Josh Shipp
Ergen Rehberi

JOSH SHIPP

Josh Shipp yetişkinlerin ergenleri ve ergenlerin kendilerini anlamalarına yardım ediyor. Küresel çapta gençlere destek olan bir uzman ve adından övgüyle söz edilen bir konuşmacı. MTV, Lifetime, Oprah, CNN, FOX, 20/20, Good Morning America ve New York Times’ta, ayrıca başka yayınlarda yer aldı. Sorunlarla dolu çocukluğunu evlatlık olarak geçirdikten sonra gençlerin sözcüsüne dönüşen Josh Shipp, belgesel televizyon dizisiyle ün kazandıktan sonra ergenlerle çığır açıcı çalışmalara imza attı. One Caring Adult adındaki kuruluşu ebeveynler, eğitmenler ve önemseyen, ilgili yetişkinler için kaynaklar üretip eğitim etkinlikleri düzenliyor. Daha fazla bilgi edinmek ve ücretsiz kaynaklara erişmek için OneCaringAdult.com adresini ziyaret edebilirsiniz.

En sevdiğim ergen insan Isaiah’a…

Seninle gurur duyuyorum.

YAZARIN NOTU

Bu kitap, ergenleri yetiştirmekten sorumlu ve onlarla etkileşimde olan yetişkinlere yardım etmeyi amaçlıyor.

Onların ebeveyni,¹ öğretmeni, koçu ya da büyükannesi olabilirsiniz.

Çocuğunuz, öğrenciniz, sporcunuz ya da torununuz olabilirler.

Olabildiğince anlaşılabilir yazma çabasıyla, bu kitaptaki tavsiyelerin ve örnek durumların çoğunda ebeveynler hedeflendi. Bununla birlikte, bu fikirler neredeyse her önemseyen, ilgili yetişkinin kendi özel durumuna ve ilişkisine uyarlanabilir.

Dolayısıyla bu kitabın geri kalanında gelin şu kısaltmayı kullanalım, olur mu?

Ebeveyn = herhangi bir ebeveyn, eğitimci, koç, mentor ya da önemseyen, ilgili yetişkin. Özünde, siz.

Ergen = bakımını üstlendiğiniz, evinizdeki ya da sınıfınızdaki ergen.

Yapmakta olduğunuz şey için teşekkürler. Tüm kalbimle bu kitabın size yardımcı olmasını umuyorum.

GİRİŞ
Her Çocuğun Bir “Rodney“ye İhtiyacı Vardır

İstatistiklere bakınca benim ölmüş, hapiste ya da evsiz olmam gerekirdi.

Çünkü üvey evlattım, ihtimallerim halihazırda bayağı kasvetliydi. Evlatlık çocukların yaklaşık yüzde 20’si sonunda evsiz olur. Yüzde 3’ünden azı bir üniversite diploması alabilir. Sadece yarısı yirmi dört yaşına geldiğinde para kazanabildiği bir işe sahiptir.

Buna ek olarak, zaten kötü olan halimi daha da kötüleştirmek için bilfiil çabalıyordum. İnatçıydım. Aptalca seçimler yapıyordum. Acayip serttim. Tüm bunlar olurken de on dört yaşındaydım.

Ne oldu peki?

Rodney oldu.

Rodney’nin yanına taşınmadan önce, koruyucu aile evlerinden baş döndürücü bir hızla kapı dışarı edilme sanatında ustalık kazanmıştım. Tuhaflıklarımla koruyucu ebeveynleri kaçıran, von Trapp,² çocuklarının yalnız kurt versiyonu gibiydim.

Evet, Neşeli Günler’e (The Sound of Music) gönderme yaptım ve bunu yaparken amacım da şu: Hedefim kovulmaktı. Aslında içinde bulunduğum durumda o kadar nasır tutmuş, o kadar ilgisizdim ki bunu bir oyuna dönüştürmüştüm. Aslında bir seyir defteri bile tuttum –alacalı siyah beyaz bir kapağı olan Mead marka bir günlüktü–, bu defterde her bir koruyucu aile evinden kovulma hızımın kaydını tutuyordum.

1. Sütun: Eve giriş tarihim.

2. Sütun: Kovulma tarihim.

3. Sütun: Kovulmak için izlediğim strateji.

Hedef: Rekorumu kırmak. O zamanlar bir haftadan kısaydı.

Gerçek şu ki çok korkuyordum ve seyir defterim bana bir kontrol hissi kazandırıyordu. Çünkü çocuklar konuşmadıkları şeyleri eylemle dışa vurur.

Kimseye güvenmiyordum. Özellikle de yetişkinlere. Biyolojik anne babam beni doğduğumda terk etmişti ve böylece Oklahoma eyaletinin bakımı altına girmiştim. Ayrıca ilk yetişkinlerim yanımda olmayarak güvenimi yerle bir ettiği için haksızlık edip sonraki tüm yetişkinlerin de aynısını yapacağını varsaymıştım.

Bir koruyucu aile evinde kaldığım sırada bir gece, daha büyük oğlanlardan biri gizlice odamıza girip daha küçük oğlanların bazılarına tecavüz etti. Ben dahil. Hiç kimse bu dehşetin yaşanmasına mâni olmadı. Kimse araya girmedi.

Hiçbir yetişkinin kendilerine sahip çıkmayacağını bildikleri bir dünyada yaşamak çocuklar için çok zor. Korkunç bir anksiyete ve yalnızlık yaratıyor, her şey belirsiz geliyor.

Bu tür bir ağırlığı taşımak kolay değil. Ergenliğe girmeden birkaç yıl önce bir ara o kadar çok zorbalığa maruz kaldım, kendimi o kadar yalnız ve değersiz hissettim ki bir şişe hap yutup hayatımı sonlandırmayı denedim. Hiç kimseye güvenemediğim bir dünyayı idrak edemiyordum.

Tekrarlayayım: Çocuklar konuşmadıkları şeyleri eylemle dışa vurur.

İşte Rodney o zaman oldu.

Evlatlık çocuk olmaya ilişkin tuhaf şeylerden biri, yeni “ebeveynlerin” insana rastgele ihsan edilmesidir. On dakika önce bu insanlar tamamen yabancıdır. Ve ardından, on dakika sonra, bir sosyal hizmetler görevlisi gelip, “Josh, yeni anne babanla tanış,” der.

Yedinci sınıfa başlamadan önceki yaz Rodney’nin kapısının önünde bitiverdim. On dört yaşındaydım, pek çok yüküm vardı. Bavul değil – duygusal yük. On dört yılda biriken onca şey Rodney’nin hatası değildi elbette ama artık onun sorunuydu.

İlk bakışta Rodney bana kolay bir galibiyet olacakmış gibi göründü. Hiçbir özel psikolojik eğitimi yoktu. Benim gibi aşırı zıtlaşan ergenlerle başa çıkabilmesini sağlayacak bir sertifikası yoktu. Hiçbir bariz ya da güçlü becerisi ya da yeteneği yoktu. Altı üstü Ortabatılı heybetli bir adamdı, görünüşü küçük B harfini andırıyordu ve narkolepsisi (uyku hastalığı) vardı. Uydurmuyorum. Bazen Rodney önceden hiçbir belirti göstermeden uykuya dalıverirdi. Kablolu yayının açıklanamaz biçimde kesilivermesi gibi. Uyanıkken birdenbire, hadi bakalım tatlı rüyalar, oluverirdi.

Kesinlikle o zamana kadarki en kolay rakibimdi.

İyi niyetli sosyal hizmetler görevlim giderken bana bir tavsiyede bulundu – şunun gibi bir şeydi: “Bu iyi insanlara bir şans ver olur mu? Hem unutma, kundakçılık yasadışı.” Rodney’nin evine taşındım ve hemen planımı uygulamaya başladım: Yani oradan en kısa sürede kovulma planımı.

Her zamanki açılışımla başladım. Çekilmezdim. Küstahtım. Nankördüm. Kabaydım. Okul kantininden Doritos çaldım. Okul binasında herkesin içinde sarhoş olduğum için uzaklaştırma aldım. Notlarımı değiştirme amacıyla okulun bilgisayarındaki dosyaları hack’lediğim için ikinci kez uzaklaştırma aldım. Bir şeyleri ateşe verdim. Gezmek için Rodney’nin Ford Ranger kamyonetini çaldım. Tehdit oluşturuyordum. Haylazın tekiydim. O zamana kadarki en iyi eserim buydu.

Üç. Yıl. Sonra.

Bu adamdan kurtulamıyordum. Rodney beni kovmayı resmen reddediyordu.

Bu beni çok kızdırdı.

Ama unutmayın, ben bir evlatlık çocuktum, bu da belli bir sebat geliştirdiğim anlamına geliyordu. Ne de olsa sebat nihayetinde amacı olan bir inatçılıktır. Ve artık bir amacım vardı. Rodney inatçılık ediyordu, bu durumda çıtayı yükseltmem gerekiyordu. Meseleyi kendi lehime çevirmeliydim.

Yukon, Oklahoma’da vadesiz hesap açabileceğim küçük bir kasaba bankası olduğunu keşfettim. Hesaba 100 dolar kadar yatırdım. Sonra 10.000 dolar ya da o civarda kredili mevduat çekleri yazmaya başladım. Bu çeklerin karşılıksız çıktığı sırada ben de buralardan çok uzakta olurum diye düşündüm. Bu çeklerden biri arabamın sigortası için bir ödemeydi. Oklahoma’da arabanızın sigortası yoksa Oklahoma Motorlu Araçlar Dairesi ehliyetinize el koyar.

Hız sınırının 100 km/s olduğu 35 no’lu eyaletlerarası otoyoldan Stillwater, Oklahoma’ya gidiyordum. En az 135 km/s hızla bir polis memurunun yanından geçtim. Hiçbir sigortam ya da geçerli ehliyetim yoktu. Bana kelepçe takıldı, polis arabasının arkasına tıkıldım ve hapse götürüldüm.

Bir başka istatistik olma yolunda ilerliyordum.

Tutuklandığınız zaman bir telefon görüşmesi yapmanıza izin verirler. Ben de Rodney’yi aradım.

BEN: Rodney.

RODNEY: Efendim.

BEN: Benim. Iıııh, dinle. Bunu nasıl söyleyeceğimi tam olarak bilemiyorum ama aptalca bir şey yaptım. Stillwater’da hapisteyim. Her şeyi daha sonra açıklarım. Gelip kefaletimi ödeyerek beni çıkarır mısın?

RODNEY: (Uzun bir duraksama)

BEN: Rodney? Rodney!? (Narkolepsisinin tuttuğunu zannettim.)

RODNEY: Josh, seni çıkarmaya geleceğim. Ama yarına kadar olmaz. Hoşça kal. (Klik)

Deliye dönmüştüm. Ama tarih öğretmeni ve futbol koçu olan Rodney’nin hayatta kendine ilke edindiği bir mantrası vardı. “Bir çocuğu başarıdan ya da başarısızlıktan hemen çekip çıkarma çünkü her ikisinden de bir şey öğrenir.”

Ertesi sabah Rodney kefaletimi ödeyip beni hapisten çıkarmaya geldi. Tam da söz verdiği gibi. Eve dönüş yolculuğu acayip sıkıntılıydı. Unutmayın ki önceki geceyi hapiste yabancılarla geçirmiştim. On yedi yaşınızdayken, gözaltındaki başka hoş insanlarla havadan sudan konuşmazsınız.

Rodney arabayı evin önüne çekerken kolunu yukarı uzatıp kendini arabanın dışına çekti ve şöyle dedi: “Oturup konuşmamız gerek.”

İşte o zaman anladım. Üç yılın ardından nihayet başarmıştım. Rodney’yi çökertmiştim. Kafamda eşyalarımı toplamaya ve seyir defterime yeni bir kayıt düşmeye başladım.

Şunu netleştirmeme izin verin: Beni kovmak istediği için Rodney’yi suçlamıyordum. O çok nazikti, gerçekten çabalamıştı. Benim için kendini zahmete sokmuştu. Bunun karşılığında ben nankör, mantıksız ve tamamen adice davranmıştım. Açıkçası, ben de kendimi kovmak isterdim.

Rodney ile karısı Christine, daha önce pek çok kez içinde bulunduğum sohbete başlamak için beni oturma odasında bir koltuğa oturttular.

RODNEY: Josh. Sorun yaratıp durabilirsin, bizi kendinden uzaklaştırabilirsin, sürekli haylazlık edebilirsin (ses tonu değişti) ama şunu o kalın kafana sokman gerek evlat. Biz seni bir sorun olarak görmüyoruz. Biz seni bir fırsat olarak görüyoruz.

Sonra, sessizlik.

“Ah olamaz,” diye düşündüm, “nutuk çekiyor. Bu dandik motivasyon konuşmasına katlanmaktansa kovulmayı tercih ederim.”

Ama bunun hemen ardından içimde, alaycılığımı paramparça eden farklı bir duygu dalgası belirdi. Rodney’nin kararlılığını kanıtladığını fark ettim. Tutarlıydı, kendini adamıştı. Hayatımın dava dosyası –tüm işaretleri ve lekeleriyle birlikte– ona verilmiş ve o da daha önce hiçbir yetişkinin ortaya çıkaramadığı şeyi görmüştü.

Benim olabileceğim şeyi fark etmişti.

Biz seni sorun olarak görmüyoruz. Biz seni bir fırsat olarak görüyoruz.

Bu sözler benim için dönüm noktası oldu.

Günümüzün başa çıkılamaz görünen zorluklarıyla karşı karşıya kalmak için evlatlık çocuk olmaya gerek yok:

Her yıl ergenlerimizin 3,2 milyonu zorbalığa maruz kalıyor.

Tüm ergenlerin yüzde 15’i elektronik yollardan zorbalığa uğradığını bildiriyor ve neredeyse yüzde 20’si son bir yıl içinde okulda zorbalığa maruz kaldığını söylüyor.

Her yıl ergenlerimizin 1,2 milyonu okulu bırakıyor.

Yani günde yedi bin öğrenci okulu bırakıyor. Yeni gelen öğrencilerin neredeyse yüzde 25’i de vaktinde mezun olamıyor.

Ergenlerimiz uyuşturucularla hissizleşiyor.

On yetişkin bağımlıdan dokuzu uyuşturucu kullanmaya on sekiz yaşına girmeden başlamış.

Ergenlerimiz tehlikeli kararlar veriyor.

Son on iki ayda, ülke çapındaki öğrencilerin yüzde 22’sine okul binası içinde biri tarafından yasadışı bir uyuşturucu teklif edildi, satıldı ya da verildi. Geçen ay ergenlerin yüzde 17’sinden sadece biraz daha azı en az bir gün bir silah taşıdı.

Ergenlerimiz genellikle umutsuz hissediyor.

Ülke çapındaki öğrencilerin yüzde 30’dan fazlası peş peşe iki ya da daha fazla hafta boyunca neredeyse her gün çok kederli ya da umutsuz hissettiğini, günlük alışkanlıklarını terk ettiğini bildirdi.

Ve trajiktir ki ergenlerimiz kendilerini öldürüyor.

On beş ila yirmi dört yaş arası gençlerde intihar, başlıca ölüm nedenleri arasında ikinci sırada yer alıyor. Ülkemizde her gün, yedinci sınıf ila on ikinci sınıf arasında eğitim gören gençler tarafından ortalama 5.400’den fazla intihar girişimi gerçekleşiyor.

Bu istatistikler kaynakları eksik, yoksul veya başka türden güçlükler yaşayan çevrelerden alınmadı. Toplumun her tabakasından alınan verileri gösteriyor: Tek ebeveynli aileler. İki ebeveynli aileler. Zengin, orta sınıf, yoksulluk sınırının altında. Ergen camiasının durumu bu. Her ergen de bir istatistik olmaya bir karar uzaklığında.

İstatistiksel olarak ölü, hapiste ya da evsiz olmalıyım. Yine de öyle değilim. Neden?

Beni önemseyen, ilgili bir yetişkin sayesinde ben bir istatistik değilim. Mükemmel olmasa da kendini yürekten adamış, Rodney adında beni önemseyen bir yetişkin.

Ama lütfen iyi anlayın. Bu sadece düze çıkmış bir çocukla ilgili bir kıssadan hisse. İlham verici, iyi hissettiren bir hikâye değil. Durun size Harvard Üniversitesi’nde çalışanların ne bulduğunu anlatayım.

RODNEY’LERLE İLGILI ARAŞTIRMA ³

Harvard Üniversitesi, The Center on the Developing Child (Gelişmekte Olan Çocuk Merkezi) “çocuk sonuçları” dedikleri şeyin nasıl iyileştirilebileceğini anlama amacıyla kurdu. Dayanma gücünü araştırma amacıyla yola çıktılar. Bazı çocukların ciddi güçlükleri aşmasını sağlayan ve diğer çocukların yenik düşmesine sebep olan şey nedir? Sonunda bir başarı hikâyesine dönüşen çocukların ortak paydası nedir?

İşte bulguları:

Dayanma gücü geliştiren çocuklarda görülen en yaygın tek faktör, destekleyici bir ebeveynle, bakıcıyla ya da başka bir yetişkinle kurulan en az bir istikrarlı ve adanmış ilişkidir. Bu ilişkiler gelişim sırasında yaşanan aksaklıklar karşısında kişisel çözüm üretme, yönlendirici destek ve koruma sağlayarak çocuk için tampon vazifesi görür. Ayrıca çocukların bir güçlüğe uyumlu karşılık vermesini ve gelişmesini sağlayan temel kapasiteleri de – plan yapma, gözlemleme ve davranışı düzenleme becerisi gibi– inşa ederler. ⁴

Dünyanın en saygın üniversitelerinden birinde yapılan bu sosyal bilim araştırması, sizin ve benim kendi hayatlarımızdan içten içe bildiğimiz bir şeyi onaylıyor.

Her çocuk bir başarı hikâyesi olmaya, onu önemseyen, ilgili bir yetişkin kadar uzaktır.

Her çocuğun bir “Rodney”ye ihtiyacı vardır.

SIZIN RODNEY’NIZ KIMDI?

Sizin de bir Rodney’niz vardı, değil mi? Hak etmediğiniz zaman bile en iyi tarafınızı gören biri? Sizin yanınızda olan biri. İhtiyacınız olduğunda sizi azarlayan biri. Hayat hırpaladığında da sizi dinleyen biri. O Rodney sayesinde şu an olduğunuz kişisiniz.

Bu kitabın amacı mümkün olan en iyi “Rodney” olmanız için size yardım etmek.

Ergen çocuğunuza gerçekten yardım etmek söz konusu olduğunda şunu bilir şunu söylerim: Ben sizin denginiz değilim. Kimse değil.

Ergen çocuğunuzun yaşamında yaratabileceğiniz etkinin asla yakınından bile geçemem. Ama ergenlere dair bazı şeyler biliyorum ve yardım edebilirim. Güveninizi ve inancınızı kazanmak için özgeçmişimden maddeler listelemeye çalışıyormuş gibi görünme riskine girerek, güveninizi ve inancınızı kazanmak için özgeçmişimden bazı maddeler işte şöyle:

••Son on yılı aşkın süredir dünyanın her yanından iki milyondan fazla ergenle ve önemseyen, ilgili yetişkinle konuştum. Yetişkinlerin ergenleri ve ergenlerin kendilerini anlamasına yardım etmeyi hayatımın misyonu kıldım.

••Sorunlu ergenlere yardım etme adına yaptığım çalışmalar televizyon için Teen Trouble adında bir belgesel dizi olarak çekildi ve Lifetime ile A&E’de yayınlandı.

••Oprah, Good Morning America ve 20/20 televizyon programları ile New York Times gazetesinin yanı sıra sayısız başka medya organında ergenlere dair görüş belirtmek üzere yer aldım.

••One Caring Adult (Bir İlgili Yetişkin) adlı kuruluşum dünyanın her yanından ebeveynleri, öğretmenleri ve önemseyen, ilgili yetişkinleri güçlendirmek için pratik kaynaklar sağlıyor.

••Bütün hayatım boyunca asla ama asla tek bir Connect Four⁵ oyunu kaybetmedim.

Ama tüm bunlara ek olarak bir de şahsi sebebim var. London ve Katie isimlerinde iki çocuk babasıyım. Profesyonel bilgime rağmen istediğim gibi bir ebeveyn olamayacak kadar yetersiz hissettiğim zamanlar yaşıyorum. Kendi güvensizliğimi dışa vurup öfkeme hâkim olamadığım, tam bir budala gibi davrandığım zamanlar oluyor. Kendi toyluğumun, bu kitapta yazdığım her bir tavsiyeye zıt düşecek biçimde davranmama yol açtığı zamanlar oluyor. Yine de iyi bir ebeveyn olmayı çok fazla istiyorum. Çocuklarımı dünyaya saygın yetişkinler olarak uğurlamama yardım edebilecek her şeyi yapmak istiyorum.

Sizi şahsen tanımıyorum ama bu kitabı okuduğunuza göre sizinle ilgili bildiğim bir şey var: Daha iyi bir önemseyen, ilgili yetişkin olmak istiyorsunuz. Ve bu kitabın o yönde size yardımcı olmasını umut ediyorsunuz.

BU KITABIN AMACI: UMUT VE PRATIK STRATEJILER

Bu kitabı yazmaya hazırlanırken ekibim ve ben, çocuk yetiştirmeyle ilgili kitaplara, “fazla felsefi anlatıldığı ve yeterince pratik olmadığı” eleştirisinin yöneltildiğini gördük.

Bunu sizler kadar ben de sinir bozucu buluyorum. Bir şeyi yapmanız gerektiğinin söylenip de bunu nasıl yapacağınız konusunda hiçbir fikrinizin olmamasından daha beter bir şey yok. Bu kitabın işe yarayacak gerçek umudu ve stratejileri sağlamasını istedik. Bu amaçla, kitap üç kısımdan oluşuyor:

1. Kısım: Üç Ana Düşünce Yapısı

İlk üç bölüm, ekibimin ve benim etkili ebeveynler, eğitimciler, koçlar ve önemseyen, ilgili yetişkinler üstüne yapılan araştırmalardan çıkardığımız üç ana görüşe dayanıyor. Bunlar benimsemeniz gereken, ezber bozan üç Büyük Fikir. Bu bölüm, ebeveyn olmanın ne anlama geldiğini araştırırken size umut verecek ve cesaretinizi kaybetmemenizi sağlayacak.

2. Kısım: Ergen İnsanın Dönemleri

Ergenler hızla değişen insanlardır. Araştırmacılardan, psikologlardan, biliminsanlarından ve önemseyen, ilgili yetişkin odak grubundan oluşan olağanüstü bir ekibin yardımıyla ergenlere dair en iyi bilgiyi okunması ve özümsenmesi kolay enstantaneler halinde damıttık. Bu enstantaneler, ergenlerin geçirdiği belli değişimleri ana hatlarıyla gösteriyor. Ayrıca ergenlerin her bir dönemde yetişkinlerden tam olarak ihtiyaç duyduğu şeylerin ve atabileceğiniz başlıca adımların da taslağını çiziyoruz. Bu bölüm ergen çocuğunuzun davranışlarını ve ihtiyaçlarını anlamanıza yardımcı olacak.

3. Kısım: Yaygın Ergen Güçlüklerini Tespit Etmek

Karşılaşma ihtimalinizin yüksek olduğu sorunlardan ve durumlardan oluşan, bunların yanı sıra çocuğunuzun (ve sizin) daha mutlu, daha dörtdörtlük ve daha sağlıklı bir yetişkinliğe ermenizi sağlamak için ergen çocuğunuzun bu mayın tarlalarından başarıyla geçebilmesine yardımcı olacak yönlendirmelerin yer aldığı bir “kendi maceranı seç” listesi burada yer alıyor. Bu bölüm, ergen çocuklarınızın yaşamında güçlü bir etki yaratmanıza yardımcı olmak için dünyanın önde gelen bazı uzmanlarının deneyimlerinden çıkarılan adım adım yönlendirmeleri, izlenecek senaryoları ve en iyi uygulamaları içeriyor.

SIZ DE BIR RODNEY OLUN

Öncelikle, ergenleri önemseyen yetişkinler olduğunuz için sizlere teşekkür etmeme izin verin. Ergenler hem keskin güvensizliklerin hem de hayret verici yeteneklerin girdabında yetişkinliğin arifesinde bireylerdir. Şaşırtıcı güzellikte vaatlerle doludurlar, pırıl pırıl geleceklerini iple çekerler ama yine de evden çıkmadan önce ayakkabı giymeyi bir şekilde unuturlar. Ergenlerle ilişki içinde olmak aynı madalyonun iki yüzüyle de uğraşmak anlamına gelir.

Ofisimdeki bir plakette şöyle yazıyor: “Çocukların geleceğimiz olduğuna inanıyorum. Onları iyi eğitin ve öncülük etmelerine izin verin.”

Bir başka plaketteyse şöyle yazıyor: “Uçabileceğime inanıyorum.”

Bir diğeriyse şöyle: “İnanmaktan vazgeçme.”

Doğrusunu söylemek gerekirse, bu plaketlerin hiçbiri ofisimde yok. Ama asmalıyım. Çünkü bunlar doğru. Ergenleri önemsemek ve onların hayatını daha iyi kılmak için aktif biçimde çalışmak gerçekten önemli. Üstelik bu, insanda tatlı hisler uyandıran bir aile filmi duygusallığı da değil. Tüm çıplaklığıyla somut bir gerçek. Bu konuda böylesi tutkulu olmamın bir nedeni var. Çünkü bu benim hikâyem. Önemseyen, ilgili bir yetişkinin bir ergenin yaşamında yaratabileceği farkın canlı kanıtıyım.

Ergenlerin kendi potansiyellerini ellerinden gelen en iyi biçimde açığa çıkarmasına yardım eden yetişkinler olmamız gerekiyor. Onların yetenek barındıran narin doğalarını korumalı ve ergenlerin gelişip ilerleyebileceği ortamlar, alanlar sağlamalıyız.

Elinizi taşın altına koyduğunuz için teşekkürler. Yapmakta olduğunuz şeyi yapabilmek ölçüsüz, dizginsiz bir iyimserlik gerektiriyor. Dilerim bu kitap size biraz cesaret verir ve biraz da pratik stratejiler geliştirmenizi sağlar.

Her çocuğun bir Rodney’ye ihtiyacı var. Bu yüzden lütfen: Siz de bir Rodney olun.

Her çocuk bir başarı öyküsü olmaya, önemseyen, ilgili bir yetişkin mesafesindedir.

I. KISIM
Üç Ana Düşünce Yapısı

Çocuklarınız küçükken çoğu zaman bedenen tükenmiş haldeydiniz. Şimdiyse onlar birer ergen, siz de çoğu zaman zihnen tükenmiş durumdasınız. Daha fazla endişe. Daha fazla tartışma. Daha fazla akıl oyunu.

Peki nasıl etkin ve klinik bakımdan aklı başında kalabilirsiniz?

Birlikte çalıştığım, görüşmeler yaptığım ve incelediğim binlerce ebeveyn ve önemseyen, ilgili yetişkin arasında şu üç düşünce yapısını derinlemesine kavrayanlar en etkili olanlar:

• Ergenler size görünenden daha fazla ihtiyaç duyar.

• Oyunun kuralları değişti, siz de değişmek zorundasınız.

• Yardım isteyeceksiniz ve buna ihtiyacınız olacak.

Hadi onlardan öğrenelim öyleyse, olur mu?

DÜŞÜNCE YAPISI 1
Ergenler Size Göründüğünden Daha Fazla İhtiyaç Duyar

On yaşındaydım, benim yaşımdaki neredeyse tüm çocuklar dünyanın en hızlı ve en uzun hız trenlerinden biri olan Texas Giant’a binmek için boylarının yeterince uzun olacağı o ânı sabırsızlıkla bekliyordu.

Vagonlardan gelen çığlıkların bunun sıradan bir lunapark treni olmadığı anlamına geldiği çıkarımını –on yaşındaki gelişmiş zihnimin gücünü kullanarak– yaptım hemen. Hayır! Etrafımdaki yetişkinlerin kavrayamayacak kadar büyülendiği şeyi anlamıştım: Yani bu hız treni aslında beni ve etrafımdakileri kanlı ölümlerimize yollamak için tasarlanmış, ahşap bir ölüm makinesiydi.

Kendi çocuklarıyla birlikte beni Six Flags’a götürmeyi iyi niyetle teklif etmiş bir aile dostu olan Bayan Sperry’nin yanında sırada bekledim. Bu kadının –mahalledeki ilkokulumda öğretmen ve devlet memuruydu– benim küçük yaşıma rağmen böylesi nazik davranmasına hayret etmiştim.

Yardım için bağırmayı düşündüm ama belli ki diğer aptal koyun sürüsüyle birlikte bir sıradaydım ve ağır ağır ahşap ölüm makinesine doğru ilerliyorduk. Böylece Texas Giant’a binip Bayan Sperry’nin yanına oturdum.

Sonra da başka bir şey fark ettim.

Hiç emniyet kemeri yoktu.

Sadece kucağa doğru inen bir güvenlik çubuğu vardı. Dizlerinizin üstünde kilitlenen tek bir metal parçası.

İnanamayarak hayretle etrafıma bakındım.

Hiç emniyet kemeri yok mu? Peki beş nokta emniyet kemeri⁶ yok mu? Etrafımdaki herkes son arzusunu söyledi mi?

Çubuğa sıkı sıkı yapıştım. Onu hızla çektim. Açmaya zorlamak için ayağa kalkmaya çalıştım. İterek yokladım, iki elimle çektim.

Peki, o güvenlik çubuğunu yerinden oynar umuduyla mı çekiyor, itiyor, yokluyordum? Yaylar boşalır da Texas Giant’tan kendi zamansız ve kanlı ölümüme uçarım diye mi?

Elbette değil.

Tüm bunları yaptım çünkü onun dayanıklılığını teyit etmeye ihtiyacım vardı.

Sizin ergen çocuğunuz da tıpatıp bunu yapıyor.

Ergenler, bir hız trenindeki güvenlik çubuğu gibi dayanıklı olup olmadığınızı görmek için sizi sınar.

Sizi sınıyorlar, itip çekiyorlar çünkü diğer pek çok şeyin belirsiz olduğu bir zamanda SİZİN kesin olduğunuzu, eğilip bükülmeyeceğinizi bilmeye ihtiyaçları var.

Sağlam olduğunuzu.

Güvenli olduğunuzu.

Dayanıklılığınızı yitirmeyeceğinizi.

ERGENLER NE İSTER VE EN ÇOK NEYE İHTIYAÇ DUYAR?

Global Strategy Group’un⁷ yürüttüğü bir YMCA⁸ Ergen ve Ebeveyn Anketi’nde ergenlerin en büyük endişesinin (tüm diğer korkuları ve endişeleri geride bırakıp)…

… sıkı durun…

“ebeveynleriyle birlikte yeterli zaman geçirmemek” olduğu ortaya çıktı.

Ne?!

Şöyle düşünüyorsunuz muhtemelen: “Bu doğru olamaz. En büyük endişesinin ne yapıp edip benden uzak durmak olduğunu sanıyordum.”

Şaşırtıcıdır ki aileyle geçirilen kaliteli zaman, ergenleri başka her şeyden daha fazla ilgilendiriyor.⁹ Notlardan daha fazla. Arkadaşlardan daha fazla. Rebecca’nın Sean’ı, Desirée’yi öptüğü için affedip affetmeyeceğinden daha fazla. Bu anket her yaştan ergenin ebeveynleriyle birlikte geçirilen kaliteli zamandan yoksun kalma endişesi taşıdığını da ortaya koydu.

Buna karşılık ebeveynler dış tehditler (mesela uyuşturucu ya da alkol) konusunda birlikte zaman geçirmekten daha fazla endişeli. Ebeveynler bakımından kaliteli zamanın eksikliği öncelikler arasında dördüncü sırada yer alıyor.

Peki ya ergen çocuğunuzun en çok ihtiyaç duyduğu şey, sizin aradığınız önleyici tedbirse?

Search Institute adlı kurum 1990’dan bu yana¹⁰ çocuklara ve ergenlere dair araştırmalar yapıyor. Özellikle de “Neden bazı genç insanlar başarılı, çevresine katkı sağlayan yetişkinler olurken diğerleri böyle olmaz?” sorusuna yanıt bulmakla ilgiliydiler.

Neden bazı gençler zor durumları ve ortamları aşabilirken diğerleri takılıp kalır? Olup biten nedir?

Her tür çevreden gelen beş milyonu aşkın çocuk ve ergenden toplanan veriler tutarlı biçimde şaşırtıcı bir şeyi ortaya koydu. Önemli olan, Search Institute’un varlıklar dediği bir şeydi. Bu varlıkların yarısı içsel, yani olumlu karakter özellikleri ve değerleriydi. Diğer yarısı da dışsal, yani olumlu ortamlar ve deneyimlerdi. Bu araştırma, bir çocuğun ne kadar çok varlığı varsa başarılı olma ihtimalinin o kadar yüksek olduğunu açıkça ortaya koydu. Bu varlıkların bazıları¹¹ aşağıdaki gibidir:

DIŞSAL VARLIKLAR:

Olumlu Ortamlar ve Deneyimler

• Aile desteği: Aile yüksek düzeyde destek ve sevgi gösterir.

• Başkalarına hizmet: Genç birey haftada bir saat ya da daha fazla kamu hizmetinde bulunur.

• Sınırlar: Hem ailenin hem de okulun net kuralları ve sonuçları vardır.

• Yapıcı zaman kullanımı: Genç birey her hafta zamanının bir kısmını yaratıcı sanat, spor, gençlik aktiviteleri, dini cemaat ya da ev ortamında geçirir.

İÇSEL VARLIKLAR:

Olumlu Karakter Özellikleri ve Değerler

• Öğrenme taahhüdü: Genç birey okulda başarılı olmaya yönelik çalışır ve eğitimine aktif biçimde katılır.

• Dürüstlük: Genç bireyin inançları vardır ve bunları savunur.

• Planlama ve karar alma: Genç birey önceden plan yapmayı ve tercihlerde bulunmayı bilir.

• Şahsi geleceğine dair olumlu bakış: Genç birey kendi şahsi geleceği konusunda iyimserdir.

Search Institute’un bulgularını basitçe şöyle ifade edebiliriz: Ergenler ne kadar fazla içsel ve dışsal varlık edinirse başarılı olma şansları o kadar yüksektir.

Olumlu Ortamlar + Olumlu Karakter Özellikleri = Başarı¹²

SIZIN DEVREYE GIRDIĞINIZ YER

Kendi ergenlik döneminizi düşünün. Hayatınızda sizin için en önemli olan ve üstünüzde en büyük etkiyi yaratan yetişkinleri düşünün. O öğretmeni. Ailenin o üyesini.

Tüm bu insanların ortak özelliği nedir? Sizin hayrınıza kendilerini kasten feda ettiklerini sanmıyorum.

Sizi cesaretlendirmeye uğraştılar. Gerektiğinde hep çıkageldiler. Onlar saygı duyduğunuz yetişkinlerdi. Hep yanınızda olduklarını açık seçik gösterdiler. Sizi, yapabileceğinizi sandığınızdan daha fazlasını yapmaya zorladılar. Search Institute’un beş milyon örnekten toplanan verilerinin ardında yatan mesaj da budur işte.

Olumlu karakter özellikleri vardır çünkü önemseyen, ilgili yetişkinler bunları besler.

Olumlu ortamlar vardır çünkü önemseyen, ilgili yetişkinler bunları besler.

Böyle şeyler havadan düşüvermez. Tek boynuzlu at gibi sihirli biçimde ortaya çıkmaz. Sizin ve benim gibi insanların maksatlı gayretlerinin sonucudur. Destekleyici bir okul eğitiminiz oldu mu? Bunu yaratmak için yetişkinler çalıştı. Sizi biçimlendiren bir okul sonrası aktiviteniz var mıydı? Bunu sağlamak için yetişkinler çalıştı. Çatışmaları iyi biçimde nasıl idare edeceğinizi öğrendiniz mi? Bunu size öğretenler ve örnek olanlar yetişkinlerdi.

Search Institute başkanı Peter Benson bu veriyi inceledikten sonra şu sonuca vardı: “Genç insanların deneyimleri, bireyler gençlerin sağlıklı gelişimine katkı sağlama konusunda şahsi sorumluluk üstlenmediği sürece köklü biçimde değişmez.”¹³

Bahsettiği o “bireyler” var ya… Onlar biziz. Siz ve ben.

EBEVEYNLER ANLAMIYOR İŞTE (KENDI ÖNEMLERINI)

Ebeveynler, bir ergenin yaşamındaki varlıkları geliştirme, olanaklı hale getirme ve besleme konusunda en büyük potansiyel etkiye sahip. Bu yüzden YMCA araştırması çocukların içgüdüsel olarak ebeveynleriyle daha fazla vakit geçirmek istediğini söylediğinde gerçeği yansıtmış oluyor. Ebeveynlerinden gelecek bir şeye ihtiyaçları olduğunu biliyorlar. Bunun ne olduğunu kelimelerle ifade edemiyorlar belki ama onlara ihtiyaçları olduğunu biliyorlar.

O hız treni korkutucu ve güvenlik çubuğu onları güvende tutuyor. İşte anladıkları bu.

Bununla birlikte, yetişkinler de haklı. Bir ergenin potansiyelini saptırabilecek ya da yok edebilecek korkutucu, kendine zarar verici tercihler ortaya çıkabilir. Sadece, bu davranışı önleyebilecek en iyi çözümün kendileri olduğunu fark etmezler.

Peki biz ebeveynler olarak ne yapıyoruz? Eh, ebeveynler genelde çocukları ergenliğe girdiğinde onlarla daha az zaman geçirmeye başlıyor.¹⁴ Babalar çocukları on iki yaşından küçükken onlarla günde ortalama yirmi altı dakika civarında bir zaman geçirirken, bu rakam ergenlikte günde dokuz dakikadan aza iniyor. Bir annenin çocuklarıyla küçüklüklerinde geçirdiği ortalama zaman günde yaklaşık otuz bir dakikayken, bu rakam çocuklar ergen olduğunda on bir dakika civarına düşüyor.

Anlıyorum: Bir ergen (ya da herhangi biri hatta) sizi deli ediyorsa yapmak isteyeceğiniz son şey onunla zaman geçirmektir. Ama ya onların bu itmesi, çekmesi ve sınaması aslında vardıkları yetişkinlik seviyesinde kelimelerle ifade edebileceklerinden daha fazla size ihtiyaç duyduklarının bir işaretiyse? Ya korkmuşlarsa ve rol yapıyorlarsa?

Peki ya ergenlik yaşları bir hız treniyse ve siz de güvenlik çubuğuysanız? Ve düşünmeden verdiğiniz geri çekilme tepkisi doğru davranış değilse?

Özetleyecek olursak:

Çocuklar anne ve babayla günde toplam yaklaşık 57 dakika zaman geçiriyor.

buna karşılık

Ergenler anne ve babayla günde toplam yaklaşık 20 dakika zaman geçiriyor.

Dolayısıyla, tam da bizimle daha fazla zaman geçirmeye ihtiyaç duydukları bir anda, ergenlerle neredeyse üçte iki oranında daha az zaman geçiriyoruz.

Ergenler vahşice dürüst olduğunda, sizinle daha çok zaman geçirmeyi içten içe istediklerini söyleyeceklerdir. Üstelik siz de muhtemelen –içgüdüsel olarak– bunun doğru olduğunu bilirsiniz.

Ergen çocuğunuzun sizin zamanınıza ihtiyacı var.

BU SIZIN İÇIN NE ANLAMA GELIYOR?

“Ne ekersen onu biçersin” lafını duymuşsunuzdur. Muhtemelen yedinci sınıftaki basketbol koçunuz söylemiştir. Lisedeki İngilizce öğretmeniniz de. Ergen çocuğunuzun yaşamında bir etki yaratma çabası söz konusu olduğunda da aynısı geçerlidir; odaklanmış dikkatiniz ve zamanınız önemlidir.

Kaliteli zaman bol vakitte gerçekleşir. Eğer ergen çocuğunuzla ilişkinizin kalitesinin artmasını istiyorsanız ayırdığınız zamanın miktarını da artırmanız gerekir.

Maalesef bunun HİÇBİR KESTİRME YOLU yok.

Kestirme yol olduğunu söyleyen herkes muhtemelen size bir şeyler satmaya çalışıyordur. Saat tam 19.23’te yaşanacak özel, şahane anlar planlayamazsınız. Bu anlar kendiliğinden yaşanır.

ÇIKAGELMENIN GÜCÜ

Yirmi yıla yakın bir süre ergenlerle çalıştıktan sonra, ergen yaştakilerin bir bilmece olduğunu öğrendim. Tek kelimelik yanıtlarla yaşıyorlar. Kaprisli olabiliyorlar. Soğuk davranabiliyorlar.

Ergen olmanın ne anlama geldiğinin en iyi anlatımlarından biri, J.D. Salinger’ın ünlü Çavdar Tarlasındaki Çocuklar romanında başkahraman Holden Caulfield’da bulunabilir. Bu dokunaklı hikâyede Holden çok şey yapmak ister ama yine de hiçbir şey yapamaz. Sahtelikten nefret ettiğini tekrar tekrar söylese de başka insanlara sık sık yalan söyler. Çaresizce herkesin ondan hoşlanmasını ister ama soğuktur ve çok bencildir. Dünyayı değiştirmek ister ama hiçbir şey yapamaz. Başka bir deyişle, Holden Caulfield modern ergenin hayli doğru çizilmiş bir portresidir. Aslında edebiyattaki “güvenilmez anlatıcı”nın somut bir örneğidir.

Güvenilmez. İşte mesele bu. Ergenken her şey güvenilmez görünür. Ergen çocuğunuzun hayatında her şey değişiyordur. Ve ergenlerin hepsinin sorunu çok korkmalarıdır. Herkes kendisine büyük bir şeyler olduğunu bilir –onu sonsuza dek değiştirip biçimleyecek bir şey– ama bu ürkütücü sisin ötesini görebilecek yaşam deneyimine sahip değildir. Bu yüzden herkes fena halde güvensiz ve korkmuş halde kalakalır.¹⁵

İşte siz burada çıkagelirsiniz. Kelimenin tam anlamıyla diyorum, çıkıp gelirsiniz.

Bir yetişkin kendisine, “Hey, seni önemsiyorum. Sana zaman ayıracağım,” dediğinde, bunun bir ergen için ne anlama geldiğini düşünün. Çıkagelmek şöyle demenin bir yoludur: “Buradayım. Yine. Bu da seni önemsediğimin kanıtı.”

Ergenler için en güçlü şeylerden biri, insanların kendilerini onlara adadığını kanıtlamasıdır. Performanstan dış görünüşe, popülerliğe kadar her şeye dayanan koşullu sevgiyle dolu bir sosyal dünyada, ergenler onlarla ilgilenen birine gerçekten büyük ihtiyaç duyar. Onları önemseyen birine. Yanlarında olan birine. Zamanını ve dikkatini onlara veren birine.

Hem YMCA’nın hem de Search Institute’un araştırması ortak bir bulguyu paylaşıyor: Ergeniniz sizi istiyor ve size ihtiyacı var. İç çekmelerin ve göz devirmelerin sürekli ve çok fazla olması gerçeğine rağmen.

Çoğu ebeveynin ergenlik yıllarında kendilerini geri çekmeye –hem özellikle ayırdıkları zaman hem de odaklanma bakımından– başladığını gösteren bu araştırmadan bahsettiğimde muhtemelen bir iç muhasebe yapmışsınızdır. Ve eğer görüştüğüm yetişkinlere benziyorsanız, muhtemelen yaptığınızın tamamen bu olduğunu fark etmişsinizdir.

Bu eğilimi tersine çevirmenin vakti geldi. Amaca yürümenin vakti geldi.

Bu gerçekle yüzleşen bazı ebeveynler savunmaya geçer. “Sen kim oluyorsun da benim yeterince çabalamadığımı söylüyorsun?”

Bu gerçekle yüzleşen bazı ebeveynler ortalıkta olmayışlarını mantıkla açıklar. “Ne kadar baskı altında olduğumdan haberin yok.”

Bu gerçekle yüzleşen bazı ebeveynler utanca boğulur. “Berbat bir insanım, hayatlarında olmasam onlar için daha iyi.”

Bunların doğal tepkiler olduğunu biliyorum. Bunların üçünü de yaptım. Ama işe yaramıyorlar, öyle değil mi?

Eğer evinizde su borusu patlarsa evin içindeki yüzme havuzundan keyif almaya çalışmazsınız değil mi? Ayrıca şöyle de söylemezsiniz: “Berbat bir ev sahibiyim. O borunun patlamak üzere olduğunu bilmem gerekirdi.”

Bir boru patlarsa onu tamir edersiniz.

Çünkü siz yetişkinsiniz.

ERGENLER GÜVENI Z–A–M–A–N DIYE YAZAR

Çoğu yetişkin gibiyseniz ergen çocuğunuzun sizinle zaman geçirmeyi ne kadar çok istediğini hafife almışsınızdır. Ama bu gerçeği bilmek ile ergen çocuğunuzla birlikte gerçekten kaliteli zaman geçirmek iki farklı şeydir. Ergeninizle bağ kurmak niyetiyle ajandanızda yer açmak için atabileceğiniz bazı adımlar şunlar:

1. Bire bir zaman geçirmek için takvim belirleyin.

Eğer ergen çocuğunuzla olan ilişkinize öncelik tanımak istiyorsanız, o zaman ergeninizi gerçek bir öncelik haline getirmelisiniz.

Onunla sıkı bağlar kurmak için özellikle ayrılmış bir zaman belirlemeniz gerek. Her ay özel ve belli bir zaman seçin (örneğin ayın ilk cuma gecesi) ve o zamanı ergeninizle baş başa geçirmeye ayırın.

Uzman Tavsiyesi: Birlikte geçirilecek geceyi ÖNCELİKLE takviminize kaydedin.

Bir süre önce, tatile çıkmak için tüm bir haftanın boşalmasını bekleyecek olursam bunu asla yapamayacağımı fark ettim. Hayatın yaptığınız planların yönetimini ele geçirmek için yöntemleri var. Bu yüzden artık yaptığım şey, ÖNCELİKLE aile tatillerimi planlamak oluyor. Takvimime kalemle kaydediyorum. Ve “kalem”den kastım, “kırmızı yazı karakteri” ve “takvim”den kastım “Google Takvim”. O hafta, tüm başka talepler için kesinlikle yasak bölgedir. Ergen çocuğunuzla geçireceğiniz gece için de aynısını yapın. Programınızı inceleyin ve ardından onu takviminize işleyin.

2. Sakın iptal etmeyin.

Hiçbir şeyin bu geceyi sekteye uğratmasına izin vermeyin. İptal etmek, onu hiç yapmamaktan daha kötüdür. Başka insanlara hayır demekte güçlük çekiyorsanız, onlara sadece, “Kusura bakmayın, o saatte bir randevum var” veya “Kusura bakmayın, o sırada önemli bir toplantım var” deyin. Gerçekten önemli bir toplantınız/randevunuz var. Bu yalan değil. İptal etmeyin.

Uzman Tavsiyesi: Cidden. İptal etmeyin.

Sadece iki numarayı okuduğunuzdan emin olmak istedim. Birisi ölmezse ya da bir iki kalça kemiğiniz kırılmış da gerçekten hastanede değilseniz, ergen çocuğunuzla olan buluşmanızı iptal etmeyi aklınızdan bile geçirmeyin. İnanın bana, bu onun güvenini yıkar.

3. Eğlenceli hale getirin.

Geceyi, ergeninizle ilişkinizi nasıl daha iyi bir hale getirebileceğinizi konuşarak geçirmeyin. Pek bir faydası olmaz. Bunun yerine ikinizin de keyif aldığı bir şey yapın. Böyle yaparak aslında ilişkiyi daha iyi bir hale getirmiş olursunuz. Yapmayı gerçekten sevdiğiniz şeylerin bir listesini yapın ve sonra ergen çocuğunuzdan da aynısını yapmasını isteyin. Broadway müzikalleri, çevrenizdeki spor etkinlikleri, ilginç yerlere günübirlik geziler, sevdikleri havalı ya da eğlenceli restoranlar – her ne olursa. Listeyi karşılaştırın, sonra bu aktiviteleri birlikte geçireceğiniz zamanda yapmayı planlayın.

Uzman Tavsiyesi: Detaylara özen gösterin.

Siz yetişkinsiniz. Proaktif davranıp biletleri alın ya da yapılması gereken her neyse onu yapın.

4. Kolay olmayacağını bilin.

Bunu yapmak için tüm olgunluğunuzu ortaya koymanız gerekecek çünkü ergeninizin damarınıza basma ihtimali var. Hayatta hiçbir iyi ya da önemli şey, çaba ve direnç göstermeden başarılamaz. Herhangi bir insani çaba gerektirmeyen ya da dirençle karşılaşmadan öylece kendiliğinden gerçekleşiveren şeyler küf, yabani ot ve kilo almaktır. Bu yüzden, zorlanması gerekecek bir duvarla karşılaşmaya hazır olun. Ergeniniz saygısız, soğuk, mesafeli ya da tek heceli kelimelerle konuşuyor olabilir. Tebrikler! Ergen bir çocuğunuz var. Zorlayın. Birlikte geçirilen bu zamanın tohumlar ektiğine inanın. Pratiğini yapın. Başka herhangi bir şeyde olacağınız gibi, bunda da gittikçe daha iyi olacaksınız. Cesaretinizi kaybetmeyin. Hiçbir şey olmuyor gibi hissediyorsanız, inanın bu iyiye işaret!

Uzman tavsiyesi: İdman yapın, deneme değil.

Şimdi sizden bir maraton koşmanız istense, bunu yapabilme ihtimaliniz hayli düşük olur (dayanıklılık gerektiren sporlar yapan bir atlet değilseniz). Peki ya size o maratonu koşmanızın gerçekten, ama gerçekten çok önemli olduğunu söylersem? Bunun maratonu tamamlamanıza faydası dokunur mu? Şimdi sizi “varını yoğunu ortaya koy” ve “gerçekten, tüm gücünle dene” diye cesaretlendirsem ne olur? Bu sizin 42 kilometreyi tamamlamanıza yardım eder mi? Hayır. Çünkü maraton koşmayı denemezsiniz, onun için idman yaparsınız. Geçen her ay size daha iyi olmak ve ergen çocuğunuzla ilişki kurmak için bir şans verir. Bunlar idman adımlarıdır. Bu yüzden bir sonraki adımı atın. Ve idman yapmaya başlayın.

İKI SEÇENEĞINIZ VAR

Umutsuz görünen bazı son derece yıkıcı durumlarda ebeveynlerle ve ergenlerle çalıştım. Gördüğüm şu oldu: Ergen çocuklarını isteyerek bir öncelik haline getiren ebeveynler –hem zamanlarını hem dikkatlerini ergenlerine yöneltenler– daima bu yatırımın somut bir karşılığını alıyor.

Her şeyin mükemmel olacağı vaadinde bulunmuyorum. Ama daha iyi olabilir.

Ebeveynlere en çok musallat olan şeylerden biri, daha fazlasını yapabileceklerine dair çok rahatsız edici bir his. Pişmanlık güçlü bir şey. Zamanınızı ve dikkatinizi ergeninize yönelttiğinizde düşüncelerinizle baş başa kalıp dürüst bir değerlendirme yapabilirsiniz: “Elimden gelenin en iyisini yaptım.”

Sonucun ne olacağından emin değilim. Medyumluk güçlerim ya da bir 1985 DeLorean’ım¹⁶ yok. Ama iki seçeneğiniz olduğunu biliyorum.

1. Amaca uygun, planlı hareket etmek için elinizden geleni yapın, veya

2. Ağır ağır geri çekilin ve yenilgiyi kabul edin.

Bence ikincisi bir seçenek değil. Sizin de böyle düşündüğünüzü sanıyorum.

Ergen çocuğunuz zamanınıza değer. Ama zor olabilir, özellikle de yaptığınız şeyin fark yaratıp yaratmadığına dair herhangi bir anlık geribildirim almıyorsanız. Bazen kimse farkına varmıyor gibi gelir. Bu doğru değildir ama öyleymiş gibi gelebilir.

Yaptığınız şey için kimse ödül dağıtmaz. Bir hız treninde güvenlik çubuğu olmak sanki karşılıksız bir iştir, değil mi? Ama gerçek insanların selameti söz konusu olduğunda o devasa, karmaşık hız treninin tüm parçaları arasında en önemlisi o güvenlik çubuğudur.

Güvenlik çubuğu olun.

Bir hız trenindeki güvenlik çubuğunu sınadığımız gibi, ergenler de dayanıp dayanmayacağınızı görmek için sizi sınar.

DÜŞÜNCE YAPISI 2
Oyunun Kuralları Değişti, Siz de Değişmelisiniz

Beklentilerimizin seviyesine yükselmez, eğitimimizin seviyesine düşeriz.

– ARKHİLOKHOS

Birinin dikkatini çekmek istiyorsanız, ölü bir Yunanlı şairden alıntı yaparak başlayın.

– JOSH SHIPP

Çocukken tekrar tekrar izlemekten en çok keyif aldıklarımdan biri Gilligan’s Island adında bir diziydi. Bu dizi, tropik bir limandan yelken açıp bir kasırganın içinden geçen ve sonunda ıssız bir adaya çıkan yedi kişilik bir turist grubunun maceralarından oluşuyordu. Diziyi ilgi çekici kılan, bu yedi kazazedenin birbirinden tamamen farklı oluşuydu.

• Hindistancevizleri ve bir parça telden telsiz yapabilen ama gemideki küçücük bir deliği tamir edemeyen çok zeki bir profesör vardı.

• Sinirlendiği zaman insanlara şapkasıyla vurup duran ve “ahbap” kelimesini tarihteki herhangi bir insandan daha fazla kullanan bir kaptan vardı.

• Kusursuz güzelliği kimin temsil ettiği konusunda gezegenin her yanındaki erkekler arasında bitmek tükenmek bilmez tartışmalara sebep olan Ginger Grant ile Mary Ann Summers vardı.¹⁷

• İyi kalpli ama safdil, ikinci kaptan Gilligan vardı, nedense adaya onun ismi verilmişti.

Ama en etkileyici iki karakter, kendilerini birdenbire çok rahatsız bir durumda bulan milyarderler III. Thurston Howell ile karısı Eunice’ti. Bu ikisi dizinin komedi malzemesiydi çünkü adada mahsur kaldıkları tüm süre boyunca müsrif, lüks yaşam biçimlerinin aldatıcı görünümünü korumaya çalışıyorlardı. İzleyici de gülüyordu çünkü Howell’lar tüm oyunun değiştiğinin farkında değildi. Bu, Howell’ların komedisiydi. Etraflarında her şey değişmiş olsa da onlar hiçbir şeyin değişmesini istemiyordu. Bu yüzden inkâr içinde yaşıyorlardı.

İşte mesele bu. Bence pek çoğumuz III. Thurston Howell ve Eunice’le ilişkilendirilebiliriz. Pek çok ebeveyn bir noktada onlar için oyunun değiştiğini ve eski oyunu daha fazla sevdiklerini hisseder. Bir gün uyanırsınız ve o tatlı, masum, basit çocuğunuz resmen bir gecede çok karmaşık, tamamen farklı ve zaman zaman düpedüz kafa karıştırıcı bir ergene dönüşmüş gibi hissedersiniz.

Salı günü yattınız ve çarşamba günü kalktığınızda oyunu tamamen değişmiş buldunuz. Bir dakika önce hoş bir teknede seyahat etmekteydiniz ve bir dakika sonra ıssız bir adada mahsur kaldınız.

Böyle hissediyorsunuz, çünkü bu pek çok bakımdan doğru.

MUTLAKA YAPMANIZ GEREKEN O DEĞIŞIM

Çocuklar ergenliğe geçerken fiziksel, bilişsel, duygusal ve sosyal dünyaları çarpıcı biçimde değişir. Ergenlerin ebeveynlerinden ihtiyaç duydukları şeyler de değişir.

Hayattaki pek çok büyük değişim, aslında kendinizi hiç hazır hissetmediğiniz çok hızlı, neredeyse ani geçişler gerektirir. Bütün anne babalar ilk çocuklarını hastaneden eve getirdikleri zamanı hatırlar. Eskiden sadece bir çifte ait olan evin içinde artık yepyeni bir can vardır. Gerçekten kelimenin tam anlamıyla bir gecede her şey değişmiş gibidir.

Aynısı çocukluktan ergenliğe geçerken de geçerli. Oyunun kuralları değişti. Eğer siz de onunla birlikte değişmezseniz etkili olamazsınız.

Peki ne yapacaksınız? Sorduğunuza memnun oldum.

ESKİ ROLÜNÜZ:

Hava Trafik Kontrolörü

Çocuklar küçükken, bedenlerinin narin doğası ve neredeyse tümüyle bağımlı olmaları dolayısıyla, yetişkinlerin hem koruyucu hem de besleyici ortamlar sağlamak konusunda proaktif olması gerekir. Bu hava trafik kontrolörü aşamasıdır. Küçük çocuklarla ilgilenirken hava trafik kontrolörü gibi olmanız gerekir. Ne yediklerini kontrol edersiniz. Nereye gittiklerini. Kiminle oynadıklarını. Ne zaman yattıklarını. Burunlarına ne soktuklarını. Çünkü hava trafiğinin kontrolü işinde olduğu gibi, eğer işinizi iyi yapmazsanız birilerinin canı yanabilir. Çocuğunuzun yaşamının neredeyse her yönü konusunda tetikte ve dikkatli olmanız gerekir. Dahası, böyle yapmadığınızda bunun sorumsuzluk olduğunu bilirsiniz.

NEYE İHTİYAÇLARI VARDI:

Korunmaya ve besleyici ortamlara

NEYDİLER:

Neredeyse tamamen bağımlı

NE YAPTINIZ:

Hayatlarının neredeyse her detayını kontrol ettiniz

HAK ETTİĞİNİZ SONUÇ:

Güvenlik ve gelişme

YENİ ROLÜNÜZ:

Koç

Hava trafik kontrolörünün rolü çok önemlidir ama eninde sonunda etkisini kaybeder. Bu stratejiler bir süre harika işler ve sonra aniden işe yaramaz olurlar. Süreleri dolar. Süt gibi. Laktoz duyarlılığınız yoksa. Bu durumda da daima şişkinlik hissetmenize yol açarlar. (Bu benzetmenin kontrolünü kaybettim galiba.)

Arabayla üniversiteye gitmek üzere olan bir ergen hayal edin. Üniversite öğrencisi araca yaklaşırken, annesi ya da babası kocaman olmuş çocuğunu kaldırıp arabaya bindiriyor, içeri eğiliyor ve ergenin emniyet kemerini bağlıyor. Çok tuhaf olurdu, değil mi?

Neden? Çünkü farklı bir aşamadalar. Çocuklar ergenliğe girer girmez, ebeveynlerinden ihtiyaç duydukları şeyler ciddi biçimde değişir. Bu haksızlık gibi gelebilir çünkü bir zamanlar gayet etkili olan aynı yöntemler artık sinir bozucu derecede etkisizdir.

Eğer ergen çocuğunuzu hava trafik kontrolörü aşamasında olduğu gibi kontrol etmeyi denerseniz geri teper. Bu da çok kötü olur çünkü son on yılı bu rolü mükemmelleştirmekle geçirdiniz. Bu işte iyisiniz, evet ama ergeninizin artık ona ihtiyacı yok.

Mesele bir ergense ortada ya kontrol vardır ya da gelişim. İkisi birden olmaz.

Bunu bir düşünün: Sadece birkaç yıl sonra onu evden göndereceksiniz. Gerçekten çok zor bazı durumlarla karşı karşıya kalacak. Kendi işlerini görebilecek yeterliliğe sahip olduğunu bilmekten gelen o özgüvene ihtiyacı olacak. Koç düşünce yapısını benimsemek, siz rehberlik ve cesaret vermek için hâlâ yanındayken, ergeninize zorluklar karşısında gerçek hayat deneyimi kazandırmanızı sağlar.

Oyunun kuralları değişti. Bu yüzden siz de değişmelisiniz.

BİLMELERİ GEREKEN:

Yaşamın zorluklarını aşmayı sağlayacak beceriler ve deneyim

ŞİMDİ OLDUKLARI ŞEY:

Yarı özgürlük arayan, yarı korkan bir çocuk

ŞİMDİ YAPMANIZ GEREKEN:

Yanında siz olmadan gelişmesine ve başarmasına onu hazırlamak

HAK ETTİĞİNİZ SONUÇ:

Kendi kendini yönetme ve gelişme

BIR KOÇ NEDIR?

Daha fazla ilerlemeden, “koç” kelimesini okuduğunuzda akla gelebilecek karikatürlere bir bakalım. Koç, sandalyeler fırlatan ve hakemlere bağırıp çağıran, kıpkırmızı suratlı birisi değildir; sporcularını sandıklarından daha fazlası olabilmeleri için eğiten, hazırlayan, zorlayan ve cesaretlendiren bir önemseyen, ilgili yetişkindir.

Çocukken beyzbol oynadım ve aldığım en büyük hayat derslerinin çoğunu bana koçlarım öğretti.

Hadi, etkili bir koçun özelliklerine bakalım.

Gerçek: Bir koçun belirgin bir otoritesi vardır.

Hava trafik kontrolörlüğünden koçluğa geçişin daha az otorite anlamına geleceği gibi bir kaygınız olabilir. Ama şunu netleştirelim: Bir ebeveyn olarak otoritenizin bir gramından bile vazgeçmiyorsunuz. Değişen şey otoritenizi kullanma biçiminiz.

Ergeniniz dört yaşındayken elinizin altında ne kadar çok kumanda kolunun olduğunu bir düşünün. Onun takvimini, arkadaşlarını, nerede olduğunu –hatta yatma saatini– kontrol ederdiniz.

Şimdiyse o on dört yaşında, bu otorite kumandaları büyük oranda ortadan kalktı ve sizin yeni kumandalardan faydalanmanız gerekiyor. Elbette hâlâ parayı, ulaşımı ve teknolojiye erişimi kontrol ediyorsunuz. Ama en etkili otorite kumandaları, güven gibi şeylerle ilişkilidir. Etki. Yazılı, hemfikir olunmuş kurallar. Ve değerlerin aktarımı.

En iyi ebeveynler ve ilgili yetişkinler, otorite konusunda bir “sorumluluk yükü” hisseder. Güvenin kutsallığını anlar ve onu ciddiye alırlar.

Gerçek: Bir koç sonucu gerçekten önemser ve etkiler.

Büyük spor kulüplerinin nitelikli koçlara çok yüksek ücretler ödemesinin bir sebebi var. Örneğin, 1985’ten beri NCAA (Ulusal Üniversite Spor Birliği) erkek basketbol ligindeki dört takım, aynı seri başlarına ve rekorlara sahip takımlardan ortalama on maç daha fazla NCAA turnuva maçı kazandı. Peki bu farkı yaratan neydi? Koçluk biçimleri. Bu takımları lig tarihinin en başarılı dört koçu yönetti ve bu koçlar sayesinde, geçmişte benzer performanslara sahip takımlardan daha fazla turnuva maçı kazandılar.

Koçlar oyuncuların becerilerini geliştirmesini, antrenmanların sorunsuz geçmesini ve bir sezonun iniş çıkışları içinde morallerin hep yüksek kalmasını sağlamaya çalışır. Ve bu şeyler önemlidir. Ama koçlar, özellikle iyi koçlar, manevi şeyler de katar – kulüp kültürü bünyesinde ruhsal sağlığı düzenlemek, dürüst iletişimi artırmak ve motivasyon sağlamak gibi. Karmaşık insanlarız, hepimizi motive eden (ve motivasyonunu bozan) şeyler farklı. İyi koçlar bunu anlamaya zaman ayırır ve daha fazlasını başarmak için herkese yardım eder.

İYI KOÇLARIN ÜÇ ÖZELLIĞI

Peki, iyi bir koçu iyi bir koç yapan nedir? Hangi başlıca özellikler ebeveynlerin etkili bir hava trafik kontrolörü olmaktan etkili koçlar olmaya geçişine yardımcı olur? İşte, sadece öğrenmeniz değil içselleştirmeniz de gereken üç özellik.

1. ÖZELLİK:

Sonuçlara değil karakter gelişimine odaklanmak

İyi koçlar ile yeterli koçlar arasındaki belli başlı farkların biri, en büyük önemi neye verdikleridir. Yeterli koçlar kazanmanın ya da sonuçların en önemli şey olduğunu vurgular. İyi koçlar sonuçlardan nadiren bahseder çünkü iyi koçlar sonuçları kontrol edemeyeceğinizi bilir. Kontrolünüzün dışında şeyler olur: Yaralanmalar, kötü şans ya da sadece daha iyi bir rakip. Sonuçları kontrol edemezsiniz ama hazırlığınızı, kişiliğinizi ve hem kazanmayı hem kaybetmeyi nasıl yöneteceğinizi kontrol edebilirsiniz. İyi koçlar hayatın, karşınıza çıkabilecek ya da çıkamayacak başarılardan çok daha önemli olduğunu bilir. Mesele içinizde olup biten şeydir.

İYİ KOÇ HİKÂYESİ

Yeni öğretmen Matt yirmi başka meslektaşıyla birlikte gelir seviyesi düşük, donanımı ve performansı kötü bir liseye atandığında yapılacak bir ton iş olduğunu gördü. Matt’in sadece İngilizceyi nasıl öğreteceğini çözmeye dair ağır görevine başlaması yetmiyor, aynı zamanda İngilizceyi nasıl iyi öğretebileceğini öğrenmesi gerekiyordu. Okulun öğrencileri sınavlardan kötü sonuçlar alıyordu. Çoğu öğrenci İngilizcede beklenen seviyenin bir iki puan altında notlar aldığından, Matt eğer belli bir seviyeye ulaşmalarını istiyorsa öğrencilerini tek bir öğrenim yılı içinde 1,5 not kadar yükseltmesi gerektiğini anladı. Tüm bunların üstüne, farklı kesimleri barındıran okul ırkçı bir cinayetten ötürü sarsılmış durumdaydı, bu da çok derin öğrenci travmaları, öğretmen sayısında çok büyük açık ve yönetimin neredeyse tamamen değişmesi sonucunu doğurmuştu. Ortalık yangın yeriydi.

Öğretmenliğinin ikinci yılında yeni müdür Matt’i İleri Seviye Programları¹⁸ (AP) için İngilizce öğretmeni atadı. O zaman Matt sıradışı bir şey yaptı. Bu performansı düşük, kaynakları az okulda gelecek vaat eden birinci sınıf öğrencilerini toplamaya, ikinci sınıftayken AP İngilizce sınavına girmeleri için cesaretlendirmeye başladı. Meslektaşlarıyla, hangi birinci sınıf öğrencilerinin akademik gelecek vaat ettiği konusunda konuştu ve o öğrencileri de topladı. Meslektaşları dahil neredeyse herkes buna karşı çıktı. “AP İngilizce sınavının ne kadar zor olduğunu bilmiyor musun? Üniversitede ikinci sınıf İngilizce sınavını geçmeye eş.” Öğrenciler karşı çıktı. “O sınavı geçemem.” Anne babalar karşı çıktı. “Çocuğumun kendi … hızına uygun bir sınıfta olması daha iyi değil mi?” Matt ise daha fazla karşı çıktı. Sağlam bir kişiliğe sahip olması sayesinde de elli sekiz öğrenciyi ikinci senelerinde AP İngilizce sınavına girmeye ikna etti. İki dolu dolu AP İngilizce sınıfı için bu yeterli bir sayıydı.

Sonraki sene Matt¹⁹ elli sekiz öğrenciye AP İngilizce öğretti. Mayıs ayında hepsi sınava girdiler. Sınavda 1-5 arası not veriliyor, 3 ya da üstü geçmeye hak kazanıyordu. 4 veya 5 notlarının hepsi koleje girme ortalamasını garanti ediyordu. Matt’in elli sekiz öğrencisinden sadece on tanesi sınavı geçti.

Bu, yüzde 17 geçme oranı demektir.

Matt herkesin eleştirilerinin hedefi oldu. Bu sayılardan hoşlanmayan bölge ofisinin bile. “Neden önümüzdeki yıl daha küçük bir AP İngilizce sınıfı açmıyoruz?” dediler. “Bu başarısızlık oranı hiç iyi görünmüyor.”

Matt alışkanlığı olduğu üzere karşı çıktı.

“Başarısızlık mı? Başarısızlık! Öğrencilerimin bu yıl neden AP İngilizce sınavını geçemediğini biliyor musunuz?” diye sordu. “Geçemediler çünkü elli sekiz öğrencimden otuz beşi, büyüdükleri evlerde İngilizceden başka bir dil konuşuyor. Onlar anadili İngilizce olmayan çocuklar. Ve sınavın serbest yanıtlı bölümünün 2. kısmında, William Blake’in 1794’te yazdığı bir şiiri vardı. 1794’te! O dönemdeki İngilizce dili benim anadili İngilizce olmayan çocuklarımın anlayamayacağı kadar eski çünkü İngilizce çok fazla değişti.

“Ama modern şairlerden modern şiirlerin yer aldığı 1. ve 3. bölümü geçtiler. İşte veriler burada. Geçtiler. Yani geçen sene AP İngilizcede öğrenci sayımız koskoca bir sıfırken, bu yıl elli sekiz öğrencimiz vardı ve hepsi de bu sınavın bir noktasında, bir şiiri ya da nesri analiz eden üniversite seviyesinde bir makale yazıp geçer not aldılar.

“Okuldan sonra geç saatlere kadar kalan, takımlar halinde Frost’un, Dickinson’ın ve Langston Hughes’un şiirlerini didik didik inceleyen elli sekiz öğrencim vardı. Bu yıl beş klasik roman okuyan ve beşini birden anlayan elli sekiz öğrencim vardı. İkinci seneleri için kolay olanı seçmeyip, bunun yerine kendilerini üniversite seviyesinde öğrenciler olmaya zorlayan elli sekiz öğrencim vardı. Zihinlerini öğrenmeye zorlayan elli sekiz çocuğum vardı. Bu başarısızlık değil. Bu çok büyük bir başarı. Ve önümüzdeki yılın programında üç AP İngilizce sınıfına yer açılmasını istiyorum, çünkü ihtiyacım olacak.”

Matt istediğini alacaktı. Açılan AP sınıflarının ve AP kurslarına gidecek öğrenci sayılarının artması amacıyla daha yaygın bir talep oluşturmak için okuluyla ve bölgesiyle görüşmeler yaptı. Sonraki yıllarda sınavı geçme oranları birazcık daha arttı ama fazla değil. Ama Matt için bunun önemi yoktu.

Her yıl mezuniyet töreninde son sınıf, tören sırasında platformda mezunlara eşlik etme onuru verilen dört öğretmenden biri olarak Matt’i seçiyor. Çünkü onun hedeflediği sonuç, yüzde 17’lik sınavı geçme oranı değil. Matt sonuçlara asla odaklanmamıştı. O çaba göstermenin, ekip çalışmasının, kendilerini eğitimlerine adamalarının, sorumluluğun, sorun çözmenin ve büyük, zorlu bir görev karşısında yılmamanın nottan daha önemli olduğunu öğrencilerinin görmesine odaklanmıştı.

Ve bu, öğrencilerin asla unutmayacağı bir dersti.

2. ÖZELLİK:

“Hayati hata” ihtimallerini planlı biçimde konuşmak

Hayati hatalar bir insanın yaşamını önemli ölçüde aksatan başarısızlıklardır. Kişinin potansiyeline ciddi zararlar verirler. Hayati hatalar, bunları bir kez yaptığınızda başarılı olma şansınızı yok eden (veya şansınızı istatistik ihtimal olmaktan çıkacak bir noktaya getirecek kadar ciddi biçimde engelleyen) yaşamdaki durumlardır. İyi koçlar da bu hayati hatalardan bahseder çünkü bunlar bütün oyuncuları için söz konusu olabilen, trajik tehlikelerdir.

Ergenlerin anne babalarının bazen çıldırmasının bir nedeni vardır. Çünkü ergenler bir hayati hatayla sonuçlanabilecek seçimler yapma becerisine sahiptir.

Birkaç yıl önce National Center for Policy Analysis (Ulusal Sigorta Analizi Merkezi), en son ABD Nüfus verilerine göre geliri yoksulluk seviyesinin altında olan evlerde yaşayan otuz bir milyon Amerikalıyla bir araştırma yaptı.²⁰ Bir sigorta danışmanı verileri derinlemesine inceledi ve bu koşullardaki bir insanın şu üç şeyi yaparsa uzun vadeli çok büyük yoksulluktan kaçınma şansının yüzde 80’den fazla olduğu sonucuna ulaştı:

1. Liseden mezun olmak.

2. Evlenmek için en az yirmi bir yaşına gelmeyi beklemek.

3. Çocuk sahibi olmak için önce evlenmeyi beklemek.

Eğer bir insan bu üç şeyden sadece birini bile yapmazsa rakamlar sapar ve o kişinin artık uzun vadeli yoksulluk içinde yaşama ihtimali neredeyse yüzde 80’dir.

Demek istediğim, parasal sıkıntının telafi edilemez bir zorluk olduğu değil. Yani parasal sıkıntı gerçekten zor ve insan gelişimine büyük ket vurduğunu araştırmalardan biliyoruz. Eğer ergenleri başarıya yönlendireceksek, onların en iyi yolu bilmesini isteriz – bu da onları bu yoldan nelerin uzak tutabileceğini konuşmak anlamına gelir.

Değer verdiğiniz o ergeni düşünün. Ne pahasına olursa olsun uzak durması gerektiğini anlamasını istediğiniz bazı hayati hatalar neler? Belki ergenlik hamileliği. Uyuşturucu kullanımı. Alkollüyken araç kullanma. Eğitimini mahvetme. Kötü arkadaşlar edinme. Bu şeyler konusunda ergen çocuğunuzla açık açık ve dürüstçe konuşmaya başlamanız gerek.

İYİ KOÇ HİKÂYESİ

Vivian lisede biyoloji öğretmeni ve her yıl, mezuniyet balosundan önceki cuma günü, özel bir ders için derslerini yirmi dakika erken bitirir. Vivian projektörle beyaz tahtaya kendi mezuniyet balosunda çekilmiş bir fotoğrafını yansıtır. Çocuklar Vivian’ın saç modeli ya da ne kadar genç göründüğü konusunda yorumlar yapmaktan keyif alır. Dinozorlar arasında yaşamanın neye benzediğine dair şakalar yaparlar. Ve sonra Vivian budaklı, yaşlı bir meşe ağacının fotoğrafını gösterir, büyük ve kalındır, rüzgârlı bir taşra yolu gibi görünen bir yerin kenarında, yaklaşık iki buçuk metre yüksekliğinde dikilmektedir. Vivian daha sonra öğrencilerine –alt ve üst sınıflardakilerin hepsine– o ağacın kendisi için neden önemli olduğunu anlatır.

Vivian lise birinci sınıftayken Noah adında bir genç adam onu mezuniyet balosuna davet etti. Noah, Vivian’ı ve arkadaşlarını mezuniyet balosuna götürmek için babasının arabasını alma iznini bir şekilde koparabilmişti. Üstelik bu sıradan bir araba değildi. Üstü açılabilen bir 1956 Chevy Bel Air’dı, elma şekeri kırmızısıydı, 1978 Chevy Corvette V8 430 hp motoru vardı. Çok güzel bir arabaydı.

Noah başka iki arkadaşlarıyla beraber Vivian’ı bu arabayla aldı. Harika bir gece geçirdiler ve Noah, Vivian’la arkadaşlarını bıraktıktan sonra arka yollara sürdü. Gaza iyice basıp arabanın neler yapabileceğini görmek istemişti. O yollardan baş döndürücü bir hızla geçti, ileride yol üstünde bir tümsek vardı, Noah ona çarpıp uçtu, muhtemelen nefes bile alamadı. Yol üstündeki küçük tümseğe 110 km/s’ten yüksek bir hızla çarptı. Ama sonra kontrolünü kaybetti ve o yaşlı meşe ağacına çarptı. 110 km/s’ten birdenbire 0 km/s’e düşmenin yarattığı etkiyle Noah’ın emniyet kemeri bir tel gibi içinden geçti. Ambulans çalışanları onun olay yerinde öldüğünü söyledi.

Vivian, Noah’ın ve çok kısa süren o parlak yaşamın kaybının hikâyesini anlatırken hâlâ gözyaşları döküyor. Ama öğrencileri mesajı net biçimde alıyor. Dikkatli sürün. İçkiliyken araba kullanmayın. İçki içmiş biriyle arabaya binmeyin. Maço olmayın. Araba yarışı yapmayın. Hava atmayın. Çünkü bu bir hayati hata olabilir. Vivian her yıl yüzlerce ders yapıyor ama her bir öğrencinin hatırladığı tek ders bu oluyor. Bunun sebebi büyük oranda hayati hata ihtimallerini öğrencileriyle dürüstçe, hassasiyetle konuşması ve öğrenciler de onun bunu kendilerini önemsediği için yaptığını biliyorlar.

3. ÖZELLİK:

Duygulardan değil değerlerden edinilen disiplin

İyi koçları şöyle bir düşündüğünüzde aklınıza muhtemelen çabuk öfkelenenler gelir. Belki onları, hakeme ya da yardımcı hakemlere bağırırken gözünüzde canlandırabiliyorsunuz. Veya oyuncularına. Veya skor panosunu dizlerinde kırarken. Veya eğer Indianalıysanız bir sandalye fırlatırken.

Ama olumsuz duygusal patlamalar her ne kadar insan olmanın bir parçasıysa da oyuncular için dikkat dağıtıcı ve tehlikeli olma potansiyeli taşır.

Bir ergen yanlış bir şey yaptığında, isyankâr ya da zıtlaşan bir davranış sergilediğinde, genellikle içimizde öfkeyle tepki verme isteği uyandıran bir şey açığa çıkar. Ama kendimde de fark ettiğim üzere, bunun hiçbir faydası dokunmaz.

Bazı yetişkinlerin agresif, duygusal patlamalar halinde şalterleri atar. Tuhaf olan, yetişkinlerin bunu genellikle durumun kontrolünü yeniden ele geçirmek için yapmasıdır, ancak olumsuz duygusal patlamalar çoğu kez insanların size karşı saygısını kaybetmesine neden olur.

Buna karşılık, bazı yetişkinler bunun tersini yapar. Şalterleri attırmaktansa “sigortaları kapatır.” Duygular çok güçlü olduğunda bazı yetişkinler duygusal bakımdan kendisini kapatır. Bazıları buna “birine sırt çevirmek” ya da “savunma” veya “sessiz muamele” der. İsmi her ne olursa olsun sonuç aynıdır: Bir geri çekilmedir. Bazı bakımlardan bu daha tehlikeli olabilir çünkü tamamen içseldir. Arkadaşlara ya da aileye bir şeylerin ters gittiği ve yardıma ihtiyacınız olduğu konusunda hiçbir açık, görülebilir ipucu verilmez.

Eğiliminiz ne yönde olursa olsun sonuçlar aynıdır: Sizi yöneten duygularınızdır. Ama ergenlerle birlikteyken yetişkinin kim olduğunu ve hangi tarafın daha olgun davranması gerektiğini mutlaka hatırlamalısınız. Duygusal bir tepki vermektense, değer ilkelerine dayanarak karşılık verin.

Disiplinle ilgili esas mesele, üstünde hemfikir olunan beklentiler geliştirmek ve ardından net haklar ve sonuçlar taslağı oluşturmaktır. Olumsuz duygusal patlamalar (şalterlerin atması ya da sigortaların kapatılması) neredeyse hiçbir zaman haklı sonuçlar sağlamaz. Eğer belli ödüller ve bedellerin yanı sıra herkesin hemfikir olduğu net değerler oluşturmak²¹ için işin zor kısmını önceden yaparsanız, o zaman onlara bağlı kalacak cesaretiniz olur, bu da sükûnetinizi korumanızı sağlar. Ve duygularınızın kontrolünü elde tutmak, durumu kontrol altında tutmanıza yardımcı olabilir.

İYİ KOÇ HİKÂYESİ

1972’de NCAA erkek basketbol sezonu sona erdiğinde UCLA’nın yıldız pivotu Bill Walton –gelmiş geçmiş en iyi üniversiteli basketbol oyuncularından biri– kendini keşfetmeye karar verdi. Grateful Dead rock grubuyla turneye çıkıp, Sierra dağlarındaki John Muir yolunu sırt çantasıyla yürüdüğü eğlenceli bir yaz geçirdikten sonra, Walton bir oduncuyu (veya Gimli’yi²²) gururlandırabilecek gür kızıl Afro saçlar ve sakalla antrenmana döndü. Bunda hiçbir sorun yok gibi görünse de koç John Wooden’ın sporcuları için katı bir bıyıksakal-yok kuralı vardı, beş santimden uzun saça izin vermiyordu.

Wooden kaşlarını çattı. Walton’ın sakalını çekiştirip, “Ne bu şimdi?” dedi. “Böyle bir şey olamaz.” Walton buna inanamadı. Koç Wooden’ın ofisine gidip durumunu anlattı. Walton hiç mağlubiyet almadıkları ve ulusal ün kazandıkları bir sezonda UCLA’ya daha yeni kaptanlık yapmış ve yılın oyuncusu unvanını kazanmıştı. Koç Wooden mantıksız davranıyordu. Oyunculara kendilerini kişisel olarak nasıl ifade edeceklerini söyleme hakkı yoktu.

“Bu senin için çok önemli galiba, şu kendini saçınla ifade etme işi,” dedi Wooden.

“Öyle,” dedi Walton.

“Ve haklısın. Oyunculara saçlarını daha kısa kestirmelerini ya da kestirmemelerini söyleme hakkına sahip değilim.”

“Doğru,” dedi Walton.

“Ama kimin oynayacağına karar verme hakkım var,” dedi Wooden. “Ve seni kesinlikle özleyeceğiz.”

Walton, Wooden’ın espri yapmadığını fark ettikten sonra bisikletine atladı ve mahalledeki en yakın berbere gitti; orada tüm saçının kazınmasını istedi ve oturduğu sandalyede, tek kullanımlık plastik bir jiletle kendi sakalını tıraş etti. Antrenmana beş dakika kadar geç kaldı ama Wooden ona ceza vermedi. UCLA o sezonu da yine 30-0 namağlup bitirdi ama Wooden’ın öğrettiği şeyi –yani tüm disiplinin net, oturmuş değerlerden çıktığını– Walton hiç unutmadı.

İYI KOÇLAR NE YAPAR?

Hadi pratik olalım. Bir koçun kim olduğundan ve iyi koçların hangi özellikleri taşıdığından bahsettik ama şimdi büyük koçların ne yaptığından bahsetmeliyiz. Bir ergenin yaşamında koç işlevi gören etkili bir ebeveyn olmak ne demektir?

OYUN ÖNCESİ = PROVA

Anahtar soru: Ergenlerin hangi potansiyel zorluklarla yüzleşmeye hazırlanması gerekir?

Bir koçun sorumluluklarından biri, gerçek dünyayı stres ve korkudan azade biçimde canlandırmaya yardım etmektir. İdman yapmak budur. Bir ergene etkili bir koç olabilmek için de bazı idmanlar yaptırmanız gerekir. Temel kural, ergeninizin karşı karşıya kalabileceği belli durumların neler olabileceğini ve bu durumlarla baş edebilmesi için yapabileceğiniz bir şey olup olmadığını kendinize sormaktır.

Kendime şu soruyu sormam iyi olur: “Bu durumda ergen çocuğumun karşılaşacağı (gerçekçi) en kötü senaryo nedir?” Ardından şu mantrayı benimserim: “En iyisini umut et ama en kötüsüne hazırlan.”

Örneğin, arkadaşımın on iki yaşındaki oğlu kısa süre önce sınıfla yakındaki bir lunaparka gitti ve arkadaşım oğluyla oturup tüm (gerçekçi) en kötü senaryoların üstünden geçerek hazırlık yaptı.

Bunu bir oyuna dönüştürdüler. Oğlunu odasına gönderdi ve o gün lunaparkta ihtiyacı olabileceğini düşündüğü her şeyle oturma odasına gelmesini istedi. Her şey. Oğlu odasından çıktı, her şeyi hatırladığı konusunda kendine güveniyordu. Ardından her bir (gerçekçi) en kötü senaryonun üstünden geçtiler:

BABA: Cüzdanını kaybettin, ne yaparsın?

OĞUL: Grup başkanına söylerim ve ondan yardım isterim. Ona senin parayı geri ödeyeceğini anlatırım.

BABA: Akıllıca.

OĞUL: Ya da Josiah’tan borç alırım. Annesiyle babası ona hep fazladan para veriyor.

BABA: Gruptan ayrı düştün ve kimseyi bulamıyorsun, ne yaparsın?

OĞUL: Hımm, grup başkanımı ararım.

BABA: Peki grup liderinin cep telefonu numarasını biliyor musun?

OĞUL: Hayır ama giriş kapısında ona sorup cep telefonuma kaydederim.

BABA: Dışarısı aşırı sıcak ve sen de çok susadın. Suya ihtiyacın var. Ne yaparsın?

OĞUL: Çeşmeler var. Yiyecek satan büfeler de.

BABA: Yiyecek satan büfelerin sana ne yardımı olur?

OĞUL: Su sebilinden şişemi suyla doldururum, BİR DE bedava buz alırım.

BABA: Saatin kaç olduğunu bilmiyorsun ve grubunla saat üçte buluşman gerek. Ne yaparsın?

OĞUL: Baba, herkesin cep telefonu var. Gider birine saati sorarım.

BABA: Deodorant sıkmayı unuttun. Çürük kokarca gibi kokuyorsun. Sırada Ashley’nin yanında durman gerek ve onu tatlı buluyorsun. Planın ne olur?

OĞUL: Baba! İğrenç.

BABA: Pekâlâ, bu sorunla başka zaman ilgileniriz.

Tüm olası senaryoları konuştular ve stresin çok düşük olduğu ortamlarda da neler yapılacağı konusunda fikirler geliştirdiler. Arkadaşımın oğlu şakalar bile yaptı, kaybolacak olursa, “Ne yapacağımı biliyorum baba. Bir işaret fişeği yakıveririm,” dedi. Sonuçta, oğlu yetişkin grup liderinin cep telefonu numarasını kaydetti, yanına bir su termosu aldı ve cüzdanını küçük sırt çantasına güzelce yerleştirdi. Hazırdı ve her konuda kendine güvenliydi. Neyse ki hiç kötü bir şey yaşanmadı ve bu gezi onun için harika bir deneyim oldu. Ama bir şeyler ters gidecek olsaydı, arkadaşım oğlunun ne yapması gerektiğini bildiğinden emindi. Oğlunu karşılaşabileceği gerçek zorluklara önceden hazırlamak, ikisinin de içinin rahatlamasını sağladı.

En kötüsüne hazırlanın ama en iyisini umut edin.

OYUN SONRASI = GÖZDEN GEÇİRME

Anahtar soru: Ne öğrendik?

Ergenlerle ilgilenmek söz konusu olduğunda değerlendirme aşaması çok önemlidir. Sormanız gereken asli soru da şudur: “Bundan ne öğrendik?”

Arkadaşımın oğlunun lunaparka gitmesi örneğine dönelim. Arkadaşım öğleden sonra beşte oğlunu parktan aldı, günün nasıl geçtiğini konuştular. O esnada arkadaşım çok çeşitli sorular sordu. Günün en sevdiğin kısmı neydi? En eğlenceli şey neydi? Gün içinde gerginlik yaşadığın herhangi bir şey oldu mu? Planlandığı gibi gitmeyen şeyler oldu mu? Neler iyi geçti? Neler iyi geçmedi? Oğlu konuşurken arkadaşım iki şey yapıyordu:

1. Dinleme.

2. Gelecekte nelerin provasını yapmak gerekeceğini aklının bir köşesine yazma.

Ergen çocuğunuzun yanıtları bir maçı yeniden izlemeye eştir. Eğer bir oyuncu oyunun sonunda önemli bir serbest atışı kaçırırsa sorumlu koç olarak buna vereceğiniz karşılık şöyle olmalı: “Onları serbest atışlara daha iyi hazırlamalıyım.” Sonra da ayarlamalar yaparsınız.

İşte size faydalı bir oyun sonrası kontrol listesi:

• Ne işe yaradı?

• Ne yaramadı?

• Nasıl daha iyi olabilirsin?

• Seni nasıl destekleyebilirim?

Örneğin, arkadaşım oğluyla şu konuşmayı yaptı:

BABA: Gün içinde gerginlik yaşadığın herhangi bir şey oldu mu?

OĞUL: Yani bir şey vardı.

BABA: Neydi o?

OĞUL: Şey, büyük bir grup halindeydik ve bindiğimiz hız treni harikaydı ama sonra Kamikaze’ye binmek istediler, onun da hızlı dönen kısımları var. O hızlı dönen şeylere daha önce hiç binmemiştim. Bu yüzden pek binmek istemedim.

BABA: Bir şey söyledin mi?

OĞUL: Hayır, bir şey söylemek ya da ona binmemezlik yapmak istemedim, çünkü herkesin pısırığın teki olduğumu düşünmesini istemedim.

BABA: Ne yaptın peki?

OĞUL: Bindim işte.

Arkadaşım (doğru biçimde) burada potansiyel bir sorun olduğunu gördü. Oğlunun aslında yapmak istemediği ama kendi adına konuşmaktan rahatsız olduğu bir şey vardı. Bunun sebebi arkadaş baskısı mıydı? İnsanları hayal kırıklığına uğratmak istemediği için miydi? Kendini azınlık mı hissetmişti? Neler oluyordu? Bir ebeveyn olarak, bunu aklınızın bir köşesine yazarsınız. Çünkü şu anda konu sadece lunaparkta binilen hız trenleri. Ama ergen çocuğunuz kendi adına konuşma becerisini geliştirmezse riskler kaçınılmaz biçimde artar ve sonuçları ağır olabilir. Bir sınavda kopya çekme baskısı olur. Elden ele geçen uyuşturucular beliriverir.

Kendi adına konuşma ihtiyacı hissedeceği bir durum olacaktır.

Arkadaşım gerçek bir sorun ortaya çıkmadan önce bunu fark etti, oğluna kendi adına konuşması için daha fazla fırsat tanımaya odaklanması gerekiyordu. Böylece, onun bu beceri konusunda idman yapmasına yardımcı olmak amacıyla küçük değişiklikler yapmaya başladı. Aile yemek yemeye dışarıya çıkacağı zaman, kendi tercihini dile getirmesi için oğluna geniş bir alan tanıdığından emin oldu. Nereye gideceklerini konuşabiliyorlardı ve oğlu düşüncesini açıkça söyleyip kendini ifade edebiliyordu. Aile doktoruna yıllık kontrole gittiklerinde de arkadaşım, doktorla kendi başına nasıl konuşacağı ve aklına takılan her soruyu nasıl sorabileceği konusunda oğluna koçluk yaptı. Buna benzer değişikliklerle oğluna, insanlarla kendinden emin biçimde konuşmaya, sorular sormaya ve kendisi için önemli olan şeyleri dile getirmeye teşvik edildiğini ve desteklendiğini öğretmeye başladı.

Ve arkadaşım tüm bunları oğluyla birlikte başardı çünkü bir değerlendirme yaptı, dikkatini buna verdi ve ardından küçük düzenlemeler yaptı.

OYUN ESNASI = BIRAKMA

Anahtar soru: Bensiz başarılı olmaya hazır mı?

Bu bölümün burada olmasının, kronolojik halde sıralanmaktansa oyun öncesi ve oyun sonrasının ardından gelmesinin bir nedeni var. Çünkü mesela bir futbol koçundan farklı olarak, bir ergenin yaşamındaki oyun düzgün bir sahada karşınızda oynanmaz ve mola verip ayarlamalar yapabilmek için çalacağınız bir düdüğünüz yoktur. Gerçekten de ergen çocuğunuzu hazırladığınız, hayatta karşılaşabileceği çoğu durumda siz yanında olmayacaksınız. Bunu kendi başına yapması gerek. Çoğu gerçek dünya sorununda, yapabileceğiniz pek bir şey yoktur. Kontrol sizde değildir. Sonuca etki etmek istiyorsanız üstünüze düşeni oyun öncesinde yapmanız gerek.

NEDEN KOÇLUĞA GEÇMEK GEREK?

İşin aslı şu ki hava trafik kontrolörlüğünden koçluğa zihinsel geçiş yapmak pek çok anne babaya aşırı korkutucu gelebilir. Ergenler gittikçe daha fazla özerk ve bağımsız olurken meydana gelen sonuçlar ve çıktılar gittikçe kontrolünüzün dışında gerçekleşiyormuş gibi görünebilir. Ama öyle değildir. Koçluğa geçmek, gerçek etki yaratma konusunda size en iyi fırsatı sağlayacak ve daha da önemlisi, bunun ergen çocuğunuza gerçekten yardımı dokunacak.

Ama bu çok zor bir süreç. Çalışmayı gerektiriyor. Belli düşünce biçimlerinden vazgeçmenizi gerektirecek ve çok zor olan bir şeyde uzmanlaşmanızı sağlayacak. Peki bunu neden yapıyorsunuz? Neden herhangi bir yetişkin bu türden stratejik değişiklikler yapma zahmetine girer?

İşte şu yüzden:

RMS Titanic, insanlık tarihi boyunca inşa edilmiş en büyük transatlantik, performansının ve denize elverişliliğinin ölçülmesi için deniz testlerinden geçirilmek üzere 2 Nisan 1912 günü okyanusa açıldı.

Denemeden sonra müfettişler ve mühendisler iki uyarı işareti olduğunu belirtti:

• Müfettişler, gemiyi bir arada tutan üç milyondan fazla perçinden, geminin ön tarafındakilerin, başka yerlerinde kullanılan çok daha sert çelik perçinler yerine demir ve cüruftan yapıldığını gördü. Müfettişler standartlara uymayan bu demirin, geminin pruvasını ciddi biçimde zayıflatacağından endişeleniyordu.

• Deneme esnasında, sancak tarafında yer alan kömür deposundaki kömürler alev aldı. Birkaç gün sonrasına dek tamamen sönmedi. Müfettişler ve mühendisler, ateşin bu bölgedeki gövde plakalarını daha kırılgan bir hale getirebileceğinden endişelendiler.

Gemiyi denize indirmek (ve para kazanmaya başlamak) için acele edildiğinden bu endişeler tamamen göz ardı edildi. Bildiğiniz gibi, Titanic saatte yaklaşık 23 mil hızla giderken, ateş yüzünden kırılganlaşmış sancak tarafındaki gövde plakalarıyla bir buzdağına çarptı. Pruvadaki daha zayıf perçinler yerlerinden çıktı, geminin teknesindeki bağlantı yerleri açıldı ve geminin yok oluşunu hızlandırdı. Gövdenin çelik perçinlerin başladığı yerinde su basmasının durması hiç tesadüf değildi.

Burada önemli olan şu: Eğer ergen çocuğunuza koçluk etmezseniz –oyun öncesi provaları yapmaz ya da performansları durup değerlendirmezseniz– o zaman uyarı işaretlerinin ne zaman ortaya çıktığını fark etmezsiniz. Uyarı işaretlerine dikkat etmez ve gerekli düzeltmeleri yapmazsanız da kötü şeyler olabilir.

Her bir buzdağını önceden göremezsiniz ama gemiyi daha güçlü kılabilirsiniz.

ERGEN ÇOCUĞUNUZ BAŞARISIZ OLDUĞUNDA NE YAPMALI?

Ergeniniz başarısız olduğunda (ve başarısız olacaktır da) neler olup bittiğini anlamaya çok kafa yormanız gerekir: Bu ister kimya sınavı, ister komşunun posta kutusuna çarpmak, isterse de bir partiden eve sarhoş dönmek olsun. Ergen çocuğunuzla birlikte oturup, “Bundan ne öğrendik?” sorusunu sorduğunuzda işte şunlar olur:

• “Biz” kelimesini kullanmak desteğe işaret eder, bu işte birlikte olduğunuzu gösterir. Ne olursa olsun. Bu durumu yumuşatır çünkü ergenler her başarısızlıktan sonra gruptan dışlanıp cezalandırılmaktan korkar. Eylemlerinin sonuçlarının olması muhtemeldir ama konuya giriş biçiminiz bir ortaklık içinde bulunduğunuz mesajını vermelidir mutlaka. Pozitif Disiplin²³ dizisinin yazarlarından Dr. Jane Nelsen şunun önemini vurgular: “Cezalandırmadan önce bağlantı kurma.” Bu kritik öneme sahip, çünkü ergeninizin savaş ya da kaç halinden çıkıp öğrenmesine imkân tanır.

• Öğrenmenin, başarısızlık ile hayatın bir parçası olduğuna ve bunun da normalliğine vurgu yapar. Bu hem sağlıklı hem de geçerlidir.

• Dikkati, az önce yaşanan şeyden ötürü hemen hissedilen başarısızlık hissinden (geçmiş) daha sonra başarılı olmak için gereken gelişmeye (gelecek) kaydırır. Bu daha yararlıdır çünkü zamanda (henüz!) geri gidip geçmişi değiştiremeyiz.

• Sizin ve ergen çocuğunuzun, neyin iyi gittiğini ve neden iyi gittiğini anlamanıza yardım eder. Bunları anlamak ergeninize özgü güçlü yanlarla ilgili ikinize de fikir verir.

• Sizin ve ergen çocuğunuzun neyin kötü gittiğini ve neden kötü gittiğini anlamanıza yardım eder. Bunları anlamak ergeninize özgü zayıf yanlarla ilgili ikinize de fikir verir.

• Planladığınız kadar iyi gitmeyen sonuçları iyileştirmek için gereken simülasyonları ve alıştırmaları artık daha kolay tespit etmenize yardım eder.

Eğer bir koçsanız kayıplarla başa çıkmanız gerekecek. Ama harika bir koç olmak demek bu kayıpları ele alma biçiminizin önem taşıdığı anlamına gelir. Ayrıca kaybı ele alma biçiminiz sadece size bağlı değildir – ergen çocuğunuza bu kayıplara nasıl yaklaşması gerektiğini öğretmeye de bağlıdır. Yetişkin olarak sizin, ergeninizin erişemediği çok önemli iki şeye erişiminiz var:

1. Bakış açısı: Ergeniniz bir sorunun ne kadar büyük ya da küçük olduğunu bilmez, bu yüzden aşırı tepkiler vermeyin. Kelimelerinizi çok dikkatle seçin ve başarısızlığın neden yaşandığına –ve bunun büyük resimde ne anlama geldiğine– dair teşhisiniz konusunda net ve düşünceli olun.

2. Cesaretlendirme: Bir koçun sporcularına verebileceği en önemli hediyeler, motivasyon ve cesaretlendirmedir. Bu onlar için hava gibidir – böyle zamanlarda onların oksijene ihtiyacı olacaktır. Dr. Martin Luther King’in söylediği gibi: “Bir insanın gerçek değerini, rahatlık ve güven anlarında nasıl davrandığı değil, çatışma ve zorluğun yaşandığı zamanlarda nasıl bir duruş sergilediği gösterir.”

Kayıplarla karşılaştığında ergen çocuğunuzun bunları aklında bulundurmasına yardım ederseniz, hayat maçında harika bir koç olarak görevinizi yerine getirmiş olursunuz.

Ya kontrolü ya gelişmeyi sağlayabilirsiniz. Ama ikisi birden olmaz.

DÜŞÜNCE YAPISI 3
Yardım İsteyeceksiniz ve Buna İhtiyacınız Olacak

Oyunu ilk kez televizyonda ESPN kanalında izledim ve büyülendim. Bu sadece basit bir şans oyunu değildi. Psikolojik hilelerle rakibinizi dımdızlak bırakabileceğiniz zihinsel bir oyundu. Bir de oyuncular: Bunlar on binlerce doları riske atarak rekabet eden, göz alıcı sporculardı.

Texas Hold’em’den²⁴ bahsediyorum elbette.

Bu aksiyonun bir parçası olmak istiyordum, bu yüzden internetten oynamaya karar verdim. Jargonunu öğrenmiştim: Final table. Bad beat. River. Flux capacitor. Nifty banjo.

Peki peki, son ikisi uydurmaydı.

Pokerde gayet iyi olduğum ortaya çıktı. Para kazanmaya başladım. Aşırı rekabetçi olmakla kalmıyordum, ayrıca poker gibi stratejik oyunlar beni cezbediyordu. Adrenalini seviyordum.

Gel gör ki, başka herhangi bir bağımlılık gibi bu da sinsi yıkıcılığını gösterdi. İnternetten oynanan poker beni yavaş yavaş tüketmeye başladı. Uykuya dalarken elimdeki kartları nasıl farklı biçimde oynayabileceğimi düşünüyordum. Nasıl kazanabileceğimi.

Bu, düşüncelerimin ve yaşamımın en hararetli merkezi haline geldi ve beni yalnızlaştırmaya başladı. Kendimi çalışma odama kilitliyor, çalışıyormuş gibi yaparak günde dört-beş saat oynuyordum. Aileye ya da arkadaşlara zaman ayırmıyordum, ayırdığım zamanlardaysa dönüp birkaç el oynamanın hayalini kuruyordum.

Bir gün yakın dostum Jason benimle bir haberi paylaşmak için evimize geldi. Aylarca denedikten sonra karısı nihayet ilk çocuklarına hamile kalmıştı.

İşte Jason çalışma odamın kapısında durmuş bana bu harika haberi anlatıyordu, ben dizüstü bilgisayarımın arkasında oturuyordum … bir poker oyununun tam ortasında. Ayağa kalkmadım. Elini sıkmadım. Uzun uzadıya bir göz teması kurmadım. Ona sarılmadım. Onu tebrik etmedim.

Hiçbir şey yapmadım.

Alt katta evin kapısının kapanma sesi beni olduğum yerde sarsıp zihnimin bulanıklığından çıkmamı sağladı. Az önce yaptığım şeyi fark ettim ve internet kumarına olan bu bağımlılığımın hayatımı nasıl etkilediği tüm ağırlığı ve gerçekliğiyle üstüme çöktü.

Ama fazlası vardı. Küçük bir evlatlık çocuk olduğumdan beri hayatımın pek çok alanında hiçbir kontrolümün olmayışından hep nefret etmiştim. Bir şeylerin asla kalıcı biçimde benim olmayışından, sürekli evden eve dolaşmaktan, insanların hayatıma girip çıkmasından nefret ediyordum. Bu yüzden hayatımda kontrol edebileceğim bir şey olursa, onu gerçekten kontrol ettiğimden emin olmak için durmaksızın çabaladım. Hayatı kontrol etmek istiyordum, böylece zarar görmezdim ya da hayal kırıklığına uğramazdım (imkânsız ama buraya nasıl geldiğimi anlayabilirsiniz). Bu internet kumarının beni nasıl ele geçirdiğini fark ettiğimde neredeyse yere çökecek gibi olduğumu hatırlıyorum. Kontrolü elinde tutan oydu, ben değil. Hepsinden de kötüsü, onun örümcek ağından kurtulup kurtulamayacağımı bilmiyordum.

Farklı duygulardan oluşan bir dalga her yanımı sardı. Korku. İğrenti. Utanç.

Eşim, diz çökmüş ağlar halde buldu beni.

Her ne kadar kendime çekidüzen vermiş gibi görünsem de derinlerde bir yerde ben de çoğumuz gibi kusurlu bir insandım.

KENDI BAHÇEMDEKI TUZAKLAR

Texas Hold’em’le ilgili aydınlanmamı yaşadığım gün, bir tuzağa düşmüş olduğumu fark ettim. Kamufle olmuş ve fark edilemez hale gelmişti. Onu ayırt edebilmem mümkün değildi. Ne de olsa kimse, “Bugün ne yapacağım biliyor musun? Ağır ağır internet kumarına bağımlı hale geleceğim, hayatımdaki en önemli ilişkilerimden kopup yalnızlaşacağım ve hem kendimi hem de pek çok başka insanı üzeceğim” demez. Kimse bunu yapmak istemez. Ama tuzak dediğiniz böyle bir şeydir.

Gözlerimizi açık tutup yürüdüğümüz yere bakmaz ve neye dikkat etmemiz (hasır matlar!) gerektiğini bilip maksatlı hareket etmezsek, her birimiz bir tuzağa düşebiliriz.

Ama beni en çok rahatsız eden şey, o tuzağın harici bir şey gibi görünmemesiydi. Dışarıda beni hain niyetlerle ele geçirmeye çalışan kimse yoktu. Bu tuzak –ve buna benzer diğerleri– benim içimden kaynaklanıyor gibiydi.

Bu tuzağın karakterimle, şeyler hakkında nasıl düşündüğümle, bir şeylere yaklaşma biçimimle ilgisi vardı. Bu tuzağın geçmişimle ve yetiştirilme biçimimle ilgisi vardı. Bu tuzak tam da… İçimden kabarıp açığa çıkıyor gibiydi. Ve bir kör noktaydı. Kendimi çukurun en dibinde bulana dek onu gerçekten görmemiştim.

İnternet kumarı olayından sonra şunları düşünmekten kendimi alamadım:

• Bir tuzağa düşmekten korkuyorum.

• Yetersizliklerim yüzünden çocuklarımın zarar görmesinden korkuyorum.

• Karakterimdeki zayıflıkların sevdiğim insanlara zarar vermesini önleyecek kadar güçlü değilim.

Bu beni çok rahatsız ediyordu ama artık rol yapamazdım. Dikkatli olmazsam kolayca bir tuzağa düşebileceğimi anlıyordum. En çok değer verdiğim insanlara istemeden zarar verme noktasına gelebilirdim.

Hepimiz kendi sorunlarımızı masaya yatırırız ve bu sorunları ele alma biçimimiz gerçekten önemlidir.

Kim olduğunuz çocuklarınızı doğrudan etkiler ve iyi bir ebeveyn olma kabiliyetinize de doğrudan etkisi vardır. Etrafımızdaki ergenler için daha iyi olabilelim diye kendi sorunlarımız konusunda yardıma ihtiyaç duyarız.

Çünkü sonuçta armut dibine düşer.

Bir mentorumun, Ken Van Meter’in bir zamanlar söylediği şeyi getiriyor bu aklıma: “Ergenler söylediklerimizden azıcık bir şey… yaptıklarımızdan biraz daha bir şey öğrenir… ama en çok kim olduğumuzdan öğrenirler.”

Olduğumuz (ve dönüştüğümüz) kişi konusuna düşünceli yaklaşmalıyız – sadece kendi iyiliğimiz için değil, bize güvenenlerin iyiliği için de.

UÇLARDA İKI KELIME: KIBIR – TEVAZU

Eski Yunanlılar, bu iki kelimeden birinin tehlikeleri konusunda herkesi uyarmak için ona dair düzinelerce didaktik hikâye derleyip paylaştı. Bugün bile çok sevdiğimiz hikâyelerden bazıları bu kelimeyi konu alır.

“Kibir” kelimesini.

Kibir (hubris) Yunancadan gelir ve anlamı, aşırı gurur ya da özgüvendir. Şimdi, bunu duyup da şöyle düşünebilirsiniz: “Hey! Özgüvenin nesi yanlış?” Ama kibir aşırı özgüvenli olduğunuz anlamına gelir. Şişirilmiş öz-algı ile çok daha mütevazı olan gerçeklik arasında bir uçurum vardır.

Kibir kendini pek çok biçimde gösterebilir. Edebiyatta genellikle bir karakterin trajik düşüşüne yol açan baskın kişilik bozukluğudur. Bu, antik Yunan edebiyatının en yaygın temalarından biridir – Akhilleus, Odisseus, Arakne, İkarus ve Niobe, bunların hepsi kibirleri yüzünden felakete düşer.

Benim en sevdiğim kibir örneği, klasik Jurassic Park filminden: Orada bir grup biliminsanı devasa dinozorlarla dolu bir park yaratır, insan zekâsının herhangi bir tersliğin yaşanmasına mâni olacağına inanıyorlardır. İnsanlığın doğayı kontrol etme yeteneğini çok abartırlar,²⁵ bu da sonunda bir avukatın tuvalete saklanmasına ve ardından bir T-rex tarafından yenmesine neden olur. Ayrıca bazı kötü şeyler de yaşanır.

Şu âna dek neler düşündüğünüzü biliyorum. “Ama Josh, yakın zamanda genetik modifikasyon kullanarak apeks alfa yırtıcılar yaratmayı düşünmüyorum. Bunun benimle ne alakası var?”

Eh, hepimizin bir seçeneği vardır. Ve bu gayet ikili bir seçenektir.

Kibri seçebiliriz. Veya kibrin panzehrini, tam zıddını tercih edebiliriz. Bu kelime, kendimizi trajik biçimde abartmak yerine, makul ve doğru bir özdeğerlendirmeyi tanımlar.

Bu kelime “tevazu”dur.

Bizim tercihimizdir.

“Tevazu” kelimesiyle ilgili çok fazla kafa karışıklığı söz konusu. Bazı insanlar bunun, aslında bir işte iyiyken öyle değilmiş gibi yapmak olduğunu sanır. Ama tevazu aslında bir şey doğru iken öyle değilmiş gibi yapmak demek değildir. Tevazu, “kişinin kendisine ve önemine dair mütevazı ve doğru bir bakışa sahip olması” anlamına gelir. Bazı konularda iyi olsam da bunun beni başka insanlardan daha iyi ya da daha önemli kılmadığını anlamaktır.

Kendisinin başkalarından daha iyi olduğuna inanan ve varlıklarının, fikirlerinin ve tercihlerinin başka herkesinkinden daha önemli olduğunu düşünen insanlarla hepimiz karşılaşmışızdır.²⁶ Onların yakınında olmak eğlenceli midir? Şükran Günü’nün daha neşeli geçmesini sağlarlar mı? Hayır. Hayır, sağlamazlar.

Tevazu çok büyük cesaret gerektirir. İnsanın kendini tüm çıplaklığıyla görmesi ürkütücüdür – kim olduğunuzun ve kim olmadığınızın doğru biçimde farkına varmak anlamına gelir. Gerçek güçlü yanlarınızı şişinmeden kabul etmek kadar zayıflıklarınızın ve eksikliklerinizin listesini dinleyecek kadar cesur olmak demektir.

Tevazu gergin cambaz telinde yürümektir. Ama önemseyen, ilgili bir yetişkin olmanın önemli bir parçasıdır.

BUNUN BIZIM IÇIN ANLAMI NE?

Ebeveynler ve ilgili yetişkinler olarak, bir seçeneğimiz var. Bu eşsiz görevimizi ifa ederken kibri ya da tevazuyu seçebiliriz. Siz ve ben hangisini seçersek seçelim, bu kararın ergen çocuğumuz üstünde gerçek bir etkisi olacak.

İşte, seçeneklerimiz şunlara benzer.

A SEÇENEĞİ:

Kibir sahtelikte yaşamak demektir

“İnsan olarak sonlu ve sınırlıyım, bu da normal bir şey değil.”

Çünkü:

• O kadar da kusurlu değilim.

• Sadece daha fazla çalışacağım.

• İki kat çaba sarf edeceğim.

• Dinleyeceğim tek ses benimki olacak.

Bu yüzden: Bunu tamamen kendi başıma yapabilirim.

Bu ergeninizi nasıl etkiler: Evde bir korku ve utanç kültürü oluşturur.

B SEÇENEĞİ:

Tevazu bir gerçeğe uygun yaşamak demektir

“İnsan olarak sonlu ve sınırlıyım, bu da normal bir şey.”

Çünkü:

• Kör noktalarım var.

• Zayıflıklarım var.

• Zaaflarım var.

• Benmerkezci olabilirim.

Bu yüzden: Biraz yardım almak işime yarayabilir.

Bu ergeninizi nasıl etkiler: Evde bir güven ve iletişim kültürü oluşturur.

Tevazuyu seçmek, yenilgiyi seçmek anlamına gelmez. Yardım almak istediğiniz ve buna ihtiyacınız olduğu anlamındadır. Bir T-rex tarafından yenmeyi istemediğinizi gösterir. Ama sizi zayıflatmaz. Bunun yerine, cesaret kazanmanızı sağlar.

Tevazu ergen çocuğunuzun güvenini ve inancını kazanmanın yoludur.

DÖRT ANA EBEVEYN TUZAĞI

Ebeveynler ve önemseyen, ilgili yetişkinler olarak düştüğümüz dört ana tuzak vardır: Konfor tuzağı, onay tuzağı, kontrol tuzağı ve performans tuzağı.

Bu tuzakların genellikle sadece bir güçlü yanın yanlış kullanımı olması ilginç olmakla birlikte mantıklı da çünkü her olumlu karakter özelliğinin karanlık bir tarafı vardır. Örneğin, detaylara önem veren insanlar çok dikkatli olmadıklarında bu gücü saplantılı bir takıntıya ve mükemmeliyetçiliğe dönüştürebilirler. Yanlış kullanıldığında ya da aşırı bir noktaya taşındığında her bir güçlü yanın olumsuz bir tarafı açığa çıkar.

Dört ana tuzakla ilgili detayları aşağıda açıkladım ve bunlarla başarıyla başa çıkmışlar ile bu tuzaklara düşmüş gerçek ebeveynlerden karşılaştırmalı örnekler verdim. İsimler değiştirilmiş olsa da bunlar gerçek örnekler.

Buradaki amacım iki yönlü. Birincisi, bu tuzakların kendini nasıl belli ettiğini açık seçik göstermek istedim. Bu vakalar normatif olmasa da ciddi uyarılar olmaya hizmet ediyor.

Ve ikinci olarak, bu ebeveynlerin seçtiği dürüst ve mütevazı yolu görmenin size ergen çocuğunuzla güçlü bir ilişki kurmak için umut vermesini ve bir yol haritası sağlamasını umuyorum.

Bu dört tuzaktan sadece birinin size anlamlı gelmesi mümkün. Kişisel olarak hangisine meylettiğinizi görmek için lütfen bunların her birini açık görüşlülükle okumaya çalışın. Ebeveynler olarak kendi zaaflarımızı anlamak, bu önemli görevi daha iyi yerine getirmemize yardım edecek.

1. EBEVEYN TUZAĞI: KONFOR TUZAĞI

Zahmetli ya da zor herhangi bir şey yapılmak istenmez. Başarısız olma korkusu yüzünden denemekten korkulur.

Yanlış İfade: “Başımdan büyük işlere kalktım. Buna uygun değilim.”

Hareket Tarzı: Göz ardı etme ve ilişkiyi kesme.

Ergenlere İstenmeden Verilen Mesaj: “Yetişkinler güvenilir değildir” ve “Zamanıma ve enerjime değmezsin”.

Panzehir: Nasıl yardım edebileceğinizi anlamak için kendi bilgisizlik ve korku alanlarınıza tüm gücünüzle dalın.

KİBİR VAKA ANALİZİ

Frank ve eşiyle ilk tanıştığımda, kızları Jamie ortaokulda pek fena bir ortama girmişti. Çeşitli uyuşturucuları etkin biçimde kullanıyor, kendini kesiyor ve yirmi yaşında birisiyle aktif bir cinsellik yaşıyordu. Tüm bunlar, her şeyden habersiz Frank için tam bir sürpriz olmuştu. Ama bunun sebebi büyük oranda Frank’in bilmek istememesiydi. Jamie’nin davranışları konusunda yoğun bir inkâr halindeydi.

Frank’in eşinin önceki evliliğinden bir oğluyla bir kızı vardı ve evliliklerinin üstünden iki yıl geçtikten sonra Jamie’yi dünyaya getirmişti. Başlarda baba olmak Frank’in hoşuna gitmişti. Bebekler ona kolay geliyordu, bal yanaklı, uysal kızı gibi. Ama ergenler? Pek o kadar değil. Sosyal dinamikler, tavırlar, kafa karıştırıcı duygular matrisi. Ergenler çok fazla emek gerektiriyordu, bu yüzden Frank ilişkisini kesmeye başladı. Eve gelip televizyon karşısındaki yatar koltuğuna çöküyordu. Frank aileyle birlikte masada yemek bile yemiyordu. Tabağını alıp oturma odasında, televizyonun karşısında yiyordu. İşyerinde daha fazla zaman geçirmeye, eve gittikçe daha geç gelmeye başladı.

Frank, Jamie’nin yaşamına girmek için çaba göstermeye isteksizdi. Kızıyla sıkı bağlar kurmak için hangi adımları atabileceğini sorduğumda omuz silkiyordu. Ben ısrar ettiğimde Frank, bu sorunu düşünmek ona fazla geliyormuş gibi konuyu değiştiriyordu. Ayrıca Frank, Jamie’yi sevdiğini söylese de (ve ona inanıyordum), kızının yaşamının her yönüyle ilişkisini koparmak için kasten yaptığı şeyler bariz biçimde bunun aksini gösteriyordu.

Jamie profesyonel yardım almayı seçti. Annesi de kızını destekleyip ona duygusal destek ve sevgi göstererek tam bir kahraman oldu. Frank böyle yapmadı. Kendini daha bile fazla geri çekti.

Sonuç olarak Frank’in üç çocukla da işlevsiz bir ilişkisi var. Jamie’ye babasının onu sevip sevmediğini sorduğumda, “Belki. Ama ben bunu hiç hissetmedim,” dedi. Diğer iki çocuğa (artık yetişkindiler) üvey babalarını sorduğumda, Frank’in hayatlarındaki rolünü tarif edecek en iyi ifadenin “işe yaramaz” olduğunu söylediler.

TEVAZU VAKA ANALİZİ

Michael’ın biyolojik anne babasının her ikisi de kristal meth (metamfetamin) bağımlısıydı. Bazen o kadar fena kafayı bulurlardı ki ağlayan bebeklerinin sesi bile onları uyandıramazdı.

Sorgu müfettişleri, Michael’ın nasıl hayatta kalabildiğini hâlâ anlayamıyor. Kesinlikle gerçek olan şu: Michael bir bebek olarak asla kucağa alınmadı. Bebekliğinin büyük kısmını yapayalnız ve haftalarca tek başına geçirdi. Ağlamaları hep kulak ardı edildi. Bunun Michael’ın gelişiminde yıkıcı bir etkisi oldu.

Michael sekiz yaşındayken anne babasının evinde bir misafirin cinsel istismarına uğradı. Bu istismar devam etti ve sonunda Michael’ın ebeveynleri onu uyuşturucu parası için satmaya başladı. Olup bitenler polise bildirilince, onu arka odada vahşi bir hayvan gibi saklanmış buldular. Michael bağırsak hareketlerini kontrol etmeyi öğrenmişti ve eğer birisi çok yaklaşacak olursa, onları iğrendirmek için kokarca gibi dışkısını püskürtüyordu.

Bölge psikologları Michael’a tepkisel bağlanma bozukluğu teşhisi koydu; bu bir çocuğun ebeveynlerle ya da bakıcılarla sağlıklı bağlar kurmaması anlamına gelir.

California eyaleti Michael’ın yaşayan en yakın akrabasının izini sürdü – küçük kardeşiyle neredeyse on yıldır hiçbir bağlantısı olmayan amcası Steven’ın. Steven Joy’la evliydi, hiç kendi çocukları olmamıştı ve hayatlarındaki düzeni, rahatlığı seviyorlardı. Ama Michael’a yapılanları duyduklarında gözyaşlarına boğuldular.

Michael’ı yanlarına almaya karar verdiler.

Steven’la, o ve Joy bu kararı sindirmeye çalışırlarken tanıştım. Bu Steven’ın biyolojik çocuğu değildi ve hayatında daha önce hiç baba olmamıştı. Kaldı ki zaman zaman klinik psikologları bile şaşkına çeviren ciddi duygusal sorunları olan bir çocuğun ebeveyni olmak… Bu hayatını ve günlerinin dengesini tamamen altüst edecekti. Ama Steven’la Joy bu işe dört elle sarıldı.

Michael’la ilerleme kaydetmek Steven’la Joy’un yedi yılını aldı – Michael’ın dehşet verici hayatının ilk on yılından kalma hasarları tamir etmeye başlamak… Ama yaptılar. Yedi yıl boyunca, haftada dört kez danışmanla görüştüler. İki kez aile olarak Michael için, bir kez çift olarak ve bir kez de tek başlarına. Bu Herkül kuvveti isteyen bir çabaydı. Ama şimdi on yedi yaşında olan Michael çok daha iyi. Beyzbol seviyor ve lise takımının ikinci kalecisi. İyi bir mizah duygusu ve iyi arkadaşları var. Anne baba dediği kişiler de Steven ile Joy.

Michael’ın hayatının denkleminde ne değişti? Her ne kadar korksalar, tamamen boylarını aşan bir işe kalkışsalar ve fena halde ilişkileri olmasın isteseler de ilerleme yönünde kendilerini zorlamaya karar veren Steven’la Joy. Onlar nasıl yardım edebileceklerini çözdüler.

2. EBEVEYN TUZAĞI: ONAY TUZAĞI

Herkes tarafından sevilme ihtiyacı.

Yanlış İfade: “Eğer biri bana kızıyorsa demek ki bende bir terslik var.”

Hareket Tarzı: Yüzleşmekten kaçınma. Sınır koymama.

Ergenlere İstenmeden Verilen Mesaj: “Kuralları ben koymuyorum. Ne istersen yap.”

Panzehir: Sevginin net sınırlar koymak olduğunu anlamak ve sonuçlarıyla birlikte takip etmek.

KİBİR VAKA ANALİZİ

Ergen oğlu Aaron’ı kapüşonlu bordo eşofmanından tutmuş yanında resmen sürükleyerek kapıdan girerken, Bob’un bana söylediği ilk kelimeleri asla unutmayacağım. “Şuna beni dinlemesini söyler misin?!”

Öğrendiğime göre, Aaron babasına çok ağır laflar ediyordu. Bağırıyor, çığlık atıyor, kapıları çarpıyor, evdeki eşyalara zarar veriyor ve çok büyük öfke nöbetleri geçiriyordu; genellikle de sebebi kendi istediğini yaptıramamasıydı.

Bu benim için şaşırtıcı değildi: Ergenler duygusal varlıklardır ve patlamaya meyillidirler. Onlardan sadece bulaşık makinesini boşaltmayı istemek bazen öyle güçlü bir dirençle karşılanır ki sanki Grand Central İstasyonu’ndaki tüm tuvaletleri temizlemelerini istemişsinizdir… hem de dilleriyle.

Şaşırtıcı olan Bob’un tepkisiydi. Bob teslim oluyordu. Aaron istediği bir şey konusunda öfke nöbeti geçirecek olursa, Bob o şeyi ona ânında alıyordu. Eğer Aaron bir partiye gitmek istemiş de Bob hayır demişse, babası gitmesine izin verene dek Aaron bağırıp çağırıyordu.

Mesele şu ki Bob gerçekten harika bir adamdı. Çok eğlenceliydi, etrafına neşe saçan biriydi, harika bir hikâyeciydi ve neredeyse herkes onu seviyordu. Sorun da buydu işte. Bob çok fazla seviliyordu. Sevilmeyi o kadar çok istiyordu ki istemeden kolay lokmaya dönmüştü.

Bob’a sınırların, ergenlerin otorite kavramını anlamasına yardım etmek ve onlardan açık seçik hangi davranışların beklendiğini, hangi davranışların düpedüz yanlış olduğunu öğrenmelerini sağlamak için olduğunu açıkladım. Eğer Bob sınırlar koymayı reddetmeye devam ederse, Aaron’ın bunları zor yoldan öğrenmesi gerekecekti.

Bob ve ben birlikte, evin kurallarını ihlal edecek olursa Aaron’ın karşılaşacağı net ve ayrıntılı sonuçları içeren davranış sözleşmelerini oluşturmak için beyin fırtınası yaptık. Ama biz meseleyi toparlarken Bob şöyle dedi: “Bu kurallara uymazsa ne yapacağım?”

“Konuştuğumuz sonuçları uygula,” dedim. “Unutma… Ebeveyn olan sensin!”

Bob, sonuçları uygulayacak kişinin ben olup olamayacağımı sordu. “Senden gelirse daha faydalı olur bence,” dedi.

Ama Bob’un neyi kastettiğini anlamıştım. “Aaron bana kızar diye korkuyorum, hem onu cezalandıran sen olursan senden nefret eder, benden değil,” demek istiyordu. Ayrıca Bob bu şekilde düşünüp davranmaya devam ettikçe, Aaron’ın gerçek bir sıkıntı kaynağı olacağını da biliyordum.

TEVAZU VAKA ANALİZİ

Oğlu RJ ile ilgili çözüm bulmasına yardımcı olmak için yapılan bir müdahale toplantısının parçası olarak, başka birkaç arkadaşı ve ailesiyle birlikte Sabrina’nın salonunda oturuyordum.

RJ lise son sınıftaydı ve zararlı ihtimallerle dolu bir yolda ilerliyordu. Okulu asıyor, kız kardeşlerinden para alıyor ve eski çete üyelerinden oluşan bir grupla takılıyordu. Sabrina’yı, oğlu öfkeyle karşılık verse ve belki onunla konuşmasa bile RJ’e gösterebileceği en büyük sevginin net ve doğrudan sınırlar koymak olduğuna ikna etmeye çalıştık. Bu, on sekiz yaşındaki oğlunu, böyle davranmaya devam edecek olursa evden atmak anlamına gelse bile.

Çocuğunu önemseyen, yalnız yaşayan bir anne olan Sabrina ne yapacağını bilemiyordu.

“O benim oğlum!” dedi, ağlıyordu. “Onu seviyorum. Bunu yapmam mümkün değil. Onu evden atamam.”

Sabrina elbette RJ’i seviyordu. Onun kusurlarıyla yıkıcı davranışlarının ötesini, hâlâ orada olduğuna inandığı iyiliği görüyordu.

Çatışmadan çekinen Sabrina gibi insanlar, özleri itibariyle uzlaşmacıdır. Ve bu harika bir şeydir. Ama bazı şeylerle uzlaşamazsınız işte. Bunun yerine onlarla yüzleşmek gerekir.

Sabrina’nın, sevginin bir insanın yaptığı her şeyi onaylamak anlamına gelmediğini anlaması gerekiyordu. RJ’in de seçimlerinin tehlikeli olduğunu ve bu şekilde davranmaya devam edecek olursa Sabrina’nın evinde yeri olmadığını bilmesi gerekiyordu.

Böylece Sabrina sıkıntısını oğluna açtı. Neler beklediğini anlattı. Sonuçları açıkladı. Dinleyip Sabrina’ya destek vermek için hepimiz de oradaydık. RJ mutlu değildi. Öfkeyle çıkıp gitti ve sineklikli kapı sertçe çarpılırken Sabrina gözyaşlarına boğuldu.

“Kalbim çok kırıldı,” dedi.

Ama RJ akıllı bir genç adamdı ve nihayet eve döndü. Sınırlar konusunda hemfikir oldu. Koşulları kabul etti. Artık iki işte çalışıyor ve itfaiyeci olmak için okula gidiyor.

Daha sonra RJ’le konuştum, bana eve dönmesinin nedenini anlattı. Şöyle dedi: “Yaptığımın kötü bir şey olduğunu biliyordum ama kendi annem bana yaptıklarımı görmektense evde olmamamı tercih ettiğini söyleyene dek bunun ne kadar kötü olduğunu anlayamadım galiba. Bu beni derinden etkiledi. Aklımı başıma getiren de bu oldu çünkü onun beni koşulsuz sevdiğini biliyorum.”

3. EBEVEYN TUZAĞI: KONTROL TUZAĞI

Her şeyin istediğiniz gibi gitmesi için her planı bilmek ve her detayı kontrol etmek.

Yanlış İfade: “Tetikte kalmazsan kötü bir şey olur.”

Hareket Tarzı: Buyurgan ve aşırı korumacı.

Ergenlere İstenmeden Verilen Mesaj: “Hayatı kendi başına idare edemezsin.”

Panzehir: Siz olmadan sorumlu davranmaları için gereken becerilerle onları hazırlayın.

KİBİR VAKA ANALİZİ

Carol’ın ne kadar zeki olduğunu hemen fark ettim, zihni pırıl pırıldı ve dikkatliydi. On dokuz yaşındaydı, liseden yeni mezun olmuştu; harika notlar ve birden fazla AP dersi almıştı. Şimdi üniversiteye kaydolmuştu. Fark ettiğim ikinci şey, ona basit bir soru sorduğumda hep annesi Jennifer’a dönmesiydi. Jennifer, kızı gittiği bu özel ve prestijli üniversitede lise sonrası yaşama uyum sağlamakta zorluk çektiği için bana gelmişti.

“Üniversite yurdunu neden sevmiyorsun?” diye sordum Carol’a.

“Aslında bilmiyorum,” dedi Carol hafifçe.

“Sadece ona çok bunaltıcı geliyor,” dedi annesi.

“Ah. Özellikle bunaltıcı gelen ne?” diye sordum Carol’a.

Carol doğru yanıtı ararmış gibi annesine baktı.

“Pek çok şey var,” dedi annesi.

Yeniden Carol’a, “Birini söylesene,” dedim. “Sadece fikrim olsun diye.”

“Şey, çamaşır meselesi var,” diye araya giriverdi annesi.

“Çamaşır meselesi mi?” diye sordum. “Carol, belki bunu bana sen anlatabilirsin,” dedim, annesinin soruyu kızının yanıtlamasına izin vermesi gerektiğine dair imada bulunmaya çalışarak.

“Sadece çok keşmekeş içinde,” dedi imayı anlamayan annesi.

“Carol, nasıl çamaşır yıkanacağı sana hiç öğretildi mi?” diye sordum.

Carol annesine baktı.

Annesi başını sağa sola salladı. “Okulda iyi notlar almakla fazla meşguldü,” dedi asabi asabi gülerek.

Bir süre sonra, Carol’la konuşmak için annesinin aynı odada olmaması gerektiğini fark ettim. Annesi yanımızda yokken nihayet onu konuşturabilince anladım ki artık üniversiteye giden Carol karar verme konusunda tamamen felce uğramıştı. “Kararsız” tabiri bunu anlatmanın kıyısından bile geçmiyordu. Carol en basit, en küçük kararı bile kendi başına veremiyordu.

Sebebi de neydi biliyor musunuz? Çünkü karar vermesi hiç gerekmemişti. Annesi bunu her zaman onun yerine yapmıştı.

Jennifer’ı suçlamıyorum. Küçük bir kızken ailesi ülkedeki istikrarsızlık ve şiddetten kaçmış, Vietnamlı bir göçmendi. Ve ailesinin tüm malını mülkünü nasıl kaybettiğini, San Francisco Körfez Bölgesi gibi verimli bir fırsatlar vadisinde bile yeni bir hayat kurmak için ne kadar çok çalıştığını anlatmasını dinleyince Jennifer’ın korkularıyla empati kurdum.

Jennifer kötü bir şey yaşanmasın diye aile yaşamının her yönünü kontrol etmeye çalışıyordu. Bunu on sekiz yıl yapmak da (ve gayet iyi yaptığını ekleyebilirim) derin ve istenmeyen sonuçlara sebep olmuştu. Kızı Carol sorun çözmekten ya da en basit başarısızlık duygusunu bile hazmetmekten acizdi.

Bu koruma balonu Carol’ın anlayabildiği tek yaşam alanına dönüşmüştü. Ve gerçek dünya devreye girdiğinde –her zaman da girer– Carol hazırlıksızdı.

TEVAZU VAKA ANALİZİ

Alkolik anne babaya sahip pek çok yetişkin gibi Erick de büyürken, hayatının bazı kısımlarını elinden geldiğince kontrol etmek için savaşmayı öğrenmişti. Bu onun savunma mekanizmasıydı.

Dolayısıyla çocukları olduğunda Erick’in, hiçbir şeyin onlara zarar vermemesini garanti etmek için deli gibi savaşması gayet mantıklıydı. Bu onun kendi kendini atadığı bir görevdi.

On iki yaşındaki kızına nadir bir kanser türü teşhisi konunca Erick ne yapacağını şaşırdı. Her ne kadar kızı tamamen iyileşmiş olsa da bu teşhisin kalıcı etkisi Erick’i derinden sarstı. Olup bitenleri anlama girişimiyle danışmanlık hizmeti aldı ve bunun onda çığır açıcı bir etkisi oldu.

“Danışmanım bir noktada, babamın beni rahatlattığı bir zamanı anlatmamı istedi,” dedi Erick bana. “Babamın arabasıyla basketbol antrenmanlarına ve arkadaşlarımın evlerine götürmesinden bahsetmeye başladım ve danışmanım beni durdurup şöyle dedi: ‘Babanın ihtiyaçlarını karşıladığı zamanları kastetmedim. Seni rahatlattığı zamanı anlatmanı istedim.’ İşte o zaman bunun hiç olmadığını fark ettim. Bir kez bile. Sonra da tam olarak aynı tuzağa düştüğümü anladım. Çocuklarımı korumakla ve sorunlarını çözmekle o kadar meşguldüm ki onları hiç rahatlatmamış ya da kayıplarını, başarısızlıklarını ya da acılarını atlatmalarına yardım etmemiştim.”

Erick nihayet bu işlev bozukluğunun, her ne kadar güçlü bir ilgi ve derin bir acıdan kaynaklansa da aslında amacına zarar verdiğini fark etti.

Ona faydası dokunan şeyin, kızının üniversite sınavına hazırlanmasına yardım ederken okuduğu bir öyküdeki benzetme olduğunu söyledi.

“İçinde bir tırtıl olan büyük bir kavanozla dikkatli biçimde ilgilenen bir çocuğun öyküsüydü,” dedi Erick bana. “Tırtıl sonunda kozaya dönüşüyor. Çocuk her gün kavanozu seyrediyor ama kelebek ortaya çıkarken kozayı kavanozdan çıkarmıyor, bu yüzden kelebek kanatlarını açmaya çalıştığında bunu yapamıyor. O zaman reçine, kelebeğin deforme olmuş kanatlarında katılaşıp onun uçmasını imkânsız hale getiriyor.”

Erick’in tevazuya olan yolculuğu, hayatta kendisinin ve başkalarının kontrol edemeyeceği pek çok şey olduğunu fark etmek anlamına geliyordu. Bu, başkalarını acıdan, ıstıraptan ya da başarısızlıktan koruyabileceğinizi sanmanın gerçekdışı olduğunu anlamak demekti. Ama Erick çocuklarını bu şeylerle başa çıkmaya hazırlayabileceğini anladı ve bunların yaşandığı zor zamanlarda rahatlatan kişi olarak yanlarında bulunabilirdi. Ve böyle şeyler daima yaşanırdı.

Bir şekilde, bu kadarını yapmak yeterlidir.

4. EBEVEYN TUZAĞI: PERFORMANS TUZAĞI

En iyi olarak görülme ihtiyacı. Kazanma ihtiyacı.

Yanlış İfade: “Kazanan olmazsam, hiçbir kıymetim kalmaz.”

Hareket Tarzı: Performans gösterme baskısı.

Ergenlere İstenmeden Verilen Mesaj: “Asla yeterince iyi olamayacaksın.”

Panzehir: Başarılardan bağımsız teşvik ve övgüde bulunma. Ergen çocuğunuzu yaptığı şeyler için değil, olduğu kişi için takdir etme.

KİBİR VAKA ANALİZİ

Be’anka başarı seviyesi yüksek bir lisede danışman ve koç olarak çalışıyordu. Bu mahalledeki emlak değerleri son derece yüksek olduğundan varlıklı ve başarılı aileleri çekiyordu – bu da akademik performansın neredeyse her şeyin üstünde tutulması anlamına geliyordu.

O gün Be’anka küçük Emily ile annesinin karşısında oturuyordu. Not dökümüne bakıp Emily ve öğretmenleriyle konuştuktan sonra Be’anka’nın içinden bir ses, Emily’nin üniversiteye hazırlık derslerinin güçlüğünün onu olumsuz etkilediğini söylemeye başlamıştı. Emily fen derslerinde çok başarılıydı ama AP edebiyat ve tarih dersleri performansını aşağı çekiyordu.

Be’anka önceden tasarladığı planına Emily’yi biraz daha farklı bir akademik yöne teşvik etmekle başladı ve nazikçe STEM²⁷ derslerine yoğunlaşmasının, normal İngilizce ya da tarihten vazgeçmesinin ona daha uygun olabileceği önerisinde bulundu. Ama o başka tek kelime edemeden Emily’nin annesi resmen sandalyesinden ayağa fırladı. Kızına çıkışırken kelimeleri peş peşe döküldü.

“Bırakmak mı istiyorsun?! Geriye gitmek mi? Sıradan İngilizce dersi alırsan en iyi üniversitelerin seni kabul edeceğini cidden düşünüyor musun? Bunun ne anlama geldiği konusunda herhangi bir fikrin var mı? Geleceğin için? Dikkatli olmazsan sonunda… İşte, sonunda onun gibi olursun,” dedi doğrudan Be’anka’yı göstererek. “İstediğin bu mu?”

Kısa süre önce ABD’deki en zengin ve en yüksek başarı düzeyi olan okul sistemlerinden birinde toplanmış, ülkenin her yerinden gelen bir grup ebeveyni, okul yöneticisini, belediye çalışanını ve uzman psikoloğu dinleme şansım oldu. Bu yetişkinlerin hepsinin karşısında bir soru vardı: Ergenlerimizin kendilerini yaklaşan banliyö trenlerinin önüne atmasına nasıl son verebiliriz? Ve bu yetişkinler aşırı tepki göstermiyordu. Son beş yılda iki kez, birkaç ay aralıkla aynı banliyö treninin önüne atlayan en az beş ergen dolayısıyla bir intihar dalgası yaşanmıştı.

İntihar dalgaları –kısa zaman ya da coğrafi yakınlık içinde, üç ya da daha fazla intihardan oluşan bir grubu tanımlayan, nadir görülen bir sosyal fenomen– çok nadir olsa da yaşanan bir şeydi.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.

1

Aileye bir bebeğin katılması size çok hoş bir fikir gibi göründü ama bir gün bebeğin bir ergene dönüşeceğini hesaba katmadınız.

dönüş

2

Yedi çocuğu olan Avusturyalı George von Trapp 1927’de kendisinden yirmi beş yaş küçük ve üç çocuğu olan Maria von Trapp’la evlendi. Her iki ailede de müzik önemli bir yer tutuyordu. Bölge kilisesinde ailecek ilahiler söylerken, genç bir rahibin teşvikiyle ilahilere halk şarkıları, madrigaller ve baladlar da eklediler. 1936’da katıldıkları bir yarışmada ödül kazandıktan sonra turnelere çıktılar, plaklar doldurdular. The Sound of Music müzikali ve filmi bu ailenin hikâyesine dayanır. (ç.n.)

dönüş

3

İlgili tek bir yetişkinin etkisini konu alan pek çok olağanüstü araştırma var. Eğer bu tür şeyleri “didiklemeyi” seven biriyseniz (benim gibi), 297. sayfadaki notlara bakın.

dönüş

4

“Key Concepts: Resilience”, Harvard University Center on the Developing Child, erişim: 8 Mart 2017, http://developingchild.harvard.edu/science/key–concepts/resilience/.

dönüş

5

İki oyunculu bir masa oyunu. Oyuncular önce renk seçip sonra sırayla renkli diskleri içi boş sütunlardan aşağı atarlar. Amaç yatay, düşey ya da çapraz olarak aynı hizada dört aynı renk diski yan yana getirmektir. (ç.n.)

dönüş

6

Özellikle arabalara takılan bebek koltuklarında görülen, iki omuz, iki bacak ve bir bel bağlantısıyla beş noktadan sabitlenmeyi sağlayan emniyet kemeri. (ç.n.)

dönüş

7

Global Strategy Group, “Talking With Teens: The YMCA Parent and Teen Survey Final Report”, erişim: 8 Mart 2017, http://ncfy.acf.hhs.gov/library/2000/talking–teens–ymca–parent–and–teen–survey–final–report.

dönüş

8

Young Men’s Christian Association’ın (Genç Hıristiyan Erkekler Birliği) kısaltması. 1844’te Londra’da kurulmuştur. Mezhepsiz, ruhban sınıfına bağlı olmayan, küresel bir Hıristiyan hareketidir. Çeşitli etkinliklerle Hıristiyan kimliğinin geliştirilmesi yolunda çalışmalar yapar. (ç.n.)

dönüş

9

“Talking With Teens: The YMCA Parent and Teen Survey Final Report”, The White House Conference on Teenagers, erişim: 8 Mart 2017, http://clinton4.nara.gov/WH/EOP/First_Lady/html/teens/survey.html.

dönüş

10

Cep telefonlarından, Google’dan ve hatta NSync’ten önce. Biliyorum. Antika.

dönüş

11

Bu araştırma çok etkileyicidir. Detaylarına girerek sizi sıkmak istemem ama eğer isterseniz, Search Institute’un internet sayfasında “40 Developmental Assets for Adolescents”ı (Ergenler İçin 40 Geliştirici Varlık) arayarak, gelişimsel varlıkların kırkının birden bulunduğu listeye bakabilirsiniz: search-institute.org.

dönüş

12

Aslında Search Institute’un uzun süreli bir araştırmasında, etnik azınlığa tabi, tek ebeveynle yaşayan, öğle yemeklerinde ücretsiz ve düşük ücretli öğünler yiyen ve otuz bir ila kırk varlığa sahip çocukların, orta ve üst orta gelirli iki ebeveyni olan ama sadece on veya daha az varlığı olan beyaz bir ergenden daha iyi ilerleme kaydettiği ortaya çıktı.

dönüş

13

Peter L. Benson, All Kids Are Our Kids: What Communities Must Do to Raise Caring and Responsible Children and Adolescents, San Francisco, Jossey–Bass, 1997, s. 157.

dönüş

14

C.B. Lam, S.M. McHale ve A.C. Crouter, “Parent-Child Shared Time from Middle Childhood to Late Adolescence: Developmental Course and Adjustment Correlates”, Child Development 83, 2012, s. 2089.

dönüş

15

Katolik teologlar haklıydı. Cehennem ile cennet arasında herkesin günahlarının bedelini ödediği bir yer vardır ve oraya ortaokul denir.

dönüş

16

DeLorean Motor Şirketi’nin (DMC) 1981-1983 arasında ABD piyasası için ürettiği spor otomobil. 1985’ten sonra Geleceğe Dönüş filminde kahramanların zamanda yolculuk yaptığı arabadır. (ç.n.)

dönüş

17

Bu konuyu daha fazla uzatmak istemiyorum çünkü bu tartışma gereksiz ihtilaflara neden olabilir, yine de şunu söylememe izin verin: UCLA Tiyatro Bölümü’nden mezun biriyle evlendim, dolayısıyla belli ki Ginger’ı tutuyorum.

dönüş

18

Advanced Placement (AP): Lisedeyken öğrencilerin üniversite seviyesinde dersler almasını ve üniversitede bu derslerden muaf olmasını sağlayan özel bir program. (ç.n.)

dönüş

19

Matt’in, ona bir mentor öğretmen atayan, hatta emekliliğini bırakıp gelen üstün yetenekli bir İngilizce öğretmeniyle iletişime geçmesini sağlayan harika bir müdürle çalıştığını söylemezsem eksik anlatmış olurum. Bu daha deneyimli eğitmenlerin her ikisi de Matt’in yapmaya çalıştığı şeyi anladı ve daha iyi bir öğretmen olabilmesi için onunla her hafta görüştü.

dönüş

20

“How Not to Be Poor”, National Center for Policy Analysis, erişim: 8 Mart 2017, http://www.ncpa.org/pub/ba428#sthash.3u5nIAMJ.dpuf.

dönüş

21

Bunu size 3. Kısım’da daha net açıklayacağım.

dönüş

22

J.R.R. Tolkien’in yarattığı Orta Dünya evreninden bir karakter. Durin halkından, uzun, gür, kızıl sakalı olan bir cüce. (ç.n.)

dönüş

23

Jane Nelson, Pozitif Disiplin, çev. Rumeysa Nur Ercan, Pegasus, 2019. (ç.n.)

dönüş

24

Profesyonel pokercilerin oynadığı, çok sayıda kişiyle oynanabilen bir poker türü. (ç.n.)

dönüş

25

Jurassic Park’tan en sevdiğim replik, Jeff Goldblum’un canlandırdığı kaçık matematikçi Ian Malcolm’a aittir, şöyle der: “Siz biliminsanları bir şeyi yapıp yapamayacağınızla o kadar meşguldünüz ki yapmalı mı yoksa yapmamalı mı diye durup düşünmediniz.”

dönüş

26

Alternatif olarak sadece internette yorum bölümlerine baksanız da olur.

dönüş

27

STEM, ABD’de science, technology, engineering ve maths’in, yani bilim, teknoloji mühendislik ve matematiğin kısaltması olarak kullanılır. Bir tür kapsamlı matematik ve fen bilimleri eğitimidir. (ç.n.)

dönüş