Edgar Allan Poe

Kızıl Ölümün Maskesi

İngilizceden çeviren

Tomris Uyar

Öykü

Edgar Allan Poe

1809’da Boston’da doğdu. Annesi ve babası yoksul tiyatro oyuncularıydı. Allan soyadını, annesi öldükten sonra kendisini evlat edinen John Allan adlı bir tüccardan aldı. Öğrenim gördüğü West Point Askeri Akademisi’nden atıldıktan sonra şiirler ve öyküler yazdı, yaşamını gazetecilik yaparak sürdürdü. 1834’te “Altın Böcek” adlı öyküsünün Dollar Newspaper gazetesinin ödülünü almasıyla adını duyuran Poe, güçlü eleştirileri, melodik şiirleri ve karanlık öyküleriyle edebiyatta kendine önemli bir yer edindi. 1849 yılında Baltimore sokaklarında hasta bir halde bulunduktan sonra bilinmeyen bir nedenden yaşamını yitirdi.

Tomris Uyar

15 Mart 1941’de İstanbul’da doğdu. Arnavutköy Kız Koleji’nde ve İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Gazetecilik Enstitüsü’nde okudu. Dili kullanmadaki ustalığı, kendine özgü incelikleri olan anlatımı ve modern tekniğiyle Türk edebiyatında öykücülüğün etkileyici adlarından oldu. Çağdaş dünya edebiyatından yaptığı çeviriler edebiyat kamuoyunca önemli bulundu. Aralarında Edgar Allan Poe, Jorge Louis Borges, Virginia Woolf, Scott Fitzgerald, John Steinbeck, Juan Rulfo’nun da bulunduğu birçok yazardan elliyi aşkın kitabı Türkçeye kazandırdı. 4 Temmuz 2003 yılında kanser hastalığı nedeniyle öldü ve Zincirlikuyu Mezarlığı’nda defnedildi.

Künye

Notos Kitap 085

Edebiyat 52

Öykü

©Notos Kitap Yayınevi, 2013

Birinci Basım Temmuz 2013

İkinci Basım Haziran 2019

ePub Üçüncü Sürüm Haziran 2019

ISBN 978-605-5904-71-5

ePub ISBN 978-605-9851-07-7

Sertifika 16343

Editör: Müge Karahan

Kapak Tasarımı: Faruk Baydar

Baudelaire, “Edgar Poe” yazısını Fransızcadan çeviren: Işık Ergüden

Öykülerdeki Resimler: Harry Clarke

Notos Kitap Yayıncılık Eğitim Danışmanlık ve Sanal Hizmetler Tic. Ltd. Şti.

Ömer Avni Mahallesi, Prof. Dr. Tarık Zafer Tunaya Sokak No: 11/6 Gümüşsuyu, Beyoğlu İstanbul

0212 243 49 07

www.notoskitap.com

facebook.com/NotosKitap

twitter.com/NotosKitap

İçindekiler

Edgar Allan Poe

Tomris Uyar

Künye

İçindekiler

Tomris Uyar • Poe Çevirmek

Şişedeki Pusula

Usher’ların Çöküşü

Kalabalıkların Adamı

Bir Haftada Üç Pazar

Kızıl Ölümün Maskesi

Altın Böcek

Kara Kedi

Dikdörtgen Sandık

Çalınan Mektup

M. Valdemar Olayındaki Gerçekler

Doktor Katran ile Profesör Telek’in Sistemi

Sfenks

Aksak Kurbağa

Charles Baudelaire • Edgar Poe

Edgar Allan Poe Kronolojisi

Poe Çevirmek
Tomris Uyar

Edgar Allan Poe’nun Altın Böcek’ini çevirdiğimde on sekiz yaşındaydım.¹ Sonraları çevirdiğim öbür Poe öyküleriyle birlikte bir daha yayımlandı.² Memet Fuat’ın 1954’te Morgue Sokağı Cinayeti adı altında basımı yapılan derlemesiyle birlikte.

Kızıl Ölümün Maskesi için eski çeviriyi gözden geçirirken dizgi yanlışlarının yanı sıra durmadan harmanlanan dilimizin tutarsızlığının kurbanı olan bazı kişisel yanlışlara da rastladım. Ama onlar çok önemli değildi. Önemli olan, bazı yapıtları çevirmek için belli bir deneyimin, hatta belli bir yaşa varmanın gerektiğini bir daha kavramamdı. Derlemeye eklediğim “Kalabalıkların Adamı” öyküsünü nasıl bir dille çevireceğimi hemen kestirdim ama “Usher’ların Çöküşü”nü yeni baştan çevirmem şart oldu. On sekiz yaşımın çeviri anlayışıyla fazla sevimli, fazla kolay okunur kılmışım Poe’yu. Bu uğurda tümcelerini kırmışım; daha çok, Türkçenin güzelliğini gözetmişim. İyi ki o yaşta bile yazarın yabancı dilde bıraktığı sözcükleri, kendi diline çevirmediği dizeleri Türkçeye çevirme işgüzarlığını gösterip okura çocuk gibi davranmamışım. Ama sözgelimi Usher’ın portresinin Poe’nun otoportresi olduğunu anlamışım da malikânenin portresinin de (bkz. “Usher’ların Çöküşü”) onun olduğunu anlayamamışım. Sonuç: Beşikten mezara kadar çeviri!

Bu yeni süreçte Poe’nun hastalıklı iç dünyasından, ama bu dünyayı yalnızca malzeme olarak kullanan sağlıklı, titiz yazarlığından bir an ayrılmamamı sağlayan Alan Parson’s Project’in Tales of Mystery and Horror albümüne teşekkürü borç biliyorum.

Şişedeki Pusula

Qui n’a plus qu’un moment à vivre

N’a plus rien à dissimuler³

– Quinault, Atys

Anayurdum ve ailem üstüne söyleyecek fazla sözüm yok. Kötü alışkanlıklar ve uzun yıllar, beni birinciden uzaklaştırdı, ikinciden kopardı. Ailemin serveti, sıradan sayılmayacak bir öğretim görmemi, sorgulamaya yatkın kafamsa erken yaşta meyvelerini veren birikimimi titizlikle düzene sokmamı sağladı. Her şey bir yana, Alman ahlakçıların yapıtları keyif verdi bana; onların dil cambazlıklarına duyulan genel hayranlığa kapıldığımdan değil, şaşmaz düşünme yeteneğimle laflarının düzmeceliğini kolay anladığımdan ötürü. Sık sık dehamın yavanlığıyla suçlanmışımdır; düşgücümdeki aksaklık, hep bir suç olarak yüklenmiştir üstüme, görüşlerimdeki Pyrrhonculuk⁴ ise adımın kötüye çıkmasına yolaçmıştır. Gerçekten de fiziksel felsefeden aldığım büyük tat, korkarım bu çağın yaygın bir yanılgısıyla bulandırdı beynimi – olaylara göndermelerde bulunmak, en bağlantısızını bile o bilimin ilkeleriyle açıklama huyunu demek istiyorum. Genelde gerçeğin sarp yollarından boş inancın ignes fatui’sine⁵ sürüklenmeye benim kadar yatkın biri yoktur. Bu açıklamaya gerek duymamın nedeni, anlatmak zorunda olduğum inanılmaz öykünün, düşgücünden yana sıfır bilimsel kafalı birinin başından geçtiği için deli zırvası diye algılanmamasıdır.

Yurtdışında yıllarca kaldıktan sonra 18— yılında, zengin ve kalabalık Java Adası’nın Batavia Limanı’ndan Sunda Takımadaları’na giden gemiye binmiştim. Herhangi bir yolcuydum – bir iblis gibi peşimi bırakmayan tedirginlik dışında bir yolculuk nedenim yoktu.

Teknemiz yaklaşık dört yüz ton ağırlığında, bakır kaplama, Bombay’da Malabar tiki kerestesinden yapılmış güzel bir gemiydi. Lakshadvip Adaları’ndan yüklenmiş ham pamuk, yağ, ayrıca hintkeneviri, hurma peltesi, manda yağı, hindistancevizi, kakao ve birkaç sandık afyon da vardı gemide. Yükleme işi acemice yapıldığından, gemi bir süre sonra yan yattı.

Biz ufacık bir esintinin yardımıyla yol alarak Java’nın doğu kıyısında günlerce kaldık. Rotamızda ara sıra rastladığımız küçük vardakavoları saymazsak seyrimizin tekdüzeliğini bozan hiçbir olayla karşılaşmadık.

Bir akşam, küpeşteden sarkarken kuzeybatıya kayan benzersiz, öbürlerinden apayrı bir bulut gördüm. Hem rengi şaşırtıcıydı hem de Batavia’dan çıktığımızdan beri gördüğümüz tek buluttu. Günbatımına kadar onu dikkatle gözledim, sonunda aynı anda doğuya ve batıya yayıldı, ufku dar bir buğu dilimiyle kapladı, uzun bir kumsal çizgisi gibi. Derken ayın koyu kızıl rengi ve denizin tuhaf özelliği çekti dikkatimi. Deniz hızlı bir değişim geçiriyordu, su her zamankinden daha saydamdı. Dibi açık seçik görsem de baş tarafa geçtiğimde geminin on beş kulaca indiğini fark ettim. Hava dayanılamayacak kadar sıcaktı artık, ısınmış ütüden yükselen sarmal buğularla yüklüydü. Gece ilerledikçe hiçbir esinti kalmadı, akla getirilemeyecek bir kıpırtısızlık. Kıç taraftaki mumun alevinin titremesi seçilmiyordu bile, iki parmak arasındaki uzun bir saç teli, en ufak bir titreşim yakalayamadan kalakalıyordu. Yine de kaptan hiçbir tehlike belirtisi göremediğini söyledi, kıyıya bodoslama yanaşacağımıza göre yelkenlerin sarılmasını, demir atılmasını buyurdu. Gözcüye gerek yoktu ve çoğunluğu Malayalılardan oluşan tayfalar, güverteye yayılıp yattı. Ben alta indim – bir uğursuzluğun çatacağına ilişkin yoğun bir önseziyle. Gerçekten de her ipucu bir samyelinin patlayacağı korkumu pekiştiriyordu. Kaptana korkularımdan söz ettim, ama o, dediklerime kulak asmadı, bana bir yanıt vermeye gönül indirmedi. Yine de gerginliğim uyumamı engelledi, gece yarısına doğru güverteye çıktım. Kamara merdiveninin üst basamağına vardığımda, ancak hızlı dönen bir değirmen çarkının çıkarabileceği müthiş bir uğultuyla sarsıldım ve daha ne olup bittiğini kavrayamadan geminin içe doğru göçtüğünü gördüm. Biraz sonra bir köpük salvosu hepimizi alabora etti, üstümüzden aşarak bizi kıç ve baş güvertelere savurdu.

Kasırganın şiddeti, geminin kurtulmasını sağladı büyük ölçüde. Dalgalardan serseme dönmüştüm, kendime geldiğimde, gemi bütünüyle sualtında kalmasına karşın –öyle ki direkleri bile batmıştı– bir dakika sonra ağır ağır sulardan sıyrıldı, fırtınanın dayanılmaz basıncıyla bir süre yalpaladıktan sonra dengesini tutturdu.

Ölümden kurtulmamı hangi mucizeye borçluyum bilemem. Dalgaların ürküntüsünü atlattıktan sonra kendimi, bodoslama direği ile dümen arasına sıkışmış buldum. Ayağa güçlükle kalktım, sersem sersem çevreye baktığımda önce dev dalgalarla kuşatıldığımız izlenimine kapıldım; en çılgın düşgücünü yaya bırakacak korkunçlukta, fokurtulu dalgaları tepelere yükselen bir burgaçta kıstırılmıştık. Biz tam limandan ayrılırken gemiye binen ihtiyar bir İsveçlinin sesini duydum. Vargücümle seslendim ona, o da sendeleyerek yanıma koştu. Kazadan yalnız ikimizin sağ çıktığını anlamamız uzun sürmedi. Bizim dışımızda gemideki herkes sulara gömülmüştü – kaptanla tayfalar uykularında boğulmuş olmalıydı, çünkü kamaraları su basmıştı. Yardım almadan geminin güvenliğini sağlamak adına yapacağımız fazla bir şey yoktu; çabalarımız, bir anda bastıran batma korkusuyla sekteye uğradı. Palamarımız lime lime olmuştu elbette, hem de kasırganın ilk rüzgârında, yoksa denizin dibini boylamıştık. Dalgalarda büyük bir hızla sürükleniyorduk, su fışkırtılar çiziyordu tepemizde. Kıç tarafta hasar büyüktü, hemen her yerden ağır yara almıştık, ama pompaların tıkanmadığını, fazla safra atmadığımızı görünce çok sevindik. Fırtınanın ilk hızı kalmamıştı, rüzgârın şiddetinden de pek korkmuyorduk; gelgelelim hepten kesilmesi içimizi kararttı; perişan halimizle biraz sonra bindirecek korkunç köpürtüde ister istemez yokolacağımızı çok iyi biliyorduk. Ama bu haklı kaygı hemen doğrulanacağa hiç benzemiyordu. Tam beş gün beş gece boyunca –bu arada tek yiyeceğimiz, ön kasaradan binbir güçlükle kurtarabildiğimiz azıcık hurma peltesiydi– hurda gemi, samyelinin ilk vuruşuyla kıyaslanmasa da daha önce benzerini görmediğim bir fırtınanın deli esintileriyle boğuştu amansızca. İlk dört günlük rotamız –ufak tefek sapmalar dışında– güneydoğuya güneydi, Yeni Hollanda kıyısından geçmiş olmamız gerek. Beşinci gün hava buz kesti, oysa rüzgârın yönü azıcık kuzeye kaymıştı. Güneş, hastalıklı, solgun bir ışıkla doğdu ve hiçbir belirgin ışıltı saçmaksızın azıcık tırmandı ufka. Ortalıkta bulut görünmüyordu, yine de rüzgâr azmıştı, bir öfke nöbetine tutulmuşçasına esiyordu. Galiba öğleye doğru yine çıkan güneşe takıldı gözümüz; doğru dürüst bir ışık saçmıyordu, sanki ışınları polarmış gibi donuk, puslu bir ışıltı, o kadar. Çalkantılı denize batmadan önce, güneşin odağındaki ateşler, ne idüğü belirsiz bir gücün eliyle telaşla söndürülmüşçesine yokoldu birdenbire. Dipsiz okyanusa dalarken loş gümüşsü bir çerçeveydi yalnızca.

Altıncı günü boşuboşuna bekledik – ben o günü hâlâ görmedim – İsveçli hiç görmedi. O andan başlayarak zifiri karanlıkla sarmalandık, öyle ki gemiden yirmi adım ötesini seçemiyorduk. Tropiklerde alıştığımız o fosforlu deniz ışıltısını aratan bitimsiz gece, çevremizi kuşatmayı sürdürüyordu. Ayrıca, fırtına aynı azgınlıkla sürse de, o zamana kadar bize eşlik etmiş çatlayan dalgaları ya da köpükleri artık göremeyeceğimizi kavradık. Her yanımız korku, koyu karanlık ve kara, yapışkan bir abanoz çölüyle kaplıydı. Boş inançlardan doğan korku yavaş yavaş ihtiyar İsveçlinin ruhuna işledi, benim ruhumsa suskun bir şaşkınlıkla kalakalmıştı. Geminin bakımıyla hiç ilgilenmedik, neye yarardı ki, ve kendimizi mizana direğine olabildiğince sıkı bağlayarak bu okyanus dünyasına acı acı baktık. Ne zamanı hesaplayabiliyorduk ne de durumumuza ilişkin bir kestirim yürütebiliyorduk. Yine de önceki denizcilerden çok daha fazla güneye açıldığımızın farkındaydık ve bildik buz kütleleriyle karşılaşmamamıza çok şaşırıyorduk. Bu arada her an, son ânımız olduğu gözdağını veriyordu bize – kabaran her dalga bizi yutma telaşındaydı. Böyle bir çalkantı aklımın ucundan geçmezdi, hemen sulara gömülmememiz bir mucizeydi. Arkadaşım, yükümüzün hafifliğinden söz açtı, gemimizin üstün özelliklerini anımsattı; benimse umudun umutsuzluğunu duymaktan başka bir şey gelmiyordu elimden, bence en fazla bir saat içinde çatacak ölüme hazırlanıyordum, çünkü aldığımız her milde koca kara dalgaların kabartısı daha da ürkünçleşiyordu. Ara sıra albatrosun erişemeyeceği bir yükseltide soluk soluğa kalıyor – ara sıra da havanın çürüdüğü, hiçbir sesin Kraken kuşunun uykusunu bozamadığı bir su cehennemine baş döndürücü bir hızla iniyorduk.

O uçurumlardan birinin dibine vardığımızda, arkadaşımın korku yüklü çığlığı yardı geceyi, “Baksana! Baksana!” diye haykırdı kulağıma. “Tanrım! Bak! Bak!” O haykırırken, içine yuvarlandığımız engin boşluğun kıyılarını yalayan ve güverteyi keskin bir parıltıya boğan donuk, koyu kırmızı ışığı fark ettim. Yukarı baktığımda kanımın akışını donduran bir görünümle karşılaştım. Tam tepemizde, ürkütücü bir yükseklikte, sarp uçurumun kıyısında, belki dört bin tonluk dev bir gemi duruyordu. Kendi yüksekliğinin yüz katı bir dalganın üstünde olmasına karşın o hatta ya da Doğu Hint hattında işleyen herhangi bir gemiyle kıyaslanamayacak kadar kocamandı göründüğü kadarıyla. İri gövdesi paslı siyah renkteydi, gemilere özgü herhangi bir oyma yoktu üstünde. Açık lombar kapaklarından bir dizi pirinç topun ağzı uzanmıştı, cilalı yüzeyler armada sallanıp duran sayısız savaş fenerinin alevini saçıyordu. Ama bizde asıl korku ve şaşkınlık uyandıran, geminin o doğaüstü denizin, o başedilmez kasırganın göbeğinde yelkenle yol alabilmesiydi. Onu ilk görüşümüzde yalnızca pruvası seçiliyordu – dipsiz uçurumdan usulca ağarken. Müthiş bir dehşet ânında baş döndürücü dorukta duraladı, kendi saltanatını düşünürcesine, sonra sarsıldı, yalpaladı ve sulara battı.

Aynı anda nasıl olup da kendimi ansızın toparladım bilmiyorum. Elimden geldiğince hızlı uzaklaşarak biraz sonra bastıracak gümbürtüyü bekledim korkusuzca. Bizim gemi sonunda çabalamaktan vazgeçmiş, başüstü batmaya başlamıştı. Sulara gömülen kocaman kütle, geminin zaten suyun altında kalmış bölümüne çarpmıştı; sonuçta karşı konmaz bir sarsıntıyla yabancı geminin küpeştesine savruldum.

Ben düşerken gemi yerinde dönüp duruyordu, tayfaların gözünden kaçmamı o kargaşaya borçluydum. Pek güçlük çekmeksizin aralık ambar kapağından süzüldüm kimselere görünmeden, içerde gizlenebileceğim bir yer ayarladım. Neden öyle yaptım bilemiyorum. Geminin tayfalarını görür görmez içime düşen belirsiz korkudan kaynaklanıyordu belki gizlenmem. Daha ilk bakışımda bir sürü aykırılık, kuşku ve korku ipucu aldığım bu insanlara kendimi bırakamazdım. O yüzden ambarda gizlenecek bir yer bulmayı uygun gördüm. Geminin bordasındaki tahtaların bazılarını aralayarak dev kaburgaya sığınabileceğim bir yol açtım.

Daha işimi tam bitirmemiştim ki, yanı başımda bir ayak sesi ilgimi çekti. Adamın biri, saklandığım yerden bitkin, sarsak adımlarla geçiyordu. Yüzünü göremiyordum ama genel görünüşünü saptama olanağım vardı. Çok yaşlı ve hastalıklı izlenimi uyandırıyordu. Dizleri yaş-yükünün altında bel veriyor, bütün gövdesi bu ağırlıkla sarsılıyordu. Kısık, hırıltılı bir sesle anlayamadığım bir dilde bir şeyler mırıldanıyordu kendi kendine, sonra benzersiz birtakım deniz gereçleriyle çürümüş haritaların yığıldığı bir köşeye yürüdü. Davranışları, ikinci bir çocukluğun utangaçlığıyla bir tanrıya yaraşır suskun onurun çılgın bir bileşimiydi. Sonunda güverteye çıktı, onu bir daha görmedim.

Adlandıramadığım bir duygu ruhuma el koymuş durumda – çözümlenmeye izin vermeyen, aldığım eski derslerin açıklamakta yetersiz kaldığı, korkarım geleceğin bile bana anahtarını sunmayacağı bir sezgi. Benimki gibi bir kafa yapısı, sonuncu olasılığı uğursuzluk sayar. Asla –biliyorum ki asla– düşüncelerimin kaynaklarını tam çözemeyeceğim. Hele bu düşüncelerin yepyeni kaynaklardan serpildikleri için belirsiz olması hiç de şaşırtıcı değil. Yeni bir anlam – yeni bir öz işledi ruhuma.

Bu korkunç gemiye ayak basalı çok oldu ve galiba yazgımın ışınları bir odakta toplanıyor. Anlaşılmaz birtakım adamlar! Ne olduğunu kavrayamadığım bir uyuşturulma yöntemine kendilerini kaptırmış, yanımdan beni görmeden geçiyorlar. Gizlenmem düpedüz delilikmiş, çünkü bu insanlar görmüyor ki. Daha demin ikinci kaptanın gözlerinin önünden geçtim – biraz önce de kaptanın özel kamarasına girip bu notları yazmamı sağlayacak gereçleri aldım. Zaman zaman bu günceyi sürdüreceğim. Onu dış dünyaya ulaştırma fırsatını belki bulamayacağım, doğru, ama yılmamakta kararlıyım. Son anda pusulayı bir şişeye sokup denize atacağım.

Bana yeni bir düşünce alanı açan bir olay patlak verdi. Böyle şeyler, denetlenmeye gelmeyen Şans’ın bir oyunu mudur? Güverteye çıkmış, kimsenin dikkatini çekmeden filikanın dibindeki ıskalarya ve eski yelken yığınları arasına atmıştım kendimi. Yazgımın garipliğine şaşarken, farkına varmadan, yanımdaki bir fıçının üstünde duran düzgün katlanmış bir cunda yelkeninin uçlarına bir katran fırçası sürmüşüm. Cunda yelkeni şimdi geminin üstünde ve fırçanın rastgele bıraktığı izler dağılıp KEŞİF sözcüğünü ortaya çıkarıyor.

Geminin yapısı üstüne sık sık gözlemlerde bulundum son günlerde. Silahla donatılmış olmasına karşın bence bir savaş zırhlısı değil. Arması, yapısı ve donanımı bu varsayımı hiç desteklemiyor. Ne olmadığını çarçabuk anlayabiliyorum da – ne olduğunu söylemek korkarım olanaksız. Ne olduğunu çıkaramıyorum ama garip modelini, benzersiz serenlerini, dev gövdesiyle azman yelken takımlarını, dümdüz pruvasıyla kıç tarafının epeski tasarımını gözden geçirirken ara sıra bildik şeyler yokluyor kafamı, bu tür bulanık anımsama gölgelerine her zaman eskiden kalma yabancı güncelerin ve çağların olağanüstü anısı karışır.

Geminin kaburgasını inceliyorum. Bilmediğim bir maddeden yapılmış. Bu amaca uygun değilmiş gibi garip bir özelliği var tahtanın. Bu denizlerde seyretmesi, yıllarla çürümesi bir yana, son derece gözenekli olmasından söz ediyorum. Belki abartılı bir gözlem gibi gelecek ama bu tahta, bodur meşenin bütün özelliklerini taşıyabilirdi, tabii bodur meşe, doğadışı yollardan şişirilebilseydi.

Yukarıdaki tümceyi okurken deniz-çalığı ihtiyar bir Hollandalı gemicinin garip bir özlüsözü geliyor aklıma. Sözlerinin doğruluğundan kuşku duyulduğunda, “Dediğim,” derdi, “dediğim, üstündeki geminin canlı bir denizci kalıbına bürüneceği bir deniz kadar gerçek.”

Bir saat kadar önce kendimi bir grup tayfanın arasına atacak cesareti topladım. Benimle hiç ilgilenmediler, tam ortalarında dursam da varlığımdan bütünüyle habersiz görünüyorlardı. Ambarda rastladığım adam gibi geçkinlik izleri taşıyordu hepsi. Elden ayaktan kesilmişlerdi; omuzları iki büklümdü; buruşuk tenleri rüzgârda takırdıyordu; sesleri usul, titrek ve boğuktu; gözleri, yılların hummasıyla çakmak çakmaktı; ve aklaşmış saçları fırtınada savrulup duruyordu. Çevrelerine, güvertenin her yerine, yapım tarihleri asla kestirilemeyecek acayip matematik gereçleri saçılmıştı.

Az önce tepedeki bir cunda yelkeninden söz etmiştim. O günden bu yana rüzgârsız kalan tekne, güneye doğru sürdürdü rotasını, direklerinden seren uçlarına kadar yığılmış yelken paçavralarıyla kaplı görkemli cundalarını her an kişioğlunun imgelemine sığmayacak korkunçlukta bir su cehennemine daldırarak. Demin güverteden ayrıldım, ben orada ayakta duramıyorum ama tayfalar galiba pek güçlük çekmiyor. Bana kocaman gemimizin bir anda yutulup gitmemesi, mucizelerin mucizesi gibi geliyor. Anlaşılan, sonsuzluğun kıyısında, uçuruma son bir dalış yapmadan dolanmaya mahkûmuz. Şimdiye kadar gördüğüm dalgaları bin kat aşan sersemleticilikteki dalgaları, ok hızında bir martı rahatlığıyla aşıyoruz; şatafatlı sular, cinler gibi ama güçleri yalnızca basit gözdağlarıyla sınırlı, yoketmeleri yasaklanmış su dibi cinleri gibi başlarını doğrultuyorlar üstümüzde. Ölümü sık sık sıyırtmamızı, böyle bir etkiyi yaratabilecek tek doğal nedene bağlıyorum ister istemez. Geminin güçlü bir akıntının ya da zorlu bir burgacın etkisine girdiğini düşünmem şart.

Kaptanla yüz yüze görüştüm, üstelik kendi kamarasında – ama umduğum gibi benimle hiç ilgilenmedi. Dışardan bakan herhangi birine sıradışı gelebilecek hiçbir özelliği olmasa da – ona bakarken içim, müthiş bir şaşkınlıkla karışık gemlenmez bir saygı ve korku duygusuyla doldu. Benim boyumda, yani 1.65 dolaylarında. Beden yapısı zarif, ince, ne tıknaz ne de cılız. Ama benim ruhumu sarsan –kutsallığıyla sarsan şey, yüzündeki anlatımın benzersizliği– ihtiyarlığın yoğun, harika, coşturucu kanıtının böylesine kesin ve abartılı vurgulamasıydı. Alnı pek kırışmamış olsa da çok uzun yılların damgasını taşıyor sanki. Aklaşmış saçları geçmişin tutanakları, daha da boz gözleriyse geleceğin kâhinleri. Kamaranın döşemesine garip, demir tutturaçlı koca dosyalar ve çürümeye yüz tutmuş bilim gereçleriyle çoktan unutulmuş, işlevsiz haritalar saçılmıştı. Kaptan başını eğmişti, ateşli, tedirgin gözlerle elinin altındaki bir kâğıdı inceliyordu, bence bir görev belgesiydi ve mutlaka bir hükümdarın imzasını taşıyordu. Gemide rastladığım ilk denizci gibi o da kendi kendine yabancı bir dilde, kısık sesle bir şeyler mırıldandı, adam dirseğimin dibindeydi ama yine de sesi sanki bir mil öteden geliyordu.

Gemi ve içindekiler, tepeden tırnağa antikçağ ruhuyla dolu. Mürettebat, gömülmüş yüzyılların hortlakları gibi salınıp duruyor ortalıkta; gözlerinde bir canlılık ve telaş okunuyor; hele savaş fenerlerinin çiğ ışıltısında parmakları yolumu kesince daha önce hiç bilmediğim bir duyguya kapılıyorum, eski zaman kalıntılarıyla ömrüm boyu uğraşmayı iş edinsem de, Baalbek’in, Tadmor’un ve Persepolis’in yıkık sütunlarının gölgelerini ruhum bir yıkıntıya dönene kadar solusam da.

Çevreme baktığımda önceki korkularımdan utanıyorum. Şu âna kadar peşimizi bırakmayan kasırgada korkudan titredimse rüzgârla okyanusun giriştiği ve hortum, samyeli gibi sözcüklerin bile iletmekte yetersiz kaldığı bu denizle rüzgâr savaşı sırasında korkudan ödüm kopmayacak mı? Geminin çevresinde sonsuz gecenin karanlığıyla köpüksüz dalgaların kargaşası sürüyor; gelgelelim her iki yanımızda, bir kulaç ötede, baş döndürücü buz kütlelerinin belli belirsiz, bomboş göğe doğru yükselişleri seçilebiliyor ara sıra, evrenin surlarını andırıyorlar.

Düşündüğüm gibi, gemi akıntıya kapılmış; eğer bu sözcük, beyaz buzlara çarpıp uğuldadıktan, gürledikten sonra güneye doğru bir çağlayan hızıyla bindiren bir gelgite yakıştırılabilirse.

Duygularımın dehşetini göz önüne getirmek sanırım olanaksız; gelgelelim bu acımasız yörelerin gizlerine erme merakım, umutsuzluğuma bile baskın çıkıyor, bu gidişle ölümün en tiksinç biçimine razı edecek beni. Heyecanlandırıcı bir bilgiye doğru doludizgin yol aldığımız kesin – çözümü yıkıma patlayacak, asla vazgeçilmez bir gize doğru. Belki bu akıntı bizi tam güney kutbuna sürüklüyor. Böylesine çılgın bir varsayımın, bütün olasılıkları barındırdığını itiraf etmek gerek doğrusu.

Tayfalar tedirgin, titrek adımlarla güverteyi arşınlıyor; ama yüzlerinde umutsuzluğun kayıtsızlığından çok, umudun atılganlığı okunuyor.

Bu arada rüzgâr hâlâ kıçtan esiyor ve yığınla yelkenbezi taşıdığımız için gemi ara sıra sulardan sıyrılıyor! Ah felaket üstüne felaket! – Buz ansızın sağda ve solda yarılıyor ve biz, surlarının tepesi ta uzaklarda karanlıkta yokolan dev bir amfitiyatronun çevresinde çok-merkezli, kocaman halkalar çizerek baş döndürücü bir hızla dönüp duruyoruz. Yazgım üstüne düşünecek zamanım pek kalmayacak – halkalar gittikçe daralıyor – burgacın kıskacına delice dalıyoruz – okyanusla kadırganın gümbürtüsü ve kükremesiyle yalpalıyor gemi, Tanrım ve... batıyoruz.

Not: “Şişedeki Pusula” ilk kez 1831’de yayımlandı, aradan çok uzun yıllar geçmeden Mercator’un haritalarıyla karşılaştım, orada okyanus, dört ağızdan Kuzey Kutbu Akıntısı’na, yeryüzünün derinliklerince emilmeye koşarken gösteriliyordu; Kutupsa gözalabildiğine yükseklere tırmanan kara bir kayaydı.

Usher’ların Çöküşü

Son cœur est un luth suspendu;

Sitôt qu’on le touche il résonne.⁶

– De Béranger

O yılın güzünde, donuk, karanlık, ıssız ve bulutların iç karartıcı bir basınçla tepelere çökeldiği bir günü at sırtında, tek başıma, eşine az rastlanır kasvetteki bir yörede geçirmiştim. Neden sonra, akşam inerken Usher’ların hüzünlü malikânesi uzaktan göründü. Nasıl bilmiyorum, yapıyı görür görmez katlanılmaz bir eziklik çöktü içime. Katlanılmaz diyorum; çünkü bu duygu, kişioğlunun ıssızlığa ya da dehşete ilişkin en acımasız doğal imgeleri bile sırf taşıdıkları şiirsellik payından ötürü azıcık benimsemesini sağlayan herhangi bir avuntudan yoksundu. Karşımdaki manzaraya baktım – yalnızca eve ve çevresindeki yalın yer şekillerine, kıra, rüzgârdan aşınmış duvarlara, gözleri andıran oyuk pencerelere, cılız bataklık sazlarına ve çürümüş ağaçların beyaz gövdelerine – birdenbire müthiş yoğun bir çöküntü bastırdı –o kadarına ki ille bu dünyadan bir benzetme getirmek şartsa– bir afyonkeşin düş-sonrasına benzetilebilir: gündelik yaşama geçişin verdiği acı, aradaki tülün hoyratça sıyrılışı. Bir buzluluk, bir iç yıkıntısı, bir ürperti, onulmaz bir dehşet duygusu; kişi, hayal gücünü ne kadar zorlarsa zorlasın bu duygunun yüceltilecek yanını bulamıyordu. Ne o –diye duraladım– Usher’ların malikânesini düşünürken dengemi böylesine sarsan şey ne? Çözülmez bir gizdi; kafama üşüşen belirsiz, loş fantezilerle başedemiyordum. İster istemez, hiç de doyurucu olmayan bildik başlangıca geri döndüm, en basit doğal nesnelerin bizi derinden etkileyebilecek bileşimleri vardır ama onu çözümleme yetisi bizim ulaşamayacağımız bir derinlikte yatar. Belki de, dedim, yalnızca görüntüye yeni bir biçim vermek ya da resmin ayrıntılarını yeniden düzenlemekle bu hüzün verici izlenim azıcık değiştirilebilir ya da hepten giderilebilir; böyle düşünerek atımı malikânenin yanı başındaki, kırışıksız bir ışıltı saçan kara ve parlak dağ gölünün yamacına sürüp aşağılara baktım – ne var ki boz sazların, hortlaksı ağaç köklerinin ve gözümsü, oyuk pencerelerin yeniden biçimlenen, tersyüz olan imgeleri, tüylerimi eskisinden de beter ürpertti.

Yine de bu hüzünler malikânesinde birkaç hafta kalmayı aklıma koydum. Evin sahibi Roderick Usher ilkgençliğimde candostumdu, gelgelelim son görüşmemizden bu yana yıllar geçmişti. Geçenlerde mektubu aldığımda –onun mektubu– taşradaydım. Ricasının tutturmaya varması, hemen bir yanıt vermemi gerektirdi. Yazısından, dostumun sinirlerinin iyice bozuk olduğu anlaşılıyordu. Fiziksel bir hastalığın yanı sıra içini kemiren ruhsal bir çöküntüden yakınıyor, en yakın dostlarından biri, hatta tek dostu bildiği beni mutlaka görmesi gerektiğini, benim yanımda eski neşesini bulacağını, böylelikle hastalığını bir ölçüde atlatmayı umduğunu belirtiyordu. Bu ve benzeri birtakım duyguların dile getiriliş tarzı –ricasının gönülden olduğu apaçıktı– karşısında duraksayamazdım; bu alışılmadık çağrıya uymak görevimdi.

Delikanlılığımızda birbirimize yakın olmamıza karşın dostum hakkında pek az bilgim vardı. Baştan beri çok kapanıktı. Yine de geçmişi eskilere dayanan köklü ailesinin özgün ve aşırı duyarlığıyla ün saldığını, nice yıllar seçkin sanat yapıtlarına yansıyan bu duyarlığın son yıllarda ailenin çıkar gözetmeksizin art arda giriştiği hayır işlerindeki ruh cömertliğinde, dahası, müzikbiliminin –kanımca, beylik ve kolay kavranır güzellikteki ürünlerinden çok– karmaşık inceliklerine adanmışlığında kendini gösterdiğini duymuştum. Her zaman el üstünde tutulan uzun geçmişli Usher soyunun hiçbir dönemde kalıcı bir yan dal sürmediği yolundaki şaşırtıcı bilgi de kulağıma çalınmıştı; yani ailenin soyağacı dümdüz bir çizgi izliyordu, ufak tefek birkaç geçici sapma dışında hep öyle kalmıştı. Malikânenin yapısı ile sahiplerine yakıştırılan özelliğin uyuşumu üstüne kafa yorarken, işte aksaklık burada yatıyor, dedim kendi kendime –ve yapıyla sahiplerinin yüzyıllar boyu birbirlerinde bırakacağı olası etkileri hesaplarken– her ne kadar ikincil bir önem taşıyor görünse de aksaklık bence burada işte, diye geçirdim içimden: Mirasın ve aile adının şaşmaksızın babadan büyük oğula kalması sonucu, malikâneyle ailenin adı iç içe anılma boyutuna varıyor – köylüler “Usher’lar” derken hem aileyi hem de malikâneyi kastediyor anlaşılan.

Biraz çocuksu bir deneye kalkışarak göle bir de yamaçtan baktığımda ilk garip izlenimimin daha da keskinleştiğini belirtmiştim. Gitgide, kör bir inancın –neden bu sözcüğü kullanmayayım?– pençesine düştüğümün bilincine varmam, bu vurgunun iyice pekişmesini sağladı. Temelinde ürkü yatan bütün duygular için bu türden bir ikilem yasasının işlediğini çoktan biliyordum. Belki yalnızca bu yüzden, gözlerimi yapının suya yansıyan gölgesinden kaldırıp kendisine diktiğim anda bir tuhaf oldum – aslında gülünesi, dayanıksız bir kuruntuydu, yalnızca üstüme çöken ağırlığın yoğunluğunu anlatmak adına burada söz konusu ediyorum. Hayal gücümün dürtüsüyle, malikânede ve çevresinde, kendilerine ve dolaylarına özgü bir atmosfer asılı durduğuna gerçekten inanmıştım – bildiğimiz olağan havayla ilgisi olmayan, çürük ağaçlardan, boz duvardan, suskun dağ gölünden tüten bir atmosfer; çürük, gizemli bir buğu, basık, donuk, miskin, silik, kurşun renkli.

Olsa olsa düş olabilecek bu görüntüden silkindiğimde yapının gerçek yüzünü ayrıntılarıyla incelemeye koyuldum. En belirgin özelliği, epeskiliğiydi. Yılların hışmına uğrayıp aşınmıştı. Cepheyi yosunlar kaplamıştı boydan boya; ince bir örümcek ağı gibi saçaklardan sarkıyorlardı. Öyleyken, olağandışı değildi bu aşınma. Gerçi taşlar yıkılmamıştı ama yapının hâlâ kusursuz bir uyum gösteren bütünleyici parçalarıyla yıkılmaya yüz tutmuş tek tek taşları arasında çılgın bir tutarsızlık göze çarpıyordu. Bu görünümde bana, yıllar yılı unutulmuş bir mahzende çürümeye bırakılmış, dışardan bir soluk bile alamamış eski ahşap işlerinin göz yanıltıcı sağlamlığını çağrıştıran ne çok şey vardı. İçin için çürüme belirtisini saymazsak, yapı yine de dengesini hepten yitirmiş görünmüyordu. Ancak cepheye bakan çok dikkatli bir göz, çatıdan başlayıp duvar boyunca zikzaklar çizerek inen, sonra da gölün karanlık sularına karışan belli belirsiz bir çatlağı fark edebilirdi.

Hiçbir ayrıntıyı gözden kaçırmaksızın, kısa bir geçitten malikâneye doğru sürdüm atımı. Seyis, atı aldı, holün gotik kemerinden geçtim. Sinsi yürüyüşlü bir uşak, efendisinin stüdyosuna varıncaya kadar, bir sürü karanlık ve karmaşık geçitten, tek söz etmeden geçirdi beni. Bu yürüyüş sırasında karşıma çıkan nesnelerin çoğu, her nedense, daha önce de sözünü ettiğim belirsizlik duygusunun yoğunlaşmasına yolaçtı. Çevremde gördüklerim – tavanın oymaları, duvarlara asılmış işlemeler, zeminin abanoz siyahı, attığım her adımda şangırdayan hortlaksı silah takımları, çocukluğumdan beri yabancılık çekmediğim ya da en azından benzerlerine alışkın olduğum nesnelerdi de –ayrıca, bütün bunlarla tanışıklığımı yadsımak zor gelse de– bildik imgelerin nasıl da bilinmedik düşler kışkırttığına şaşıp kalıyordum. Bir merdivende ailenin doktoruyla karşılaştım. İrkildi, çarpıştık, sonra yoluna gitti. O sırada uşak bir kapıyı itti, beni efendisinin yanına buyur etti.

Kendimi geniş, görkemli bir odada buldum. Pencereler çok dar, uzun ve sivriydi, ayrıca kara meşe zeminden öyle yukarda kalıyordu ki, içerden uzanmak olanaksızdı. Cılız, kızıl ışınlar kafesli pencerelerden giriyor, yalnızca odadaki belli başlı eşyaları aydınlatıyordu; insan gözü, odanın kuytu köşelerine, tavanın kabartmalı kemerine ulaşamıyordu. Duvarlarda koyu renk işlemeler asılıydı. Mobilyalar tıkış tıkış, rahatsız, antika ve haraptı. Ortalığa bir yığın kitapla çalgı saçılmıştı ama odanın havası canlanmamıştı bir türlü. Hüzünlü bir hava soluyordum. Koyu, derin ve onulmaz bir karanlık, mührünü basmıştı her yana.

İçeri girdiğimde Usher, boylu boyunca uzandığı sedirden kalktı. Önce bana yapay bir kibarlık gibi gelen –ennuyé⁷ bir beyefendinin zorlama nezaketi sanmıştım– bir dostluk gösterisiyle karşıladı beni. Ama yüzüne bakar bakmaz, sonuna kadar içtenlikli davrandığını anladım. Oturduk; birkaç dakika, o tek söz söylemeden yerinde otururken, onu yarı acıma yarı korkuyla inceledim. Hiç kimse bu kadar kısa sürede Roderick Usher’ın korkutucu değişimine uğrayamazdı. Karşımdaki soluk yüzlü yaratığın gençlik arkadaşım olduğuna inanmakta güçlük çekiyordum. Ama yüz çizgileri baştan beri böyle çarpıcıydı. İskeletimsi bir yüz; iri, ıslak, eşsiz bir parıltı saçan gözler; belki biraz ince ve kansız ama kıvrımı ender güzellikte dudaklar; benzerlerinden geniş delikleriyle ayrılan ince Yahudi burnu; çıkıntısızlığıyla sahibinin atılımsızlığını ele veren biçimli çenesi; yumuşaklıkta ve incelikte örümcek ağını bile geride bırakan saçlar – bu yüz çizgileri, şakakların üstündeki alışılmadık açıklıkla birleşince, kolay kolay unutulmayacak bir yüz çıkıyordu ortaya. Gelgelelim bu çizgilerin şimdiki baskın özelliklerinde ve anlatımlarında öylesine abartılı bir değişim yatıyordu ki, kimle konuştuğumu tamı tamına kestiremiyordum. Dahası, tenin şimdiki ölü sarılığı, gözlerin şimdiki olağandışı parıltısı beni şaşırtmış, hatta ürkütmüştü. İpeksi saçlar bakımsızdı, gelişigüzel uzatılmıştı, yüzü çevreleyeceklerine, yabanıl bir yapağı yumağı halinde yüzün çevresinde uçuşuyorlardı sanki; çok uğraşmama karşın bu saçların ilettiği bezekli anlatımı herhangi bir insancıllıkla bağdaştıramadım.

Dostumun davranışlarındaki uyumsuzluk, tutarsızlık beni sarmıştı iyice; çok geçmeden, bunun, sık yoklayan titreme nöbetlerini ve aşırı sinir gerginliğini bastırma yolunda girişilmiş bir dizi boşuna çabadan kaynaklandığını fark ettim. Buna benzer bir durumla karşılaşmaya hazırlıklıydım doğrusu, yalnızca dostumun mektubundan ötürü değil, çocukluğunda gözlemlediğim bazı özellikleri, özgün ruh yapısı da yeterli ipuçlarıydı. Bir kabarıp bir sönüyordu. Sesi, titrek tiz bir kararsızlıktan (hayvansal güdüler gemlediğinde) duru bir kesinliğe –hani şu ani, tok, telaşsız, çınıltılı, o kurşun gibi ağır, özdenetimli, ayarı kusursuz tona– ancak onulmaz bir alkolikte ya da sınırı çoktan aşmış bir afyonkeşte –o da doruk coşku anlarında– rastlanan pesliğe hızla gidip gidip geliyordu.

Beni neden evine çağırdığını, neden görmekte direttiğini, benden ne tür bir yardım beklediğini hep bu sesle anlattı. Hastalığının ne olduğu konusunda düşündüklerini sayıp döktü. Dediğine göre, kalıtımsal bir bozuklukmuş, bütünüyle atlatacağından umutlu değilmiş – basit bir sinir bozukluğu, diye ekledi hemen, yarın öbür gün mutlaka geçermiş. Bu hastalık, birtakım olağandışı duyumlarla belli ediyormuş kendini. Dostum ayrıntılara indikçe, sözünü ettiği duyumların bazıları çok ilgimi çekti, şaşkına döndüm; belki de kullandığı sözlerin, anlatış biçiminin de payı vardı şaşkınlığımda. Duyularının acıtıcı keskinliğinden yakınıyordu; ancak tatsız tuzsuz yemekleri yiyebiliyormuş; ancak bazı özel dokumaları tenine değdirebiliyormuş; bütün çiçek kokuları itici geliyormuş; gözleri, en solgun ışıkta bile yanıyormuş; yüreğine korku salmayan bazı yatıştırıcı sesler de ancak bazı yaylı sazlardan çıkıyormuş.

Anladığım kadarıyla dostum, ne idüğü belirsiz bir ürküye tutsak düşmüştü. “Bu korku bitirecek beni,” dedi. “Bu zavallılıkta eriyip gitmek benim yazgım. Başka ölüm yok bana. Gelecekten korkuyorum, olacaklardan değil, sonuçlarından. Bu katlanılmaz gerginliği artıracak en sıradan olayı düşündükçe tüylerim ürperiyor. Aslında kaçtığım tehlikenin kendisi de değil, onun bende yaratacağı kaçınılmaz etki – yani ürkü. Sinirlerim böylesine altüstken, bu acınılası durumumda, yaşamı ve sağduyumu KORKU denen canavarla boğuşmak adına bir yana atacağım gün ergeç gelecek gibime geliyor.”

Konuşması sırasında bölük pörçük ipuçlarından, akıl sağlığına ilişkin yeni bir şey öğrendim. Kapalı kaldığı, yıllardır dışına adım atmadığı bu yapı yüzünden bazı kör inançlara saplanmıştı; yapının onda yarattığı etkinin –kendi deyişiyle– müthişliğini aktarırken kullandığı üstü örtülü sözcükleri burada anmayacağım, yalnızca malikânenin birtakım özelliklerinin uzun bir çile sürecinden sonra içine işlediğini söyledi – boz duvarlarla burçların ve hepsinin tepeden baktığı loş gölün, varoluşuna bir damga bastığını.

Öyleyken, ister istemez, ruhunu saran garip karamsarlığın büyük ölçüde daha doğal ve somut bir nedene bağlanabileceğini kabul ediyordu – yıllardır hayattaki tek yakını, yeryüzündeki tek ve son akrabası sevgili kız kardeşinin uzun süren amansız hastalığına, onun ölüme her gün biraz daha yaklaştığını görmenin verdiği acıya. “Onun ölümü,” dedi burukluğu aklımdan çıkmayan bir sesle, “beni (bu çaresiz zavallıyı) hayatta tek başına, köklü Usher soyunun son temsilcisi olarak bırakacak.”

O konuşurken, Lady Madeline (kız kardeşi) bölmenin ötesinden usulca geçti ve benim farkıma bile varmadan gözden kayboldu. Ona azıcık korkuyla karışık büyük bir şaşkınlıkla baktımsa da bu duygumun nedenini bulamadım bir türlü. Uzaklaşan adımlarını izlerken benliğimi bir titreme aldı. Neden sonra, kapı kapandığında gözlerim ister istemez kardeşinin gözlerine gitti; gelgelelim Usher, yüzünü ellerine gömmüştü, aralarından ateşli gözyaşları süzülen incecik parmakları daha da sararmıştı.

Lady Madeline’in hastalığı, hekimleri uzun süre uğraştırmıştı. Yerleşik bir kayıtsızlık, bedenin gün geçtikçe erimesi, sık ama geçici kasılma nöbetleri, belli başlı, alışılmadık tanılardı. Şimdiye kadar hasta, hastalığına tamı tamına boyun eğmemiş, yatağa düşmemişti gerçi ama tam ben evlerine geldiğim akşam, (dostum o gece içi yanarak açıklamıştı bana) canavara yenilmişti, o günden sonra kız kardeşini bir daha göremeyecektim herhalde – en azından sağlığında.

Sonraki günlerde Usher da, ben de onun adını anmamaya çalıştık; bu arada, dostumun kederini dağıtmak için elimden geleni esirgemedim. Birlikte resim çizdik, kitap okuduk; onun gitarıyla çaldığı çılgın doğaçlamaları bir düşteymişçesine dinledim. Ona daha da yakınlaştıkça, ruhunun derinliklerine indikçe, sanki doğal ve şaşmaz bir yetenekle çevresine karanlık saçan, fiziksel ve tinsel evrenin bütün nesnelerini dinmeyen bir kasvet ışığına boğan bir zihne neşe aşılama çabasının ne kadar boşuna olduğunu üzülerek kavradım.

Usher’ların genç efendisiyle geçirdiğim bunaltılı saatleri asla unutmayacağım. Gelgelelim onun benden katılım beklediği ya da bana kılavuzluk ettiği araştırma ya da uğraşların ne olduğunu tamı tamına aktarabileceğimi sanmıyorum. Dostumun heyecan ve sonsuz hırçınlık yüklü ülkü-tutkunluğu, zamanla hepsinin üstüne kükürtsü bir ışıltı serpmiş. Oysa doğaçtan çaldığı ağıtlar kulağımdan hiç gitmeyecek. Hele Von Weber’in son valsinin yırtıcılığını, kendine özgü bir saptırma ve abartmayla nasıl yorumladığını andıkça içim sızlayacak hep. Onun çapraşık hayal gücünü habire kışkırtan, her dokunuşuyla daha da belirsizleşen, hele neden irkildiğimi kestiremediğimden beni büsbütün dehşete düşüren resimlerden – (hepsi şu an gözlerimin önünde) ancak yazıya dökülebilecek birkaçını yorumlayabilirim, gerisi boşuna. Desenlerinin yalınlığı, apaçıklığı, bakanı korkuyla tutukluyor, yakasını bırakmıyordu. Şimdiye kadar bir ölümlü, Düşün’ün resmini yapabilmişse, o, Roderick Usher’dı. En azından benim için, bulunduğum koşullar altında, bu hastalık hastasının tuvaline aktarmayı başardığı katışıksız soyutlamalardan, Fuseli’nin parlaklığı tartışılmaz, yine de somut düşlerini seyrederken bile yanına varamadığım bir korku fışkırıyordu.

Dostumun genel anlamda soyutlama anlayışına kesinkes bağlanamayacak gem-tanımaz hayallerinden biri, sözcükler yetersiz kalsa da dile getirilebilir. Küçük resimlerinden birinde, son derece uzun, dikdörtgen bir mahzenin ya da geçidin içi görülüyordu; duvarlar alçak, dümdüz, beyaz, kesintisiz ve çıplaktı. Ressamın ustalıkla kullandığı ayrıntılardan, bu çukurun toprağın çok derinlerinde yattığı anlaşılıyordu. Gözalabildiğine uzanan çukurun hiçbir noktasında bir çıkış görülmüyordu; ne meşale vardı ne de yapay bir ışık kaynağı; yine de çok keskin bir ışın yumağı ortalıkta dolanıp boşluğu hortlaksı, çiğbeyaz bir görkeme boğuyordu.

Hasta için yumuşak etkili yaylı sazlar dışında müzik dinlemeyi cehennem azabına çeviren sakat kulak sinirinden söz etmiştim. Belki de müzik yapıtlarının yorumundaki fantastik boyut, gitarın dar sınırlarına mahkûm olması sonucuydu bir bakıma. Yine de impromptu’lerindeki⁸ su gibi ustalığı bununla açıklayamayız. Doğaçlama yetisi, çılgın fantazyalarının notalarında olduğu kadar sözlerinde de aranmalıydı, öyleydi de (çünkü sık sık, içinden gelen uyaklı şiirlerle eşlik ediyordu çaldıklarına) ve bu, demin ancak sanatsal coşkunun doruğundayken bazı anlarda ortaya çıkabileceğini belirttiğim o kesin denetimin, o yoğunlaşmanın sonucuydu. Bu parçalardan birinin sözleri aklımdan çıkmamış. Ondan dinlerken daha çok etkilenmişim galiba, çünkü sözcüklerin altından akan anlamda, galiba ilk olarak Usher’daki bilinçliliği sezmişim; evet, yüce aklının tahtında sallantıda olduğunun bilincindeydi.

“Perili Saray” başlıklı şiirin dizeleri aşağı yukarı şöyleydi:

I

En yeşilinde vadilerimizin

Ki halkı yalnızca meleklerdi,

Bir zamanlar görkemli ve narin

–Işıl ışıl– bir saray vardı.

Krallığını sürdürürken Düşünce

O dimdikti, ayakta,

Tek melek kanadı değmemiştir daha önce

Böylesine alımlı bir yapıya.

II

Sarı sancaklarla, görkemli, parlak,

Dalgalanırdı kulesi,

(Bütün bunlar, eski, uzak

Geçmişte kalmış hepsi)

Yumuşak rüzgârlar, dalgın

O uzun, tatlı günler boyu,

Burçlardaysa sorguçlu, solgun

Uçuşurdu kanatlı bir koku.

III

O mutlu vadinin gezginleri –

Baktıkları iki ışıklı oyuktan –

Görürlerdi perilerin raks ettiğini

Eşliğinde altın sesine lutun,

Ve tahtın çevresine kurulmuş

Moradoğanlar,

Tahttaysa görkemine eş

Beldeyi yöneten kral.

IV

İncilerle yakutlarla ışırdı

Sarayın güzelim kapısı,

Aralığından taşar, taşar, taşardı

Yankı’ların billur sesi

Ki biricik görevleri, gece gündüz

Şarkılar söylemekti,

Ve o tatlı sesleriyle – eşsiz

Övmek Kral’daki hikmeti.

V

Ne var ki kötülükler, kara yas giysileriyle

Kuşattılar Kral’ın toprağını;

(Gelin yas tutalım hep birlikte

Çünkü göremeyecek zavallı yarını!)

Onun ocağında tomurcuklanan

Görkemin çiçek açışı dört yana

Şimdi bir masal, güç anımsanan

Gömülüp gitmiş eski zamana.

VI

Şimdilerde o vadiden geçenler

Pencerelerin kızarık ışığında,

Çırpınan dev karaltılar seçerler

Çatlak bir ezginin eşliğinde.

Bu arada baş döndürücü bir ırmak

Gibi hızı asla kesilmeden

Solgun kapıdan taşar uğursuz bir kalabalık

Kahkahalarla – bir daha asla gülümsemeden.

Çok iyi anımsıyorum, bu baladın çağrışımlarıyla birtakım tartışmalara sürüklenmiştik, bu arada Usher’ın ileri sürdüğü görüş, aydınlığa çıktı, bu görüşü özgünlüğünden ötürü değil (başka savunanlar⁹ da çıktı zaman zaman), dostumun ateşli savunusundan ötürü anıyorum burada. Kaba hatlarıyla, bitki türlerinde belli bir sezi olduğuydu. Ne ki dostumun çetrefil hayal gücü yüzünden, görüşü abartılı bir cüret kazanıyor, ara sıra, ipin ucu kaçtığındaysa mantık bağlantısızlığının sınırlarına taşıyordu. Dostumun inandırıcılık uğruna nasıl gözükara bir çaba gösterdiğini anlatacak sözcükleri doğrusu bulamıyorum. Bu inancı (daha önce de değindiğim gibi) atalarından kalma bu malikânenin boz taşlarından doğuyordu. Kendisine göre, söz konusu sezi, taşların yerleştiriliş yönteminde – dizilişlerinde olduğu kadar üstlerini bürümüş yosunlarda, çevredeki çürümüş ağaçlarda; hepsinden de öte, bu düzenin yıllardır bozulmadan süregelmesinde, ayrıca gölün durgun sularına yansıyıp bir daha pekişmesinde kendini gösteriyordu. Kanıtı –sezinin var olduğunun kanıtı yani– (sözün burasında ürperdim) suların ve duvarların kendilerine özgü bir havayı usulca ama güvenle çevrelerine çökertmesiydi. Sonuç, diye ekledi, aile bireylerinin yüzyıllardır yazgılarını yoğuran o suskun ama iliklere işleyen, şu anda gördüğüm –onu kendisi yapan– kişilik, o etkinin korkunç baskısından çıkarsanabilirdi. Böylesi görüşlerin yorumu olmaz, ben de yoruma kalkışmayacağım.

Kitaplarımız –hastanın zihninin işleyiş tarzına katkıları azımsanmayacak kitaplar– umulabileceği gibi bu çılgınca düşlere tıpatıp uyuyordu. Birlikte Gresset’in Ververt ile Chartreuse’ü, Machiavelli’nin Belphegor’u, Swedenborg’un Cennet ve Cehennem’i, Holberg’in Nicholas Klimm’in Yeraltı Seyahati’ni, Robert Flud, Jean D’lndaginé ve Dela Chambre’ın El Falı üstüne yapıtları, Tieck’in Mavi Uzaklığa Yolculuk’u ve Campanella’nın Güneş Ülkesi türünden kitaplara göz attık. Gözdelerimizden biri, Dominican Eymeric de Gironne’un Directorium lnquisitorium’unun sekizde-birlik¹⁰ küçük bir cildiydi. Pomponius Mela’nın eski Afrika Satyrleri ve Orman Tanrıları üstüne yazılarındaki bazı bölümlere saatlerce dalıp gidiyordu Usher. Yine de en büyük keyfi, dörtte birlik oylumda, gotik harfli, çok ender bulunan özgün bir risaleyi gözden geçirmekti, –adı unutulmuş bir kilisenin yayınıydı bu– Vigiliœ Mortuorum secundum Chorum Ecclesiœ Maguntiœ.¹¹

Kitapta betimlenen kıyıcı ritüelin korku bağımlısı dostumu nasıl etkileyebileceğini düşünmeden edemiyordum; tam o aralar, bir akşam, bana birkaç sözcükle Lady Madeline’in bu dünyadan göçtüğünü bildirdikten sonra, kardeşinin cesedini on beş günlüğüne (gömülme törenine kadar) yapının ana duvarlarındaki sayısız mahzenden birinde saklamayı düşündüğünü söyledi. Bu alışılmadık uygulama için gösterdiği gerekçeyi tartışmak bana düşmezdi. Bu karara varmasında (dediğine göre) ölen kardeşinin rastlanmadık bir hastalığa yakalanmasının, doktorların ısrarlı ve bıktırıcı sorularının, aile mezarlığının uzak ve açık bir yerde bulunmasının payı vardı. Malikâneye geldiğim gün, merdivenlerde rastladığım adamın kötücül yüzünü anımsayınca, bu en azından zararsız, hiç değilse olağandışı sayılmayacak önleme karşı çıkmak, itiraf edeyim, içimden gelmedi.

Dostumun isteği üzerine, geçici bir mezar hazırlamakta ona yardımcı oldum. Ceset tabuta yerleştirildikten sonra onu yerine birlikte taşıdık. Tabutu koyduğumuz mahzen (öylesine uzun süredir havasız kalmıştı ki, ağırlaşmış havada güçlükle yanan meşalelerimiz çevremizi kolaçan etmemizi büyük ölçüde engelliyordu) küçüktü, nemliydi, hiçbir tür ışığı sızdırmıyordu; benim yatak odamın tam altına, malikânenin ta diplerinde bir yere düşüyordu. Anlaşıldığı kadarıyla, eski derebeylik döneminde işkence zindanı olarak kullanılmış, sonraları baruthaneye ya da benzeri güçlü bir patlayıcı madde deposuna çevrilmişti, çünkü döşemenin bir kısmıyla mahzene uzanan geçit, boydan boya ve özenle bakır kaplıydı. Som demirden kapı da aynı yöntemle korunmuştu. Kapı o kadar ağırdı ki, açılırken rezelerden tüyler ürpertici bir gıcırtı yükseldi.

Acıklı yükümüzü bu korkular beldesine bıraktıktan sonra tabutun henüz çakılmamış kapağını araladık, içinde yatanın yüzüne baktık. İki kardeşin çarpıcı benzerlikleri ilk o anda dikkatimi çekti; Usher aklımdan geçenleri okumuşçasına bir şeyler fısıldayınca ikiz olduklarını, tabii benzeştiklerini öğrendim. Ama ölüye uzun süre bakamadık, korkumuzu bir türlü altedemiyorduk. Lady’yi gençliğinin doruğunda mezara sürükleyen illet, kasılma ve katılma nöbetleriyle kendini belli eden bütün hastalıklarda olduğu gibi göğüste ve yüzde hınzır bir kızartı, dudaklarda, ölümü büsbütün korkunçlaştıran bir gülümseme kalıntısı bırakmıştı. Kapağı yerine çaktık, demir kapıyı sıkıca örttükten sonra evin üst katındaki bir bu kadar hüzün verici odalarımıza yöneldik.

Yas günlerinin birkaçını atlatmıştık ki, dostumun zihin kargaşasında gözle görülür bir değişiklik ortaya çıktı. Her zamanki tavrından iz yoktu. Günlük uğraşlarını ya savsaklıyor, ya hepten unutuyordu. Telaşlı, sarsak, amaçsız adımlarla odadan odaya gidip geliyordu. Yüzünün solgunluğu her nasılsa daha da artmış, gözlerindeki parıltı yokolmuştu. Eskiden ara sıra boğuk çıkan sesi artık hiç duyulmuyordu; onun yerine, dayanılmaz bir korkuya kapıldığı izlenimini veren bir titreklik yerleşmişti konuşmasına. Zaman zaman dostumun, tedirgin kafasını için için yiyen bir sırla cebelleştiğini, onu dile getirmek için gereken cesareti toplamaya çalıştığını düşünüyordum. Yine zaman zaman, bütün bu belirtileri, deliliğin anlaşılmaz esintileriyle açıklamak zorunda kalıyordum, ne de olsa onun saatlerce gözlerini boşluğa diktiğini, gaipten bir sese kulak verdiğini görüyordum. Durumun bana dehşet vermesine, korkunun bana da bulaşmasına şaşmamak gerekti. Onun fantastik ama etkileyici kuruntularının, usul ama güvenli adımlarla beni gitgide etkisi altına aldığının farkındaydım.

Hele Lady Madeline’i zindanına yerleştirdiğimizin yedinci ya da sekizinci gününün gecesinde geç saatte yatağıma çekildiğimde bu duyguların bütün benliğime el koyduğunu hissettim. Saatler geçiyor; uyku, döşeğime uğramıyordu. Beni boyunduruğu altına alan tedirginlikten sağduyumu kullanarak silkinmeye çabaladım. Duygularımın tümünün değilse de büyük bir bölümünün odadaki kasvet saçan döşemeden –birazdan patlayacağı belli olan fırtınanın ilk hışırtısıyla duvarlarda bir ileri bir geri gidip gelen, karyolanın oymalarında tedirgince kıpırdayan kara, eski püskü perdelerden– kaynaklandığına inanmaya çalıştım. Ama boşunaydı. İçimi bir titreme aldı; sonunda, yüreğime nedeni belirsiz bir korku çöreklendi. Bu korkudan can havliyle kurtulmak adına soluk soluğa yastıklara dayanıp doğruldum, odanın yoğun karanlığına –nedenini bilmiyorum da bir içgüdüyle herhalde– fırtınanın durulduğu anlarda, uzun aralarla erişen, nerden geldiğini bilemediğim bazı kısık, belli belirsiz seslere kulak kabarttım. Belki açıklamasız, yine de katlanılması olanaksız bir dehşetle alelacele bir şeyler giyip (o geceyi artık uykusuz geçirmem gerekiyordu sanki) odada dolanarak düştüğüm acınası durumdan kurtulmayı denedim.

Odayı daha birkaç kere kat etmiştim ki, yan merdivenden gelen bir ayak sesi dikkatimi çekti. Usher’ın ayak sesini tanıdım hemen. Bir an sonra dostum, kapımı tıklattı, lambasıyla girdi içeri. Yüzü, her zamanki gibi ölü sarısıydı –ama her nedense gözleri, delimsi bir neşe saçıyordu– bir çıldırı nöbetini yeni bastırdığı her halinden belliydi. Tavrı beni ürküttü – yine de o gece boyunca katlandığım yalnızlık canıma yettiğinden odama gelişine sevindim.

“Sen görmedin yani, değil mi?” dedi birdenbire, bir süre çevresine bakındıktan sonra – “Yani görmedin sen? – ama daha dur bakalım! Göreceksin.” Bu sözleri söylerken lambasının ışığını özenle kısıp pencerelerden birine koştu, camı açıp fırtınayı içeri saldı.

İçeri dolan azgın rüzgâr ayaklarımızı nerdeyse yerden kesecekti. Fırtınalı, ama dingin ürkünçlüğü ve güzelliğiyle benzersiz bir geceydi. Galiba yakınlarda bir yerlerde bir kasırga patlamak üzereydi, rüzgârın esiş yönü habire, delice değişiyordu; ayrıca bulutların gitgide artan basıncı bile (nerdeyse yapının burçlarına çökeceklerdi) her yandan kopup gelişlerini, ufukta yitip gitmeden önce canhıraş bir hızla çarpışmalarını görmemizi engellemiyordu; oysa ne ayı görebiliyorduk, ne yıldızları ne de bir şimşek. Yine de yerlerinden uğramış su kütlelerinin alt yüzeyleri –çevremizi kuşatan yer şekilleri gibi– malikâneyi sarıp sarmalayan, hafif bir ışıltı saçan, gözle görülür zehirli buğunun doğadışı ışığında pırıl pırıldı.

“Bakmamalısın dışarıya – sakın bakma!” dedim Usher’a sapır sapır titreyerek, kolundan hafifçe çekiştirip onu pencereden uzaklaştırdım, bir koltuğa oturttum. “Senin gözünü bağlayan bu görüntüler, elektriğin cilvesi yalnızca, sıradan doğa olayları – belki de gölün sıtmalı havasından ötürü çarpıklaşıyorlar. Hadi kapatalım şu pencereyi; hava serin, sana dokunabilir. Bak, en sevdiğin romanslardan biri. Ben okurum, sen dinlersin; böylelikle bu korkunç geceyi birlikte savuşturmuş oluruz.”

Elime aldığım, Sir Launcelot Canning’in Çılgın Trist’inin epeski bir basısıydı. Usher’ın en sevdiği yapıtlardan biri derken pek ciddi değildim, buruk bir şakaydı, o kadar; yoksa kitabın hayal gücünden yoksun örgüsünün dostumun ülkü düşkünlüğüyle ne ilişkisi olabilirdi. Ne çare ki elimizin altındaki tek kitaptı; üstelik okuyacağım metin deli saçması da olsa, korku bağımlısı dostumu şu anda saran heyecanı yatıştırmaya yarayabilir (zihin kargaşasının tarihi bu tür aykırılıklarla dolup taşar) gibi bir umudum da vardı doğrusu. Okuduğum masalı can kulağıyla dinleyişine ya da dinler gözüküşüne inansaydım, kendimi bu buluşumdan ötürü kutlamam işten bile değildi.

Kitabın en ünlü bölümüne, Trist’in kahramanı Ethelred’in, Târik-i Dünya’nın hücresine, kaç kereler tatlılığı denedikten sonra, zor kullanarak girmeye karar verdiği âna gelmiştik. Metnin sözcüklerini anmanın tam sırası:

“Ve Ethelred, ki doğuştan yiğitti ve şu anda içtiği şarabın etkisiyle kendini daha da güçlü hissediyordu, temelde inatçı ve kötü ruhlu bir adam olan Târik-i Dünya’nın yola gelmesini bekleyemezdi artık; yağmur damlalarını omuzlarında duyunca, birazdan patlayacak fırtınadan da kaygılanıp topuzuna davrandı; ahşap kapıya art arda indirdiği topuzuyla kısa sürede zırh eldiveninin sığabileceği bir yarık açtı; deliğe sıkı sıkı asılarak tahtaları söktü, dağıttı, kapıyı paramparça etti, öyle ki tahtanın kof sesi derinden titretti bütün ormanı.”

Bu tümcenin sonuna geldiğimde irkilip durakladım, çünkü (her ne kadar bu irkilmeyi ilk elde uyarılmış hayal gücüme bağladıysam da) malikânenin çok uzak bir bölümünden Sir Launcelot’un ince ince betimlediği çıtırdama ve parçalanma seslerinin tıpatıp yankıları (tabii daha boğuk ve daha tekdüze) kulağıma erişiyordu belli belirsiz. Kuşkusuz, bir denk düşme söz konusuydu; yoksa camların şangırtısı, gittikçe azan fırtınanın uğultusu arasında yalnızca bu sesin sivrilmesi ya da tedirginlik uyandırması düşünülemezdi. Okumayı sürdürdüm:

“Gelgelelim iyi yürekli, yiğit Ethelred içeri girince kötü yürekli dervişten iz bile bulamamasına çok öfkelendi, şaşırdı; dervişin yerinde gövdesi pullarla kaplı, alev dilli dev bir ejderha, zemini gümüş altından bir sarayın kapısında nöbet bekliyordu; duvarda ışıl ışıl pirinç bir kalkan asılıydı, üstünde şöyle bir mesel yazılıydı: –

Kim ki buraya girer, bir fatih sayılır;

Kim ki ejderi öldürür, kalkanı alır.

“Ve Ethelred, topuzunu ejderhanın kafasına indirdi; önüne yuvarlanan kafa, bir yandan zehirli soluğunu saçarken öyle tiz, kulak tırmalayıcı bir çığlık kopardı ki, Ethelred daha önce kimselerin benzerini duymadığı bu korkunç sesi işitmemek için neredeyse kulaklarını tıkayacaktı.”

Yine duraladım, o anda sanki aklım başımdan gitmişti, çünkü bu kere (yönünü tamı tamına kestiremesem de) oldukça uzaktan gelen, tiz, uzun yankılı, alışılmadık bir çığlık ya da gıcırtı duyduğum kesindi – yazarın betimlediği o garip ejderha çığlığının hayal gücüme tıpatıp yansımasıydı.

Bu ikinci olağandışı rastlantının iç karartıcı etkisi altında, şaşkınlıkla dehşetin başı çektiği bir sürü çelişik duyguyla kıvranırken, yanlış bir şey söyleyip dostumun incelmiş sinirlerini yıpratmamak için serinkanlılığı elden bırakmadım. Onun bu sesleri duyup duymadığından emin değildim, ama son birkaç dakikada haline bir tuhaflık geldiği ortadaydı. Yüzü bana dönük oturduğu koltuktan kalkmış, koltuğu usulca çevirerek oda kapısını görecek şekilde oturmuştu; dudakları mırıldanır gibi seyiriyordu ama yüz çizgilerini iyice seçemiyordum. Başı göğsüne düşmüştü; oysa uyumadığı kesindi; profilden baktığımda, iri iri açılmış gözlerinden anlıyordum. Gövdesi de bu kanımı güçlendiriyor, belli aralarla hafif hafif iki yana sallanıyordu. Onu üstünkörü gözlemledikten sonra Sir Launcelot’un anlatısını kaldığım yerden sürdürdüm:

“Ve yiğidimiz, ejderin kudurgan öfkesinden paçayı kurtardığını görünce, pirinç kalkanla kalkanın tılsımının bozulduğu düştü aklına, önündeki leşi yana iterek şatonun gümüş zemininde, kalkanın asılı durduğu duvara cesur adımlarla ilerledi; kalkan, kahramanın yaklaşmasını beklemedi, kulakları sağır eden bir şangırtıyla gümüş zemine, onun ayaklarının dibine yuvarlandı.”

Daha bu sözler dudaklarımdan yeni çıkmıştı ki –o anda pirinç bir kalkan gerçekten gümüş bir zemine yuvarlanmış gibi– kof, metalsi, boğuk ama belirgin bir şangırtının titreşimlerini duydum. Kendimi tutamayıp ayağa fırladım; Usher’ın ritmik sallantısı bozulmadı. Koltuğuna doğru koştum. Boş bakışlarını karşılara dikmişti, yüzü taş kesilmişti. Elimi omuzuna koyduğumda titremeye başladı; dudaklarında uçuk bir gülümseme belirdi; ben orada yokmuşum gibi kısık, hızlı bir sayıklama tutturmuştu. Üstüne iyice eğilerek ağzından çıkan uğursuz bildiriye kulak kesildim.

“Sen duymuyor musun? – ben duyuyorum evet, daha önce de duydum. Saatler süren dakikalar boyu, nice saatler, nice günler boyunca duydum ama cesaret edemedim – n’olur zavallılığıma bakıp acı bana! – dile getirmeye cesaret edemedim bir türlü! Onu diri diri gömdük! Sana duyularımın acıtıcı keskinliğinden söz etmemiş miydim? Şimdi de onun o sağır tabuttaki kıpırdanışlarını duydum diyorum. Duyalı kimbilir kaç gün oldu – cesaret edemedim – dile getirmeye cesaret edemedim! Ama – işte bu gece – Ethelred’miş, ha ha! Târik-i Dünya’nın kapısının kırılışıymış, ejderhanın ölüm çığlığıymış, kalkanın şangırtısıymış, ha ha! – aslında onun tabutunun kapağının kırılışı, zindan kapısının demir rezelerinin gıcırdayışı, mahzenin bakır kaplı geçitiyle canhıraş boğuşması desek ya! Nereye kaçabilirim? Birazdan burada olmayacak mı nasılsa? Acele ettiğim için beni cezalandırmaya koşmuyor mu? Merdivenlerde ayak sesini duymadım mı? Ya yüreğinin delice gümbürtüsünü? Sersem!” –o anda öfkeyle ayağa fırladı, can veriyormuşçasına, son bir çabayla demin söylediklerini haykırdı yine– “Sersem! Sana şu anda kapının dışında duruyor diyorum!”

Bu sözcükleri söylerken harcadığı insanüstü çabada bir tılsım vardı sanki, çünkü parmağını uzattığı kocaman, eski kapının kanatları o anda yavaşça geriye itildi, kapkara çene kemiklerini açtı. Elbette odaya dolan esintinin oyunuydu bu ama dışarda Usher’ların Lady’si Madeline’in kefene sarılı bedeni gerçekten gururla dikiliyordu. Beyaz giysisi kan içindeydi, bitkin bedeninin her yanında acımasız bir boğuşmanın izleri görülüyordu. Bir an eşikte sendeleyerek, öne arkaya yalpalayarak durdu, sonra boğuk bir inilti koyvererek odanın içine yıkıldı, son ve feci bir can çekişme nöbetiyle sarsılarak korkularının kurbanı kardeşinin üstüne atıldı, onu da bir ceset olarak ardı sıra yere çekti.

O odadan, o malikâneden deliler gibi kaçtım. Kendimi bildik dış geçitte koşar bulduğumda, fırtına bütün kudurganlığıyla sürüyordu hâlâ. Ansızın yola çiğ bir ışık düştü, böyle alışılmadık bir ışıltının nereden geldiğini görmek için arkama döndüm, çünkü gepgeniş malikâneyle gölgeleri arkamda yapayalnızdılar. Işık, daha önce de sözünü ettiğim, yapının çatısından temeline kadar zikzaklar çizerek inen o belli belirsiz çatlaktan sızan, batmak üzere olan kankırmızı dolunayın apaydın ışığıydı. Ben bakarken, çatlak hızla genişledi – kasırganın kızgın soluğu duyuldu – uydunun çevresinde ne varsa bir bakışımla patladı – kocaman duvarların parçalanıp yıkılışı başımı döndürdü – binlerce sel suyunun sesini andıran, iç içe geçmiş bir sürü haykırış duydum – ve ayaklarımın dibindeki derin, karanlık dağ gölü, Usher’ların kalıntılarının üstüne büyük bir ciddilik ve suskunlukla kapandı.

Kalabalıkların Adamı

Ce grand malheur, de ne pouvoir être seul.¹²

– La Bruyère

Almanca bir kitap için yerinde bir deyişle “er lasst sich nicht lesen” –kendini okutmuyor– denmişti. Birtakım sırlar da söylenmeye gelmez. İnsanların her gece yataklarında çırpınarak, hortlaksı günah çıkartıcıların ellerine sarılıp gözlerine acıma dilenerek bakmaları – kalp kırıklığından, boğaz düğümlenmesinden ölmeleri, açığa vurulmayı kaldırmayan sırların korkunçluğu yüzündendir. Ne yazık ki ara sıra kişioğlunun bilinci öylesine ağır bir ürkü yükü altında kalır ki, artık onu ancak mezara taşıyabilir. Böylelikle cürümün özü aydınlığa asla çıkmaz.

Kısa bir süre önce, bir güz ikindisinin akşama kavuştuğu saatlerde, Londra’daki D— Kafe’sinin geniş cumbasında oturuyordum. Aylardır sağlığım bozuktu ama o aralar iyileşmiştim, nekahet döneminin etkisiyle kendimi ennuie’nin¹³ tam tersi olan o mutlu ruh hallerinden birinde buldum, –zihnin önündeki tülün sıyrıldığı– elektriklenen zekânın, tıpkı Leibniz’in parlak ama dümdüz mantığı, Gorgias’ın çılgın ve uçarı söylemi gibi günlük işleyişini kat kat aştığı anlardan birinde. Yalnızca soluk almak bile keyif veriyordu, hatta varlığı tartışılmaz sızıların çoğundan haz bile duyuyordum. Ağzımda purom, dizlerimde gazetem, ikindinin büyük bölümünü, kâh ilanlara göz atarak, kâh salondaki karmaşık kalabalığı inceleyerek, kâh buğulu camlardan dışarı, sokağa bakarak oyalanmakla geçirmiştim.

Söz konusu sokak, kentin belli başlı caddelerinden biridir, gün boyunca dolup taşmıştı. Ama karanlık çökerken kalabalık birden arttı; lambalar iyice yandığında, yoğun bir insan seli iki kol halinde akıyordu kapının önünden. Daha önce, akşamın bu saatinde buna benzer bir durum yaşamamıştım, bu yüzden de insan başlarının çalkantılı denizi içimi yepyeni, tatlı bir duyguyla doldurdu. Sonunda, otelde olup bitenleri gözlemekten vazgeçip dışardaki sahneye daldım.

Önceleri gözlemlerim soyutlamaya, genellemeye yatkındı. Yoldan geçenleri kitleler olarak ele alıyor, birbirleriyle ilişkilerine göre değerlendiriyordum. Çok geçmeden ayrıntılarına indim, kılı kırk yaran bir özenle gövdelerin, kılıkların, tavırların, yürüyüşlerin, yüz ve anlatım özelliklerinin sayısız çeşitliliğini inceledim.

Yoldan geçenlerin büyük çoğunluğunda bir hoşnutluk, bir iş ciddiyeti okunuyordu, yalnızca kalabalığı yarmaktan öte bir şey düşünmüyorlardı sanki. Kaşları çatılmıştı, gözleri kıpır kıpırdı; karşıdan gelenler çarpınca, sinirlilik belirtisi göstermiyor, yalnızca üstlerini başlarını düzeltip adımlarını hızlandırıyorlardı. Sayıca azımsanmayacak bir başka bölük telaşlıydı, yüzleri al aldı, çevrelerini saran kalabalığın yoğunluğundan ötürü yalnızlığa itilmiş gibi kendi kendilerine konuşuyor, el kol sallıyorlardı. Yolları tıkanınca, birdenbire mırıldanmayı kesiyor, el kol sallayışını iki kata çıkarıyor, dudaklarında dalgın, abartılı bir gülümseyişle yollarını tıkayanların ilerlemesini bekliyorlardı. Böğürlerine dirsek yediklerinde, dirsek atanı iki büklüm selamlıyor, şaşkınlıktan ne yapacaklarını bilmiyorlardı sanki. – Bunlar dışında, sayıları kabarık bu iki sınıfın fazla göze çarpan başkaca özellikleri yoktu. Giysileri, altı çizili bir biçimde saygın denilen türdendi. Mutlaka soylu kişilerdi, tüccarlar, avukatlar, esnaflar, borsa simsarları. Seçkin yöneticilerle sıradan yurttaşlar – vakitlerini boş geçirenlerle vakitlerini nakte çevirmeye çalışanlar, iş bitiriciler. İlgimi fazla uyandırdıkları söylenemez.

Memur tayfası hemen belli oluyordu, bence iki kesin öbeğe ayrılıyorlardı aralarında. Yeni türemiş şirketlerin genç kâtipleri – daracık ceketleri, cilalı çizmeleri, bol briyantinli saçları, kibirli dudaklarıyla dikkati çekiyorlardı. Daha iyi bir sözcük olmadığı için masabaşıcılık diye adlandırılabilecek kambur duruşları bir yana bırakılırsa, bu kişilerin tavırları, on iki ya da on sekiz ay önce bon ton’un¹⁴ doruğu sayılan kusursuzluğun tıpkıbasımı gibiydi. Taşralı toprak sahiplerinin ıskartaya çıkardığı zarafeti devralmışlardı – bence bu sınıfın en iyi tanımı böyle yapılabilir.

Köklü firmaların üst düzeydeki kâtiplerinden ya da “bizim güvenilir eski delikanlılar”dan oluşan öbekte yanılmak olanaksızdı. Üstlerine gevşekçe oturan siyah ya da kahverengi ceketleriyle pantolonlarından, beyaz boyunbağlarıyla yeleklerinden, hantal, sağlam pabuçlarından, uzun kalın çorapları ya da tozluklarından hemen anlaşılıyorlardı. Hepsinin saçı azıcık seyrelmişti, dazlak kafalarının sağından, uzun süre kalem sıkıştırılmış kulakları garip bir biçimde fırlıyordu. Gördüğüm kadarıyla, şapkalarını giyip çıkartırken iki ellerini kullanıyorlardı hep; saat takıyorlardı, saatlerinin kösteği kısa, altın, geleneksel ve eski modaydı. Onların derdi, saygınlık özentisiydi – böylesine sahici bir özenti saygıdeğerse tabii.

Aralarındaki bir sürü çarpıcı görünüşlü kişiyi ilk bakışta tanıdım, bütün büyük kentleri için için kemiren züppe, hızlı yankesiciler soyundan geliyorlardı. Bu taşralı beyleri büyük bir merakla izledim ve gerçek beyefendilerin onları nasıl beyefendiden sayma gafletine düştüklerine şaşıp kaldım. Kollarını sözümona içtenlikle yerli yersiz sallamaları yeterli bir ipucuydu.

Yine de sayıca hiç de az olmayan kumarbazları saptamak daha kolaydı. Her çeşit kılığa bürünmüşlerdi: kadife yelekli, fantazi fularlı, altın zincirli, düğmeleri kakmalı, onulmaz üçkâğıtçı kabadayı kılığından tutun, sadeliğe özen gösteren, göze batmayan rahip kılığına kadar, ki daha çok kuşku uyandıran, göze batan bir kılık asla bulunamazdı. Hepsi, tenlerinin kara-sarılığı, gözlerinin donukluğu, dudaklarının solukluğu ve kenetlenmişliğiyle kendilerini ele veriyordu. Dahası, kimliklerini hemen saptamama yarayan iki özellik daha vardı: özenle alçak sesle konuşma ve başparmağı öbür parmaklara göre bir dikaçı oluşturacak biçimde abartılı sallama alışkanlığı. Bu dolandırıcıların bulunduğu yerlerde sık sık, ayrı telden çalsalar da aynı meşrebi paylaşan bir insan soyuyla karşı karşıya olduğumu anlamışımdır. Onları zekâlarıyla geçinen beyler diye tanımlayabiliriz. Topluma iki koldan saldırıya geçiyorlar anlaşılan – züppeler ve askerler taburlarıyla. Birincilerin en çarpıcı özelliği uzun perçemlerle gülücükler; ikincilerinse kordonlu üniforma ceketleriyle çatık kaşlar.

Soyluluk denen hiyerarşinin alt kesimlerine indiğimde, üstünde kafa yoracak daha karanlık, daha derin konularla karşılaştım. Yüz çizgileri bütünüyle iğrenç bir yaltaklanma yansıtırken gözlerinden akbaba ışınları saçan Yahudi gezgin satıcılar gördüm; yalnızca umutsuzluğun dürtüsüyle geceye sığınan soylu dilencileri horlayan anasının gözü sokak dilencileri gördüm; rastgele bir avuntunun, yitirilmiş bir umudun peşinden koşarcasına kalabalıkta düşe kalka ilerlerken, karşısına çıkan herkese yakarırcasına bakan, bedenlerine ölümün eli değmiş, kanı çekilmiş düşkünler gördüm; uzun bir iş gününün sonunda, geç saatte, neşesiz bir eve dönen –değil elle sarkıntılıkları– saldırgan bakışları bile önlenemeyen sokak serserilerinin karşısında öfkelerini yutup gözyaşları döken çekingen kızlar; kentin her türden, her yaştan kadınları – teninin Paros mermeri pürüzsüzlüğüyle Luciana’daki yontuyu çağrıştıran eşsiz güzellikteki genç kız –içi çirkef– paçavralara sarınmış iğrenç bir zavallı, yüzü kırışıklar içinde, boya küpüne batmış, takıp takıştırmış –gençlik hevesinde bir dilber-eskisi– bedeni gelişmemiş ama mesleğin tiksinç cilveleriyle nicedir içli dışlı olduğundan ötürü şehvet dendiğinde ustalarıyla aynı kefeye konmaya can atan işinin ehli kız çocuğu; sayıya ya da tanıma sığmayan nice sarhoş – kimileri hırpani, yalpalıyor, dilleri kenetlenmiş, suratları mosmor, gözleri ışıksız – kimilerinin giysileri kirli ama hiç değilse lime lime değil daha, azıcık sendeliyorlar yürürken, dudakları etli ve obur, kırmızı yüzleri dost – kimileri bir dönemin iyi kumaşlarını giymiş, üstlerini hâlâ özenle fırçaladıkları belli – yürürken olağandışı bir hız tutturan, seyirterek koşturanlar, ne var ki bet beniz atmış, gözleri yırtıcı, kançanağı gibi, o sıkışıklıkta ilerlemeye çalışırken önlerine çıkan her nesneye titrek parmaklarıyla tutunmaya çabalayan insanlar; onların yanı sıra hamallar, kömürcü çırakları, org çalanlar, maymun oynatıcıları, sokak şarkıcıları, şarkıcı şakşakçıları; düşkün “sanatçılar”la tükenmiş emekçilerin her çeşidi, hep birlikte kulağı tırmalayan, göz sinirlerini sızlatan bağırgan bir neşeyle dolup taşıyorlardı.

Gece ilerledikçe sahneye duyduğum ilgi de arttı, çünkü kalabalığın genel yapısı yalnızca maddi bir değişime uğramıyor (gecenin geç saati her tür rezilliği ininden dışarı çıkardığından, kalabalığın yumuşak çizgilerini oluşturanlar ortalıktan çekildikçe kaba hatlar iyice belirginleşiyordu), gaz lambalarının batan günle savaşırken cılız çıkan ışınları da zafer kazanmıştı artık, her yana yarım yamalak, cafcaflı bir parıltı saçıyorlardı. Ortalık karanlık ama olağanüstü görkemliydi – tıpkı Tertullianus’un biçeminin benzetildiği abanoz gibi.

Işığın yarattığı çılgın etkilerin sonucu, tek tek yüzleri incelemeye mıhlandım; pencerenin önünden akan ışık selinin hızı her ne kadar her yüze bir kereden fazla göz atmamı engelliyorduysa da bulunduğum özel ruh durumunda, o kısacık bakış süresinde bile uzun yılların tarihini okuyabildiğim oluyordu sık sık.

Alnımı cama dayamış, kalabalığı gözlemlemeye dalmışken, birdenbire bir yüz sıyrıldı aradan (altmış beş ya da yetmiş yaşlarında, eli ayağı güç tutan bir ihtiyarın yüzü) – benzersiz gariplikteki anlatımıyla bütün ilgimi kendine odaklaştırdı ve koyvermedi. Bu yüzdeki anlamı uzaktan yakından andıran bir şey görmemiştim daha önce. Onu görür görmez ilk aklıma gelen, Retzch bu yüzü görseydi, kendi çizdiği iblislere yeğlerdi, düşüncesiydi. Bir anlık ilk gözlemim sırasında, yüzde okunan anlamın bir çözümlemesini yapmaya kalkıştığımda kafamda karmakarışık iç içe ikilemler depreşti, engin bir zihin gücüne, sakınganlığa, pintiliğe, açgözlülüğe, serinkanlılığa, kötücüllüğe, kan içiciliğe, zafere, neşeye, korkunç bir dehşete, müthiş bir – evet müthiş bir umutsuzluğa ilişkin düşünceler. Tepeden tırnağa sarsıldım, donup kaldım, büyülendim. “Kimbilir,” dedim kendime, “bu göğüskafesinde ne yırtıcı bir tarih yazılıdır!” Sonra onu gözümden uzak tutmamak – hakkında daha çok şey öğrenmek isteğiyle yanıp tutuştum. Çabucak paltomu üstüme geçirip şapkamla bastonumu kaparak sokağa fırladım, demin onun gittiği yöne doğru yürüdüm kalabalığı yararak; çünkü gözden yitmişti bile. Fazla güçlük çekmeden yetiştim ona, yanına yaklaştım, ilgisini çekmemek için birkaç adım ardından yürümeye başladım.

Artık onu yakından inceleme olanağına kavuşmuştum. Kısa boylu, sıska, besbelli çelimsiz bir adamdı. Üstü başı genelde dökülüyordu, ama ara sıra, bir lambanın keskin ışığı üstüne vurduğunda, giysisi kirli de olsa kumaşının nefis olduğunu ayırt ettim; belki gözüm beni yanıltmıştı ama sık düğmeli, besbelli elden düşme roquelaire’inin¹⁵ arasından bir elmasla bir hançer ilişti gözüme. Bu gözlemler merakımı büsbütün artırdı, yabancı nereye giderse gitsin, peşini bırakmamaya karar verdim.

Gece iyice bastırmıştı, kentin üstünde kalın, nemli bir pus asılıydı. Bu hava değişikliği, kalabalıkta tuhaf bir etki yarattı, hemen yeni bir kımıltı başladı, hepsi şemsiyeler dünyasının gölgelerine sığındı. İtişip kakışma, uğultu on kat arttı. Ben yağmuru pek umursamadım doğrusu – bedenimde sinsice uyuyan eski hummanın yoklayışıyla havadaki nemin verdiği haz, nedense tehlikeli bir boyuta varıyordu gitgide. Ağzıma bir mendil bağlayarak yürümeyi sürdürdüm. İhtiyar, yarım saat kadar geniş caddeyle boğuşarak yol aldı; onu gözden kaçırırım korkusuyla dirseğinin dibinden ayrılmadım. Bir kere bile dönüp bakmadığı için beni fark etmedi, biraz sonra bir ara sokağa saptı, bu sokak da oldukça kalabalıktı ama deminki anacadde gibi hıncahınç değildi. Sokağa girince tavrında gözle görülür bir değişiklik belirdi. Daha ağır adımlarla, daha gevşek yürüyordu – daha sık duraksayarak. Boyuna karşıdan karşıya geçiyordu da belli bir amacı yoktu gördüğüm kadarıyla; itiş kakış o kadar artmıştı ki, peşinden bir an ayrılmamam gerekiyordu. Dar uzun bir sokaktı; ihtiyar, bir saat kadar yürüdü o sokakta, bu arada yoldan geçenlerin sayısı, Broadway’de, park dolaylarındaki olağan öğleüstü kalabalığının sayısına düşmüştü – Londra nüfusuyla uğramadan edilemeyen bir Amerikan kentinin nüfusu arasında böyle bir uçurum yatıyor. İkinci kavşaktan sapınca ışıl ışıl, cıvıltılı bir alana vardık. Yabancı, yine eski bildik haline dönmüştü. Çenesi göğsüne düşmüştü ama çatık kaşlarının altından fıldır fıldır gözleriyle kendisini kuşatan kalabalığı inceliyordu. Şaşmaz, kararlı adımlarla yol alıyordu. Alanı bir kere çepeçevre dolandıktan sonra gerisingeri geldiği yola dönmesine şaştım. Aynı döngüsel yürüyüşü birkaç kere yapmasına daha da çok şaştım – bir keresinde, ani bir dönüşünde beni az kalsın yakalıyordu.

Bu temrinle bir saat daha geçirdi, süre dolduğunda aramıza girenlerin sayısı iyiden iyiye azalmıştı. Yağmur hızlanmıştı; hava serinlemişti; insanlar evlerine çekiliyordu. Canının sıkıldığını belirten bir el kol sallayışıyla gezgin, daha tenha sayılabilecek bir sokağa saptı. Aşağı yukarı dört kilometre yürüdü bu sokakta, o yaşta birinden asla bekleyemeyeceğim bir canlılık, ayak uydurmakta güçlük çektiğim bir hızla. Birkaç dakika sonra geniş ve işlek bir çarşıdaydık, yabancının ora esnafını, halkını iyi tanıdığı anlaşılıyordu, satıcılarla müşteriler arasında amaçsızca dolaşırken, ordan oraya koşuştururken yine eski kendi olmuştu.

Çarşıda geçirdiğimiz yaklaşık bir buçuk saat boyunca onu, dikkatini çekmeden göz erimimde tutmakta epey zorlandım. Neyse ki lastik tabanlı pabuçlar giymiştim de çıt çıkarmadan yürüyebiliyordum. Kendisini gözaltında tuttuğumu bir an bile fark etmedi. Dükkân dükkân dolaşıyor, ne fiyat soruyor ne tek söz söylüyor, tezgâhlara çılgın gözlerle boş boş bakıyordu. Şaşkınlıktan donup kalmıştım, ona ilişkin birtakım doyurucu bilgiler elde etmeden peşini bırakmamaya kesin karar verdim.

Derken, alan saati bangır bangır on biri vurdu, çarşı hızla boşalmaya başladı. Kepengini indiren esnaftan biri ihtiyara çarptı, o anda yabancının tir tir titrediğini gördüm. Çarçabuk sokağa attı kendini, bir an ortalığı kaygıyla kolaçan ettikten sonra in cinin top oynadığı eğri büğrü sokaklarda inanılmaz bir koşu tutturarak bizi başlangıç noktamıza, D— Oteli’nin bulunduğu geniş anacaddeye getirdi. Ama sokağın eskisine benzer hali yoktu. Lambalar hâlâ parlaktı ama yağmur iyice bindiriyordu, kala kala birkaç kişi kalmıştı. Yabancı sapsarı kesildi birden. Bir süre önce hıncahınç olan caddede birkaç adım yürüdükten sonra derin bir iç çekişle ırmak yönüne döndü, bir sürü dolambaçlı yola gire çıka sonunda kentin belli başlı gösterim salonlarından birinin önüne vardı. Salon kapanmak üzereydi; seyirciler kapılara doluşmuştu. Kendisini kalabalığın arasına atarken ihtiyarın hızla soluduğunu gördüm, soluk alamıyordu sanki; yine de yüzündeki yoğun acı seyrelmişti bence. Başı yine göğsüne düştü; ilk gördüğüm halindeydi. Artık seyircilerin çoğunun gittiği yöne doğru yürüdüğünü saptamıştım – ama davranışlarının kökenindeki hınzırlığı çözebilmiş değildim.

O ilerledikçe kalabalık daha da azaldı ve ihtiyar baştaki tedirginliğine, kararsızlığına döndü yine. Bir süre, on ya da on iki kişilik bir cümbüşçüler kümesinin ardına düştü; ne var ki kümedekiler teker teker elenince dar ve karanlık tenha yolda üç kişi kaldı. Yabancı duraladı, bir an, düşüncelere dalmış göründü; sonra yoğun bir huzursuzluğun bütün belirtilerini vererek şimdiye kadar geçtiklerimizden çok farklı yörelerden geçen ve bizi kentin kıyısına götüren bir yolu hızla izledi. Burası, her şeyin en iğrenç yoksulluğun ve en kara suçun en berbat damgasını taşıdığı, en gürültülü mahallesiydi Londra’nın. Binde bir, bir lambanın loş ışığında, upuzun, epeski, kurtların kemirdiği ahşap yapıların, hangi yana yıkılacakları keyiflerine kalmış nice şımarık yapının arasında geçide benzer bir şey bile görünmüyordu. Kaldırım taşları, aralarından fışkıran otlarla yerlerinden oynayıp ortalığa saçılmıştı. Dolup taşmış lağım müthiş bir pislik üretiyordu. Havayı bir çaresizlik kokusu sarmıştı. Ama biz yürüdükçe insan yaşamına ilişkin sesler, güvenilir bir biçimde, derece derece arttı, ve sonunda Londra nüfusunun en dışlanmışları, geniş kollar halinde yalpalamaya başladı gözlerimizin önünde. İhtiyarın içi, tükenmek üzere olan bir ışığın son gürlüğüyle canlandı. Bir kere daha hızlı bir yürüyüş tutturarak ileri atıldı. Birdenbire bir köşe dönüldü, gözümüzü parlak bir ışık aldı, ve kendimizi gem tanımazlığın taşralı tapınaklarının birinin önünde bulduk – Cin adlı içkinin saraylarından birinin önünde.

Gün doğdu doğacaktı; yine de görkemli kapıdan onulmaz ayyaşlar girip çıkıyordu habire. İhtiyar, kısık bir sevinç çığlığı atarak aralarından geçti, eskiden yaptığı gibi amaçsızca bir ileri bir geri yürüdü kalabalığın arasında. Koşuşturması fazla uzun sürmedi, kapılara üşüşen kalabalıktan, ev sahibinin kapıları geceliğine kapattığı anlaşıldı. Gözlerimi üstünden bir an ayırmadığım benzersiz yaratığın yüzünde o an gördüğüm, umutsuzluktan da öte bir duyguydu. Öyleyken, bir an bile işini aksatmadı, tersine, delice bir dirimle gerisingeri, şanlı Londra’nın göbeğine doğru yürüdü hemen. Uzun adımlar atarak hızla uzaklaşıyordu, bense gözlerim faltaşı gibi açılmış, dikkatimi bütünüyle verdiğim bu araştırmadan eli boş dönmemek için onun izini sürüyordum. Biz yürürken güneş doğdu, kalabalık kentin en cıvıltılı yöresine, D— Oteli’nin sokağına vardığımızda, bir akşam önceki kargaşayı, itiş kakışı aratmayan bir manzarayla karşılaştık. Orada da her an artan çalkantının arasında yabancının peşini bırakmadım. Her zamanki gibi koşuşturup duruyordu, gün boyunca sokağın kargaşasından bir an uzak kalmadı. İkinci akşamın karanlığı çökerken, bitkinlikten ölecek gibiydim, yabancının önünde dikilip gözlerinin içine baktım. Beni görmedi bile, kararlı yürüyüşünü sürdürdü, bense onun peşini bıraktım, yerimde çakılı kalıp düşünceye daldım. “Bu ihtiyar,” dedim kendi kendime, “kapkaranlık cürümün tipik bir örneği, dehası. Yalnızlığı dışlıyor. Kalabalıkların adamı o. İzini sürmek boşuna; ne kendisi ne de yapıp ettiği hakkında bilgi edinebileceğim. Dünyanın bu en katı yüzünün dökümü, Hortulus Animæ’den¹⁶ de kalın bir cilt tutuyor ve ola ki Tanrı’nın en büyük bağışlarından biri ‘er lasst sich nicht lesen’.”

Bir Haftada Üç Pazar

“Seni gidi kalpsiz, cibiliyetsiz, dik kafalı, kokmuş, kof, ihtiyar vahşi seni!” diye bağırdım büyük amcam Rumgudgeon’a bir ikindiüstü, içimden söyledim bunları tabii, yumruğumu sıkıp üstüne yürüdüğümü düşündüm.

İçimden tabii. Aslında, o anda söylediklerimle söylemeye cesaret edemediklerim, yaptıklarımla yapmak istediklerim arasında ufak bir tutarsızlık vardı gerçekten.

Oturma odasına girdiğimde ihtiyar tilki, ayaklarını şömineye dayamış, pençesiyle bir bardak porto kavramış, boyuna şu şarkıyı çıkarmaya çabalıyordu:

Remplis ton verre vide!

Vide ton verre plein!¹⁷

Kapıyı usulca kapatarak, “Sevgili amcacığım,” dedim, en tatlı gülümsememi takınıp yanına yanaştım, “siz her zaman ince ve düşüncelisiniz, iyi niyetinizi de birçok kere –kaç kere– öyle açık seçik ortaya koydunuz ki, size bazı noktaları bir kere daha anımsatarak, onayınızı verdiğinizden emin olmak istedim.”

“Hımm,” dedi, “söyle oğlum, söyle!”

“Sevgili amcacığım (seni allahın belası serseri seni!), Kate’le evlenmeme karşı koymayı gerçekten düşünmüyorsunuz değil mi, yani ciddi değilsiniz söylediklerinizde, değil mi? Şaka etmek istemişsinizdir mutlaka, bilirim bilirim, bazen öyle tatlı şakalar yaparsınız ki –ha! ha! ha!– insan gülmekten kırılır.”

“Ha! ha! ha!” diye güldü amcam. “Öyleyimdir ya!”

“Öylesiniz tabii. Ben şaka ettiğinizi anlamıştım zaten. Şimdi amcacığım, Kate’le benim sizden tek isteğimiz, şey konusunda –yani zaman konusunda, şeyin zamanı– düşüncenizi söylemeniz... Demek istiyorum ki yani, sizce en uygun düğün tarihi nedir?”

“Seni rezil seni! O da ne demek? Düğün başlayana kadar bekleyemez misin?”

“Ha! ha! ha! – he! he! he! – hi! hi! hi! – ho! ho! ho! – hu! hu! hu! Ne hoşsunuz! Çok hoş doğrusu! Ne zekâ! Ben sizden şimdilik ne istediğimizi söylemiştim canım, tarihi kararlaştırmanızı.”

“Kesin tarihi, ha?”

“Evet amcacığım, tabii bir sakıncası yoksa.”

“Kesin söylemesem olmaz mı Bobby? Bir yıl içinde falan desem sözgelimi? Mutlaka kesin mi söylemem gerek?”

“Lütfen amcacığım – kesin söyleyin.”

“O zaman Bobbyciğim –ne tatlı çocuksun sen– kesin tarihi öğrenmekte direndiğine göre, bu seferlik seni hoşnut edecek bir şey söyleyeyim bari.”

“Canım amcam benim!”

“Sus bakalım!” (sözümü keserek) “Seni bu seferlik hoşnut edeceğim. Rızamı alacaksın, bir de servete konacaksın, serveti unutmamak gerek! – Dur bakalım, ne zaman olabilir? Bugün pazar, değil mi? Öyleyse siz –bak kesin tarihi söylüyorum– siz, bir hafta içinde üç pazar bir araya gelince evleneceksiniz! Duydun mu oğlum! Ne aval aval bakıyorsun? Kate’e ve onun servetine ancak üç pazar bir araya gelince konabilirsin – o zamana kadar asla, seni keçi seni, asla izin vermem. Beni tanırsın – sözümü tutan bir adamım ben – hadi bas git şimdi!” O, portosunu dikerken, ben umutsuzluk içinde odadan çıktım.

Amcam Rumgudgeon, “çok sevimli bir İngiliz ihtiyarı”ydı, ama şarkıdaki Rumgudgeon gibi değildi, zayıf noktaları vardı. Kısacık, tombul, kibirli, heyecanlı bir adamdı; burnu kıpkırmızı, kafası kalın, cebi dolgun, kendisine verdiği önem sonsuzdu. Dünyanın en iyi insanlarından biri olduğu halde sırf terslik olsun diye, adının cimriye çıkmasına çalışmıştı; kendisini az tanıyanlar onu çok cimri sanırdı. İyi huylu insanlarda sık rastlanan oyalama huyu onda da vardı, çoğu kere kötü yüreklilik sayılırdı bu. Her ricaya hemen “Olmaz!”ı yapıştırırdı, ama biraz geçince, yani uzun sürede, yerine getirmediği istek hemen hemen yok denecek kadar azdı. Kendisinden para sızdırma çabalarına karşı direnci sonsuzdu, yine de sonunda gözden çıkardığı miktar, direnmesi ve savunmasıyla doğru orantılı olurdu. Hayır işlerinde kimse onun kadar cömert, onun kadar incelikli davranamazdı.

Güzel sanatlara, özellikle edebiyata büyük bir kin beslerdi. Durmadan, çok kötü bir Fransızcayla söylediği “À quoi un poète est-il bon?”¹⁸ tümcesinin yazarı Casimir Perier’nin büyük etkisi olmuştu üstünde, bir de ne plus ultra¹⁹ dediğimiz tür mantığın. Benim Esin Perileri’yle uğraşmama çok bozuluyordu. Bir gün kendisinden, Horace’ın yeni baskısını istediğimde, bana “Poeta nascitur non fit”in “Hiçbir işe yaramayan şair” anlamına geldiğini söylemişti de nasıl öfkelenmiştim. Son zamanlarda Latin ve Yunan edebiyatına olan nefreti büsbütün artmıştı, yalnız doğa bilimlerine önem veriyordu. Bir keresinde onu Doktor Dubble L. Dee sanıp yolda yanına yanaşmışlardı da, iki saat hiç aralıksız konuşmuştu. Yani bizim öykünün geçtiği dönemde amcam, yalnızca kendi önem verdiği konulara kafa yorar, yalnızca onlar tartışılırken hır çıkarmazdı. Geri kalan her şeye gülüp geçerdi. Siyasal görüşleri de basit, kolay anlaşılır türdendi. Horsley gibi o da “insanların yasalara boyun eğmekten başka çareleri olmadığını” ileri sürerdi.

Bütün hayatım bu ihtiyarın yanında geçmişti. Annemle babam ölürken beni ona bırakmıştı. İhtiyar domuz, beni kendi öz çocuğu gibi –belki de Kate’i sevdiğinden biraz daha az– severdi de bana bir köpek hayatı yaşatırdı. Bir yaşımdan beş yaşıma kadar her gün dayak yemiştim. Beş yaşımdan on beşime kadar da ıslahevine yollanmakla gözüm korkutulmuştu. Yirmi yaşıma kadar her gün, meteliksiz kalacağımı dinledim. Gerçekten bir köpek hayatıydı yaşadığım ama benim yapıma uygundu. Oysa Kate, candan bir dosttu. Çok iyi bir kızcağızdı. Rumgudgeon Amca’yı kandırabilirsem benimle evlenmeye hazır olduğunu söylemişti. Zavallı kız! Daha on beş yaşını bile doldurmamıştı, amcam izin vermezse, meteliksiz beş yaz geçirmek zorundaydık, beş uzun yaz! Ne yapabilirdik? İnsan ister on beş, ister yirmi bir yaşında olsun, beş yıl ona beş yüzyıl gibi gelir. İhtiyara boşuna yalvardık. Öyle sert bir kayaya çatmıştık ki. O bol bol eğlendi bizimle, kedi fareyle oynar gibi oynadı; sabırtaşı olsa çatlardı. Oysa içinden, bizim evlenmemiz için can atıyordu. Baştan beri bunu tasarlamıştı. Hatta bu konunun bizim gönlümüzce çözüme varması için uygun bir özür bulabilse kendi cebinden on bin İngiliz lirası vermeye hazırdı (Kate’in servetinden başka). Ama biz, konuyu kendimiz açma budalalığını göstermiştik ya. Artık mutlaka hayır diye diretmesi gerekiyordu, elinde değildi.

Zayıf noktaları olduğunu daha önce de belirtmiştim, bunların arasında inatçılığını sayamam tabii, çünkü inatçılık, en güçlü yanlarından biriydi. Ben, kör inançlara olan düşkünlüğünden söz etmek istiyorum. Düşlere, uğursuzluk belirtkelerine, deli saçmalarına pek düşkündü. Onuruyla ilgili konularda son derece titiz davranırdı ve kendi ölçüsünce sözünden dönmeyen bir adamdı. Söylediklerinin anlamı değildi önemli olan, kelimesi kelimesine ne söylediğiydi. İşte yemek odasındaki konuşmamızdan kısa bir süre sonra Kate, kurnazlığını kullanarak amcamın bu acayip özelliğinden yararlanmayı akıl etti; dinleyenlerin hepsinin zamanına dilediği gibi el koyan bir hatip edasıyla, öykünün bütün ayrıntılarına ineceğim.

Sözlümün akrabaları arasında bir yıldır yabancı ülkelerde dolaşıp aynı günde İngiltere kıyılarına ayak basan iki gemici vardı. Yeğenimle birlikte, bu beyleri de yanımıza alarak bir pazar ikindisi amcamı yokladık, önceden kararlaştırdığımız gibi. Kasımın onuydu, yani umutlarımızı silip süpüren acımasız karardan tam üç hafta sonra. Bir saat kadar genel konular üstünde konuşuldu; neden sonra, konuşma, istediğimiz yöne kaydı:

Kaptan Pratt: – Şöyle böyle bir yıldır uzaklardayım. Bugün bir yıl doluyor, evet evet kasımın onu bugün. Anımsarsınız Mr. Rumgudgeon, bir yıl önce bugün size veda etmeye gelmiştim. Ne tuhaf bir rastlantı, dostumuz Kaptan Smitherton da bir yıldır uzaklardaydı, bugün tam bir yıl oluyor!

Smitherton: – Evet! Tamı tamına bir yıl. Geçen yıl bugün, Kaptan Pratt’le birlikte size veda etmeye gelmiştik, anımsıyorsanız.

Amcam: – Tabii tabii, tuhaf, gerçekten çok tuhaf! İkiniz de tam bir yıl dolaştınız. Tuhaf bir rastlantı! Doktor Dubble L. Dee duysa, olağanüstü bir olaylar dizisi derdi buna. Doktor Dub...

Kate (söze karışarak): – Gerçekten tuhaf babacığım, ama Kaptan Pratt ile Kaptan Smitherton aynı yolu izlemediler, ne de olsa bir fark bu.

Amcam: – Bilmiyordum. Nerden bileyim? Bence olay, şimdi daha da tuhaflaştı. Doktor Dubble L. Dee...

Kate: – Ama babacığım, Kaptan Pratt, Horn Burnu’nu dolaştı, Kaptan Smitherton ise iki kere geçti Ümit Burnu’ndan.

Amcam: – İyi ya, biri doğuya gitmiş, öbürü batıya; sersem kız, ikisi de nerdeyse dünyayı dolaşmış sayılır. Ne diyordum, Doktor Dubble L. Dee...

Ben (telaşla): – Kaptan Pratt, yarın mutlaka bize gelin, siz de Smitherton, yolculuk anılarınızı anlatırsınız, bir briç partisi çeviririz, sonra da...

Pratt: – İyi ama, unutuyorsunuz dostum. Yarın pazar. Başka bir akşam...

Kate: – Amma da yaptınız! Robert o kadar unutkan mı canım? Bugün pazar.

Amcam: – Bugün pazar tabii!

Pratt: – İkinizden de özür dilerim ama, yanılmış olamam. Yarının pazar olduğundan eminim, çünkü...

Smitherton (şaşkınlık içinde): – Hepiniz neler diyorsunuz Tanrı aşkına? Dün pazar değil miydi?

Hepimiz birden: – Dün mü! Sen iyice çuvalladın.

Amcam: – Ben bugün pazar diyorum – ben de bilmezsem...

Pratt: – Yok canım, pazar yarın.

Smitherton: – Siz hepiniz delirmişsiniz. Şu iskemlede oturduğumu nasıl biliyorsam, dünün pazar olduğunu da öyle biliyorum.

Kate (ayağa fırlayarak): – Durun durun, anladım. Babacığım, işte sizin kararınızı değiştirecek bir şey – şey konusunda. Bir dakika bekleyin de anlatayım. Çok basit. Kaptan Smitherton, dünün pazar olduğunu savunuyor: Pazardı gerçekten, haklı. Bobby, amcam ve ben, bugünün pazar olduğunu söylüyoruz: Öyle, haklıyız. Kaptan Pratt, yarın pazardır diyor; öyle, o da haklı. Aslında hepimiz haklıyız, böylelikle bir haftada üç pazar günü bir araya gelmiş oldu.

Smitherton (biraz durakladıktan sonra): – Bak Pratt, Kate hepimize taş çıkartır vallahi. Amma da aptalız ha! Mr. Rumgudgeon durum şu: Bildiğiniz gibi, yeryüzünün çevresi yirmi dört bin mildir. Dünya, bu yirmi dört bin mili kendi ekseni çevresinde batıdan doğuya doğru dönerek, tam yirmi dört saatte tamamlar. Anladınız mı, Mr. Rumgudgeon?

Amcam: – Tabii tabii. Doktor Dub...

Smitherton (sesini alçaltarak): – Demek ki saatte bin mil hızla dönüyor. Şimdi tutun ki, ben bulunduğumuz noktadan bin mil doğuya gideceğim. Orada, Londra’dakinden bir saat erken doğacak güneş, yani güneşi sizden bir saat önce göreceğim. Aynı yönde iki bin mil yol alırsam, iki saat önce, bir bin mil daha gidersem üç saat önce vb... ta ki dünyanın çevresini dolanıp aynı noktaya ulaşıncaya kadar; o zaman Londra güneşi yirmi dört saat önce doğmuş olacak ve ben sizden bir gün ilerde olacağım. Anladınız mı?

Amcam: – Ama Doktor Dubble L. Dee...

Smitherton (yüksek sesle): – Öte yandan Kaptan Pratt, buradan bin mil batıya gittiğinde bir saat, yirmi dört bin mil gittiğinde de yirmi dört saat, yani bir gün geri kalmış sayılacak Londra’daki zamana göre. Böylece benim için dün olacak pazar, sizin için bugün, Pratt içinse yarın. Üstelik hepimiz haklıyız, çünkü hiçbirimizin görüşüne ötekiler katılmak zorunda değil, görüşlerimiz eşit derecede doğru.

Amcam: – Eee, Kate’le Bobby, bu dediğiniz gibi, kararımı değiştirecek bir şey. Ama ben sözümün eriyim – bunu unutmayın! Oğlum Bobby, istediğin zaman Kate’le evlenebilirsin (servet dahil). Değil mi ki üç pazar bir haftaya sığdı. Gidip Doktor Dubble L. Dee’nin bu konudaki düşüncesini öğreneyim bakayım.

Kızıl Ölümün Maskesi

“Kızıl Ölüm” uzun süredir kırıp geçiriyordu kenti. Hiçbir salgın böylesine öldürücü, böylesine korkunç olmamıştı. Totemi, kandı; mührüyse, kanın kızılı ve ürküsü. Dayanılmaz sancılar, ansızın baş dönmeleri, sonra gözenekleri boğan bir kanamayla ölüm. Kurbanın gövdesinde, özellikle yüzünde beliren kızıl lekeler, onu dostlarının yardımından, sevgisinden yoksun bırakan hastalığın belirtileriydi. Hastalığın açığa çıkması, ilerlemesi ve bitmesi ise yarım saatlik bir işti.

Ama Prens Prospero mutluydu, yürekliydi, akıllıydı. Ülkesindeki halkın yarısı hastalıktan yokolup gidince, saraydaki şövalyelerle leydiler arasından sağlığı ve neşesi yerinde olan bin kişi çağırttı huzuruna, onlarla birlikte kale gibi bir manastıra, uzaklara çekildi. Çok büyük, çok görkemli bir yapıydı bu, Prens’in o acayip, o ince beğenisinin bir örneği. Kocaman, sağlam bir duvarla çevrilmişti. Demir kapılar gömülüydü bu duvara. Saraylılar kapılardan girdikten sonra, demirci ocakları, çekiçler getirildi ve sürgüler eritilip kapılar kapatıldı. Amaç, içerdekilerin umutsuzluk ya da çılgınlık nöbetlerine tutulup dışarı çıkmalarını, dışardan da içeri girilmesini önlemekti. Manastır, erzakla doldurulmuştu tıka basa. Bu önlemler alındıktan sonra saraylılar kolaylıkla meydan okuyabilirdi salgına. Dış dünya kendi başının çaresine baksındı. Bu zamanda yas tutmak ya da tasalanmak saçmaydı. Prens, eğlence adına, keyif adına ne varsa hepsini toplamıştı bir araya: Soytarılar vardı, şarkıcılar vardı, balerinler, çalgıcılar vardı, güzellik vardı, şarap vardı. Bütün bunlar ve güvenlik vardı içerde. Dışardaysa, “Kızıl Ölüm”.

Manastıra çekilişinin beşinci ya da altıncı ayında, ay sonuna doğru, salgının doruğunu bulduğu sıralar Prens Prospero, konukları onuruna aklın alamayacağı kadar görkemli bir maskeli balo düzenledi.

Her türlü duyguyu kamçılayan bir baloydu bu. Ama önce size balonun verildiği salonları anlatayım. Hepsi altı salondu, bir de Prens’in özel odası. Çoğu kere bu odalar iç içedir, uzun ve kesintisiz bir görünümleri vardır; kapılar iki yana sürüldü mü her yer rahatça görülebilir. Prens’in acayip şeylere olan düşkünlüğünden beklenebileceği gibi, burada durum bambaşkaydı. Bölümler öylesine karışık bir şekilde sıralanmıştı ki, bakan, ancak bir bölüğünü, belki biraz fazlasını görebiliyordu. Her on sekiz yirmi metrede bir, keskin bir dönemeç ve her dönemeçte yepyeni bir izlenim... Sağdaki ve soldaki duvarların tam ortasında uzun ve dar bir gotik pencere, odanın girintisini çıkıntısını adım adım izleyen kapalı bir geçide açılıyordu. Bu pencerelerin camları renkliydi, ama pencerenin açıldığı odanın döşemesindeki baskın renge göre değişiyordu bu renkler. Doğu uçtaki oda masmavi döşenmişti sözgelimi – camlar da canlı mavidendi. İkinci salonun süsleri, halıları erguvan rengindeydi ve burada camlar da erguvandı. Üçüncü oda baştan başa yeşildi, camları da. Dördüncü, turuncu döşenmiş, turuncu ışıklarla aydınlanmıştı, beşinci beyaz, altıncı mor. Yedinci salon ise, tavanı boydan boya kaplayıp duvarlardan aşağı sarkan kara kadife kilimlerle kefenlenmişti; kilimler, aynı kumaştan, aynı renk bir halının üstünde kıvrımlanıyordu. Yalnız, bu odada camların rengi döşemenin rengine uymamıştı. Burada kızıldı camlar – koyu kan rengi. Yedi odada da şuraya buraya serpiştirilmiş, altın süs yığınlarının arasında bir tane lambaya ya da şamdana rastlanmıyordu. Ne lamba ışığı, ne şamdan ışığı vardı bu iç içe odalarda. Ama geçidin odalara bakan bölümlerinde, her pencerenin tam karşısında, üç ayaklı demir bir sehpa üstünde bir ateş yanıyor, renkli camlardan süzülerek ışığa boğuyordu bitişikteki odayı. Ortalığı cicili bicili, acayip görüntüler kaplıyordu. Gelgelelim batıdaki kara odada, kan rengi camlardan geçip koyu döşemeye yansıyan yalaz, ürkünç bir etki yapıyor ve girenlerin yüzlerine öyle çılgın bir anlam veriyordu ki, konuklardan ancak bir iki tanesi içeri adım atacak yürekliliği gösterebildi.

Yine bu odada, batıdaki duvara, dev bir fildişi saat dayanmıştı. Sarkacı sağa sola sallanırken donuk, ağır, tekdüze bir ses çıkarıyordu; yelkovan dönüp de saat başını çalacağı sırada, saatin tunç ciğerlerinden duru, tiz ve derin bir ses kopup geliyordu, tatlı, ezgi dolu bir ses; ama öyle acayip bir tonu, öyle garip bir vurgusu vardı ki bu sesin, her saat başı, orkestradaki çalgıcılar ister istemez bir an duraklayıp kulak veriyordu, valsçilerin dönmeleri de yarıda kalıyordu ve neşeli konuklar durgunlaşıyordu bir süre; saatin vuruşları birbirini izledikçe, en coşkunların sarardığı, daha yaşlı başlıların karmaşık düşüncelere, düşlere dalmışçasına ellerini alınlarından geçirdikleri gözden kaçmıyordu. Ama yankılar bir kere dinmeye görsün, hemen içten bir kahkaha sarıyordu kalabalığı; çalgıcılar birbirlerine bakıp kendi sinirliliklerini, saçmalıklarını kınarcasına gülüşüyor, saatin bir dahaki vuruşunda kesinlikle böylesi duygulara kapılmayacakları konusunda söz