tümüyle dijitalleşmeyi hedefleyen Sanayi 4.0’ın ayak sesleri güçlü olarak duyuluyor.

Tabii kapitalizm bugüne dünyanın tek seçeneği olarak gelmedi. 1917 yılında Rusya’da başlayan Bolşevik Devrimi’yle sosyalizmi uygulayan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin kurulması ve Doğu Avrupa ülkeleri başta olmak üzere bu sistemi benimseyen ülkelerin de katılımıyla kapitalizmin karşısında sosyalist bir blok oluştu. Bu yeni ekonomik sistemdeki en önemli iki özellik, üretim araçlarında özel mülkiyetin kaldırılması ve kimin, kim için, hangi ürünü, ne kadar üreteceğine karar veren merkezi planlama sisteminin piyasa ekonomisinin yerini almasıydı. Bu sistem yapı itibariyle Karl Marx’ın ideolog olarak tasavvur ettiği sisteme oldukça benzese de filizlendiği toplum, ortaya çıkış koşulları ve uygulama açısından önemli farklar da içeriyordu. Tek bir örnek vermek gerekirse Marx sosyalizmin sanayileşmesini tamamlamış İngiltere gibi bir ülkede bilinçli bir işçi sınıfı tarafından hayata geçirilmesini bekliyordu, Rusya gibi bir tarım toplumunda tepeden inme bir şekilde değil.

İki kutuplu bir dünyanın hüküm sürdüğü bu dönemin ilk otuz yılında sosyalist ülkeler kapitalist ülkelerden daha hızlı büyüme oranları yakalasalar da takip eden dönemde durum tam tersine döndü. 1990’lı yıllarda artık birçok açıdan sürdürülemez hale gelen sistem ömrünü tamamladı. Bu süreçte birkaç istisna dışında, Çin dahil tüm sosyalist ve komünist ülkeler piyasa ekonomisi sistemine geçti ve iki kutuplu dünya tek kutuplu ve büyük oranda küreselleşmiş ekonomik yapısına büründü. Kuzey Kore gibi birkaç istisna ülkeyse sosyalist-komünist diyebileceğimiz, dünyaya kapalı ekonomik sistemlerini halen sürdürmeye çalışıyor. Ancak neredeyse hiçbir anlamda bir başarı hikâyesi sunma, vatandaşlarına insani bir hayat yaşatma imkânı bulamayan bu ülkeler de Bolşevik Devrimi’yle başlayan sosyalizm uygulamasının kapitalist sistem karşısındaki mağlubiyetini perçinliyor.

Kapitalizm

Bu bölümde şu âna kadar ekonomiyi tanımladık ve tarihin başlangıcından bugüne dek ekonomik sistemlerin gelişim sürecinden kısaca bahsettik. Şimdi de ilk bölümde bahsettiğimiz sorunların ortaya çıkış zamanlaması ile kapitalizmin ortaya çıkışı ve gelişimi arasında görülen paralellik nedeniyle bu ekonomik sistemi daha detaylı inceleyeceğiz. Bu sayede dünyanın sürdürülemez hale gelen sorunları ile kapitalizm arasındaki bağı netleştirmeyi ve çözüm yolları konusunda bir miktar mesafe kaydetmeyi hedefliyoruz.

Bugün içinde bulunduğumuz ekonomik sistemin ilk mihenk taşı olarak sanayi devrimini alabiliriz. Sanayi devrimiyle üretim önce buhar gücü, sonra da elektrik enerjisinin kullanımıyla önceki dönemlerle karşılaştırılamayacak bir hızda arttı. Birçok atölyenin yerini fabrikalar aldı. Artan üretimle birlikte o güne kadar her dönem kıtlık yaşanan temel ihtiyaç ürünlerine halkın erişimi kolaylaştı. Zenginlerin kullanımına özgü ürünlerin sıradan vatandaşların erişimine açılması mümkün oldu. Bu sayede sanayi devriminin meyvelerinden faydalanan toplumların hayat kalitesinin ve refahının çok ciddi ölçüde arttığını söylemek yanlış olmaz.

Ancak bu yeni durum kendi içinde ciddi bir problem de taşıyordu: tüketimin bir süre sonra üretimin hızına yetişememesi problemi. Daha doğru bir ifadeyle, ihtiyaçların büyük oranda karşılanması sonrası bu denli hızlı bir üretime gerek kalmamış olmasının yarattığı sorunlar. Bu durumu bir örnekle açıklayabiliriz. Dokuma tezgâhlarının giderek makineleşmesi ve bunun sonucunda halı maliyetlerinin düşmesi tüm orta sınıfı potansiyel alıcı haline getirir ve halı pazarında önemli bir açık oluşturur. Bu pazarın ihtiyaçlarını karşılamak üzere üretim kapasitesi yeni atölyeler, fabrikalar kurularak artırılır. Bir süre sonra çoğunluğun halı sahibi olmasıyla pazar sadece yenileme ihtiyaçlarına cevap verebilecek boyuta küçülür. Bu da üreticilerin sıkıntıya düşmesine neden olur.

Bu durum hem sermayedarlar, yani fabrika sahipleri hem de devletler için çok ciddi bir problemdi. Zira sadece kâr etmek amacıyla kurulan fabrikaların boş durması sermayedarlar için zarar, güçleri bu fabrikaların vergilerine bağlı devletlerin de zayıflaması demekti. Tabii ki bu durum hemen ortaya çıkmadı. Ancak üretim ile tüketim hızı arasındaki farkın giderek arttığı 20. yüzyılda sıkıntılar çoğaldı. Nitekim Birinci Dünya Savaşı sonrası izlenen politikalar sonucunda ABD başta olmak üzere birçok ülkede alım gücünün düşmesi talebi zayıflattı ve 1929 Büyük Buhranı’nın da sebeplerinden birini oluşturdu.

Kapitalizmin tüketime yüklediği önemi ekonominin gücünü ölçen göstergelerin tanımından da anlayabiliriz. 1930’lu yıllardan beri en önemli göstergelerden sayılan Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (GSYH) bir ülkenin ulusal sınırları içinde üretilen tüm nihai mal ve hizmetlerin parasal değeri anlamına gelmektedir. Bu tanım örneğin toplumun ne kadarının halı sahibi olduğuyla ilgilenmez. Ne kadar halının üretildiği, satılmayan bir malın üretimi yapılmayacağı için de doğal olarak ne kadarının tüketildiğiyle ilgilenir. Tüm toplumun halı ihtiyacının karşılanmış olması GSYH rakamları açısından felaketi ifade edecekken, kimsenin halısının olmaması ancak halı almak için alım güçlerinin ve isteklerinin olması büyüyen bir ekonomiyi, yani önemli bir başarı potansiyelini ifade edecektir. Yine benzer şekilde tüm toplumun ev ihtiyacının karşılanmış olması inşaat sektörü açısından olumsuz bir tablo, evi olmayan ve talep edebilecek vatandaşların yoğun olmasıysa olumlu bir tablo oluşturacaktır. Bu da demek oluyor ki, ekonominin başarısını ölçme metodumuz dahi toplumun refahından çok üretim ve tüketimin seviyesini ön plana alan bir şekilde kurgulanmıştır. Şunu da belirtmemiz gerekli: GSYH ölçüm metodu bahsettiğimiz nedenlerle bugün birçok ülkede anlamını bir ölçüde yitirmiş olsa da oluşturulduğu dönemde henüz tüketim talebi doygunluğa ulaşmadığından anlamlı sonuçlar verebiliyordu. GSYH’nin anlamlı sonuçlar verdiği ikinci durum ise henüz temel ihtiyaçlarını karşılamada başarılı olamamış düşük gelirli toplumlarda yapılan ölçümlerdir. Yani belirli bir eşiğin altında olduğu sürece GSYH’nin artışının toplum refahına olumlu, azalışının ise olumsuz yönde yüksek bir korelasyonla etki etmesi beklenir. Toplumda gelişmişlik düzeyi artıp GSYH eşiği geçildikten sonra yaşanan GSYH artışlarının refaha etkisi giderek düşer. Bir başka deyişle marjinal faydası azalır.

Kapitalizmin ihtiyaçları karşılama hedefinden uzaklaşarak tüketimi ön plana alması gerektiğini ilk elden ifade edenlerden biri de ABD başkanına hizmet vermek üzere 1946’da kurulan Ekonomik Danışmanlar Konseyi’nin başkanı Raymond J. Saulnier olmuştu. 1959 yılında yaptığı bir konuşmada, “Bir ekonominin nihai hedefi daha fazla tüketim ürünü üretmektir” diyerek sistemin çarpıklığını ortaya koymuştur.⁴¹ Kapitalizmin yaklaşımının yanlış olduğunu iddia edenlerden biri de Taş Devri Ekonomisi⁴² kitabının yazarı antropolog Marshall Sahlins’tir. Sahlins kaynakların kıt olduğu görüşüne karşı çıkar ve problemin kapitalizmin insanın ihtiyaçlarını olduğundan fazla göstermek üzerine kurulu olmasından kaynaklandığını söyler. Çok sık karşımıza çıkan “her arz talebini yaratır” mantığı da bu sözleri doğrular nitelikte olup ekonomik sistemimizin ihtiyaç temelli olmaktan uzaklaşıp tüketim temelli olmaya dönüştüğü tezimizle paralellik gösterir.

Şunu itiraf etmeliyiz ki kapitalizm bugüne kadar tüketimi artırma konusunda son derece başarılı oldu. Ara ara tökezlemesine rağmen girdiği krizlerden çıkmayı başardı. Daha da önemlisi, dünyanın büyük çoğunluğuna hedef olarak daha çok alışveriş yapmayı, daha fazla kazanıp harcamayı, yani maddeci diyebileceğimiz bir hayatı benimsetmiş durumda. Bu başarının temelinde yatanları görebilmek için sistemin iç dinamiklerini ve çalışma mekanizmasını çok iyi anlamalıyız. Burada tabii ki çok ayrıntılı bir iktisadi inceleme yapmayacak, matematiksel formüllere girmeyeceğiz. Daha ziyade sistemin kurgusunu, kendi kendini besleyen yapısını basit ve anlaşılır bir dille ortaya koymaya çalışacağız.

Kapitalizm Nasıl Çalışır?

Kapitalizm gibi onlarca parametreye sahip, üretimden tüketime hayatın her alanında etkili son derece karmaşık bir ekonomik sistemin çalışmasını anlaşılır ve akılda kalıcı bir şekilde tarif etmek oldukça zor bir iş. Bu konuyu hemen herkesin anlayacağı bir dilde ve ana mekanizmalardan taviz vermeden başarılı şekilde ele alanlardan biri ABD’li fon yöneticisi Raymond Dalio’dur. Biz de bu kısımda Dalio’nun Ekonomi Makinesi Nasıl Çalışır?⁴³ isimli videosundaki anlatımını temel alarak sistemi kısaca tarif etmeye çalışacağız.

Ekonomiyi en basit şekilde tanımlamak istersek sürekli olarak gerçekleşen alım-satımların toplamı diye niteleyebiliriz. Alışverişi ortadan kaldırdığımızda üretim ve tüketim de büyük ölçüde anlamını yitirir ve ekonomi biliminin incelediği yapının tamamı ortadan kalkar. Bu bakış açısıyla ekonominin basit ve mekanik bir şekilde çalıştığını rahatlıkla ifade edebiliriz.

Alışveriş para ya da krediyle yapılabilir. Her türlü mal, hizmet ya da finansal ürünler alışverişin konusu olabilir. Alışverişte kullanılan tüm para ve kredi miktarını topladığımızda ekonomiyi sürdüren harcamaları da bulmuş oluruz. Bir alışverişte kullanılan para ve kredi toplamını ürün ya da hizmetin miktarına bölersek fiyatı bulmuş oluruz. Burada alışverişten kastımız bireylerin, şirketlerin ve hükümetlerin yaptığı tüm harcamalardır. Kişiler ve şirketler kazançları ve sermayeleri üzerinden harcama yaparken hükümetler topladıkları vergiler üzerinden harcama yapar. Sistemde oyun kurucu gibi davranan merkez bankalarıysa para basma yetkileriyle dolaşımdaki para miktarını, faiz ayarlama yetkileriyle de kredi miktarını belirlemek gibi çok kritik görevleri üstlenirler.

Kredi bir ekonominin en önemli ve anlaması en zor kısmıdır. Temelde borç alanın ve borç verenin anlaşması üzerine bedelsiz bir şekilde yaratılır. Borç alanın amacı market alışverişi ya da araba gibi ihtiyaçlarını karşılamak olabileceği gibi iş kurmak ya da yatırım amaçlı gayrimenkul almak da dahil çok çeşitli olabilir. Borç verenin amacıysa parasını artırmaktır. Bunun bir istisnası borç verenin akrabalık bağı gibi duygusal bir nedenle faizsiz borç vermesi olabilir. Ancak bu tarz alışverişlerin toplam içindeki payı çok küçük olduğundan rahatlıkla ihmal edilebilir. İşte tam burada, borç verenin parasını artırmak istemesi dediğimiz anda faiz kavramı devreye giriyor. Faizi parayı kullanmanın maliyeti, bir nevi kirası olarak nitelendirebiliriz. Faizin yüksek olması borç almak isteyenlerin şevkini kırıp borçlanmayı azaltıcı yönde etki ederken, düşük olması cesaretlenmelerini sağlar.

Borçlanma işlemiyle iki kişi bir araya gelir ve krediyle borç bir anda yaratılır. Alınan para faiziyle birlikte ödendiğindeyse borç ve kredi birlikte ortadan kalkar ve işlem tamamlanır. Kredi alınmasının ekonomideki en önemli etkisi harcamaların artmasıdır. Elinde istediği harcamayı yapabilecek kaynak bulunmayan taraf kredi aldığında doğal olarak sistemdeki alışveriş artar ve ekonomi canlanır. Birinin harcaması diğerinin geliri olduğundan harcamaların artması kazançların da eşzamanlı artması demektir. Çok kazanmanın bankalar ya da kreditörler açısından önemiyse kredibilite kavramında yatar. Kredi verenlerin kredi arayanlara borç verip vermeyeceği, verecekse bu borcun miktarı onlara duydukları güvenin bir yansımasıdır. Çok kazanan kişi ya da kurumların vereceği güven daha yüksek olacağından kredibiliteleri de artar. Bunun sonucunda daha çok kredi alma, daha çok harcama ve başkalarının da daha çok kazanması sarmalı doğar. Pozitif geribildirimle kendi kendini güçlendiren bu model ekonomik büyümeyi de doğal olarak beraberinde getirir. Ancak bu elbette sonsuza dek sürdürülebilir bir durum değildir. Çünkü alınan borcun bir de geri ödemesi olacaktır. Borç alınan dönemlerde artan harcamalar borç ödenen dönemlerde düşer. Bu işleyişle ekonomide büyük ve küçük döngüler olarak adlandırılan borç döngüleri ortaya çıkar. Küçük döngü 5 ila 8 yıl gibi bir zaman diliminde oluşurken büyük döngü 75 ila 100 yıla yayılan zaman dilimlerinde gözlemlenebilir.

Sistemde kredinin olmadığı durumda harcamayı ve dolayısıyla büyümeyi artırmanın tek yolu geliri artırmaktan geçer. Bu da üretimi artırmak yani daha çok ve verimli çalışmak demektir. Bu yapıyla ortaya çıkan üretim artışı düzgün ve döngüsel olmayan bir büyüme sunar. Ancak kredi işin içine girdiğinde sadece çalışma ve verimliliğe bağlı üretim artışı değil borçla yapılan harcamalar da büyümeye katkı sunduğundan ekonomik aktivitelerin dönem dönem arttığı ve azaldığı daha sarsıntılı döngüsel süreçler ortaya çıkar. Para ile kredi arasındaki temel fark da buradan gelir. Sistemdeki kredilerin toplam paradan katbekat fazla olması da döngüler sırasında yaşanan ekonomik krizlerin yıkıcı etkilerini artıran nedenlerin başındadır.

Kredi tüm yönleriyle kötü de değildir. Aşırı tüketimi özendiren kredileri kötü huylu, verimliliği artırıcı kredileriyse görece iyi huylu olarak nitelendirebiliriz. Örneğin traktör almak ya da gübreli üretime geçmek için kredi alan bir çiftçinin elde edeceği üretim artışı kredi borcunu zorlanmaksızın ödemesini sağlayabilir. Ancak televizyon almak gibi tüketim harcamalarına giden ya da üretim verimliliğini artırma sonucuna yol açmayan nitelikte (buna iş kurma ve yatırım amaçlıları da dahil) kredilerin sistemdeki dengesizliği artırdığını söyleyebiliriz.

Ekonominin işleyişine dönelim. Kredinin ekonomiyi canlandırıcı etkisini şu örnekle daha iyi ifade edebiliriz. Bankaların bireylere kazançlarının onda biri kadar kredi açtığını varsayalım. 100 lira kazanan biri 10 liralık kredi kartı limitini de kullandığında 110 liralık harcama yapabilir. Bu harcama birilerinin kazancı demek olduğundan 110 lira kazanan kişi de 11 liralık kredi limitine ve dolayısıyla 121 liralık harcama imkânına kavuşur. Görüldüğü üzere kredi sayesinde harcamalar ve kazançlar doğrudan olumlu yönde etkilenmiştir. Ancak tabii ki bu sürekli devam edemez. Her çıkışın bir inişi vardır. Bu inişin temel nedeni harcamalar artarken üretimin o hızda artmamasından kaynaklanan fiyat artışları yani enflasyondur. Merkez bankaları enflasyonu sevmez ve faiz oranlarını artırır. Bu sayede ekonomideki aşırı ısınmanın önüne geçmeyi ve enflasyonu kontrol altında tutmayı hedeflerler. Faiz oranlarının yükselmesi borç almaya istekli kişilerin ve harcamaların azalmasına yol açar. Aynı zamanda borçluların da ödemeleri artar ve harcayacak az paraları kalır. Ekonomi yavaşlar, gelirler ve enflasyon düşer. Resesyon sinyalleri gelmeye başladığında da Merkez Bankası faizleri düşürerek tekrar kredileri ve büyümeyi canlandırıcı yönde adımlar atmaya başlar. İşte bu döngü kısa borç döngüsü diye adlandırılmaktadır.

Kısa borç döngüsünde büyümenin hızlandığı ve yavaşladığı, borcun arttığı ve azaldığı dönemler birbirini izlese de toplam borç uzun vadede artmaya devam eder. Yani borcun arttığı dönemlerin gücü azaldığı dönemlerin gücünden fazladır. Bunun nedenlerinden biri de insanın doğası gereği borç ödemekten çok harcamaya yatkın olmasıdır. Borçların uzun vadede artmaya devam etmesi de Uzun Vade Borç Döngüsü’nü oluşturur. Artan gelirler ve harcamalar fiyatları yukarı iter. Borsalar coşar, gayrimenkuller görülmedik fiyatlara ulaşabilir. İnsanlar bu süreçte kendisini zengin hisseder. Ancak bu hareketler üretim verimliliğindeki artıştan ziyade büyük oranda borçla olduğundan balon dediğimiz durum oluşur. Balonları hak edilmemiş zenginlik diye de yorumlayabiliriz.

Devam eden süreçte bir noktada borçları ödemekte zorluklar baş gösterir. Harcamalar borç geri ödemeleri nedeniyle düşmeye başlar. Kredi talebi azalır, fiyatlar önce durgunluğa girer sonra da düşmeye başlar. Ekonomik krizlerin en temel nedenlerinden biri Uzun Vade Borç Döngüsü’nün bu ekonomik yavaşlama bölümüdür. ABD’de yaşanan 1929 Büyük Buhranı’nda da, ABD’de gayrimenkul balonunun patlamasıyla başlayan ve tüm dünyayı etkileyen 2008 krizinde de, Japonya’yı etkileyen 1989 krizinde de bu temel dinamikleri görmek mümkündür. Bu süreçte borsalar düşer, sosyal olaylar çıkabilir, kreditörler düşen kredibilite nedeniyle borç vermekte nazlanmaya başlar, insanlar da kendilerini fakir hissederek moral çöküntü içine girmeye başlarlar. Bu durumda merkez bankalarının faizi düşürmesi de işe yaramaz, çünkü zaten önceden 0’a kadar düşürmüş, hatta negatif faize geçmişlerdir. Borç verenler sonunda borçlarının tamamını tahsil edemeyeceklerinin farkına varmaya başlar. Parti bitmiştir. Borç alanlar da borçları tarafından felce uğratılmış olduklarını hisseder ve yeni borç almak istemezler. Bu süreçte uygulanabilecek dört adım vardır.

Birinci adımda insanlar, hükümetler, kuruluşlar kemer sıkar ve borçlarını azaltmaya çalışır. Ancak bu, çözüm için yeterli olmaz. Çünkü kemer sıkmayla gelirler de düşer ve faiz nedeniyle borçların düşüş hızı gelirlerin düşüş hızından daha yavaştır. Borçların ödenememesi birçok firmanın iflasını tetikler, hatta bankaların batma şüphesi doğar. İnsanlar varlıklarının düşündükleri kadar para etmediğinin farkına varır. Bu ekonomik durum depresyon olarak adlandırılır. İkinci adımda hasarı hafifletmek adına borç verenler yeniden yapılandırmaya sıcak bakmaya başlar. Borçların bir bölümü silinebilir, faizleri düşürülebilir ya da vadeleri uzatılabilir. Borçlar ve varlıklar azalır, deflasyon sürer. Ekonomi hâlâ yavaştır ve güven düşüktür. Yavaşlayan ekonomi nedeniyle vergiler düşer, işsizlik maaşı gibi sosyal yardımlar artar ve kaçınılmaz olarak bütçe açıkları hızla yükselir. Üçüncü adımda hükümetler zengin üzerindeki vergi yükünü artırarak fakirlere servet transferi yapmaya çalışır. Bu adım zaten yüksek olan toplum içindeki gerilimi daha da artırıp sosyal olayları ve hükümetler arası sorunları tetikleyebilir.

Geçmişte bu duruma en dramatik örneklerden biri olarak Birinci Dünya Savaşı sonrası Almanya’nın yaşadıklarını verebiliriz. Savaş tazminatları dolayısıyla yüksek miktarda borçlandırılan Almanya krize girmiş ve sosyal patlama Hitler’i başa getirmiş, İkinci Dünya Savaşı’nın fitilini ateşlemiştir. Olayların bu şekilde gelişeceği daha barış görüşmeleri sürerken ünlü ekonomist John Maynard Keynes tarafından öngörülmüştür. Keynes’in bu öngörüde bulunmuş olması, kapitalizmin bahsettiğimiz döngüsel temelleri açısından bakıldığında, gelişen olayların gayet tahmin edilebilir olduğunu gözler önüne serer.

Uzun Vade Borç Döngüsü’ne kaldığımız yerden devam edelim. İnsanlar borç altında ezildikleri bu dönemde aslında para zannettiklerinin kredi olduğunu fark eder. Krediler de borç yapılandırmaları ve kredibilite düşüşleri nedeniyle yavaşladığından piyasada para bulmak zorlaşır. İşte bu noktada devreye dördüncü adımı atmak üzere merkez bankaları girer ve para basarak devlet bonoları başta olmak üzere finansal varlıkları satın alırlar. Tarihe baktığımızda her büyük krizde ABD Merkez Bankası FED, Avrupa Merkez Bankası ECB, Japonya Merkez Bankası BOJ başta olmak üzere merkez bankaları bu yöntemi kullanmıştır. Örneğin 2008 krizinde FED piyasadaki para miktarının üç katı para basarak emisyon hacmini dört katına çıkarmıştır.⁴⁴ Bu adımla finansal ürünlerin fiyatı yükseldiği için ürün sahiplerinin kredibiliteleri artar. Hükümetler hem ihtiyaç sahiplerine daha çok yardım yapabilir hale gelir hem de yatırım harcamalarıyla ekonomiyi destekleme imkânı bulur. Gelirler arttıkça yükselen kredibiliteyle kredilerde ve harcamalarda canlanma başlar, tüketim artar ve ekonomide çarklar tekrar hızlanma yoluna girer. Bu adımların uyumlu ve doğru zamanlamayla uygulanması resesyonun az acılı bir şekilde sonlanmasını ve döngünün tekrar yükselme evresine geçmesini sağlayabilir. Ancak çoğu durumda kontrol edilmesi güç birçok etken dolayısıyla bunu gerçekleştirmek mümkün olmaz ve herkesi etkileyen kriz durumları yaşanır. İşte artan borçlarla başlayıp uzun büyüme dönemlerini izleyen durgunluk ve küçülme dönemlerinin yaşandığı yüz yıla yakın sürelerde oluşabilen bu durum da Uzun Vade Borç Döngüsü olarak adlandırılıyor. Konuyu daha iyi anlayıp derinlemesine incelemek isteyenler Ray Dalio’nun Ekonomi Makinesi Nasıl Çalışır? isimli videosundan faydalanabilir.

Buraya kadar kapitalist ekonominin işleyişini kabaca özetledik. Bu resme baktığımızda bile kapitalist ekonominin aşırı tüketimi artıran yapısından tutun insanları ödenemeyecek borçlarla, işsizlikle, yoksullukla baş başa bırakmasına kadar ilk bölümde bahsettiğimiz sorunların kökeninde yer aldığını görmek çok zor değil. Bu durumun temel nedenini de üretim verimliliğindeki artışa bağlı olarak, bir başka deyişle doğal yollarla yaşanacak ekonomik büyümenin yerini kredinin devreye girmesiyle bir anlamda hormonlu büyümenin alması ve ekonomik sistemi dalgalı hale getirmesi olarak ifade edebiliriz.

Burada bir parantez açıp kredi yaratma işine de kısaca değinmek gerek. Bir kişinin başka bir kişiye borç verdiği durumda el değiştiren para kadar kredi açılmış demektir. Bu işlem bankalar üzerinden