Lev İsaakoviç Şestov

(1866-1938) Yahudi kökenli Rus varoluşçu filozof. Zengin bir ailenin oğlu olarak Kiev’de dünyaya geldi. 1884’te başladığı Moskova Üniversitesi’nde önce matematik, sonra hukuk öğrenimi gördü. Siyasal ve toplumsal eylemlere katılması nedeniyle üniversiteden atıldı. 1889’da Kiev Hukuk Fakültesi’nden mezun oldu. Kiev’de babasının yanında çalışırken kendini yoğun bir şekilde edebiyata ve felsefeye verdi. Berdyaev, Merejkovski, Rozanov gibi Rus aydınlarıyla tanıştı. 1895’te ağır bir depresyon geçirdi, tedavi için yurtdışına gitti. 1896’da Roma’da Ortodoks bir Rus olan Anna Berezovskaya’yla evlendi. 1898’de ilk eseri Shakespeare ve Eleştirmeni Brandes’i yayımladı. 1914’e kadar yurtdışında (Fransa, İsviçre) yaşadıktan sonra yurda döndü. 1920’de ailesiyle birlikte Rusya’yı terk ederek ölene kadar yaşadığı Fransa’ya göç etti. Çağdaşları olan Berdyaev, Husserl, Buber gibi filozoflarla yakın dostluk kurdu. Dostoyevski, Tolstoy, Nietzsche, Pascal, Descartes, Spinoza ve Platon gibi yazar ve düşünürlerle ilgilendi; 1929’da kendi düşüncesine en yakın filozof olarak gördüğü Kierkegaard’ın felsefesiyle tanıştı. Paradoks ve aforizmalardan oluşan felsefesinde evrensel genel geçer doğrulara ve felsefi sistemlere karşı çıktı. Geleneksel akılcı felsefeye karşı, merkezinde insan varoluşunun çelişkilerinin olduğu trajedinin felsefesini, felsefi spekülasyona karşıysa Tanrı’nın bahşettiği vahyi koydu. Tolstoy ve Nietzsche’nin Öğretisinde İyilik (1900), Nietzsche ve Dostoyevski - Trajedinin Felsefesi (1903), Temelsizliğin Tanrılaştırılması (1905), Kierkegaard ve Varoluşçu Felsefe (1936), Atina ve Kudüs (1938) belli başlı eserleridir. 28 Kasım 1938’de Paris’te hayata veda etti.

Kayhan Yükseler

1947 yılında İstanbul, Kadıköy’de doğdu, 1959 yılında Selimiye Askeri Ortaokulu’na girdi. Erzincan Askeri Lisesi’ni bitirdikten sonra, 1967 yılında asteğmen olarak Kara Harp Okulu’ndan mezun oldu. Ordunun çeşitli kademelerinde görev yaptıktan sonra 1998 yılında albay olarak emekli oldu. İlk çeviri kitabı Nartlar: Asetin Halk Destanı’dır. Dostoyevski’nin Bir Yazarın Günlüğü adlı yapıtının tercümesiyle Dünya Kitap Dergisi 2005 Çeviri Ödülü’nü aldı. Çevirilerinden bazıları: Lermontov - Profil, Karakalpak Kızı, Baden Baden’de Yaz, Gümüş Güvercin, Çukur, Kafkasya’da Bulunan Antik Eserlerin Keşfi ve Yazılarının Çözümlenmesi, Kafkas Dolmenleri ve Mısır Piramitleri, Sinan’ın Kitabı, Keçinin Şarkısı, Ruslan ve Ludmila, Senfoniler, Dikanka Yakınlarındaki Bir Çiftlikte Akşamlar, Mirgorod Öyküleri, Çerkes Arkeolojisi ve Sanatı, Özgürlüğün Son Oğlu, Büyülü Gezgin, Neroç Köprüsü.

Lev Şestov

Dostoyevski ve Nietzsche

Trajedinin Felsefesi

Notos Kitap 153

Eleştiri Deneme 006

©Notos Kitap Yayınevi, 2015

Dostoyevskiy i Nitsshe (filosofiya tragedii)

Birinci Basım

Haziran 2017

ISBN 978-605-2389-01-0

Sertifika 16343

Editör

Oğuz Tecimen

Kapak Tasarımı

Selin Tahtakılıç

Notos Kitap Yayıncılık Eğitim Danışmanlık

ve Sanal Hizmetler Tic. Ltd. Şti.

Ömer Avni Mahallesi, Prof. Dr. Tarık Zafer Tunaya Sokak

No: 11/6 Gümüşsuyu, Beyoğlu İstanbul

0212 243 49 07

www.notoskitap.com

facebook.com/NotosKitap

twitter.com/NotosKitap

Baskı ve Cilt

Pasifik Ofset Ltd.Şti.

Cihangir Mahallesi, Güvercin Caddesi No: 3/1

Baha İş Merkezi, A Blok, Avcılar İstanbul

0212 412 17 77

Sertifika 12027

Lev Şestov

Dostoyevski ve Nietzsche

Trajedinin Felsefesi

Deneme

RUSÇADAN ÇEVİREN

Kayhan Yükseler

ÖNSÖZ

Trajedinin felsefesi! Böyle bir sözcük bileşimi felsefede insan aklının son genel yargısını ve çağdaş bilim olarak adlandırılan görkemli piramidin tepesini görmeye alışık okurun itirazına yol açabilir. Böyle bir okur –pek isteksizce ve geniş bir sınırlamayla da olsa– büyük olasılıkla “trajedinin psikolojisi” ifadesini yeğlerdi, çünkü kalbinin derinliklerinde, trajedinin yaşandığı yerde, aslına bakarsanız tüm çıkarlarımızın sona ermek zorunda olduğuna inanır. Trajedinin felsefesi umutsuzluğun, çaresizliğin, deliliğin, hatta ölümün felsefesi anlamına mı gelir? Burada bir felsefe söz konusu olabilir mi? “Bırak ölüler kendi ölülerini kendileri gömsün”1 dogmasını öğrettiler bize, bu dogmayı hemen kavradık ve seve seve kabullendik. Geçen yüzyılın ünlü, büyük idealist şairi bir şiirinde kendine özgü biçimde şu özgürlükçü dizeyi haykırmıştı: “Und der Lebende hat recht.”2 Ama biz daha da ileri gittik: Ölülerden pek kurtulamadık, yaşayanların hakkını yeterince savunmadık. Geriye bizleri varlıklarıyla rahatsız eden ve dogmaya göre gömülen ölülerden daha çok rahatsız etmeyi sürdüren sağlar kaldı. Evet, bize dünyevi umutları olmayanlar, umutsuzlar, yaşamın getirdiği korkular karşısında aklını yitirenler kaldı. Onlarla ne yapmalı? Onları toprağa gömmek için bu insanüstü görevi kim üstlenecek?

Korkunç bir görev bu. İlk bakışta, Tanrı’ya benzeyen ve onun suretinde yaratılanlar arasında bu görevi üstlenecek gözü pek ve acımasız bir tek kişi yokmuş gibi görünüyor. Ancak bu ilk bakışta böyle görünüyor. Bu dünyada kendi yaşamını kurtarmak uğruna yakınlarının yok edilmesine rıza gösteren insanlar bulunuyorsa (aslında bu insanlar çoğu zaman infazcılar tarafından ölüm cezasına ya da müebbet hapis cezasına çarptırılmıştır) burada insan zulmünün ve duygusuzluğunun sınırını neden düşünelim ki? İnsan ne zaman kendi ölümü ile başkalarını ölüme mahkûm etme arasında ikilemde kalsa, en derin, en gizemli tüm içgüdüleri yaklaşan tehlikeye karşı kendi yalnız “ben”ini korumak için mücadeleye girer. Ancak infazcı rolünün çok utanç verici olarak görülmesi de bir yanlış anlaşılmadan ibarettir. Halkların manevi hayatlarının tarihindeki, “kültür” tarihindeki mezalimlerle kıyaslandığında onlarca yahut yüzlerce insanın idam sehpasında infazı devede kulak kalır sanki. Burada kastettiğim, halkların başına gelen musibetler Timurlar, Atillalar, Napoléon’lar, hatta Katolik engizisyonu değil. Bu ateş ve kılıcın kahramanlarından bize ne, onların felsefesiyle ne ortak yanımız var? Hayır, burada gönül kahramanlarından, iyiliğin, gerçeğin, güzelin ve yücenin vaizlerinden, ideallerin tebliğcilerinden, hâlâ insan doğasının salt en aşağılık, “en şeytani” tezahürleriyle mücadeleye çağrılmış insanlardan söz ediyoruz. Burada onların adlarını anmayacağım, bunun için de çok önemli gerekçelerim var. Adlarını verirsem, susmamı engelleyecek vakitsiz pek çok şey söylemem gerekir. Zaten mesele isimlerde değil, halkların manevi hayatında meydana gelen en olağanüstü olayda –sanki bireylerin hiçbir çabası olmadan, sezdirmeden, yavaş yavaş gelişen– idealizmin doğuşundadır.

İdealizm iki bin yıldan fazladır var ama son zamanlara kadar görece küçük bir rolü oldu. Formel yönden çok haklı olarak bu yüce öğretinin babası ve atası kabul edilen Platon’un düşüncelerinde, günümüze kadar gelen idealist bakış açısının “saflığından” uzak oluşuyla açıklanabilen argümanlarında bile sürekli tuhaf tutarsızlıklar gözlemlersiniz. Fikirlerinde hâlâ insan biçimli Tanrı anlayışının izleri öyle belirgindir ki, günümüzde çağdaş biliminin azıcık derinine inen bir öğrencinin bile kendi üstünlüğünün bilinciyle onun diyaloglarını okurken defalarca gülesi gelir. Platon bizim bakış açımızdan hâlâ barbardır ve bizim birleştirici ilkelerimizden hiç haberi yoktur: Doğrusunu isterseniz Aristoteles bile selameti yeryüzünden göğe kaçmakta bulmuştur. Hayır, saf, hakiki idealizm son iki yüzyılın ürünüdür. Aynı zamanda bilimde “monist” anlayışa eğilimi güçlendirerek ortaya çıkmıştır.

Modern akıl kendisine birkaç temel ilke sunan felsefeye katlanamıyor. Ne pahasına olursa olsun monizmin –daha doğrusu bizde söylendiği gibi– birleştirici tek ilkenin peşinden koşuyor. O bile artık düalizme zor dayanıyor: İki ilkeyi taşımak ona büyük yük olarak görünüyor. Her yola başvurarak rahatlık arıyor, ihtiyaç halinde en incesinden bir safsatayı din kabul etmeye hazır, yeter ki karmaşıklık olmasın. Ruh ve madde – biri fazla: İkisinden biri, ya ruh ya da madde olsa daha iyi değil mi? Hiç değilse ruh ve maddenin aynı tözün iki farklı yüzü olduğunu kabul etmeye ne dersiniz? Doğrusu, ruh ve maddenin “farklı yüzlerinin” ne şekilde olabileceğini bu zamana dek kimse anlamıyordu, ama felsefede, özellikle en yenisinde, kimsenin pek bir şey anlamadığı ifadesi hiç de tek açıklama değil. Dahası var: Açıklamalar ustalıkla ve tam zamanında yerine oturtulsaydı, bunlarla felsefe daha sağlam tutunurdu. Önemli olan gereksiz ilkelerin olmaması!

Bu anlamda hiç kuşkusuz, yeterince temellendirilen ve açıklanan panteist bakış açısı doyurucu geliyordu; bilindiği gibi asgari yabancı sözcükle ve soyut kavramla işi götüren materyalizm de onun popüler biçimidir. Ama yabancı sözcükler ve soyut kavramlar konuya yabancı genel okur kitlesini sadece korkutur; felsefe alanındaysa, böyle sözcükler ve kavramlar aksine tam bir güvene naildir, hatta büyük bir çekici güce sahiptir. Kendini adayan insanlar bu zorluklara kolayca uyum sağlamayı bilir. Fazladan bir terim, yeni bir kavram, her ne kadar olgunlaşma aşamasında olsa bile, son tahlilde, hiçbir engel oluşturmayacağı gibi, belli olaylarda zor bir durumdan çıkış yolu da sağlar. Bunlar rastgele değil, titizlikle saptanmış belli amaçlarla sistematik olarak seçilir. Sisteme henüz uyum sağlamamış, kendine küstahça ilgi talep eden pek çok yeni fenomenin bulunduğu felsefenin alanına yalnızca “ilke”yle girilebilir. İşte burada sırnaşık yabancıya girişi kapamak için filozofa ikna gücü gerekiyor. İşte burada bilimi yaşamdan güvenle koruyan idealist duvarların yüksekliğine ve sızdırmazlığına gereksinim var. Felsefe her ne şekilde olursa olsun matematik gibi “bilim” olmayı ister, bu hiçbir şekilde elde edilemiyorsa bilgi kuramı imdada yetişir. Bilgi kuramının ortaya koyduğu üzere, felsefeye her şey sorulamaz, hatta sormak bile olanaksızdır, olsa olsa sölyediklerine şöyle bir kulak verilebilir. Felsefe hakikate susayanlara kendi sırlarını açıklamayı bu koşullarda, salt bu koşullarda kabul eder; bu zamana kadar yalnızca felsefeden hakikat devşirildiğinden ona geliyorlar, onu dinliyorlar ve çetin, yaşamsal bir sorunu çözmek gerektiğinde değilse de, en azından başkalarını “eğitmek” gerektiğinde felsefenin öğretisini hatırlıyorlardı.

Gelgelelim bilgi kuramıyla ortaya konmuş meselelerde sadece kuramsal savlar görmek isteyenler son derece yanılıyor demektir. İşler böyle olsaydı, büyük olasılıkla çağdaş dünya görüşü böylesine yaygınlık kazanmaz, dahası bunca düşmanla karşı karşıya kalmazdı. Nietzsche her türlü felsefenin bir bakıma filozofun anıları ve istemsiz itirafları olduğunu öne sürer. Bence mesele bundan ibaret değil. Felsefi sistemlerde son tahlilde mutlaka itiraftan başka şeyler, kıyaslanmayacak derecede önemli ve anlamlı şeyler bulabilirsiniz: yazarın kendini haklı çıkarması, ayrıca bu sistemin koşulsuz adaletine ve yaratıcısının yüksek ahlaki niteliklerine hayatlarıyla bir şekilde gölge düşürenlerin itham edilmesi. Bir zamanlar insanların övgüler düzmeye bayıldığı gerçeğin çıkarsız aranmasına inanmıyoruz, inanamıyoruz. Ayrıca hakikati istediğimizden söz ederken ne istediğimizi bilmediğimiz herkes için şimdi apaçık ortadayken buna nasıl inanalım. Belki de hakikati istemek huzur istemek anlamına geliyor, belki de savaşım için yeni bir uyarıcı istemek, belki de henüz hiç kimsenin aklına gelmemiş özgün mü özgün bir “bakış açısı” bulmak istemek... Hepsi olabilir! Gelgelelim formel yönden, her sistem, başka birçok konuda pek yaratıcı olmayan aklımızla böylesine ustaca icat ettiğimiz sonsuz “neden” sorusuna son vermeyi hedefliyorsa, o zaman her felsefe içerik açısından, bir kez daha söylüyorum, burada ne yaptığının farkında olmamasına karşın, kaçınılmaz ve mutlak biçimde kendini haklı gösterme amacı güdüyordur. Ve bu amaç her zaman idealizme özgü olmuştur. İdealizm, sorunları insanların önüne koyuyor, onları üstlenmeyi kabul edenlere sunuyordu; reddedenleriyse, nedenlerini sormakta ne sabırlı ne de istekli davranarak (belli durumlarda bu nedenleri çok sık yadsıdığından) lanetliyor, utanca mahkûm ediyordu. Başarısız olduğu her konuda açıklamaları önceden hazırdı; kabul edilmediği yerde deliliğe ve kötü niyete çattığını öne sürüyordu. “Koşulsuz buyruk”u şiar edindi. Bu buyruk ona kendini otokrat bir kral olarak görme hakkı veriyor, itaat etmeyi reddeden herkesi yasal olarak işkenceyi ve idamı hak eden asi haydutlar olarak görüyordu. Talepleri ne zaman yerine getirilmese koşulsuz buyruk zarif bir gaddarlıkla kendini gösteriyordu! Hayal güçleri zayıf ve bu konularda az deneyimi olanlara Shakespeare’in Macbeth’ini bir kez daha okumalarını salık veririm. Bu yapıt idealizmin neleri başardığını, en önemlisi de, bunu hangi araçlarla yaptığını safdil insanlara gayet güzel açıklar! Belki de insan ruhu gerçekten de çok dayanıklı bir madde, belki de zavallı ölümlülere diğer “belalar”ın yanı sıra idealizm denen belayı da ihsan etmek gerekti! Ancak bunların hepsi sadece iyimser kestirimler, ama insani ve bilimsel modern akıl açısından kestirim bile değil, kesinlikle güven vermeyen su katılmamış bir mitoloji. Kırbaçların mekaniğin yasaları nedeniyle değil, birtakım yüce amaçlar için ceza olarak sallandığını kim ciddiye alır? Öyleyse bu eğitim yöntemlerinden geçmiş insanlar arasında herkesin cezalandırıcı eli öpmeye yanaşmamasında şaşılacak bir şey yok.

Bizde, sadece bizde değil, Avrupa’da da (günümüzde tüm ülkelerde fikir düzeyi bileşik kaplardaki su seviyesi gibi aynı) sanatsal yaratım uzun zamandan beri bilinçsiz zihinsel bir süreç olarak kabul edilmekte. Anlaşılan, sözümona edebiyat eleştirisinden ileri geliyor bu görüş. Sanatçılar işlerini bilinçle yapmaz; birisinin onları denetlemesi, aydınlatması, âdeta tamamlaması gerekir. Edebiyat eleştirmenleri de rollerini aşağı yukarı böyle anlıyor, kendi biliçli düşünceleri ile tartışmalarına tabi sanat yapıtlarının bilinçdışı yaratımı arasında bağ kurmak için kendilerini paralıyorlar. Kimi zaman bu görevin beklenenden daha zor ortaya çıkıyor. Sanat yapıtı herkes tarafından kabul edilmiş –onlarsız hayatla hiçbir “bilinçli” ilişkinin kesinlikle düşünülemeyeceği– hiçbir fikirle bağdaşmaz. İkinci sınıf, hatta vasat bir sanatçıyla uğraşmak gerektiğinde eleştirmenler tereddütte kalmaz. Fikrin olmayışı yetenek eksikliğine yorulur, hatta daha çok yetenek eksikliğinin nedeni olarak gösterilir, böylece eleştirmenlerin sırf emekleri boşa gitmesin diye kendi amaçlarını şairlerin de farkında olmadan gütmek zorunda olduğu, “ebedi” hakikat tarafından doğrulanır sanki. Sonunda bilinçdışı şiirsel yaratımın hâlâ hizmet ettiği ve eleştirmenlerin bilinçli yaratımının eleştirmenin bilinçli yaratımına hizmettiği ve etmesi gerektiği ortaya çıkar ve tehlike ânı sağ salim atlatılır.

Gelgelelim eleştirmenin eline yıldız denebilecek ünlü bir sanatçının yapıtının düştüğü de olur. Eleştirmen yazara baştan sempatiyle yaklaşır, en hoşgörülü taleplerini ona sunmaya hazırdır. Bu sanatçıdan partisine destek bulmayı çok istemesine rağmen, onun politik ideallerinin olmamasını mazur görür, onu gönülsüzce affeder, toplumsal meselelere ve onun görüşüne göre ülkenin tüm güçlerinin seferber edilmesini gerektiren hizmetlere ilgisizliğini de bağışlar. Ama yeni yapıtta yine de elinde olmadan (bilinçdışı olarak) ebedi ahlaki ülkülere içten sempati bulacağından emindir. En azından bundan, gerçi sadece bundan emindir. Şair iyiliği, güzelliği ve hakikati terennüm etsin, bunlar onda varsa, eleştiri gerisini halleder. Ama ya yoksa? Sanatçı güzelliği unutursa, hakikati alaya alır da iyiliğe boş verirse? Böyle olmayacağını söyleyecekler bana. Ama şimdi soyut konuşmalar alanından dikkate değer bir örneğe geçmek istiyorum. Elbette bir demek örnek demek. Önsöz önemli bir edebiyat materyalini kapsayamayacak kadar dar çerçeveli. Yine de bu örneğin hatırlamaktan korkmayanların ve aynı şekilde başka birçok kişinin hafızasını tazelemesini umut ediyorum.

Lermontov’un Zamanımızın Bir Kahramanı’ndan söz ediyorum. Bilindiği gibi Belinski bu roman hakkında çok tutkulu, ateşli bir yazı yazmıştı. Bu yazıda Peçorin’in geçen yüzyılın başlarının Rusya’sında o muazzam enerjisini yerinde kullanamadığı için alçakça işlere giriştiği yorumunu getiriyordu. Bu yazının Zamanımızın Bir Kahramanı’nın birinci mi yoksa ikinci baskısı vesilesiyle mi yazıldığını şimdi tam anımsamıyorum, öyle ya da böyle Lermontov kendi romanına bir açıklama yapmayı gerekli görüp ikinci baskıya önsöz yazmıştı. Önsöz kısa, iki sayfadan az. Ama bu önsöz Lermontov’un, istediği zaman yapıtlarına şaşırtıcı biçimde “bilinçli olarak” kafa yorabildiğini, bir eleştirmen kadar “düşüncelerini” yazıya dökebildiğini gösteriyor. Önsözünde yaygın yorumların aksine Peçorin’de asla yazarın portresinin çizilmediğini, aslında ne kendini ne de başka birini yansıttığını, amacının sadece zamanımızın bir “kusurunu” gözler önüne sermek olduğunu bildiriyordu. “Neden?” diye soracak olursanız, buna da bir yanıtım var. Toplum her şeyden önce kendini anlamalı, yetersizliklerinin farkında olmalıdır. “Hastalığın belirtilmesi bile yeter,” diye bitiriyor açıklamasını, “ama nasıl iyileştirileceğini Tanrı bilir.” Gördüğünüz gibi önsözde Lermontov’la Belinski’nin düşünceleri hemen hemen uyuşuyor. Peçorin bir hastalık, toplumun korkunç bir hastalığı. Lermontov’un açıklamasında bir coşku, bir heyecan yok, üstelik şöyle tuhaf bir durum da var: Toplumun hastalığı onu son derece ilgilendiriyor ama tedavisinden hiç söz etmiyor, ayrıca açıktan hiçbir eylem yok.

Hastalığı bulmayı ve anlatmayı bilen insanın onu tedavi etmeye hiç istekli olmamasının da bir nedeni vardır. Aslında güçlü bir yazı olmasına rağmen neden bu kadar sakin?

Bu sorunun yanıtını romanda bulacaksınız: Konu Peçorin ve hastalıksa, bunun yazarın her türlü sağlıktan daha değerli gördüğü bir hastalık olduğuna ilk sayfadan itibaren emin olacaksınız. Peçorin hasta, peki kim sağlıklı? Yüzbaşı Maksim Maksimiç ve arkadaşlarıyla birlikte Gruşnitski mi, yoksa son olarak kadınları hesaba katarsak tatlı Prenses Meri mi yoksa vahşi kız Bella mı? Bu soruları sorduğunuzda hemen Zamanımızın Bir Kahramanı’nın neden yazıldığını, sonra önsözün neden kaleme alındığını anlarsınız. Peçorin romanda bir muzaffer olarak yansıtılmıştır. Onun önünde romanın diğer tüm karakterleri kesinlikle yok olup gider. Puşkin’in Yevgeni Onegin’inindeki gibi, kahramana dünyada kendisinden, Peçorin’den daha kutsal bir şey olduğunu, iradenin, görevin, fikrin ya da buna benzer şeylerin var olduğunu arada hatırlatan bir Tatyana bile yoktur. Peçorin yolunun üzerinde zorbalık ve şeytanlıkla karşılaşır ama ikisini de aklıyla ve boyun eğmez karakteriyle alaşağı eder. Peçorin hakkında hüküm vermeyi deneyin bir; onda acımasızlık dışında tek bir kusur bulamazsınız. O cesur, soylu, zeki, derin, eğitimli, yakışıklı, hatta zengin (bu da bir erdem!); acımasızlığa gelince, bu kusurunu hiç değilse biliyor, bunu sık sık dile getiriyor, ama heyhat! Bu kadar üstün yetenekli olan insanda bir kusur ortaya çıkıyor, bu kusur ona yakışıyor, üstelik kendiliğinden kusursuz bir nitelik kazanıyor. Peçorin de acımasızlığı nedeniyle kendini kaderle bir tutuyor! Sonra çoluk çocuğun büyük bir adamın kurbanı olmasından ne çıkar? “En önemlisi, bunun bir hastalığa işaret etmesi, nasıl iyileşeceğini Tanrı bilir.” Uzun bir romana kısa bir önsözde yer alan bu küçük yalan son derece karakteristiktir. Buna sadece Lermontov’da rastlamazsınız. Puşkin de dahil hemen her büyük şairde zaman zaman “hastalık” betimlemesi çok çekici bir hal alırken, yalan en ayrıcalıklı akılların bile muaf olmadığı bir haraç gibi fırsat buldukça okurun önüne atılır. Evet, Puşkin’de de: Haydutları, Pugaçov’un kartal ve karga masalını, Grinyov’un yanıtını hatırlayın.3 Eleştirmenlerin hastalık tanısı koyduğu yerde “bilinçdışı” yaratım da bir bakıma aykırılık, korkutucu ve gizemli yanları olan bir şey görür. Eleştiri hastalıktan başka bir şey görmez ama quand meme4 hemen hastalığın tedavi yöntemini aramaya koyulur. Sanatçı ise bunu düşünmez, yalnızca kendi yargısını alışılagelmiş bir ifadeyle nezaketen yumuşatır. Bütün bunlardan sonra hâlâ “bilinçdışı yaratım” ifadesini kullanmak gerekirse, bunu sanatçılara değil, edebi eserlerde anlatılan canlı olaylara sürekli doğru kabul edilmiş hazır fikirler yamamaya çalışan eleştirmenlere mal etmek gerekir. Sanatçıların “ide”leri yoktur, doğrusu bu. Ama onlar derinlikten etkilenir; sanatın görevi, farklı kişiler tarafından şu ya da bu farklı temellere dayanarak uydurulmuş kurallara ve normlara boyun eğmek değil, özgürlük için yanıp tutuşan insan aklının üzerindeki ağır zincirleri koparmaktır. “Peçorin bir hastalık, bu hastalığın nasıl iyileştirileceğini sadece Tanrı bilir.” Bir tek biçimini değiştirin, bu kelimelerde Lermontov’un ta yürekten gelen derin düşüncesini bulursunuz: Peçorin için pek de zor değil bu; onları vasata, norma feda etmez. Eleştirmen hiç kuşkusuz tedavi etmek ister. Çağdaş fikirlere inanır ya da inanmak zorundadır, insanoğlunun gelecekteki mutluluğuna, yeryüzündeki barışa, monizme, Pugaçov’a dilini göstererek leş yiyen kuzgunların korunması uğruna canlı etle beslenen tüm kartalların yok edilmesi gerektiğine. Kartallar ve kartal yaşamı, evet, bu “aykırılık”tır!

Aykırılık! İşte biliminsanlarını korkutan, dünyada istatistik ve “çelik gibi zorunluluk” dışında başka şeyler bulma umudunu yitirmeyenleri korkutmaya devam eden korkunç kelime! Yaşama modern dünya görüşünün gerektirdiğinden daha farklı bakmaya çalışan herkes, aykırı insanlar arasına kaydedilecektir. Asıl dehşet verici olan, şu anda yaşayanlar arasından hiç kimsenin, kesinlikle hiç kimsenin farklı bir dünya görüşü olasılığı düşüncesini taşıyacak güçte olmamasıdır. Ne zaman modern doğruların yalnızca o zamanın doğruları olduğu, “inançlarımız”ın en uzak atalarımızın inançları kadar yanlış olduğu aklına gelse, tek doğru yolu terk ettiği ve doğruca aykırıluğa düştüğü duygusuna kapılmaya başlar. Buna çarpıcı örnek Tolstoy’dur. Bütün modern düşünce yapısı ona öyle nefret edilesi ve tiksindirici gelir ki! Daha gençlik çağında, bilimin “evet” dediği her şeye “hayır” demiş, saçma şeyler söyleme tehlikesini bile göze almıştır. Okuma yazma bilmeyen mujiğe, aptal köylü kadına, çocuğa, kaba kaftanlı esnafa, göbekli tüccara inanmaya hazırdı, yeter ki biliminsanlarından daha farklı konuşsunlar! Oysa son kertede bilimin öğrettiği en önemli şeyleri aldı, aynı zamanda Avrupa’daki çoğu reformist gibi “pozitif” ideallere bağlı kaldı. Onun Hıristiyanlığı ideal insan toplumuydu. Sanattan iyi duyguların vaaz edilmesini, bilimden de mujiğe akıl vermesini talep ediyordu. Şairlerin düşünce ve duygularının en ince ayrıntısını dile getirmek için çabalayıp dertlenmelerinin nedenini anlamıyor, kuzey kutbunda aylak aylak dolaşan bu dertli araştırmacılar ya da yıldızlı gökyüzünü gözlemlerken uykusuz geceler geçirenler ona garip görünüyordu. Bilinmeyene ve keşfedilmemişe bütün bu tutku ve özlemler niye? Hepsi yararsız, öyleyse aykırı.

“Aykırılığın” korkunç hayaleti bu olağanüstü aklı sürekli eziyor, ezmeye devam ediyor, sıradanlıkla uzlaşmaya, kendinde bir sıradanlık aramaya itiyordu. Korkusu anlaşılabilir: Gerçi modern dünyada delilik ve dehanın birbirine akraba olduğu düşüncesi öne sürülüyordu, ama biz her zaman olduğu gibi delilikten çok ölümden korkuyorduk. Her ne kadar akraba olsalar bile deha dehadır, delilik de delilik. Çok yakında deli yaşadığı toplumu dehayla uzlaştıracak, o zaman deha deliliği aklayacaktır. Her şeyden şüphe edebiliriz, ki bizim için aksiyom budur, ama deliliğin bizleri tehdit ettiği yerde üzerimizde her türlü deneyi yapmaya başlarız. Lombroso’nun5 araştırmaları körlüğümüzün ve modern pozitivizmin delilik etrafında oluşturduğu karanlık atmosfere tek bir ışık huzmesi bile tutamamıştır. Aslında Lombroso bu işler için uygun insan değildi. Nihayetinde o deneyciydi ve yabancı ruhsal durumlar dair sadece dış belirtilere bakarak sonuç çıkarıyordu. İçinde bir deha kıvılcımı yahut birazcık delilik olsaydı, araştırmalarının sonuçları daha verimli olabilirdi. Ama onda ikisi de yoktu. Yetenekli bir pozitivistti, hepsi bu. Teori, insanı onu deliliğin beklediği çizginin ötesine geçmek zorunda bırakmaz. Tolstoy da bu yüzden pozitif ideallere geri döndü. İnsan ruhunun henüz kimsenin keşfe çıkmaya gönüllü olmadığı bir alanı vardır: İnsanlar oraya sadece elde olmadan gider.

Bu da trajedinin alanıdır. Orada bulunan insan farklı düşünmeye, farklı hissetmeye, farklı istemeye başlar. Tüm insanlara değerli ve yakın olan ne varsa ona gereksiz ve yabancı gelir. Aslında o bir dereceye kadar hâlâ eski yaşamına bağlıdır. İçinde hâlâ ona çocukluğundan beri öğretilen birtakım inançlar, kısmen canlı eski korkular ve umutlar saklıdır. Belki de içinde, durumunun dehşetiyle ilgili acı verici bir bilinç ve huzurlu geçmişine yeniden dönme isteği uyanır defalarca. Ama “geçmişe dönemezsin”. Gemiler yakılmış, tüm dönüş yolları yasaklanmış durumda – önündeki bilinmez ve ebediyen korkunç geleceğe yürümek zorundasın. Kişi onu bekleyen şeyin ne olduğunu pek soramadan yürür. Ulaşılamaz olan hayalleri ona yalan, aldatıcı, yapay görünmeye başlar. Nefretle ve aşırı bir öfkeyle bir zamanlar sevdiğine inandığı her şeyi kendinden söküp atar. İnsanlara yeni umutlarını anlatmaya girişir ama herkes ona korkuyla ve büyük şaşkınlıkla bakar. Tedirgin edici düşüncelerden bitkin düşmüş yüzünde, sıcak ve bilinmedik bir ışıkla parlayan ateşli gözlerinde, insanlar ona yüz çevirme hakkını elde etmek için bir delilik belirtisi görmeye çalışır. Gözlerinin önünde cereyan eden dehşetlerin gizemi ortasında huzurla yaşama olanağı sağlayan idealizmlerini ve görmüş geçirmiş bilgi kuramlarını yardıma çağırırlar. Ne de olsa idealizm pek çok şeyin unutulmasına yardımcı olur, peki onun gücü ve çekiciliği kaybolmuş mudur, yeni düşmanının saldırısına teslim olacak mıdır? Zavallıca gizlenmiş endişeyle karışık bir sinirle şu modası geçmiş soruyu tekrarlarlar: Nihayetinde şu Dostoyevski ile Nietzsche de kim oluyormuş, hangi yetkiyle konuşuyorlar? Sonra bize ne öğretecekler?

Onlar bize hiçbir şey “öğretmez”. Rus kamuoyundaki, yazarın okur için var olduğuna dair yaygın görüşten daha büyük bir yanılgı yoktur. Tam tersine okur yazar için vardır. Dostoyevski ve Nietzsche insanlar arasında kendi inançlarını ve düşüncelerini yaymak ve çevrelerindekileri aydınlatmak için konuşmaz. Onlar ışığı arar. Ama onlara ışık gibi görünenin gerçekten ışık olduğuna inanmazlar, bunun yanıltıcı bataklık yakamozu ya da daha kötüsünden uyumsuz imgelemlerinin bir halüsinasyonu olduğunu bilirler. Okuru tanık gibi yanlarına çağırırlar, ondan özgün düşünme, umut etme ve var olma hakkı kazanmasını isterler. İdealizm ve bilgi kuramı onlara doğrudan şunu bildirir: Sizler delisiniz, sizler ahlaksız, hükümlü, ölü adamlarsınız. Bu korkunç hükmün kaldırılması umuduyla son mercie başvururlar. Belki de okurların büyük çoğunluğu bunu bilmek istemeyecek ama Dostoyevski ve Nietzsche’nin yapıtları yanıt değil, soru içerir. Soru şu: Bilimin ve ahlakın yadsıdığı insanların umutları olur mu, başka bir deyişle trajedinin felsefesi mümkün müdür?

Lev Şestov

1 Matta 8:22. (ç.n.)

2 “Canlı olan haklıdır.” Schiller’in “An die Freunde” şiirinden. (e.n.)

3 Puşkin’in Yüzbaşının Kızı romanından söz ediliyor. (ç.n.)

4 (Fr.) Yine de. (ç.n.)

5 Cesare Lombroso (1835-1909): Doktor, psikiyatr, kriminolojinin kurucusu. (ç.n.)

I

... aimes-tu les damnés?

Dis, connais-tu l’irrémissible?6

CHARLES BAUDELAIRE

“İnançlarımın yeniden doğuşunun hikâyesini anlatmam, belki de o kadar ilginç olmadığından çok zor,” der Dostoyevski Bir Yazarın Günlüğü’nde (1873). Evet, büyük olasılıkla zordur, ancak ilginç olmamasını hiç kimsenin kabul edeceğini sanmam. İnançların yeniden doğuş hikâyesi – acaba edebiyat alanında insanı böylesine sarıp her şeyi unutturacak kadar ilginç bir hikâye olabilir mi? İnançların yeniden doğuş hikâyesi, her şeyden önce inançların doğuş hikâyesidir zaten. Kişioğlu ruhunun derinliklerindeki büyük ve derin gizemi bilinçli olarak izlemeyecek kadar deneyim ve gözlem edindiği yaşta inançlar gözlerinin önünde ikinci kez doğar. Bu sürecin farkına varmasaydı Dostoyevski psikolog olamazdı. Gözlemlerini insanlarla paylaşmasaydı yazar olamazdı. Yukarıda alıntılanan cümlenin ikinci yarısının, yazarın en azından görünürde kendi kişiliğini küçük görme isteğiyle ilgili nezaketen söylenmiş sıradan bir ifade olduğu açık. Aslında Dostoyevski inançların yeniden doğuşu meselesinin bizler için ne kadar yaşamsal önemde olduğunu çok iyi biliyordu; bu meseleyi sadece tek yolla, kişinin kendi hikâyesini anlatarak az da olsa aydınlığa kavuşturabileceğini de biliyordu. Yeraltından Notlar’ın başkişisinin şu sözlerini hatırlıyor musunuz: “Dürüst bir insan büyük bir zevkle neyden söz edebilir? Yanıt: kendinden. Öyleyse kendimden söz edeceğim.” Dostoyevski’nin yapıtları önemli ölçüde bu programı hayata geçirir. Yeteneği yıllar geçtikçe gelişir, olgunlaşır, kendinden daha cesur, daha dürüstçe söz eder. Bununla birlikte her zaman roman kahramanlarının kurgusal adlarının arkasına gizlenmeyi hayatının sonuna kadar iyi kötü sürdürdü. Doğrusu burada söz konusu olan artık edebi veya toplumsal nezaket değildi.

Dostoyevski kariyerinin sonlarına doğru toplumsal ilişkilerin daha ciddi taleplerini ihlal etmekte tereddüt göstermeyebilirdi. Gelgelelim kahramanları aracılığıyla sürekli aynı şeyleri söylemek zorunda kaldı, çünkü bu sözler onda kendi “ben”inin değil, var olmayan roman kahramanının düşünce ve arzularının aldatıcı şekliyle doğmasaydı, bilincinde belki de bu kadar keskin ve kesin ifade bulmazdı. Yeraltından Notlar’ın dipnotunda bunu özellikle güçlü hissederiz. Orada Dostoyevski, “notların yazarının, notlar gibi hayali” olduğu ve sadece “hâlâ hayatta olan kuşağın temsilcilerinden birini” yansıtmayı amaçladığı üzerinde durur. Kuşkusuz bu tür yöntemler insanı doğrudan ters sonuçlara götürür. Okur da ilk sayfadan itibaren notların ve yazarının değil, açıklayıcı dipnotun uydurma olduğuna inanır. Dostoyevski sonraki yapıtlarında hep aynı açıklama sisteminde ısrarcı olsaydı, bu kadar çeşitli yoruma neden olmazdı. Ama açıklama onun için sadece usulen yapılan bir iş değildi. Capcanlı betimlediği “yeraltı”nın ona tamamen yabancı olmadığını, tam da kendine çok yakın bir şey olduğunu düşünmek bile ona korku veriyordu. Gözler önüne serdiği dehşetengiz şeylerden korkuyor, hatta ilk karşısına çıkan ideallerle onlardan kurtulmak için ruhundaki tüm kuvvetleri seferber ediyordu. Prens Mışkin ve Alyoşa Karamazov karakterleri, keza Bir Yazarın Günlüğü’nü tıka basa dolduran çılgın vaazlar böyle hasıl oldu. Bunların hepsi sadece, Raskolnikovların, İvan Karamazovların, Kirilovların ve Dostoyevski’nin diğer roman kahramanlarının kendileri için konuştuklarını, yazarla hiçbir işlerinin olmadığını hatırlatır bize. Bunların tümü Yeraltından Notlar’a yapılan açıklamanın yeni biçimlerinden ibarettir.

Ne yazık ki açıklama bu kez metinle o denli iç içe geçmiştir ki, Dostoyevski’nin gerçek duygusal deneyimlerini kendi icadı fikirlerinden sırf mekanik olarak bile ayırma olasılığı yoktur. Aslında hangi yönde ayrım yapmak gerekeceğini göstermek bir ölçüde mümkündür. Sözgelimi bayağılıkların ve sıradanlıkların hiçbiri bize bizzat Dostoyevski’yi göstermez. Bunların hepsi alıntıdır. Doğrusunu söylemek gerekirse Dostoyevski’nin çok cömert bir elle devşirdiği bu alıntıların kaynaklarını tahmin etmek o kadar da zor değil. İkinci belirti sunuş biçimidir. Dostoyevski’nin konuşmasında histeri, alışılmadık ölçüde yüksek perdeden notalar, olağandışı bir çığlık duyulur duyulmaz, hiç kuşkusuz bir “açıklama” başladığı sonucuna varabilirsiniz. Dostoyevski bile artık bu sözlerine inanmaz ve inanç eksikliğinin yerini “duygu” ve belagat alır. Bu umutsuz ve soluk kesen belagat buna alışık olmayan kulağı karşı konulmaz biçimde etkileyebilir. Ama deneyimli kulağa tamamen farklı şeyler söyler.

Kendiliğinden anlaşılabileceği gibi, söz konusu belirtiler burada bizi ilgilendiren sorunun çözümüne yönelik matematiksel olarak doğru bir yöntem sağlamaktan uzaktır. Onlarla birlikte bile kuşku ve belirsizliğe yeterli bir faaliyet alanı kalır. Dostoyevski’nin yapıtlarının, hatta bütün romanlarının belirli bölümlerinin yorumunda elbette hatalar olabilir. Peki, bu durumda neye güvenmemiz gerekir? Eleştirel yeteneğe mi? Ama okur mitoloji, antikite, küf, yalan –hatta kasıtlı yalan– kokuları esen böyle bir yanıttan hoşnut kalmayacaktır. Ee, ne yapalım peki? O zaman tek bir şey kalıyor geriye: nedensizlik. Belki de bu söz eleştirel yeteneğin yetkilerinden işkillenen aşırı titiz insanları içten bir doğrulukla kendi tarafına çeker – özellikle de bu nedensizliğin aprés tout7 pek de nedensiz olmadığına dair kuşkuları varsa.

Her neyse, meselemiz belli. Yukarıda belirttiğimiz gibi, Dostoyevski’nin planladığı ama eksik bıraktığı işi bizim tamamlamamız gerekiyor: inançlarının yeniden doğuş hikâyesini anlatmak. Bu yeniden doğuş hikâyesinin gerçekten olağanüstü olduğunu burada belirtmek isterim. Dostoyevski’nin geçmiş inançlarından, Belinski’nin çevresine ilk kez girdiği gençliğinde inandığı inançlardan hiçbir iz kalmamıştı. İnsanlar genellikle yıkılmış putları hâlâ ilah, terk edilmiş tapınakları tapınak sayar. Dostoyevski ise bir zamanlar taptığı her şeyi yakmakla kalmıyor, ayakları altında çiğneyerek çamura buluyordu. Eski inancından yalnızca nefret etmiyor, onu aşağılıyordu. Edebiyat tarihinde böyle örneklere pek rastlanmaz. Son zamanlarda Dostoyevski’den başka bir de Nietzsche’yi anabiliriz. Nietzsche’nin de hikâyesi aynıydı. Gençlik dönemi idealleri ve öğretmenleriyle yaşadığı ayrılık az şiddetli ve fırtınalı geçmedi, ayrıca çok ıstıraplı oldu. Dostoyevski inançlarının yeniden doğuşundan söz eder; Nietzsche’de söz konusu olansa tüm değerlerin yeniden değerlendirilmesidir. Aslında bu ikisi aynı sürece işaret eden iki farklı ifadedir. Bu durumu dikkate aldığımızda, Nietzsche’nin Dostoyevski’ye derin duygular beslemesi günümüzde pekâlâ tuhaf görünmeyebilir. Birebir onun sözleriyle: “Dostoyevski, kendisinden bir şeyler öğrenebildiğim tek psikologdur. Onunla tanışmayı hayatımın en harika başarıları arasında sayıyorum.”8 Nietzsche, Dostoyevski’nin kendine çok yakın bir insan olduğu gerçeğini anlamıştı.

Gerçekten de insanları bir araya getiren ve yakın kılan şey köken birliği, aynı yerde yaşama yahut karakter benzerliği değil de iç deneyimlerinin aynı olmasıysa, Nietzsche’yle Dostoyevski abartısız kardeş, hatta ikiz kardeş olarak değerlendirilebilir. Beraber yaşasalardı (Cinler’deki) Kirillov ve Şatov’un birlikte dört ay yarı aç yarı tok bir barakada kaldıkları Amerika yolculuğundan sonra birbirlerine karşı besledikleri o alışılmamış nefretle birbirlerinden nefret ederlerdi muhtemelen. Ama Nietzsche Dostoyevski’yi artık hayatta olmadığı dönemde sadece kitaplarından tanımıştı. Ne de olsa ölü bir insanı bağışlamak kolaydır, hiçbir sırrı ele vermeyecektir – samanlıkta Kirillov’a ve Şatov’a vahyolunan sırrı bile.

Ancak Nietzsche yanılmıştı. Kimse onu Dostoyevski kadar ele vermez. Aslında tersi de doğrudur: Dostoyevski’de karanlık olan pek çok şey Nietzsche’nin yapıtlarında belirginleşmiştir. Öncelikle çarpıcı bir duruma değinelim: Dostoyevski bilindiği gibi kehanette bulunmaya çok meraklıydı. En sevdiği şey, Avrupa’da unutulmuş olan evrensel kardeşlik ülküsünü orada yeniden canlandırmanın Rusya’nın kaderinde yazılı olduğuna dair kehanette bulunmaktı. Nitekim Avrupalılar üzerinde itibar kazanan ilk Ruslardan biri Dostoyevski’nin ta kendisiydi. Peki, vaazları taraftar bulmuş muydu? Üzerinde biraz konuşuldu, hatta hayretle karşılandı ama çok geçmeden unutuldu. Avrupa’nın minnetle Rusya’dan aldığı ilk armağan Dostoyevski’nin “psikolojisi”, yani değişik türleriyle Raskolnikovları, Karamazovları ve Kirillovlarıyla yeraltı adamı oldu. Kaderin cilvesi, değil mi? Kaderin en sevdiği şey ölümlülerin idealleri ve kehanetleriyle alay etmektir – bunu da kaderin yüce bilgeliğinin açığa çıkışı olarak düşünmek gerekir.

6 “Sever misin lanetlileri? / Söyle, bilir misin affedilmezi?” (Kötülük Çiçekleri, “Onarılmaz”) (ç.n.)

7 (Fr.) Sonuçta. (ç.n.)

8 Deccal, § 31.

II

Dostoyevski’nin edebi çalışmalarını iki döneme ayırmak mümkün. İlki İnsancıklar’la (1845) başlayıp Ölüler Evinden Notlar’la (1861-1862) biter. İkincisi Yeraltından Notlar’la (1864) başlar ve Puşkin Konuşması’yla (1880), Dostoyevski’nin tüm yapıtlarının bu iç karartıcı ilahlaşmasıyla sona erer. Bu iki dönem arasındaki sınırda bulunan yeraltı adamının notlarından okur ansızın ve hiç ummadığı şekilde anlar ki, Dostoyevski diğer romanlarını ve makalelerini yazarken onda ancak insan ruhunun yüklenebileceği ve dayanabileceği en korkunç krizlerden biri baş gösterir. Neydi bunun sebebi? Kürek cezası mı? Görünüşe göre değildi; en azından doğrudan doğruya değildi. Dostoyevski kürek cezasından sonra, eski ilkelerinden vazgeçmek şöyle dursun, onları gençlik yıllarında bile hayal edemeyeceği bir yetenek ve deha gücüyle duyurduğu bir dizi yazı kaleme aldı. Ölüler Evinden Notlar romanı Sibirya sonrası yazılmıştı zaten, bu romanı oybirliğiyle herkes, Dostoyevski’nin yeni eğiliminin düşmanları bile, “özellikle” dikkate değer bir yapıt, daha doğrusu, sonraki diğer romanlarından farklı bir çalışma olarak göklere çıkarmıştı. Burada hâlâ baştan aşağıya Belinski’nin çevresinde ilk hikâyesi coşkuyla okunan Dostoyevski var. Ölüler Evinden Notlar “ideal” ve “ilkeler” bakımından hiç kuşkusuz “öfkeli” Vissarion Belinski’nin, George Sand’ın ve geçen yüzyılın ikinci yarısının Fransız idealistlerinin sadık öğrencisine aittir.

Burada İnsancıklar’la hemen hemen aynı şey var. Ama yeni bir şey de söz konusu: gerçeklik duygusu, hayatı gerçekte nasılsa öyle görme eğilimi. Ama gerçeklik duygusunun görece de olsa ilkeleri ve idealleri tehdit edeceği kimin aklına gelebilirdi ki? Dostoyevski dahil herkes en azından bu varsayıma geçit vermişti. Gerçeklik, özellikle ağır kürek cezasının gerçekliği elbette iç karartıcı ve çok kötü bir şeydi; ideallerse net ve parlaktı, ama idealler tam da bu karşıtlığın topraklarında boy atıyordu: Karşıtlık, idealleri çürütmek bir yana, onları aklıyordu. Geriye yalnızca gerçeklikle idealler arasındaki mesafe en küçük boyuta, sıfıra inmediği sürece gerçekliği mahmuzlamak ve kışkırtmak kalıyordu. Karanlık ve iç karartıcı gerçekliği anlatmanın tek bir amacı vardı – gerçeklikle mücadele etmek ve onu görünürde uzak olsa da yakın zamanda yıkmak.

Bu anlamda İnsancıklar ve Ölüler Evinden Notlar aynı ekolden çıkmıştı ve amaçları aynıydı; tek farkı on beş yıl boyunca yazı sanatında kendini geliştirmeyi başaran yazarın ustalığıydı. İnsancıklar’da, Öteki’de ve Ev Sahibesi’nde olduğu gibi, Belinski’nin ona yorumladığı haliyle büyük usta Gogol’e şevkle ün kazandırmaya çalışan, yetenekli ama hâlâ acemi bir öğrenciyle karşı karşıya olduğunuzu anlarsınız. Yukarıda adları geçen kısa romanları okurken, kuşkusuz [Gogol’ün] “Palto”, “Bir Delinin Notları” ve “Korkunç İntikam” öykülerini hatırlayıp büyük olasılıkla içinizden Gogol’e ün kazandırmanın pek de gerekmediğini düşüneceksiniz. Dostoyevski’nin ilk öyküleri sonsuza dek yazarının aklında kalsaydı, okur belki çok az şey kaybederdi. Ama yazara bu öyküler gerekliydi. Dostoyevski gençlik yıllarından beri, gelecekteki görevini sanki sezmiş gibi kasvetli ve karanlık tablolar üzerinde temrinler yapıyor, şimdilik öykünüyordu, ama zamanı gelecek, öğretmenini terk edecek ve sorumluluğu kendi üzerine alarak yazacaktı. Gençliğinde kurşuni ve koyu renklere tutkusu kuşkusuz tuhaf gelebilir ama Dostoyevski hiçbir zaman başka renk tanımamıştır zaten. Kendinize şu soruyu sorun: Acaba Dostoyevski ışığa ve mutluluğa yürümeye cüret edebilir miydi? Henüz ilkgençliğinde kendini tümüyle dehasına feda etme gereksinimini içgüdüsel olarak gerçekten hissetmiş miydi? Ama doğru: Yetenek privilegium odiosum’dur,9 sahibine pek az dünyevi zevk bahşeder.

Dostoyevski yeteneğinin yükünü kırk yaşına kadar sabırla taşıdı. Ama bu yük ona hafif geliyor, boyunduruğu bir kayra gibi görüyordu. Ezilmişler ve Aşağılanmışlar’da edebiyattaki ilk deneyimlerini ne büyük bir sevinçle anımsar. Onun sözlerine göre, en büyük mutluluğu ne yapıtı basıldığı zaman, ne de dönemin en seçkin yazarları ve edebiyat uzmanlarının ağzından kendisi hakkında ilk kez alışılmadık ölçüde pohpohlayıcı yorumlar duyduğu zaman yaşamıştı. Hayır, henüz tanınmadığı dönemde, sessizlik içinde elyazmaları üzerinde, hikâyesi üzerinde –itilip kakılan [İnsancıklar romanının başkişisi] memur Makar Devuşkin’in kaderine gözyaşı dökerek– çalışırken geçirdiği saatleri hayatının en mutlu anları saymıştı. Dostoyevski burada tümüyle içten miydi, hikâyesine gözyaşları dökerken büyük bir mutluluk yaşamış mıydı, bilemem. Belki biraz abartıyordu. Ama öyle olsa bile, Dostoyevski itirafta bulunarak bizzat kendisinin de pay aldığı zamanın egemen görüşlerine selam veriyorsa, o zaman sözlerinin tuhaflığının içimizde tedirginlik ve kuşku uyandırması gerekir. Kim bu adam, uydurdukları aksiliklerle kadersiz Makar Devuşkin’e dünyayı dar ederken karşısında deli gibi sevinmeyi kendilerine vazife gören bu insanlar da kim? Uydurdukları bu korkunç yalana akıttıkları gözyaşları ile “mutluluk” nasıl olur da bir araya gelir? Ezilmişler ve Aşağılanmışlar’ın İnsancıklar’la aynı tarzda yazıldığına dikkatinizi çekerim. On beş yıllık bir zaman aralığı bu konuda Dostoyevski’yi zerre “ıslah etmemiştir”. Bir zamanlar Devuşkin’e gözyaşları döküyordu, şimdi de [Ezilmişler ve Aşağılanmışlar’daki] Nataşa’ya. Yaratıcılık esrimelerine gelince, bunlar bilindiği gibi yazarı hiçbir zaman terk etmemiştir.

İlk bakışta, hiçbir şey bütün bu esrimelerle gözyaşlarının birleşmesinden –sözlerimi bağışlayın– daha iğrenç, daha olağandışı olamazmış gibi görünüyor. Nereden, niçin çıkıyor bu esrimeler? Yazar, Makar Devuşkin’in ya da Nataşa’nın hakaretlere, işkencelere ve zulme uğradığını anlatmak zorunda hissediyor; belli ki burada neşelenecek bir şey yok. Ama Dostoyevski hikâyelerine aylar, yıllar harcar, sonra insanların önünde göstere göstere, utanıp sıkılmadan, dahası –açıkça gururlanarak– bunların yaşamının en güzel anları olduğunu duyurur. Bu tür yapıtları okuyan insanlardan da aynı davranış beklenir. Gözyaşlarına boğulmaları, aynı zamanda neşelenmeyi unutmamaları beklenir. Aslına bakarsanız bu taleplerin temelleri var. Bu şekilde iyi duygular uyandırıldığı düşünülür: “En ezilen, en aşağılık kişinin bile insan olduğunu, ona kardeş dendiğini görmek insanın yüreğine işliyor.”10 İşte bu düşünceyi okurlar arasında yaymak için çoğunlukla tüm yaşamları boyunca kendi iç dünyasına dalarak yeryüzündeki dehşetin ve canavarlığın bin bir türlüsünü kitaplarına yansıtmakla uğraşan özel bir insan sınıfı gerekli. Tablolar parlak, canlı, sürükleyici ve sarsıcı olmalı; görünmez bir güçle kalplere işlemeli. Yoksa onları kınarlar – yoksa onlar istenen etkiyi göstermez.

İyi kalpleriyle, iyi duygularıyla okuları bir kenara bırakalım. Ama her çeşit dehşetin tasviriyle başkasının vicdanını kışkırtmak için ıstırap verici bir sorumluluğu üzerine alan bir yazarın durumu nasıl olmalı? Kendi vicdanını bir süreliğine olsa da büyülemeyi beceriyor, başkalarını etkilemek için tasarladığı tablolar kendi vicdanında iz bırakmadan geçip gidiyorsa ne âlâ.

Bu elbette doğaya aykırı olur, ama gördüğümüz gibi, bu psikolojik olarak mümkündür. Dostoyevski esin perisiyle ilk görüşmelerini abartılı biçimde aktarsa da, hikâyesinde ne olursa olsun su götürmez bir doğruluk vardır. Zavallı Makar Devuşkin herhalde ona çok tatlı saatler geçirtmiştir. Gençlik, deneyimsizlik, herkesçe tanınan yaşça büyük insanların örnek teşkil etmesi, evet, bu öğelerden her tür abeslik çıkabilir. Uzaktan da olsa önlerinde parlayan “fikir”in ışıltılı halesinde insanların neleri göze aldıklarını bir hatırlayın. Her şey unutuluyor, her şey ona feda ediliyordu. Söz fikre hizmete gelince, sadece “bir yakın ve gerçekten yaşayan biri gibi hâlâ dostluğuna ihtiyaç duyulan” kurmaca Makar Devuşkin değil, yaşayan sahici insanlar, hatta akrabalar da terk ediliyordu. Aynanın karşısında aşağılanmış memurun hayali çehresine bakarken kendini mutlu hissedebilmesi şaşırtıcı değil mi? Ancak ne olursa olsun, burada işe ne karışırsa karışsın, iç karartıcı gerçekliğin ressamının rolü daha tehlikeli ve daha korkunç oldukça, insanlar kendilerini bu gerçekliğe daha içten, daha eksiksiz verir, onu üstlenen kişi daha yetenekli olur. Yetenek, yine söylüyorum, privilegium odiosum’dur; Dostoyevski, Gogol gibi er ya da geç yükünün ne kadar ağır olduğunu hissedecekti.

9 (Lat.) Nefret uyandıran ayrıcalık. (ç.n.)

10 Ezilmişler ve Aşağılanmışlar, VI.

III

“En ezilmiş, en aşağılanmış kişinin bile insan olduğunu, ona kardeş dendiğini görmek insanın yüreğine işliyor.” Bu cümle tamı tamına Dostoyevski’nin uğruna edebi kariyerine başladığı fikri ifade eder. Görüldüğü gibi, bu fikirde yeni bir şey yok; Dostoyevski’nin yazmaya başladığı dönemde bile özgünlükten yoksundu, ilk kez onun tarafından duyurulmamıştı. 1850’li yıllarda ve sonra daha uzun süre en seçkin Rus insanlarının üzerinde egemenliğini sürdürmüştü. O sıralar bu fikrin en dikkat çekici sözcüsü Belinski’ydi11 ve ona bu fikir o zaman Avrupa’dan büyüleyici “hümanizm” adı altında gelmişti. Belinski edebi sorumlulukları bakımından bir eleştirmen olmasına rağmen zihniyet bakımından kolaylıkla büyük bir vaiz olarak adlandırılabilir. Aslında Belinski en büyük edebiyat yapıtlarını tek bir ahlaki idealin ışığında değerlendiriyordu. Onun Puşkin, Gogol ve Lermontov üzerine yazılarının dörtte üçü baştan aşağı bir hümanizm marşıdır. Belinski’nin bunu daha geniş ama nüfuz edemeyeceği başka alanlarda yapması olanaksız olunca, vaktiyle Fransa’daki (bilindiği gibi bu yeni fikirler bize çoğunlukla oradan gelmişti) büyük devrimin ortaya koyduğu o kutsal İnsan Hakları Bildirisi’ni hiç değilse edebiyatta duyurmaya çaba gösterdi. Bu fikir toplum nezdinde İnsan Hakları Bildirisi’yle bizlere tamamlayıcı olarak getirildi, bununla beraber onun zorunlu önkoşulu olan –o zaman böyle düşünüyorlardı– dünya düzeninin doğal anlamlandırılabilirliği fikri de geldi.

Aslında doğal anlamlandırılabilirlik Batı’da özgürleştirici bir rol oynamıştı. Reformcular ellerini serbest bırakmak için tüm eski toplumsal düzenin, kuvvetlerin kör oyununun sonucu olduğunu duyurmak zorundaydı. Kuşkusuz bizim ülkemizde de buna bel bağlanmıştı. Ama o zamanlar hakikate ikincil bir anlam yakıştıramıyorduk. Hakikat her şeyden önce hakikattir. Ve doğal zorunluluk “hümanizm”le birlikte dogma olarak tesis edildi. Bu iki fikri birleştirme trajedisi o zamanlar henüz kimsenin gözüne çarpmamıştı – kısmen Belinski dışında (ama bundan biraz sonra söz edeceğiz). Toplum (insanlık) nezdinde getirilen İnsan Hakları Bildirisi’yle birlikte –doğa nezdinden– hukuksuzluk bildirisinin de geldiğini henüz kimse hissetmiyordu. Bundan en az şüphelenen de Dostoyevski’ydi. Kendini kaptırmış genç bir adamın coşkusu ve ateşiyle yeni fikirlerin üzerine atıldı. Belinski’yi dergi yazılarından tanıyordu. Ama onunla kişisel tanışıklığı Dostoyevski’nin ona olan inancını daha da pekiştirdi. Yıllar sonra Bir Yazarın Günlüğü’nde şöyle yazacaktı: “Belinski benden hoşlanmıyordu ama öğretilerine tutkuyla bağlanmıştım.” Dostoyevski, Belinski’nin ondan neden hazzetmediğini ayrıntılı olarak açıklamıyor. Kendini genel olsa da önem arz eden şu sözlerle sınırlıyor: “Çeşitli ama her bakımdan çok önemsiz nedenlerle ayrıldık.” Bilindiği kadarıyla, aslında aralarında büyük ölçüde hiçbir yanlış anlama olmamıştı. Öte yandan Dostoyevski’nin kendini Belinski’nin çevresinde hiçbir zaman iyi hissetmediği gerçeği ortada. Orada Belinski dahil herkes onu incitiyordu. Bu incinmelerin o yıllarda aşırı duyarlı olan bu delikanlıda son derece derin izler bıraktığını unutmamak gerek. Bunlar ruhuna öyle derinden işlemişti ki, Belinski’nin ölümünden yirmi beş yıl sonra bile onlarla ilk hesaplaşma fırsatını kaçırmadı. Az önce Dostoyevski’nin sözlerini alıntıladığımız Grajdanin (Yurttaş) dergisinin aynı sayısında yüreğinde uzun zaman taşıdığı zehir zemberek sözleri içeren Belinski adresli bir yazısı yer alır. Çok uzun zaman önce ölmüş öğretmene bunca zehrin dökülmesi gerekmişse, belli ki eski yaralar derinden derine sızlamış, intikamı alınmamış kalp kırıklıkları hiç unutulmamıştı.

Ama Dostoyevski haklıydı. Kişinin bağışlayamayacağı şeyler vardır, öyleyse unutması olanaksız tahkirler de vardır. Öyle sevinçle, öyle sonsuz bir bağlılıkla ve dizginlenemez coşkuyla inancını benimsediği öğretmeninin onu küçümseyip onunla alay etmesiyle uzlaşması imkânsızdı. Dostoyevski’yle Belinski arasında olanlar tam olarak böyleydi. Genç ve ateşli öğrenci “ezilmiş ve aşağılanmış insan” temasıyla ilgili düşüncelerini yine dinlemek için öğretmenini ziyaret ettiğinde, öğretmen prafa oynuyor, alakasız konulardan söz ediyordu, o dönem naif ve inançlı bir insan olan Dostoyevski için son derece dayanılmaz bir şeydi bu. Ne var ki öğrencisi, Belinski’ye artık sıkıcı geliyordu. Kimi öğretmenler için dünyada çok inançlı ve yolundan şaşmayan öğrencilerden daha büyük bir azabın olmadığını bilir misiniz? Belinski artık edebi kariyerinin sonuna gelirken, Dostoyevski yeni yeni başlıyordu. Bir fikre duyulan aşırı coşkuların selinde ne büyük tehlikeler gizlendiğini deneyimli bir insan olarak çok derinden hissediyordu. Fikrin derinliklerinde çözülemez bir çelişkinin gizlendiğini zaten biliyordu ve bu yüzden yüzeyinde kalmaya çalışıyordu. Hayatın doğal akışının insanlığı alaya aldığını, insanlığın bu yenilmez düşmanın önünde uysalca boyun eğmek durumunda olduğunu biliyordu. Kuşkusuz, Belinski’nin “her kan kardeş” için hesap sormaktan söz ettiği ünlü mektubunu hatırlarsınız. Çelişkinin onun için tümüyle anlaşılır olduğu ve insanlığın onu artık tatmin etmediği anlamına geliyordu bu. Dostoyevski ise bunu anlamıyordu, anlayamıyordu, konuşmalarında ve yazılarında bir çömezin coşku ve heyecanıyla sürekli “düşmüş insan”a dönüyordu. Duygu ve düşüncelerini kendine bile açıkça itiraf edemeyen Belinski’nin genç dostunu nasıl da rahatsız dinlediğini hayal edin bir!

Sonuç olarak öğrenci, artık İnsancıklar’dan bile sıkılan ve bir sonraki yapıtını “sinirsel zırvalık” olarak nitelendiren öğretmenini “önemsiz sebeplerden” terk etti. Görüldüğü üzere, hoş bir hikâye değil. Ama arayan bulur. İki dost kısa süreli tanışıklığına dair üzücü anıları yanlarında sürükleyip götürür. Belinski kısa bir süre sonra ölür, Dostoyevski ise onu reddeden öğretmeniyle ilgili anıları otuz yıldan fazla taşımak ve “öfkeli Vissarion”dan hümanizmle birlikte miras aldığı o kahredici çelişkiyle boğuşmak zorunda kalır. Dostoyevski’nin, son yapıtlarında “hümanizm” sözcüğünü sadece ironik olarak kullandığını ve tırnak içine aldığını burada belirteyim. Ona pahalıya patlamış demek ki! Devuşkin’ine sevindiği ve Belinski, Nekrasov12 ve Grigoroviç’le13 kucaklaştığı zaman buna inanmamış olabilir miydi?

Dayanmak zorunda kaldığı ilk sınav Belinski’yle ayrılmasıydı. Buna onurlu bir şekilde dayandı. İnancına ihanet etmek yerine sanki daha ateşli biçimde sarıldı, gerçi bu inanç en baştan beri öylesine tutkuluydu ki burada bir karşılaştırma yapmak yersiz olur belki de. İkinci sınav Petraşevski14 davasında tutuklanmasıydı. Dostoyevski ölüm cezasına çarptırıldı ama sonra cezası kürek mahkûmiyetine çevrildi. Bu olay karşısında sapasağlam ve sarsılmaz bir duruşu oldu – sadece görünüşte değil, kendi anılarından anlaşıldığı üzere ruhunun derinliklerinde de. Dostoyevski’nin tanıklığı 1873 yılına, yani geçmişini tiksinti ve öfkeyle andığı, hatta karalamaya hazır olduğu döneme ait. Bu nedenle özel bir değeri var ve biz de eksiksiz olarak burada yer veriyoruz: “Kurşuna dizilmek suretiyle yerine getirilecek ölüm hükmünün hepimizin yüzüne karşı okunmasının şakaya gelir yanı yoktu; hükümlülerin hemen hemen hepsi infazın yerine getirileceğinden emindi ve en az on dakika ölümü bekleyerek o korkunç, sınırsız dehşet anlarını yaşamak zorunda kaldı. Bu son dakikalarda aramızdan bazıları (bunu kesinlikle biliyorum) elinde olmadan kendilerini dinlerken ve yaşadıkları şu kısacık ömürleri bir anda gözlerinin önünden geçerken (her insanın hayatı boyunca vicdanında sır olarak kalan türden) bazı üzücü eylemleri nedeniyle pişmanlık duymuş olabilir; uğruna mahkûm olduğumuz bu dava, benliğimizi ele geçiren bu düşünceler ve kavramlar nedamet talep etmekle kalmıyor, ruhumuzu arındıran, birçok günahımızın affedildiği bir çile olarak görünüyordu bizlere! Uzun zaman sürdü bu. Ne sürgün yılları, ne çektiğimiz acılar kırabildi gücümüzü. Tersine, hiçbir gücün karşısında yıkılmadık; inançlarımız, kutsal bir görevi yerine getirmenin bilinciyle ruhumuza güç veriyordu.”15 Dostoyevski yirmi beş yıl sonra böyle anıyor geçmişini. Öyleyse “düşmüş adam”ın onun gönlünde önemli bir yeri vardı, öyleyse Belinski’nin fikirleriyle güçlü bir bağı vardı ve ilkgençliğinde “ruhen” farklı bir dünyaya ait olmasına rağmen Belinski’nin çevresine sadece yanlışlıkla girdiğine dair son zamanlardaki yaygın görüş temelsizdi. Yeri gelmişken soralım, böyle bir tevatüre ne gerek vardı? Dostoyevski’nin onuru için mi? Ama burada nasıl bir onur söz konusu olabilir? İnsanın hayatı boyunca benimseyeceği “inançlar”ın daha kundaktayken formüle edilmesi gerçekten gerekli mi? Kanımca değil. İnsan yaşar ve hayatın içinde öğrenir. Yaşlanıncaya kadar yeni bir şey görmemiş bir insan saygı uyandırmaktan çok, anlayış kıtlığıyla bizleri sadece hayrete düşürebilir. Ancak burada Dostoyevski’nin ferasetinden en azından sitayişle söz etmek isterim. Şimdi burada onun manevi niteliklerini değerlendirmek yersiz. Fakat en azından ölümünden onca yıl geçtikten sonra onu tanımayı ve hakkında konuşmayı göze alan birinin gözünde sıra dışı kişilikli bir yazar olduğuna hiç kuşku yok. Tam da bu yüzden ona hiç değilse özel manevi nitelikler yakıştırmak ve yaratmak gerekiyor. Başka bir yerden daha fazla burada kişisel sempatileri ve antipatileri dizginleyebilmek ve kişinin ne kadar soylu ve yüce olursa olsunlar kendi inançlarıyla okura yüklenmemesi gerekiyor. Dostoyevski bizler için psikolojik bir muammadır. Cevabını yalnızca tek bir yöntemle, hakikat ve gerçeklik yolunu sapmadan izleyerek bulabiliriz. Kendisi “inançlarının yeniden doğuşu”nu açık açık beyan ediyorsa, o zaman yaşamındaki bu önemli olayı, bizleri beklenmedik biçimde alışılmadık sonuçlara zorlayacağı korkusuyla sükûtla geçiştirme girişimleri en sert kınamayı hak edecektir. “Korku” burada yersiz. Yahut başka deyişle, içimizde bu korkuyu yenecek gücü bulmamız gerekir. İlk kez ortaya çıkan yeni bir hakikat yeni doğmuş bir bebek gibi tiksindirici ve çirkindir. Ama bu durumda Dostoyevski’nin tüm yaşamına ve edebi kariyerine sırt çevirmemiz gerekir, çünkü onun yaşamı burada sözünü ettiğimiz “çirkinliğin” istem dışı ve aralıksız arayışıdır. Öyle ya, adam onca yılını yeraltında ve kürek cezasında boşuna geçirmedi; öyle ya, ilkgençliğinden itibaren Devuşkinlerle, Golyadkinlerle, Nataşalarla, Raskolnikovlarla, Karamazovlarla boşuna yatıp kalkmadı. Belli ki kürek cezası, zindan ve yeraltı dışında hakikate giden başka bir yol yoktu. Ama hakikate giden tüm yollar yeraltında mı? Her derinlik yeraltı mı? Ama bundan değilse, başka neden söz edecek bize Dostoyevski’nin eserleri?

11 Vissarion Grigoryeviç Belinski (1811-1848): Rus edebiyat eleştirmeni. (ç.n.)

12 Nikolay Nekrasov (1821-1877): Ünlü Rus şair. Şiirlerinde toprağa bağlı kölelik sistemi sorununu işlemiştir. (ç.n.)

13 Dmitri Vasilyeviç Grigoroviç (1822-1900): Köy yaşamını konu alan romanlarıyla tanınmış Rus yazar, Petersburg İstihkâm Okulu’ndan Dostoyevski’nin arkadaşı. (ç.n.)

14 1840’larda Mihail Petraşevski’nin kurduğu ve Dostoyevski’nin de katıldığı gizli sosyalist örgüt. (ç.n.)

15 Bir Yazarın Günlüğü, Ocak 1877, “Petraşevskiciler Üzerine”.

IV

Dostoyevski cezaevinden çıktıktan sonra hemen hararetle yazmaya girişti. Yeni eserlerinin ilk önemli ürünü Stepançikovo Köyü ve Sakinleri oldu. Bu yapıtta en keskin göz bile yazarın kürek mahkûmu olduğuna dair bir ima bulamaz. Tam tersine hikâye anlatıcısının ılımlı, iyiliksever ve esprili bir insan olduğunu hissedersiniz. Öyle ılımlıdır ki karmakarışık durumlarda bile düğümün en mutlu şekilde çözülmesine olanak sağlar. Foma Opiskin’den ve General’in annesinden fena halde zulüm görüp eziyetler çeken dayı son anda eşi benzeri görülmemiş bir enerjiye ve benzersiz bir fiziki güce kavuşur. Foma Opiskin dayının tek darbesiyle kapalı kapıdan sundurmaya, oradan da avluya uçar, uzun zaman herkese azap çektirmiş olan “tiran” bir anda devrilmiş olur. Ama bu Dostoyevski’ye yetmez. Hatta tiranı fazla sert cezalandırmak istemez. Foma çok geçmeden konuksever Stepançikovo’ya döner ama artık eskisi gibi ortalığı birbirine katmayacaktır; bununla birlikte bu durumun fazla zoruna gitmemesi için çevresindekilere biraz dırdır etmesine izin verilir. Herkes son derece memnundur, dayı Nastenka’yla evlenir. Dostoyevski kürek cezasından ne önceki ne de sonraki yapıtlarında bu kadar iyi bir mizah örneği gösterebilmiştir. Kahramanlarının başına akla gelebilecek her tür musibet gelebilir: Öldürürler ya da öldürülürler, akıllarını kaçırırlar, kendilerini asarlar, sıtmaya yakalanırlar, veremden ölürler, kürek cezasına mahkûm olurlar; ne var ki sonunda “Foma Fomiç Herkesi Mutlu Ediyor” başlıklı bir bölümün olduğu Stepançikovo Köyü’nde olup bitenler romanlarının hiçbirinde bir daha tekrarlanmaz. Nitekim sonuç pastoral bir idildir. İnsan hayretle elinde olmadan kendine şu soruyu sorar: Kürek cezası bu adamda hiçbir iz bırakmamış mıdır? Gerçekten başlarına ne gelirse gelsin ideallerinin üstüne titremeyi sürdüren ve her cehennemi cennete çevirmeyi becerebilen böyle iflah olmaz idealistler var mıdır? Dostoyevski’nin Sibirya’da görmediği ne kalmıştı! Yapıtında o kadar saftır ki hâlâ tıpkı yirmi yaşında bir delikanlı gibi iyiliğin kötülüğe zaferini kurgular. Bu insanın daha ne kadar hırpalanması gerek!

Tuhaf olmasına tuhaf ama Dostoyevski hapishaneden çıktığında içinde sadece tek bir duygu, tek bir arzu vardı: özgürlük duygusu ve katlanmak zorunda kaldığı onca dehşeti unutma arzusu. Daha önce kaldığı yerde şimdi başka birinin olmasının ne önemi var? Üzerinden ağır yük kalkmış, mutlu, bayram sevinci yaşıyor, bir zamanlar onu kendinden acımasızca soğutan yaşamın kollarına yeniden atılıyor. Görüldüğü üzere, “kurmaca” ve “gerçeklik” aynı değildir. Kurmaca üzerine acılı gözyaşları dökmek ve Makar Devuşkin’i edebi bir temaya dönüştürmek mümkün – ama kürek cezasından da kurtulmak gerekti. Muhayyilenin hüzünlü imgeleriyle, sanatsal esinlenme denen mutluluk halinde sabahlara kadar vakit geçirmek de mümkün. Burada tahkirin daha derinlemesine yansıtılması kederin daha tesellisiz betimlenmesi, geçmişin daha kasvetli olması geleceğin daha umutsuz anlatılması anlamına geliyordu – yani yazarın şan şerefini katbekat artırıyordu. Zaten şunu söylediğimizde yazara en büyük övgüyü yapmış olmaz mıyız: “Hakikaten trajik bir ânı yakaladı ve aktardı.” Ama trajik anların aktarıcıları gerçek trajediden, gerçek hayattaki trajediden herkes kadar korkar.

Dostoyevski’yi kınamak için söylemiyorum bunları. Okur, amacımın suçlama ve aklama olmadığını aklından hiç çıkarmazsa çok minnettar olurum doğrusu. Bu beni her zaman can sıkıcı olan gereksiz çekincelerden ve açıklamalardan kurtarmış olur. Burada mesele Dostoyevski olsa da, tam olarak onunla ilgili değil, en azından sadece onunla ilgili değil. Benim için sadece şu tartışılmaz durumu saptamak önemli: Her insan gibi, Dostoyevski de hayatında trajedi istemiyor, elinden geldiğince ondan kaçınmaya çalışıyordu; kaçınamadığı durumlardaysa, bunun nedeni ona bağlı olmayan, iradesi dışında ortaya çıkan dış koşullardı. Kürek cezasını unutmak için her şeyi yapıyordu ama kürek cezası onu unutmuyordu. Tüm benliğiyle hayatla barışmak istiyordu ama hayat onunla barışmak istemiyordu. Bu sadece yukarıda sözü edilen uzun öyküden belli olmuyordu, kürek cezasını tamamlayıp çıktıktan sonra ilk yıllarda yazdığı her yapıtında kendini gösteriyordu. Bu yeni deneyim yeryüzünde büyük korkuların, derin trajedilerin olduğuna dair bir bilinç getirmişti; bu korkulardan –bırakın bir yazarı– herkesin kurtulması gerekiyordu. Tıpkı batan gemide olduğu gibi: Sauve qui peut.16 Ölüler Evinden Notlar’da tumturaklı biçimde anlattığı yalnızlığında derin düşüncelere daldığı saatlerde onu coşturan neydi, ona inanç, cesaret ve güç aşılayan neydi? Yoldaş olduğu mahkûmların yazgılarını paylaşmanın kaderine yazılmadığının, onu yeni bir hayatın beklediğinin bilinci. Başına gelenleri kabulleniyor, yazgısına boyun eğiyordu çünkü farklı bir şey bekliyordu. İşte onun sözleri: “Kalbim o zaman ne ümitlerle çarpıyordu. Düşündüm, karar verdim, geçmişteki yanlışlarımın ve hatalarımın hiçbirinin gelecekteki hayatımda bir daha olmayacağına kendi kendime yemin ettim. Tüm geleceğimin programını yaptım ve ona titizlikle uymaya karar verdim. İçimde bunu yerine getireceğime ve getirebileceğime dair körü körüne bir inanç doğdu. Özgürlüğü bekliyor, olabildiğince çabuk gelmesi için içimden ona sesleniyordum. Yeni bir mücadelede kendimi yeniden sınamak istiyordum. Bazen hummalı bir sabırsızlığa kapılıyordum.”17

Dostoyevski kürek mahkûmu olduğu dönemden böyle söz ediyordu. Orayı geçici bir sınav yeri gibi görmek istiyor ve görebiliyordu; orayı bir dereceye kadar yeni ve büyük bir umutla bağlantılı bir yer olarak değerlendiriyordu. Tüm hapishane yaşamını bu yeni umudun ışığında görüyordu. Bu, Ölüler Evinden Notlar’a yumuşak bir renk katıyordu ve bu renk sayesinde eleştirmenlerden özel ilgi görüyor, sonraki yapıtlarında sadece ölçüsüz ve gereksiz şiddetin tezahürünü gören okurların durumundan bile yararlanıyordu. Ölüler Evinden Notlar’da şiddet vardır, ama makul ölçüde, okur için ne kadar gerekiyorsa. Burada elbette denetimden yoksun mahkûmların pervasız tavırları ve cezaevi yönetiminin acımasız yöntemleriyle ilgili korkunç, sarsıcı anlatımlar yer alır. Ama bunların “ahlaki bir anlamı” vardır. Mahkûmların da “insan olduğunu, onlara bile kardeş dendiğini” hatırlatır. Bu amaçla mahkûmların gaddarlık hikâyelerinin yanı sıra, ölüler evinin sakinlerinin güzel duygularının da anlatıldığı çekici tablolar vardır: Noel temsili, doru tay alışverişi, hapishane hayvanları, bir keçi ve yavru kartal... Dostoyevski’nin ustalıkla ve içtenlikle işlediği tüm bu kırsal yaşam anları, ona haklı olarak olağanüstü sanatçı ve koca yürekli adam şöhreti kazandırmıştır. Hapishanede ruhu katılaşmamışsa, dayanılmaz fiziki ve manevi işkencelerin ortasında tüm insanlığa karşı duyarlılığını koruyabilmişse, yüreğinde büyük bir enerji gizli olduğundandır! Ayrıca buradan hiçbir hapis cezasının hakiki ve köklü bir inancı alt edemeyeceği felsefi sonucu da çıkıyordu. Tüm bu esrimeler ve sonuçlar arasında, günlerini “ölüler evi”nde yahut başka bir hapishanede, elleri ayakları prangalar içinde, askerlerin sürekli gözetiminde geçirmeye terk edilmiş “düşmüş adam” da unutuluyordu; Dostoyevski bu ebedi kürek mahkûmunu diri diri toprağa gömülen birine benzetiyordu. (Ne ustaca bir benzetme değil mi?) Bu arada insanlar Dostoyevski’nin kalbini paslanmaktan koruyan şeyin ne olduğunu sormayı bile unutmuştu. Kalbi gerçekten som altından mı yapılmıştı, yoksa bunun başka bir nedeni mi vardı? İlginç bir soru olduğuna kuşku yok. Hakikatinin gani gani kanıtı olması, altın kalpler efsanesini doğrulamaya asla engel olmaz.

Yukarıda sunulan alıntı okurda birtakım kafa karışıklıkları yaratabilir: Altın kalp kendinden çok mu şey bekliyor! Ama yeni hayat beklentisi Dostoyevski’ye sürekli eşlik ediyor, hapishanede onu avutuyordu. Ölüler Evinden Notlar’da “yeni hayat” sürekli hatırlanır, adına hikâyenin anlatıldığı kişi bulunduğu çetin durumu bu anlarda çok güçlü hisseder. Örneğin Goryançikov tiyatroda ilk temsil sonrası geceleyin tesadüfen uyanır. “Korkuyla başımı kaldırdım,” diye anlatmaya başlar, “kalitesiz hapishane mumunun titrek ışığında uyuyan arkadaşlarımı seyrediyorum. Soluk yüzlerine, acınası yataklarına, koyu yoksulluklarına ve sefaletlerine bakarken, bunun bir karabasanın devamı değil de hakiki bir gerçek olduğundan emin olmak istiyorum.”18 Dostoyevski bu korkunç manzarayla nasıl başa çıktı? Aslında gözyaşlarına bulanmak için harika bir fırsat: Hiçbir kurgu onun gördükleriyle kıyaslanamaz. Ama hapishanede ağlanmaz. Bunu Dostoyevski’den ayrıntılı olarak öğreneceğiz zaten. İşte şimdilik onun içten yanıtı: “‘Sonsuza kadar değil, yalnızca birkaç yıllığına burada olacağım,’ diye düşündüm. Başımı yeniden yastığa koydum.” Duyuyor musunuz? Bu soruya ancak böyle bir cevap yakışır: Umarım soruyu anladınız. Burada tiyatroya, keçiye ya da doru taya bir gönderme yok. Kitabın diğer bölümlerinde karşılaştığımız insancıl düşünceler anılmıyor. Kürek cezasının sonsuz değil geçici olduğu düşüncesine alışmak mümkün. Dostoyevski hapishanede kaldığı süre boyunca bir an olsun aklından çıkarmadı bunu. “Hapishaneden çıktıktan sonra yaşamaya devam etmek istiyordum,” diyordu.19

16 (Fr.) Canını seven kaçsın! (ç.n.)

17 Ölüler Evinden Notlar, İkinci Bölüm, IX.

18 Ölüler Evinden Notlar, Birinci Bölüm, XI.

19 Ölüler Evinden Notlar, İkinci Bölüm, V.

V

Kitabın önsözü Ölüler Evinden Notlar’ın doğru anlaşılmasına büyük ölçüde engel olmuştur. Bu önsöze ne gerek vardı? Notlar karısını öldürdüğü için Sibirya’ya sürgüne gönderilen Aleksandr Petroviç Goryançikov adlı bir asilzadeye aitmiş gibi uydurma bir hikâye yazmaya neden gereksinim duymuştu Dostoyevski? Sansür mü? Ama Notlar’da Goryançikov’un hapishaneye siyasi nedenlerle düştüğünü hiç gizlemez. Mahkûmların şikâyetlerine katılmak aklına gelince, diğer siyasi sürgünler ona bu katılımıyla işi sadece bozabileceğini hatırlatıp, “Buraya neden geldiğimizi unutmayın,” der. Notların yazarının cinai değil, siyasi suçlu olduğuna dair kimi vesilelerle yapılan çok açık imalar vardır. Sözün kısası, önsöz sansürü kandıramazdı. Peki, önsöz hikâyeyi anlatan Goryançikov’u aldatıcı bir ışık altında göstererek okuru kandırmışsa... Önsöze bakılırsa, geri dönülmez bir şekilde hayatı mahvolmuş biriyle karşı karşıya bulunduğumuzu anlarız. Kimseyle konuşmuyor, hiçbir şey okumuyor ve Sibirya’nın uzak bir köşesinde son günlerini yaşıyor, odasından sadece birkaç kuruş karşılığında çocuklara ders vermek için çıkıyor. Ve herkes tarafından unutulmuş ve herkesi unutmuş biri olarak tek başına ölüyor. Kuşkusuz, diri diri toprağa gömülen bu tip insanlar vardır, ama hapishanede değil dışarıda. Bu insanlar kendi anılarını yazmaz, yazarlarsa büyük olasılıkla Ölüler Evinden Notlar tadında olmaz. Hükümlülerin eğlencelerini ve gösterilerini görmek için olaya nereden bakarlardı? Dostoyevski’nin hapishanede bulduğu “iyiliğin” her tür tezahürüne hislenecek yaşama gücünü nereden alırlardı? Goryançikov yazmaya başlasaydı (yine söylüyorum, bu tip insanlar nadiren yazarlar) kasvetli ve ebedi bir cehennemi yazabilirdi ancak. Umudu yoktu. Acaba bu, tüm dünya için umudun olmadığı anlamına gelmez mi? Bunu prensip olarak koymak istemiyorum (okurun karşı çıkmasına henüz gerek yok), şimdilik “psikolojik anlamda” konuşuyorum. Dostoyevski notların hazırlanması sırasında ve hapishanede bulunduğu sürede Goryançikov’un taban tabana zıddıydı. Her şeyden önce umudun, büyük umudun insanıydı, bu yüzden onun dünyayı algılama yöntemi, onun felsefesi umudun da felsefesiydi. Bu da kalbini paslanmaktan koruyordu; beraberinde hapishaneye taşıdığı tüm “hümanizmi” bozulmadan dışarı çıkarmasının nedeni de buydu. Goryançikov’un kalbinde olduğu gibi, onun da kalbinde sonsuz bir lanet barınsaydı, hümanizm ona nasıl yardım edebilirdi? Kendisinin anlattığı gibi “inançları” ruhuna yardımcı olabilir miydi, yoksa tersine tüm yüceliklerine rağmen desteğe gereksinim duyan “inançları” mıydı? Bu sorunun tam da burada sorulması gerekiyor.

Ölüler Evinden Notlar’ı Goryançikov değil Dostoyevski yazıyordu. Bu romanda zaman zaman kulak tırmalayan bir ahenksizlik duyar da, yer yer “insani” ruh halinin genel uyumunu birden bozan özel sahneler ve yorumlarla karşılaşırsanız, bunu umutla ilgili bir değişkenliğe ve kararsızlığa yormak gerek. Sonuçta en kaprisli mahluktur umut: Keyfine göre gelir gider. Hapishanede bulunduğu dönemde umut Dostoyevski’yi belki de defalarca terk etmişti – hem de uzun süre. Böylece kendini gerçekten sürekli “düşmüş adam” gibi hissettiği bu anlarda, içinde zamanla farklı bir felsefeye, hapishanenin ve umutsuzluğun sahici felsefesine, yeraltı adamının felsefesine doğru evrilmeye yazgılı korkunç ve yeni ruhsal öğeler belirmeye başlıyordu. Bu konuya daha sonra birkaç kez değinmemiz gerekecek. Ama şimdilik bunlar onun ruhunda saklı duruyor; şimdilik “hümanizm” sarsılmaz biçimde ayakta duruyor, şimdilik Dostoyevski tek bir şey istiyor: eski yaşamına dönmek, eski işlerini yapmak, ama daha güzel, daha özenli, yolundan sapmadan, zayıflık göstermeden ve ödün vermeden. Şimdilik inançlarının “yeniden doğuşundan” söz etmeyebilir. Hayatın doğal akışı sesini henüz yükseltmemiş durumda – şimdilik zafer hümanizmin.

Dostoyevski’nin bu döneme ait siyaset ve ekonomiyle ilgili yazıları bu bağlamda çok önemlidir. 1861 yılında Vremya (Zaman) dergisinde yayımlanan birkaçından söz edeceğiz. Çoğunlukla polemik nitelikte olmalarına rağmen bu eşi benzeri olmayan yazılarda bir izzetinefis duygusu, dilde ve düşüncede münasip bir enerjiyle birlikte rakibe karşı yumuşak bir ton, saygılı bir tavır vardı. Bu sadece polemikleri bazen düpedüz saygı sınırlarını aşan Dostoyevski için değil (sözgelimi profesör Gradovski’ye20 verdiği sert yanıtlar), tüm edebiyat çevresi için de görülmedik türdendi. Genelde polemik başlayınca tartışmanın asıl konusu bile hemen unutuluyordu. Rakipler sadece zekâ, beceri, diyalektik ve bilgide birbirlerine üstün gelmeye çalışıyordu. Ama Dostoyevski’nin yazıları asla böyle değildi. O, kılıç değil barış istiyordu. Aşırı görüşlerine rağmen usta bir yazar olarak değerlendirdiği Dobrolyubov’la,21 Slavsever olmayan her tür edebiyata fanatik bir küçümsemeyle baktıkları için kınadığı Slavseverlerle bile barış içindeydi. Burada önemli olan Dostoyevski’nin uzlaşma aramasıdır. Puşkin Konuşması’ndan sonra tüm taraflara ateşli biçimde birleşme çağrıları yapan aynı Dostoyevski ilk itirazlara dayanamadı ve “ustaca taktığı” evrensel insanlık maskesini hemen çekip çıkardı; bununla birlikte o zamanlar yeni yayımlanmaya başlayan Den (Gün) gazetesiyle ilgili olarak Slavseverlere verdiği sert yanıtların, özellikle onun kâhince yeteneklerine değer verenler tarafından unutulmaması lazım. Ama belki de tam tersine Den’le olan polemiği tamamen unutmak gerekir, çünkü bu tartışma Dostoyevski’nin kâhince yeteneklerini gözden düşürüyordu. Kendi geleceğini –hem de çok yakın geleceğini– öngöremiyorsa, 1861’de Batıcıların yararlı çalışmalarının değerini bilmedikleri için Slavseverleri ciddi ve içten bir şekilde kınamış, zamanla sadece kıs kıs gülen liberaller olarak göreceği Batıcıları coşkuyla savunmuşsa bu nasıl bir kâhinlikti? Ünlü hatta dâhi bir insanın hata yapmasına hoşgörüyle bakılabilir ama bir kâhin geleceği yanılmadan bildiği için kâhindir.

Dostoyevski’nin söz konusu yazısı pek bilinmez. Bu yüzden ondan bir iki alıntı yapmak gereksiz kaçmayacaktır. Bu yazı Dostoyevski’nin hapishanede inancını rafa kaldırmadığına okuru kesin olarak ikna edecektir. İşte birincisi (hemen hemen seçmeden alıyorum, çünkü yazının tamamı aynı ruhla yazılmıştır): “Şunu kabul edelim: Slavseverlerin liderleri dürüst insanlar olarak bilinir. O halde genel olarak edebiyatın (özellikle Batı yanlısı edebiyatın) ‘halkın acılarına kayıtsız’ olduğu nasıl söylenebilir? ‘Öfkeli, ateşli bir sevdadan değil de [Dostoyevski’nin italiği], her çeşit onur ve görevin kutsallığına içgüdüsel olarak düşman bir iç kötülükle halkımız hakkında yerici sözler’ sarf etmeye nasıl cüret ederler? Bu ne bağnaz bir düşmanlıktır böyle!” Bu cümle Dostoyevski’nin Den gazetesinde çıkan yazısından alınmıştır. Onu öfkelendirir, unutamaz, biraz ileride tekrar aynı konuya dönerek, “Eliniz bunu yazmaya nasıl gider?” diye haykırır. Dostoyevski’nin eli sonraları bundan çok daha şiddetli cümleler yazmaya gitti. Batıcılardan ve onların reform öncesi22 düzenle mücadelelerinden dem vururken, görünen kahkahalarının altında gizli gözyaşları olduğundan kim kuşkulanırdı? Acaba Slavseverlerin “iç kötülük”le kastettiği başka bir şey miydi? Ama o dönemde Dostoyevski zamanla uzlaşması gereken konulardan bihaberdir. “İnanarak” Batıcıların tarafını tutar: “Slavseverlerde olduğu gibi, Batıcılarda da Rus ruhu ve ulusal niteliklere özgü bir içgüdü yok muydu sanki? Vardı ama Batıcılar kendileri için anlaşılmaz birtakım olaylar karşısında Hint fakirleri gibi gözlerini yummak, kulaklarını tıkamak istemiyorlardı; bu olayları çözümsüz bırakmak ve Slavseverlerin yaptığı gibi onlara ne pahasına olursa olsun düşmanca yaklaşmak istemiyorlardı; gözlerini ışığa kapamıyorlar, gerçeğe akıl, analiz ve algı yoluyla varmak istiyorlardı. Batıcılık yönünü gerçekçiliğe çevirmişti, oysa Slavseverlik hâlâ kuşku uyandıran, ne olduğu belirsiz ideallerinden sapmıyordu.” Ayrıca: “Batıcılık durmak bilmeyen bir analiz yolundan gidiyordu ve toplumumuzda sadece bunu yapabilecek olanlar bu yolu izliyordu. Gerçekçiler kendi analiz sonuçlarından korkmaz – bu kitle ister bir yalandan isterse de hazla okuyup duracağınız yalanları kıvıran bir ayaktakımından ibaret olsun. Hastalıklarımızın pis bir sevinçle ölçümlenmesinden korkmuyoruz. Onlar yalan olabilir, bizi yönlendiren doğruluk. Biz buna inanıyoruz.” Bütün yazı aşağı yukarı böyle yazılmıştır. İçerik olarak dikkat çekici bir şey yok. 1860’lı yılların dergileri bu tür yazılarla doluydu. Burada önemli olan tek şey, Dostoyevski’nin bu dönemde kırk yaşında olmasına, Belinski’yle tartışmasına, başından kürek cezası ve askerlik gibi onca şey geçmesine rağmen görüldüğü kadarıyla bütün bu fikirlerden uzak durması gerektiğinden hâlâ kuşku duymamasıydı. İnancının yakında onu terk edeceğini düşünmeye cesaret edemiyordu. Gerçekçiliği, analizi ve Batıcılığı tutkuyla göklere çıkarıyordu. Oysa artık büyük manevi dönüşümünün arifesinde bulunuyordu. Hümanizme son kez selam veriyordu. Kısa bir süre sonra görünmez düşman tarafından yere serilecek olan eski ülküsü çökecek, yeraltı dönemi başlayacaktı.

20 Aleksandr Dmitreyeviç Gradovski (1841-1889): Rus yazar, eleştirmen, aşırı liberal. (ç.n.)

21 Nikolay Dobrolyubov (1836-1861): Rus edebiyat eleştirmeni, gazeteci, devrimci demokrat. (ç.n.)

22 Rusya’da 1861 yılında ortadan kaldırılan toprağa bağlı kölelik sistemi kastediliyor. (ç.n.)

VI

Peki, bu dönem ne zaman başladı? Tam da 1850’ler kuşağının kutsal umutları gerçekleşmeye başladığında. Toprağa bağlı kölelik düzeni yıkılmıştı. Bir kısmı beklenen, bir kısmı da tamamlanmakta olan bir dizi reform Belinski’nin kendini adadığı, Ezilmişler ve Aşağılanmışlar’da İvan Petroviç kendi hikâyesini okurken Nataşa’nın gözyaşları döktüğü hayali hayata geçirme umudu veriyordu. “En düşmüş adam”dan o zamana kadar sadece kitaplarda söz edilirken, şimdi herkes tarafından kabul görüyordu. Hümanizm o zamana kadar sadece soyut bir kavramdı, şimdi onu hayata uygulama çağrıları yapılıyordu. 1860’lı yılların başlarında en aşırı idealistler genellikle çok yavaş, hatta devinimsiz gerçekliğin hayallerinden artık çok geride kalmadığını itiraf edecekti. Edebiyat alanında büyük bir kutlama oldu. Ancak Dostoyevski bu genel sevinci paylaşmak istemedi. Olağandışı bir şey olmamış gibi kenarda durdu. Üstelik yeraltına gizlendi: Rusya’nın umutları onun umutları değildi. Bunlar onu ilgilendirmiyordu.

Edebiyatımızdaki bu büyük Rus yazarın Rus tarihinde yeni bir dönemin başlangıcına damgasını vuran olaylara böylesine kayıtsız kalması neyle açıklanabilir? Beylik açıklama şudur: Dostoyevski büyük bir sanatçıydı ama kötü bir düşünürdü. Beylik açıklamaların kıymeti harbiyesi iyi bilinir. Bu, diğer açıklamalardan daha iyi değil ama her basmakalıp söz gibi ilgiyi hak ediyor. Bu basmakalıp sözler boşuna ortaya çıkmamış, insanların bunlara ihtiyacı var, ne var ki hakikatin yolunu bulmak için değil, tam tersine ona varan bütün yolları kapamak, onu boğmak ve engellemek için. Burada ne tür bir “hakikatin” söz konusu olduğunu anımsarsanız, bunda şaşacak bir şey olmadığını görürsünüz! Dostoyevski’yi bile dehşete düşüren bu gerçeğin boğulmaması mümkün mü? Burada sadece yeraltı adamından küçük bir alıntıya yer vereceğim. Ona “manevi destek” için genelevden gelen kadına bakın neler diyor: “Gerçekten ne istediğimi biliyor musun? Hepinizin canı cehenneme! Ben huzur istiyorum. Beni rahatsız etmemeleri için tüm dünyayı bir kuruşa hemen satarım. Bana, ‘Çay mı içmek istersin yoksa dünyanın batmasını mı?’ diye sorsalar, ‘Dünya batsın, yeter ki ben her zaman çayımı içeyim,’ derim.”23 Bunları kim söylüyor böyle? Kahramanına böylesi tüyler ürpertici sinik sözleri söyletmek kimin aklına gelmişti? Son zamanlarda ateşli, içten duygularla (benim de birkaç kez alıntı yaptığım) “düşmüş adam”dan söz eden Dostoyevski’nin ta kendisi. Olayı böylesi en uç noktaya götürmek için benzeri görülmemiş güçte nasıl bir darbe gerektiğini anlıyor musunuz şimdi? Evet, anlıyor musunuz şimdi onun önünde nasıl bir hakikatin açılmak zorunda olduğunu? Ah, köşe yazarlarımız böyle bir hakikat yerine basmakalıp sözler ararmakta binlerce kez haklıydı!

Yeraltından Notlar, “en düşmüş adam”a hizmet etmenin varlığının en yüce amacı olduğuna kendini ve başkalarını inandıran ama daha sonra hayatı boyunca yalan söylediğini ya da rol yaptığını birden anlayan bir adamın bağrından kopan dehşetin en yürek paralayıcı çığlığıdır. Bu adam o zamana kadar kendini yüce bir dava için yazgının tayin ettiği seçkin biri olarak görüyordur. Ama şimdi birdenbire diğer insanlardan asla daha iyi olmadığını, en sıradan ölümlüler gibi fikirler dünyasına pek ilgisinin olmadığını hisseder. Fikirler binlerce kez zafer kazansa da, köylüler özgürlüğüne kavuşsa da, adil ve insani mahkemeler kurulsa da, zorunlu askerlik ortadan kaldırılsa da onun yüreği ne hafifler ne de neşelenir. Bütün bu büyük ve mutlu hadiseler yerine, Rusya’nın başına bir felaket çökse, kendini kötü hissetmeyeceği gibi, belki de daha iyi hissedecektir. Ne yapmalı, söyleyin, bu kadar aşağılık ve mide bulandırıcı düşünceyi kendi içinde keşfeden bir insan ne yapmalı? Hele hele ruhunda cereyan eden her şeyi okurlarıyla paylaşmak zorunda olduğunu düşünmeye alışık bir yazar? Gerçeği mi anlatmalı? Meydanlara çıkıp tüm eski yaşamının, tüm eski sözlerinin yalan, oyun ve ikiyüzlülük olduğunu, Makar Devuşkin için gözyaşları dökerken zavallı adamı zerre düşünmediğini, sadece kendini ve kamuoyunu yatıştırmak için bir tablo yarattığını açıkça itiraf mı etmeli? Yeni bir hayata başlamanın ve geçmişle bağını koparmanın olanaksız olduğu kırk yaşında kendini diri diri toprağa gömmek anlamına gelir bu. Dostoyevski eskisi gibi konuşmayı sürdürmek ister; ağırlığı altında çökmesine rağmen kendini hararetle özveri fikrine zorladığı Ezilmişler ve Aşağılanmışlar romanını Yeraltından Notlar’la neredeyse aynı zamanda yazar. Ama böyle sistematik bir aldanma ve aldatma için gücü nereden bulacaktı? Dostoyevski Ezilmişler ve Aşağılanmışlar’ın üslubuna zor dayanıyordu artık. Romanda yeni bir vahyin uğursuz ışığını kıran satırlar vardır. Gerçi fazla değildir. Yeraltı adamı sadece prensin (geceleyin restoranda) İvan Petroviç’le konuşmasında kendini gösterir, ama bu Dostoyevski’nin ruhunda nasıl bir fırtınanın kopmak üzere olduğunu anlamak için yeterlidir. Prens aşırı bir küstahlıkla “idealler”i ve “Schiller”i sürekli alaya alır, zavallı İvan Petroviç ise yüzünden düşen bin parça, kendini savunmayı bırakın, onurlu davranmayı bile beceremez. Hatta romanda kutsallıkla keskin biçimde alay edilmesine izin verilmesi kutsallığı yadsımaya ilk adımı atmak anlamına gelir. Aslında Dostoyevski prense sadece bir kez kazanma olanağı sağlar, o da çok kısa bir an. Romanın ilerleyen sayfalarında tüm karakterler birbirlerine kibarlık taslayarak ve özveriyle caka satar. Ama bir fıçı bala bir kaşık zehir katılmıştır. Dolayısıyla bu bal hakiki değil suni ve hilelidir. Dostoyevski’nin coşku kaynağı kurumuştur. İyiliğe ve fikre tapınma ona ilham vermemektedir artık.

Yeraltından Notlar örtük olsa da Dostoyevski’nin geçmişini herkesin huzurunda yadsımasıdır: “Yapamam, böyle sahte davranamam, bu yalan fikirlerle yaşayamam, benim başka bir gerçeğim yok. Artık her şey oluruna varsın.” Dostoyevski açıklamalarında ne kadar reddederse etsin, notların söylemek istediği bu. Hiçbir Rus yazarın “sözü”nde umutsuzluğun ve çaresizliğin böylesine yankılandığını görmeyiz. Dostoyevski’nin en değerli ve en kutsal insani duyguları ayaklar altına almakta bir sakınca görmediği bu eşi benzeri görülmemiş pervasızlığı bundan ileri gelir (Kont Tolstoy herhalde buna “küstahlık” derdi, ne de olsa Nietzsche hakkında aynı kelimeyi kullanmıştı). Dostoyevski’nin Yeraltından Notlar’da kendi hikâyesini anlattığını daha önce belirtmiştim. Ancak bu sözler, tesadüfi kadın arkadaşına gerçekten de iğrenç biçimde davranmak zorunda kaldığı anlamında yorumlanmamalıdır; hayır, Liza’nın hikâyesi elbette hayal ürünüdür. Bu notlarda korkunç olan şey, Dostoyevki’nin ister fikren ister hayalen böylesine bir iğrençliği yapmaya gereksinim duymasıdır. Burada kendinden uzaklaştırdığı Liza değildi. Çok şiddetli bir öfke ve kızgınlık krizinin oluşumuna engel olmak için kalbinde her zaman kendiliğinden doğan bir merhamet duygusunun bulunduğuna eminim. Yalnızca “inancını”, hayatı boyunca hizmet ettiği inancını ayaklar altına alıp pisliğe bulamak için gerekliydi ona Liza imgesi. Bu korkunç hikâyenin anlatıldığı bölümde Nekrasov’un “Yanlışların Karanlığından”24 adlı ünlü şiirinin başlangıcını epigraf olarak kullanmıştır. Dostoyevski işte bu şiire ve bir zamanlar yeni öğretiyi “tutkuyla aldığı” insanların kutsallığına şimdi çılgınca ve saygısızca küfrediyordu. Ne var ki bu onun için yegâne çıkıştı. Artık sessiz kalamazdı. Ruhunda kendiliğinden, iğrenç ve korkunç bir şey harekete geçmişti ama onu alt etmek gücünü aşan bir şeydi. Gördüğümüz gibi, o her zaman eski inancını korumak için yapıyordu her şeyi. İçinde hemen hiç umut kalmadığında, duası duyulsun diye, eski tanrısına bile dua etmeyi sürdürüyordu. Kuşkuların geçeceğini, bunların sadece günah olduğunu düşünüyordu. Son anlarda büyülü sözlerini fısıltıyla şöyle sürdürüyordu: “En düşmüş adamın bile insan olduğunu, ona kardeş dendiğini görmek insanın yüreğine işliyor.” Ama bu duanın sözleri Dostoyevski’yi yatıştırmıyordu, onu zehirleyen sözler tam da bunlardı, insanlar bunu bilmelerine rağmen onları hâlâ güvenli ve hatta ruhu güçlendiren sözler olarak görmeyi sürdürüyordu. Bu cümlede sadece kardeşliğin şiirini hissedene ne mutlu! Ama “düşmüş adam”ın hiçliği ve saçmalığı ortaya çıktığında insan bu eserlerle nasıl baş eder? İnsan böylesine düşmüş bir varlığı kişisel deneyimlerinden biliyorsa nasıl dayanabilir buna? Kardeşlik şiiri hayata henüz adım atan yeni insanlar içinse, o zaman yüksek ruhların duygudaşlık nesnesi Makar Devuşkin rolünü üstlenmek zorunda kalmaz mı? O zaman büyük insanlık fikri ne işe yarayacak? Kuşkusuz çok uzakta olan bir gelecek umudu mu, insanlığın farklı ve mutlu inşasına ilişkin hayaller mi? Şimdilik söz konusu olan, “güzel ve yücenin” rahibinin ebedi, nefret edilesi ve ikiyüzlü rolüdür (“güzel ve yüce”yi ben tırnak içine almadım, Yeraltından Notlar’da böyle). Orada bütün “idealler” böyle bir kılıkta sunulur. Orada Schiller, hümanizm, Nekrasov’un şiiri, Billur Saray, sözün kısası, bir zamanlar Dostoyevski’nin ruhunu derin duygularla ve coşkuyla dolduran her şeyin üstüne en ağılı, en kişisel ince alaylar sağanak halinde yağar. Bu yüzden idealler ve derin duygular Dostoyevski’de tiksinti ve korku hissi yaratıyordu. İdeallerin gerçekleşmesi olasılığına karşı çıkmıyordu. Bunu düşünmüyor, düşünmek istemiyordu. Bir gün gençliğinin yüce idealleri gerçekleşmiş olsa, daha kötüsü, bir gün yeryüzünde insanların mutluluğu gerçekleşse, Dostoyevski daha baştan lanetler savururdu. Doğrudan söyleyelim: Bu düşünceleri Dostoyevski’den önce kimse, usturuplu yorumlarla da olsa dile getirmeye cüret edememişti. İnsanın aklına bu tür düşüncelerin gelmesi için büyük bir umutsuzluk gerekiyordu. İnsanların karşısına bu düşüncelerle çıkmak için insanüstü bir cüret gerekiyordu.

Dostoyevski işte bu nedenle onları tam olarak benimsememişti, yedeğinde hep gösteri amaçlı idealler vardı; çılgınca bağırdıkça yücelttiği arzularının özünden, deyim yerindeyse, tüm varlığının arzularından uzaklaşıyordu. Sonraları yazdığı eserlerinin hemen hepsi bu ikilemle doludur. Ortaya şu soru çıkıyor: Bu eserlerde ne bulmalıyız ve onları nasıl değerlendirmeliyiz? Tolstoy’un çok sevdiği sözlerle söylersek, “akıl ve vicdan”a aykırı olarak ruhundan fışkıran talepler mi, yoksa az çok yüksek yaşamın alışılmış kalıbına göre hazırlanmış reçeteler mi? Hakikat hangi tarafta? “Akıl ve vicdan” bugüne dek son yargıçlar olarak görüldü. Bizde ideallerle ve umutlarla ilgili her şeyi akıl ve vicdan yarattı. Ama şimdi bu yargıçlar üzerinde bir yargıç ortaya çıktığı zaman ne yapmalıyız? Sesine kulak mı vermeliyiz, yoksa sıkı geleneklere bağlı kalarak yine susturmalı mıyız? “Yine” söylüyorum, çünkü insanlar bu sesi daha önce birçok kez duymuş ama her zaman dehşete kapılarak eski yargıçların hatırına zafer çığlıklarıyla onu bastırmışlardır. Bu anlamda yapıtları ahlaksızlıkla mücadele kisvesi altında insanı baştan çıkaran şehevi sahneleri betimleyen vaizlerin nutuklarını hatırlatsa da Dostoyevski de böyle yapmıştı. Geleneklerine bağlı insanlar ne söylerse söylesin, bundan artık kuşku duyulamaz. Bu insanı sonuna kadar dinlemek gerekir. Tüm günahlarını peşinen bağışlayalım, salt gerçekten söz etsin. Kim bilir, ilk bakışta böylesine iğrenç olan bu gerçeğin içinde en tantanalı yalandan çok daha güzel bir şeyler olamaz mı? Belki de keder ve umutsuzluk gücünü –kendi kuşkularını ve mutsuzluklarını her zaman başkalarının gözünden kıskançlıkla gizleyen insanlığın öğretmenlerinin şimdiye dek yaptıkları gibi– gündelik yaşam için uygun öğretiler ve ideallerin hazırlanmasına değil, başka şeylere yöneltmek gerek. Belki de gururu da, ölmenin güzelliğini de, tüm dış süslemeleri de bırakmak ve çokça iftiraya uğrayan hakikati bir kez daha görmeyi denemek gerek. Bilgi ağacının yaşam ağacı olmadığı eski varsayım ya yalansa? Bu önyargı, buna neden olan doğal gelişim kuramıyla birlikte incelenmeye değer! Tüm kutsallığıyla aşağılanmış ruh, belki de böylelikle kendinde yeni bir mücadele gücü bulacaktır.

23 Yeraltından Notlar, “Sulu Sepken Üzerine”, IX.

24 Nikolay Nekrasov’un bir şiirinden. Devamı şöyle: “Yanlışların karanlığından / Düşmüş ruhunu çıkardığım zaman / Ateşli ikna sözleriyle, / Derin azaplar içinde sen / Ellerini kavuşturarak lanetledin / Seni sarmalayan ayıbı.” (ç.n.)

VII

Dostoyevski’nin inançlarının yeniden doğuşunun ilk aşaması şöyle oldu: Hapishanede onca hayalini kurduğu yeni hayat umudu kayboldu, beraberinde o zamana dek ona sarsılmaz ve ebedi bir hakikat olarak görünen öğretiye inancını da yitirdi. Kuşku yoktu: Umudu destekleyen öğreti değil, tersine öğretiyi destekleyen umuttu. İnsan için “akıl ve vicdan”ın bin yıllık saltanatı bu bilinçle sona erer ve Rusyamızda ilk kez Dostoyevski’nin keşfettiği yeni bir dönem, “psikoloji” dönemi başlar. Bu arada bir yandan “akıl ve “vicdan”, öte yandan “psikoloji” arasındaki kuşku götürmez karşıtlığı o zamana kadar açık bir şekilde kabul etmeyi çok az kişi göze almıştı. Çoğunluk, psikolojinin ikinci planda kalmak zorunda olduğu eski hiyerarşiyi elinden geldiğince korumayı düşünür. Psikolojinin işi, sadece insan ruhunda olup bitenleri açığa çıkarmaktır, ama yüksek kanun koyucu eskiden olduğu gibi neye “gerek olduğuna” ya da “olmadığına” karar veren akıl ve vicdan olacaktır. Böyle bir varsayım psikolojinin ilerlemesine en çok emeği geçen kişilerce paylaşılır. Örneğin kitaplarında yıllarca her türlü mutlaklık iddiasının meşruiyetine olan inancımızı sarsan Tolstoy bile “akıl ve vicdan”ın her şeyin üstünde olduğu söylemini en az Dostoyevski kadar sürdürür. Bunları öyle bir söz sanatıyla ifade eder ki, onların kutsallığına ve dokunulmazlığına duyulan herhangi bir kuşku ağır bir küfür gibidir. Bu açıdan Dostoyevski hiçbir zaman Tolstoy’la karşılaştırılamaz. Ancak ne biri ne diğeri bu uzlaşmazlığı ortadan kaldırmayı başarır. Onların eski “güzel sözler”e tedirgin biçimde dönme girişimleri, yıkmanın öyle kolay olmadığını, hatta yaratmaktan çok daha zor olduğunu gösterir. Sadece başka türlü yaşayamayan kişi yıkımı göze alır. Dostoyevski bu yönde Tolstoy’dan daha ileriye gitmişse, nedeni asla daha vicdanlı, daha dürüst ya da daha içten olması değildi. Hayır, bu konularda kararlılığın ölçüsünü tamamen farklı yasalar belirler. Kişioğlu kendine miras kalan inancını tüm gücüyle korumaya çalışır ve haklarından ancak onları korumanın tamamen imkânsız olması halinde vazgeçer. Dostoyevski, Delikanlı’nın sonsözünden anlaşıldığı gibi, Tolstoy tarzında bir yapıt hayal etmişti. “Puşkin,” der, “‘Rus aile öykülerinde’25 gelecekteki romanlarının konusunu tasarlamıştır, hayatımızda hâlâ güzel olan her şeyin burada gerçekten olduğuna inanın, burada en azından her şey bir ölçüde de olsa tamamlanmıştır.” Daha ileride, Puşkin tarafından tasarlanan temayı ele alan bir romancı hakkında hüküm verirken şöyle devam eder: “Büyük bir yeteneğin elinden çıkan böyle bir yapıt, Rus edebiyatına olduğu kadar Rus tarihine de ait olacaktı. Bu kahramanların torunu, romanda art arda üç kuşak varlığını sürdüren üst-orta sınıftan kültürlü bir aile portresi içinde Rusya tarihiyle bağlantılı olarak resmedilir – böyle bir soydan gelen biri çağdaş tarzda ancak mizantrop, kendini soyutlamış ve melankolik bir tip olarak resmedilebilir; hatta bir bakıma eksantrik olması gerekir.” Dostoyevski’nin sonraları Anna Karenina vesilesiyle Tolstoy’u üst-orta sınıfın tarihçisi olarak nitelendirdiğini hatırlayacak olursanız, yukarıdaki alıntıda Savaş ve Barış’tan ve bu romanda geçen tiplerden söz edildiğini çok açık biçimde görürsünüz. Tolstoy’un karakterlerinin kusursuzluğu ve güzelliği Dostoyevski’yi büyülemişti. Hayatta özgünlük, açıklık ve dolgunluk istiyordu, ama tarihin böyle bir “mutluluğu” dönüşsüz biçimde yuttuğunu, modern insanın geri dönemeyeceği bir geçmişi hatırlamakla yetinmesi gerektiğini kabul etmek zorundaydı. Dostoyevski kaderine boyun eğer ve kendini soyutlamış, mizantrop ve ayrıksı tiplere yönelir. Gelgelelim Dostoyevski bu kararlarında pek de haklı değildir. Kuşkusuz, Savaş ve Barış’ın kahramanlarının arasında yapacak bir şeyi yoktur. Bu insanlar onun için tarihten ibarettir. Ama onların yaratıcısı Tolstoy kahramanlarına farklı bakıyor, onların geçmişte bir serap haline gelmesini hiç istemiyordu. Tam tersine onlarda sonsuza dek sahiciliği ve değişmezliği görmek istiyordu. Piyer Bezuhov, Nataşa, Rostov, prenses Marya onun için, yerlerini “yalnız ve mizantrop” yeni insana, yani yeraltı adamına bırakmak zorunda olan, ömrünü çoktan tamamlamış insanlardan değillerdi. Onların bugünün kahramanları olduğunda ısrar ediyordu. Israrları bazen kendini belli ölçüde ele verecek kadar abartılı ve şiddetli oluyordu. Savaş ve Barış birçok şeyi hatırlamak ve anlatmakla kalmayıp aynı zamanda bir şeyleri unutmaya ve sükûtla geçiştirmeye ihtiyacı olan bir insanın

25 Puşkin’in