Francesca Rigotti

Küçük Şeylerin Felsefesi

İtalyancadan çeviren

Meryem Mine Çilingiroğlu

Deneme

Francesca Rigotti

1951’de Milano’da doğdu. 1974’te Milano Üniversitesi Felsefe bölümünü bitirdi. İtalya Tarih Araştırmaları Enstitütüsü ve Feltrinelli Vakfı’nda akademik çalışmalarının ardından 1984’te Floransa’daki Avrupa Üniversitesi Enstitüsü’nde (EUI) sosyal bilimler alanında doktorasını tamamladı. 1991’de Almanya’da Göttingen Üniversitesi’nden siyaset bilimi alanında habilitasyon aldı. Göttingen, Princeton ve Zürih üniversitelerinde araştırmalar yaptı ve dersler verdi. Lugano’da bulunan İsviçre İtalyan Üniversitesi’nde 1996’dan beri öğretim görevlisi. Başlıca çalışma alanları: siyasette akıl yürütme biçimleri, felsefi düşüncede metaforlar ve semboller, gündelik hayat deneyimleri. Başlıca eserleri: Metafore della politica (Siyaset Metaforları, 1988), Il potere e le sue metafore (İktidar ve Metaforları, 1992), Mutfaktaki Felsefe (çev. Cenk Çokuslu, Çiya, 2012 [1999]), Il filo del pensiero: Tessere, scrivere, pensare (Düşüncenin İpi: Örmek, Yazmak, Düşünmek, 2002), Il pensiero pendolare (Sarkaç Düşünce, 2006), Il pensiero delle cose (Şeylerin Düşüncesi, 2007), Gola: La passione dell’ingordigia (Boğaz: Oburluk Tutkusu, 2008), Le piccole cose di Natale (Noel’in Küçük Şeyleri, 2008), Partorire con il corpo e con la mente: Creatività, filosofia, maternità (Bedenen ve Zihnen Doğurmak: Yaratıcılık, Felsefe, Annelik, 2010), Asini e filosofi (Eşekler ve Filozoflar, 2010, Giuseppe Pulina ile), Metafore del silenzio (Sessizlik Metaforları, 2013), Onestà (Dürüstlük, 2014), Manifesto del cibo liscio: Per una nuova filosofia in cucina (Sade Yemek Manifestosu: Mutfakta Yeni Bir Felsefeye Doğru, 2015), De senectute (Yaşlılık Üzerine, 2018), Buio (Karanlık, 2020).

Meryem Mine Çilingiroğlu

İstanbul Üniversitesi Felsefe bölümünden mezun oldu. Yüksek lisans eğitimini aynı üniversitenin İtalyan Dili ve Edebiyatı bölümünde tamamladı. Venedik Ca’ Foscari Üniversitesi’nde yabancı dil olarak İtalyanca öğretimiyle ilgili yüksek lisans yaptı. İstanbul, Yeditepe ve Duke (ABD) üniversitelerinde İtalyanca eğitimi verdi. Italo Calvino, Elena Ferrante, Giorgio Agamben, Eugenio Borgna, Francesco Alberoni, Melania G. Mazzuco, Edmondo de Amicis, Margaret Mazzantini, Domenico Starnone gibi yazarların ve düşünürlerin kitaplarını çevirdi. Anadolu Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı bölümündeki öğrenimine devam ediyor.

Künye

Notos Kitap 196

Eleştiri Deneme 12

©Francesca Rigotti, Nuova filosofia delle piccole cose, 2013

©Notos Kitap Yayınevi, 2020

Birinci Basım Kasım 2021

Birinci Sürüm Temmuz 2022

ISBN 978-605-7643-55-1

ISBN (e-kitap) 978-605-7643-75-9

Sertifika 52101

Editör

Oğuz Tecimen

Kapak Tasarımı

Virginia Elena Patrone

Teknik Hazırlık

Duygu Şentuna, Tila Sadeki

İçindekiler

Francesca Rigotti

Meryem Mine Çilingiroğlu

Künye

İçindekiler

I. Metaforlar ve Şeyler

II. Küçük Şeyler

III. Şeylerin Gerçekliği

IV. Küçük Şeyler Büyüyor

V. Gender Meseleleri

Sonsöz ve Teşekkür

Rosaria R.ye

ve adında rosa [gül] geçen herkese

I
Metaforlar ve Şeyler

Ne kadar zengindir bu yeryüzü küçük, iyi, mükemmel şeylerden yana!

Friedrich Nietzsche, Böyle Söyledi Zerdüşt

less is more

Üçüncü millenyumun başının, 21. yüzyılın yankı uyandıran açıklamalarla, velveleli ideolojilerle ve devasa projelerle dolu bir çağ değil küçük şeylerin, yakın, doğrudan ve ulaşılabilir deneyimlerin devri olacağı yanılsamasına kapılmıştım. Arundhati Roy’un sözlerine dayanarak hayal kuruyordum:

Kim bilir belki de 21. yüzyıl bizim için Büyük Şeyler’in yıkılışını hazırlıyordur; büyük bombaların, büyük barajların, büyük ideolojilerin, büyük çelişkilerin, büyük ülkelerin, büyük savaşların, büyük kahramanların, büyük hataların çözülüşünü. Belki de gelecek yüzyıl Küçük Şeyler’in yüzyılı olacak. Belki de tam şimdi, tam bu anda, orada, gökyüzünde bizim için hazırlanmakta olan küçük bir tanrıça vardır. Olabilir mi? Bunun doğru olma ihtimali var mı?¹

Yukarıda, gökyüzünde küçük tanrıçanın bizim için küçük şeylerin yüzyılını hazırladığını düşünmek albenili bir bakış açısı kuşkusuz. Gerçekte olup bitenlerse bu dü-şünceyi mutlak surette yalanlamak istiyor: Büyük barajlar inşa edilmeye devam ediyor, büyük kuleler çöküyor ve yerlerine daha da büyükleri yapılıyor, dünyanın en şiddetli deprem bölgelerinde mafyaya ziyafet vermek için köprüler kuruluyor, söylenene göre uzun sürecek savaşlar başlıyor. Bununla birlikte minimalist bir bakış açısıyla, less is more yani “az çoktur” diyen ufacık sistemlerin olduğu bir dünya düşünmek hoşuma gidiyor. Kaldı ki hiç de minimalist olmayan Nietzsche’nin bile küçük şeyleri sevdiğini biliyoruz, nitekim tam da Böyle Söyledi Zerdüşt’ün “Daha Yüce İnsan Üstüne” bölümünde Zerdüşt şöyle der: “Ne kadar zengindir bu yeryüzü küçük, iyi, mükemmel şeylerden yana.”²

Arundhati Roy’un kehanetinin gerçekleşme ihtimali çok uzak görünse de bunu baştan çıkarıcı bir temenni olarak hayal etmek hoşuma gidiyor: yankı uyandıran açıklamalara, devasa projelere, velveleli ideolojilere heves etmek yerine bizi çevreleyen küçük şeyleri, nesneleri, hareketleri, kokuları ve sesleri, daha yakın, doğrudan ve ulaşılabilir deneyimleri arzuladığımız bir gelecek...

Belki de bu nesneler, hareketler, kokular ve sesler, bu küçük ve pek de önemli olmayan hatta anlamsız şeyler, azı, daha azı, less’i temsil eden bu minör gerçekler megalomanlık hastalığına kapılmış kalpleri –gene Nietzsche’ye başvuracak olursak– “altın olgunlukları”yla iyileştirecek ve bunların bir avantaj, bir artı, bir more olduğu açığa çıkacak.

metaforların filtresi

Bu çalışmada nesneler ve şeyler özel bir felsefi bakışla ortaya konacak; şeyleri, nesneleri, dünyaları çağrıştıran metaforlara eğilen bir felsefi bakışla. Şeylere belli bir mesafeden ve önyargıya kapılmadan bakan bir yaklaşım bu, hani neredeyse şeylerin asli, hakiki ve saf boyutunu yakalayıveren bir bakış. Zira şeylere fenomenolojik yaklaşım metaforlardan geçtiğinde zenginleşir, ki metaforlar da adeta dilde ifade bulan dünyanın anlaşılması için ayrıcalıklı bir yol sunar.

Maalesef hepimiz kullandığımız ifadelerde bilmenin görmeyle ilişkilendirildiği analojiyle şartlanmış haldeyiz, nitekim ta Eski Yunan’dan beri gözle görmeye hakikatin apaçıklığını yakalama ayrıcalığı atfedilmiştir. Oysa küçük şeyler sadece görmek için değil dinlemek, dokunmak, koklamak ve –neden olmasın– yemek için de oradadır.³ Dolayısıyla filozoftan ya da filozof olma yolundaki kişiden şeyleri görebilmesi istenir. Öte yandan aslında şeyleri dinlemeyi ve tatmayı, şeylere dokunmayı ve şeyleri koklamayı bilmesi de istenir. Hatta şeylerin özünü burnuyla yakalamasını da isteyebiliriz! Zira essentia hem “öz” hem de “esans”, “parfüm” demektir; nous da “zihin” ve “akıl” anlamını edinmeden önce Eski Yunanlar için koklama yetisi anlamına geliyordu.⁴ Dolayısıyla aslında filozoftan hem görmesi hem de tatması istenir, hani Mezmurlar’da denir ya: “Tadın da görün, Rab ne iyidir.”⁵ Bitki çayına batırılmış madlenin tadını alması istenir. Filozofa bir önerimiz de şu olabilir: Arundhati Roy’un Küçük Şeylerin Tanrısı romanında Estha’nın Madras posta otobüsünde yediği domatesli sandviçlerin lezzetine varması ya da çelik otobüsün demir tutamaklarının ekşi metal kokusunu almaya çalışması. Kısacası filozoftan şeylere hem bütüncül bir tavırla yaklaşması istenir, hem de şeyleri –özellikle de küçük olanları– hırpalamayan incelikli bir yaklaşımla ele alması, şeylerin kendi bileşenlerini ve karmaşıklığını teslim ederek onları oldukları gibi bırakan bir anlayış beklenir. Fenomenin bileşenlerini ve zenginliğini anlamanın yollarından biri tam da metaforlardan yola çıkmak, şeylerin –belli başlı birtakım şeylerin– dünyasını metaforlar üzerinden keşfetmektir.

natürmort ve ev içi mekân

Burada sunacağımız dünya ev işleri, ev kadınlarının yaptığı işler, evde yer alan küçük ve mütevazı şeyler ve nesnelerle ilgili olacak. Anonim olan ev dünyasını “tarihin gerçek öznesi” olarak görüyorum; olağanüstü eylemi ya da aşkın olayı, epik debdebeyi silkeleyen bir örgü ve dokuma olarak. Küçük sistemlere ait dünyayı savunmak geleneksel olarak öne çıkarılan değerleri tersyüz eder. Bunun sanattaki karşılığını görmek üzere Norman Bryson’ın⁶ izini sürersek, sanat tarihinde iki resim kategorisiyle karşılaşırız. Bryson bu iki kategoriyi Eski Yunanca kökenli iki terimden faydalanarak tanımlamıştır. Ropografi (rhopos: değeri düşük mal, ıvır zıvır): dünyevi ve sıradan konuları, küçük şeyleri, küçük manzaraları ele alan resim. Megalografi (megalos: büyük): mitsel ya da alışılmadık ve olağanüstü tarihi olayları işleyen resim. Megalografi olağanüstü, biricik, bireysel, anlatısal eylemi işler. Ropografi ise maddi ve canlılarla ilgili şeyleri, önemsiz ve tekrara dayalı işleri konu edinir.

Böylece sanat eleştirisinde hiyerarşik iki seviye saptanmış, megalografi yüksek, majör, yüce tür olarak, ropografi ise düşük, minör, zarif ve güzel tür olarak kabul edilmiştir. Sanat eleştirmenlerine göre, meyvenin, çiçeğin, istiridye kabuğunun, tabağın, sürahinin ve genel olarak ev eşyalarının betimlendiği resimler Kitabı Mukaddes’ten, klasik mitolojiden ve tarihteki büyük olaylardan esinlenerek yapılmış anlatı içerikli resimlerden aşağıdır. Fransız sanat eleştirmeni Jean-François Félibien Seicento diye adlandırılan barok çağın sonlarına doğru şöyle yazmıştır:

Ressamlar daha zor ve daha asil şeylerle ne kadar ilgilenirse daha aşağı ve daha sıradan olandan o kadar sıyrılır, böylelikle de daha seçkin bir çalışmayla kendilerini yüceltmiş olurlar. Mükemmel manzara resimleri yapan birisi meyveden, çiçekten ve istiridye kabuklarından başka bir şey resmetmeyen kişiden üstündür. Canlı hayvanlar resmeden kişi sadece natürmort çizen kişiden daha değerlidir vs.⁷

Gerçekten de bu değer yargılarından kurtulmak zor, özellikle de günümüzde hâlâ siyasal alan ile ev alanının, kamusal alan ile özel alanın farklı değer yargıları içeren ayrı düzlemlerde bulunduğunu, ilk saydıklarımızın yüksek, ikincilerininse aşağı görüldüğünü düşünürsek. Aynı değer yargılarına edebiyatta da rastlarız, orada da yüksek ya da büyük edebiyat ile düşük edebiyat ya da halk edebiyatı ayrımı yapılır.

Küçük şeylere dair felsefe yaparken makaslardan, sabunlardan, sürahi ve süpürgelerden söz ettiğimde kendimi savaş ressamı değil natürmort ressamı olarak hissediyorum ama büyük ve önemli meseleleri işleyen arkadaşlarımdan daha aşağıda bulunmakla ilgili herhangi bir sıkıntım yok. Bu iki alandan birinde uzmanlaşmış ressamlar olduğu gibi, Picasso gibi her iki alanda eser vermiş ressamlar da var. Bunun yanı sıra aynı esere her iki düzeyi sığdırmış ressamlar da var. Örneğin Velázquez’in Las Meninas (Nedimeler) ya da daha da iyisi Las Hilanderas (Dokumacı Kadınlar) tabloları. Birinci resimde krallar, kraliçeler ve prensesler fakir ressamla birlikte resmedilmiştir. İkincisindeyse arka planda dokumacı Arakhne’nin meydan okuduğu Athene, ön planda iş önlüklerini giymiş mütevazı dokumacılar vardır. Herkese yer var. Büyük Şeyler’in Tanrısı öfkeden kudurup onu çığırından çıkmış savaşlara sevk eden kırılmış gururunun yaralarını yalayadursun, ben yanıma samimi ve alçakgönüllü, özel ve sınırlı Küçük Şeyler’in Tanrısı’nı alıyorum. O bana ve onu dinlemek isteyen herkese kahvenin ve çöp kutusunun hikâyesini anlatacak.

“Krallar kapılara dokunmaz” diye yazmıştır Francis Ponge (ki Küçük Şeyler’in bir şairi varsa o da Ponge’dur), “onlar bu mutluluğu tanımıyor.” Ben de kral ya da toplantı salonundan ayrıldığında ışığı söndürmeyen bir yönetim kurulu başkanı olmadığım için iyi bilirim elektrik düğmesine basmanın heyecanını ya da “o gayet bilindik kapı kanatlarını tatlılıkla ya da hoyratça öne doğru itmeyi, sonra arkamı dönüp tekrar kapamayı – kapıyı kollarıma almayı”.⁸

önemsiz ve anlamsız

Platon’un Gorgias diyaloğunun ana kahramanlardan Kallikles, Sokrates’i daha önemli şeylere yönelmesi için felsefeyi bırakmaya çağırır. Kallikles gençken ölçülü bir şekilde felsefeyle uğraşmanın değerli olduğunu ama yaşlanmakta olan bir adamın felsefeyle ilgilenmeye devam etmesinin gülünç olduğunu iddia eder.⁹ Kallikles’in tavsiyesine uymayacağımızı söylemeye gerek bile yok, biz felsefeyle ve daha başka önemsiz şeylerle ilgilenmeye devam edeceğiz. Bununla da kalmayacağız, Kallikles’e göre pek önemli olmayan bu disiplinin içinde hiç olmazsa kendimizce bir niş açıp insan eylemleri arasında en sıradan sayılanlarla uğraşacağız; insanın hayatını idame ettirmesini sağlayan rutin işleri –yemek pişirmeyi ve yemeyi, dikiş dikmeyi, bulaşık yıkamayı ve temizlik yapmayı– felsefi açıdan sakin sakin gözlemlemeye vereceğiz kendimizi. Orada önemi ve ağırlığı olmayan şeyleri temaşa edecek, önemsize ve anlamsıza dair yeni bir kuram geliştireceğiz. Orada küçük tanrıları yücelteceğiz, pek iddialı olmayan, kibirli davranmayan, şehirden ve siyasetten uzak duranları: bahçelerin ve ormanların tanrılarını, Nympha’ları, Dryades’leri ve Hamadryades’leri, akşamın küçük tanrıçaları Hesperides’leri ve derelerin küçük perileri Naiades’leri...¹⁰ Orada artes minores/sordidae’yi, “küçük/bayağı sanatlar”ı, kadınlara ve kölelere reva görülen sanatları icra edeceğiz; nakış, halı ve kilim dokuma, kabartma, gravür, koleksiyonculuk işleriyle ilgileneceğiz. Erkeklerse artes maiores/liberales’le, “büyük/özgür sanatlar”la ilgilenecek, yani diyalektik, gramer, astronomi, geometriyle veya başka bir sınıflamaya göre resim, mimari, heykel ve müzikle. Bizler tabakları, çiçekleri ve istiridye kabuklarını tasvir eden natürmortlar çizeceğiz. Orada belki de daha ziyade minör tanrılara benzeyen majör tanrı Hermes/Mercurius’a da özel bir niş ayıracağız; Italo Calvino’nun “hamarat ve kıvrak, uyumlu ve girişken”¹¹ dediği, eşikleri geçen o tez ayaklı hafif tanrıya yer açacağız. Bizi büyük, ağır, saldırgan, patırtılı ve ezici şeylerin dünyasından bu hafiflik tanrısı mı koruyacak? Doğru olabilir mi bu? Böyle bir ihtimal var mı?

Neden olmasın! Nitekim bazı filozofların, önce Wittgenstein, Austin, Emerson ve Thoreau’nun, ardından Stanley Cavell’ın küçük şeylere, sıradan dile, gündelik hayatta kullanılan sözcüklere, varoluşla doğal ilişkiye geri dönüş yolunu açtıklarını biliyoruz.

Evdeki küçük şeyler ve evde yaptığımız gündelik işler tüm insanlarda ortaktır, ahlaki düşüncenin gelişmesi ve iyilik kavramının oluşması için oldukça önemlidir. Amerikalı kadın filozof Janet McCracken, Âdem ile Havva’nın cennetten kovulma hikâyesinden yola çıkarak şu sonuca varır: Yemek yeme, giyinme, barınma gibi hayatta kalmaya yönelik ilkel ihtiyaçların karşılanma biçimi saf ahlaki seçimlerin oluşumunda temel önem arz eder.¹² Eve ilişkin küçük şeyler ahlaki düşünceyi geliştirmesine geliştirir ama McCracken’ın savına etik üzerine yazılmış kitaplarda ve makalelerde çok az yer veriliyor. Aynı şekilde felsefi metaforoloji üstüne kitap ve makalelerde de gösterişsiz ve mütevazı deneyimlere ait metaforlara çok az yer ayrılıyor. Dolayısıyla bunların yerine hakikat güneşine, hakikat ışığına, bilgi kitabına, varoluş serüvenine, büyük, uzak, romantik olanın metaforlarına aşinayızdır. Richard Rorty entelektüellerin yaygın, bilindik, mütevazı, yakın, aşağı, küçük şeylere sabrı kalmadığını söyler esefle, ki onun sözleri Ralph Waldo Emerson’ın sözlerinin bir yankısıdır adeta: “Ben yaygın olanı kucaklıyor, tanıdık, gösterişsiz olanı araştırıyor ve onların dizlerinin dibinde oturuyorum. .... Hangi şeylerin anlamını gerçekten bilmek istiyoruz? Kavanozdaki un, tenceredeki süt, sokakta çalan şarkı, geminin getirdiği havadisler...”¹³

küçük güzeldir

Minimalizm 1960-1980 arası edebiyat, müzik ve görsel sanatlarda etkin olan, figüratif ve gösterişli imgelerden, karmaşık bileşenlerin manevralarından, büyük renk karşıtlıklarından kaçınmaya özen gösteren, minör ve özel hayatla ilgili gerçeklik kesitlerinin temsiline yönelen bir sanat akımıydı. Öte yandan “küçük güzeldir” (small is beautiful) yalnızca minimalizme ait bir slogan değildir. Ses ile anlamı birbirine bağlarken dilde selikayı ve vecizliği bilimsel araştırmasının merkezine alan üretici dilbilgisinin minimalist programının nüvesi de değildir sadece.

“Küçük güzeldir” Cermen dillerindeki iki kelimenin etimolojisinde de onay bulan bir iddiadır. İngilizcedeki clean’le (temiz) aynı kökten gelen Almancadaki klein “küçük, ufak” anlamına gelir. Küçük olan temizdir, berraktır, güzeldir. Ama temiz olanın güzel olduğu düşüncesi kolay anlaşılır olsa da güzel olanın küçük de olduğu ve küçük olanın güzel de olduğu aynı derecede aşikâr değildir. Bu konuya biraz açıklık getirelim.

Immanuel Kant’ın Güzellik ve Yücelik Duyguları Üzerine Gözlemler’inde (1764) az önce söylediklerimize dair birtakım belirgin göstergelere rastlarız. (Dili renkli, hoş ve akıcı olduğu için eleştirmenler bu eseri minör olarak sınıflandırır. Peki eleştimenlerin yaptığı bu sınıflandırmaya göre, bir eserin majör olması için donuk, kapalı ve resmi bir dille mi yazılması gerekir? Bir eserin açık, zarif, sürükleyici ve samimi olması minör olduğu anlamına mı gelir?) Kant’ın dünyasında güzel ile yüce ayrıdır; farklı nesnelerle ve ruh halleriyle eşleştirilmiş, tıpkı Çin simgesi yin ve yang gibi karşıt kategorilere ayrılmışlardır. Gündüz güzel, gece yücedir; eril yüce, dişil güzeldir; Almanca, İngilizce ve İspanyolca yücedir, Fransızca ve İtalyanca güzeldir. Zekâ, dostluk ve trajedi yücedir; deha, eros, komedi güzeldir. Yüce olan dağlarda, uçurumlarda, yıldızlı gökte ve ahlak yasasında bulunur; güzel ise çiçeklerde ve kırlardadır. Yüce olan heyecanlandırır, güzel olan büyüler; yüce olan sade ve yalınkattır, güzel olan karmaşık ve çokkatmanlıdır. Nihayetinde –işte can alıcı noktaya vardık– yüce olan büyüktür, güzel olan “küçük de olabilir”.¹⁴

Edmund Burke’ün Kant’ın incelemesinden kısa süre önce yazdığı Yüce ve Güzel Kavramlarımızın Kaynağı Hakkında Felsefi Bir Soruşturma’da (1757) yüce olanın güçlü, cesur, ağır, sert, koyu, kudretli, ürkütücü, geniş olanla, güzel olanınsa zarif, şefkatli, süslü, düz, yumuşak, hassas, ahenkli, aydınlık ve küçük olanla bağdaştırıldığını görürüz. Yüce olan zihnin deneyimleyebileceği en güçlü duygulanımları üretir, güzel olan ise aşk tutkusu. Yüce olan hayret [attonimento] uyandırır, kelimenin kökeninde olduğu gibi (at-tonito) “yıldırım çarpmış”a çevirir insanı; güzel olan ise tatmin verir, tam da her güzel şeyin temaşasından doğan tutkuyu. Küçük olan sevildiği için de güzeldir. Benim bildiğim bütün dillerde, diyor Burke, sevgi nesnesi için hep küçültme eki kullanılır. Küçültme eki her zaman sevgi ve şefkat ifadesidir. Yüce olanda büyük ve ürkütücü, sert ve çıkıntılı şeyler, güzel olanda ise küçük, düz, hassas, berrak, zarif ve temiz şeyler söz konusudur. Güzel olan tam da süslü, ufak tefek, küçük olandır.¹⁵

Burke de Kant da eşleştirmelerini gerekçelendirmez, zira onlara göre bu öyle ortak ve yaygın bir bilgidir ki açıklama gerektirmez. Burke de Kant da bunun nedenini izah etmeye ihtiyaç duymadı, durumun ne olduğunu anlatmanın yeteceği kanaatindeydiler.

Konuyla ilgili özel bir çalışma yapmasa da Hannah Arendt de bu konuya bir şerh düşer: Kamusal olan büyüktür, özel olan ise küçük hatta “charming”dir, büyüleyici, etkileyici, biraz masalsı da olsa önemsiz ve anlamsızdır. Kamusal olan büyüktür çünkü özgürlüğün, kalıcılığın ve onurun alanıdır; özel olan küçüktür çünkü ihtiyacı, geçici olanı ve utancı ağırlar.¹⁶

O halde en azından şimdilik küçük ile güzel arasındaki eşleştirmeyi doğru kabul edelim. Kaldı ki Heidegger de bunu onaylıyor: Ona göre de şeyin “şeyleme”si hafif (gering), yalın, özüyle uyumlu bir iştir: “Sadedir şey [Ring ist das Ding]; sürahi ve bank, küçük köprü ve saban” sade ve güzeldir. Sade ve güzel olmalarının nedeni de şey olmaları ve “şeylemeleri”dir, “ayna ve fermuar, kitap ve tablo, taç ve haç”¹⁷ için de geçerlidir bu.

nesne ve insan

Heidegger’in sıraladığı şeyler tekhne’yle yapılan, el yapımı ürünlerdir ürünlerdir: sürahi, bank, küçük köprü. Ama listesi doğal fenomenleri de kapsar, ağacı ve durgun su birikintisini, dereyi ve dağı. Bunlar da “kendi yordamlarında şeylerdir”. Canlılar, balıkçıl ve karaca, at ve boğa gibi hayvanlar da dahildir bu listeye, onlar da “kendi yordamlarınca şeyleyen” şeylerdir.

Böylelikle bu liste sayesinde natürmortlarda tasvir edilen şeylere geldik. Bu nesneler bir yandan da şeylerin şairi Francis Ponge’un listelerini çağrıştırıyor. Zira Ponge’un kataloğunda gerek insan yapımı mamuller, kapı, sabun,¹⁸ ekmek, elektrik gerekse de doğal ürünler, incir, çakıl taşı, su, süt, hatta yumuşakçalar ve karidesler gibi ufacık ve “anlamsız” bazı hayvanlar vardır. Bütün bu nesnelerin kendinde şey (Dinge) mi, araç ya da alet (Zeug, Werkzeug) mi olduğu önemli değildir. Hiç kuşkusuz sabun insan için ve beden bakımı için bir araçtır (hatta entelektüel bir araçtır diye ekler Ponge). Peki ama karaca da bir araç mıdır? Ya karides? Evet, o araç sayılabilir çünkü günümüzde insan tarafından yetiştiriliyor ve yeniyor (hatta çok fazla yeniyor). Peki ya çakıl taşları, dere, durgun su birikintisi? Bu bağlamda nesnelerin insan kullanımından çıkıp çıkmadığı, kendinde şeyin asli saflığına geri dönüp dönmediği önemli değildir. Önemli olan, şeyle ilişki, temas ve gerilimdir.

Musil Genç Törless’te, “Şeyler şeydir ve her zaman öyle kalırlar”¹⁹ diye yazmıştır. Şeyler dilsiz ve hareketsizdir, konuşmazlar, kendi aralarında iletişim kurmazlar. Şeylerden kendi aralarında bahsedenler erkekler ve kadınlardır: Şey kendi şartlarını dayatır, çünkü ister araç ister kendinde şey olsun ancak olduğu gibi ele alınabilir. Şeyden söz ederken ona insani özellikler atfeden insandır. Mesela ekmeğe güzel ekmek, iyi ekmek deriz. İnsan olmayı bırakmak, dil kullanımından kopmak mümkün değildir; hatta iddia edilenin aksine, metafor kullanımından da çıkılamaz çünkü –metaforla ifade edecek olursam– “metaforun dışında” sadece boşluk vardır. Metafor dilin doğum halidir, dünyanın başlangıcına ait bir kavramdır. Kavramın içinde kalan, kavramı şekillendiren ve türeten imgedir. Metafor kavramın yüce doruklarına vardıktan sonra tekmeyle uzağa savurabileceğim bir merdiven değildir. Kullandıktan sonra çıkardığım hamur kalıbı metafora daha yakın bir şeydir, zira kalıp tatlıya yuvarlak ya da dikdörtgen şeklini verir, öte yandan metafor sadece dışarıdan müdahelede bulunan hamur kalıbından daha içkin, özsel bir şeydir. Metafor kavram geliştirme sürecine dahildir. Metafor ile kavram simbiyotik ilişki içindedir; birlikte doğup birlikte ölürler.

metafor ve şey: “sözcüklerin tanrılar gibi olduğu” zamanlar

Metaforların hayatıma ilk ne zaman girdiğini net bir şekilde söyleyemem. İmgelerin dilinin, bu dolaylı, çağrışımsal, loş ama bir o kadar da gerçek dilin benim için bir araştırma alanı, ardından felsefi bir yöntem, nihayetinde dünyayı görme şekli olduğu ânı –belirli bir an söz konusu olduysa şayet– gözümde canlandıramıyorum. Elbette Hans Blumenberg’in bazı çalışmalarından etkilenmiştim: Paradigmen zu einer Metaphorologie (Bir Metaforolojiye İlişkin Paradigma), Das Lachen der Thrakerin (Trakyalı Kadının Gülüşü), Gemi Batıyor, Seyrediyorlar. Hatta bu kitapları İtalyancaya tercüme etmiştim. Ama sadece Blumenberg’in etkisi olamaz çünkü konuya ilgim ve hissettiğim çekim kuşkusuz daha eskilere dayanıyor. Bu ilgi ve çekimin nasıl oluştuğunu kısmen de olsa biliyorum aslında. Entelektüel gelişimim açısından en verimli yıllarım olan yetmişli yıllarda Milano’da bir düşünce merkezi niteliğindeki Feltrinelli Vakfı’na gelen burslu öğrencilerin, araştırmacıların ve akademisyenlerin tartışmalarıyla oluştu bu ilgi bende. Ama bundan o kadar da emin değilim, ki asıl sebebini bilmek belki de o kadar önemli değil. Kesin olan şey şu ki, metaforlar var ve bana kendilerini sunuyorlar, işaret ettikleri şeyi gösteriyorlar bana ya da daha doğrusu bende çağrışımlar uyandırarak gizli bir derinliği ima ediyorlar. Sanki metaforlar görünüşteki benzerliğin ötesine geçmeye, bir sözcüğün bir başka sözcükle olan benzerliğinin ötesine geçmeye davet ediyor bizi. Hani sanki metaforların “altında” veya “arkasında” ya da kim bilir neresinde başka bir şey var ve metafor o başka şeyi gizleyerek bana ifşa etme kapasitesine sahip. Bu durumu bedeni saran elbiseye benzetebilirim: Elbise bedeni ortaya çıkarmak için değil örtmek için vardır, öte yandan bedenin hatlarını da belli eder. Roberta De Monticelli’nin sözleriyle ifade edecek olursam, “tabiri caizse görünüşün çehresi aşkınlığın çehresini çağrıştırır”.²⁰

Metaforlar mantıklı bir içerikten yoksun olmakla birlikte ışık saçan anlamlarla dolu biçimlerdir sanki. “Sözcüklerin tanrılar gibi olduğu” o eski zamanlarda doğmuş metafor “düşünceden önce var olan bir şeyin hayatta kalışı, kutsal bir zamanın izidir”²¹ sanki. Metaforlar varlığa demir atışımızdır sanki, varlığa dair bir şeyleri görmemizi sağlarlar; sadece belli belirsiz bir şeyleri, fark edilir edilmez su yüzüne çıkan bir şeyleri, minicik bir aralıktan beliren örümcek başı gibi bir şeyleri. Metaforlar aracılığıyla gören özel bir bakış vardır sanki, fenomenleri onları ilk kez görüyormuşçasına gözlemlememizi sağlayan özel bir bakış. Platon’un anamnesis yönteminden esinlenmiş bir bakıştır bu, ki Platon’a göre hakikati bilmeye yönelik her yetimiz tanrılarla birlikte yaşadığımız eski zamanların, idealara dair doğrudan ve ânında bir görüye sahip olduğumuz o eski durumumuzun hatırasına bağlıdır. “Sözcüklerin tanrılar gibi olduğu” zamanlar... Bizler artık o zamanlarda yaşamadığımız için bu görüşü bastırıp unuttuk. Yine de aynı yöntemi uygulamaya çalışabiliriz, bir zamanlar bilip sonradan unuttuğumuz metaforlar üzerinden şeylere bakmayı deneyebiliriz. Belki bu sayede şeyler ile onları ilk kez görüyorcasına gözlemleyen bakış arasına bir mesafe koyulabilir.

Bu süreçte her fenomenolojinin temeli olan bir aksiyom hayata geçirilebilir: “Şeylerin kendisine!” Bu bir durdurma ve askıya alma pr ojesi, dünyayı paranteze alma uygulaması olarak yorumlanabilir; böylece bütün peşin hükümlerden sıyrıldıktan sonra şey kendini gösterir. Önerdiğim bu sürecin özelliği her halükârda şeye metafor üzerinden ulaşmasıdır. Şeyin özünü, nihai görünüşünü yakalayamayabilirim ama hiç kuşku yok ki onun sıradan ve aşikâr olmayan yönlerini kavrarım.

pavurya ve ip gibi akan su

Dolayısıyla şeyden, fenomenden ya da metaforun işaret ettiği ve çağrıştırdığı kavramdan ziyade metaforun kendisiyle ilgileniyorum. Asıl hedef olan kavrama ulaştıran yol olarak metaforla ya da araç işlevi gören metaforla ilgilenmiyorum – zamana ve modaya uyarak yerini başka metaforlara bırakan metaforla da ilgilenmiyorum. Beni büyüleyen belli bir metafor üzerinden ifade edilen kavram – tıpkı pavuryanın kabuğu ve içi gibi bir olan (bu ikisini birbirinden ayırırsam ölür, başka bir varlık haline gelirler), ancak her iki bölümünün de bulunması halinde anlam taşıyan ve yaşayan simbiyotik organizmalara benzeyen kavram. Bana çekici gelen, metafor ve kavram bileşiminden oluşan bir varlığın kendine has özelliğinden bahsedilmesi, örneğin “ekmek kapısı” ya da “düşünce ağı”. Ben kapı/ekmek ve düşünce/ağ bütünü üzerinden iletilen şeyle ilgileniyorum, kabuksuz salyangoz gibi tecrit edilmiş sözcük ya da düşünceden ibaret kavramlar bana çekici gelmiyor.

Pek çok fenomen ve olayda da farklılıklardan ziyade benzerlikler, kesintilerden ziyade devamlılıklar beni etkiler ve hayrete düşürür. Yaşadığımız çağda herkes dönüşümü, hızlı değişiklikleri, mutasyonları, başkalaşımları, değişim süreçlerini vurgularken bile ben, “Bakın, dönüşümler çoğu zaman sadece görünüşten ibarettir ve şeyler çoğunlukla aynı kalır: Şeyler şeydir ve daima öyle kalacaklardır” diye yük-selen tek tük seslerin bulunmasını daha çok önemsiyorum. Belki de şu ya da bu bakış açısına yönelen farklı karakter yapıları mevcuttur. Isaiah Berlin’e göre, tek bir hedefi olan, akıllarından tek bir şey geçen kişiler kirpi-insanlardır; bir de tilki-insanlar vardır, bu kişilerinse akıllarından pek çok şey geçer ve pek çok amaçları vardır. Benzerlik yanlıları ile farklılık yanlıları, devamlılık taraftarları ile ölçülülük taraftarları. Bunlardan biri diğerinden üstün değil. Doğanın ekosisteminde kirpilere de tilkilere de yer var, hatta bu ikisi bir ömre de sığabilir: Kirpi olarak doğup tilki olarak ölünebilir, hatta dönüşümlü olarak kirpi ve tilki olunabilir. Bir çeşmenin musluğundan her zaman ip gibi akan suyu sevene de, rüzgâr ve dalgalarla kabarıp değişen suları tercih edene de yer var. Tıpkı savaş ressamına da natürmort ressamına da aynı binada ya da aynı müzede yer olması gibi.

Metaforlarda benzerlik ve devamlılık çekici geliyor bana. Beni asıl etkileyen, böylesine sınırlı bir benzerlik kaidesinin varlığı, bir avuç imgeye ve sözcüğe başvurarak psikolojik ve kültürel durumumuzun pek çok yönünün daima yorumlanabiliyor olması. Metaforlar sürekli yenilenmiyor, sürekli değişime, asli başkalaşımlara uğramıyor. İnsan zihnine dair bilgisayar metaforu en nihayetinde zihni bir makine gibi gören metaforun gözden geçirilmiş ve güncelleştirilmiş halidir. Varoluşsal yolculuğa ister takayla ister uzay gemisiyle çıkılsın, yolculuğun varoluşsallığı değişmeyecektir.

Kesitlerin bütünsel yönü ve benzerliği beni insanlık durumu açısından da etkiliyor. Ben musluktan ip gibi akan suyu seven, kayayı kuma tercih eden biriyim herhalde. Bunun nedeni kumun akması ve hareket etmesi, bütün olması ve ayrışması, kayanınsa yekpare kalması. Bizim kişi oluşumuzun bütün olmayla ilgili yönü bana çekici geliyor, bu özelliğin daha çok takdir edilmesini ve göz önünde tutulmasını arzuluyorum. Zira kişi akıl ve tutkunun, mantık ve duygunun bir araya gelmesinden oluşmamıştır; kişi biricik bir insani yetiye sahiptir – bir zamanlar bölünmenin ve parçaların olmadığı, şimdi zahmetle yeniden dikilmesi gereken yırtıkların hiç var olmadığı bir zamanın bulunduğu varsayımıyla söylüyorum bunu. Öte yandan bu çok kişilikli –çok kültürlü, çok dilli, çok etnisiteli, çok mecralı– olmayı bırakmak anlamına gelmez.

Aynı şekilde felsefede kadın düşüncesinin rolü sadece farklılıkları, tutkuyu ya da duyguyu, ruhun ya da iç derinliğin rolünü, özel olanı, kişisel olanı, ailevi veya evle ilgili olanı değerlendirmek olmasın ya da yalnızca bunları değerlendirmekten ibaret olmasın isterim. Farklarla ilgili çalışmaların taşıdığı değer ve cesaret azımsanmasın, öte yandan düşüncenin rolü kişinin bütünlüğünü gözetmek, özneyi bir bütün olarak takdir etmek olsun. Örneğin düşünce logos/sperma/mythos bütünü olarak görülsün – yaratma, çoğalma ve karşılıklı olarak kendini başkalarına sunma yeri olarak düşünce. Bir felsefe ki hem gidimli hem de gezgin bir hareketi olsun, düşünce ve kişi eşikten bir o yönde bir bu yönde geçsin, içeriden dışarıya ve dışarıdan içeriye gidip gelsin. Zira felsefe Yunan denizinde, Anadolu ve İtalya kıyılarında, İyonya ve Ege adalarında ve topraklarında filizlenmiştir; küçük ve çevik Yunan gemileri gibi, bir limandan diğerine yelken açan bir düşünceden, mekik dokuyan bir düşünceden, dokuma tezgâhında gidip gelen mekik misali hareket halindeki bir düşünceden doğmuştur. Felsefenin kökenindeki peripatetik (gezgin) düşüncedir bu. Bu düşünce de filozof da ileri geri hareket ederek gezer; bedeninin ileri geri gidişi birbirini izleyen düşüncelerin ritmine benzer – nefes alıp vermenin ritmine, bilge bir sarkacın salınımına, dokuma tezgâhındaki mekiklerin, tarladaki sabanın, kâğıt üzerindeki kalemin hareketine.

manus cogitans

Düşünceye canlılık veren hareket fikrini, gezici ve peripatetik felsefi ve metaforik düşünceyi özel bir felsefi kavramda, cogito’da da buluyorum. Descartes’ın meşhur ettiği bu fiil (“cogito, ergo sum”) bireysel özün varoluşunun (ben varım, yaşıyorum, deneyimde mevcudum) fiili düşüncenin varoluşundan (ben düşünüyorum, tefekkür ediyorum, hayal ediyorum) kaynaklandığını ifade eden felsefi bir argüman ortaya koyar. Dolayısıyla ben düşündüğüm için varım.

Peki ama nasıl düşünüyorum? Ne tür bir düşünce varoluşu destekliyor ve besliyor? İşte üstü kapalı bir metafor içeren Latincedeki cogitare fiili tam da bunu açıklar. Bu sözcük cum ile agito’dan gelir (cum “birlikte” demektir, agito ise ago [yapmak] fiilinin pekiştirme, kuvvetlendirme eki almış şeklidir, “ateşli, güçlü bir şekilde itmek” anlamına gelir. Co-agito, sonradan da cogito olmuştur). Cogito tam da “çalkalamak”, “dinlendirmemek”, “durmaksızın hareket ettirmek” demektir. Augustinus İtiraflar’ın meşhur bir pasajında bu minvalde düşünceler ortaya koyar: Fikirler, mefhumlar, öğrenilmiş kavramlar sık sık anımsanmazsa ortadan kaybolmaya ve “ücra köşelerine” (“remotoria penetralia”) çekilmeye meyleder. “Yeniden keşfedilmeleri, bulundukları kaynaktan yeniden çağrılmaları” işi zihne (“animus”) düşer. “Düşünmek fiilinin anlamı toplamak ve bunu başka yerde değil yalnızca zihinde yapmaktır” (quod in animo colligitur, id es cogitur, cogitari proprie iam dicatur).²²

Manus cogitans (zihnin eli) toplamakla kalmaz, topladığının dinlenmesine de izin vermez, hatta onu sürekli yeniden çalkalar, hareket ettirir. Ekmek yapmak için unla suyu karıp yoğuran eller gibidir. Mekik dokuyan ya da dokuma tezgâhında çözgü ören eller gibidir. Kürekleri yukarı kaldırıp aşağı indiren, suya daldırıp geriye doğru iten, bir aşağı bir yukarı, bir ileri bir geri hareket ettiren eller gibidir. Ritmik bir şekilde çekici kaldırıp örse vuran el gibidir. Bedenin ellerinin ve zihnin ellerinin hareketi sayesinde bütün bu süreçlerde cansız bir madde şekillenir (un, su, örgü ipliği ya da keten iplik, kızgın demir, ateşli düşünceler, kaynar fikirler, aydınlık sezgiler) ve faal biçimde kullanılır. Rosi Braidotti genellikle “ellerimizle düşünürüz”²³ der.

özgeçmiş ve felsefe

Son yıllarda kendime, ellerimle yaptıklarıma, çevremdeki şeylere ve şeylerin metaforlarına dikkatimi yönelttim, özgeçmişimle felsefeyi birleştirerek kendi gündelik hayatımdaki işleri ve başka pek çok kişinin gündelik işlerini gözlemledim. Günümüzde bu işleri çoğunlukla hâlâ kadınlar yapsa da erkeklerin de gündelik hayatta yaptıkları işlere baktım. Çevremdeki kişilere ilgi ve özen gösterme, onların bakımını üstlenme amacıyla yaptığım işleri, mütevazı, sıradan, hatta kimilerine göre tekerrürden ibaret, sıkıcı ve boş olan işleri “metaforlar aracılığıyla gören bakış”la görmeye çalıştım. Dolayısıyla birisinin kendi ailesi için yemek yapmasını ya da onların giyimiyle ve genel anlamda dikiş nakışla ilgilenmesini genellikle bu işlere işaret eden ve onları çağrıştıran metaforlar üzerinden gözlemledim. Böyle özel bir şekilde bakınca yemek ve dikiş nakış benimle başka bir dilden konuşmaya başladı, bana hiç beklemediğim çok etkileyici yönlerini ifşa etti. Gündelik kullanımı olan bazı nesneleri de “metaforlar aracılığıyla gören bakış”la gözlemlemeye çalıştım. İleriki sayfalar onlara yakından bakmaya ve dokunmaya, onları tatmaya ve dinlemeye yönelik bir davet.

II
Küçük Şeyler

Küçük bir şarkı olsa

bahsetse küçük şeylerden,

olayların ve büyük hadiselerin

ezdiği, görünmez olmuş küçük şeylerden.

Küçük bir şarkı olsa

bahsetse kahve makinelerinden,

kartpostallardan, makarna ve nohuttan.

Lorenzo Cherubini, “Canzone piccola” (Küçük Şarkı)

sürahi ve kadın

“Sürahi bir şeydir. Sürahi nedir? Cevap verelim; bir kaptır, bir başka şeyi kendi içine alan bir şeydir. Sürahide bir şeyi içine alan, sürahinin dibi ve yanlarıdır. Ayrıca bu kap kulpundan tutulabilir.”²⁴

Sürahi bir şeydir. Bunu ben söylemiyorum, Heidegger söylüyor. Hatta bunu 1949’da Bremen’de söylüyordu ve kim bilir dinleyiciler ona nasıl bakıyordu. Almanya Nazizmle beraber savaştan yenik çıkalı çok olmamıştı; kentler yıkılmış, Bremen bombardımanların ardından henüz toparlanmamıştı ve Heidegger sürahiden söz ediyordu. Nazizme bağlılığı konusunda herkes onun bir şey söylemesini, mazeret göstermesini ya da özür dilemesini bekliyordu. Ama böyle bir şey olmadı; Heidegger kendi kendine sürahinin “ne” olduğunu soruyordu. Bu beni hâlâ şaşırtır, ki Ponge’un 1942 yılının Fransa’sında kapılar ve sabunla ilgili şevkle yazması ve Sartre’ın 1944 yılının Fransa’sında Ponge’un sözünü ettiği sabun ve kapı konusunu yeniden ele alarak ciddiyetle tartışması da beni hâlâ bir o kadar şaşırtır. Savaşın yankılarını, büyük tanrıların çıkardığı gürültüyü duymuyorlar mıydı? Kuşkusuz duyuyorlardı. Bununla birlikte küçük tanrıların sesini de dinliyor, kapılara, sabuna ve sürahiye dokunuyorlardı.

Eğer sürahi bir şeyse şeyin “şeyliği” (das Dingliche) nedir? Kendinde şey nedir? Kendinde sürahi nedir? “Sürahi,” diye kendi sorusunu yanıtlıyordu Heidegger, “bir kap olduğu için, kapsayıcı olduğu için bir şeydir.” Zira sürahi asla boş değildir, sürahiye şarap dökersek yaptığımız şey sürahideki havayı boşaltıp onun yerine sıvı doldurmaktır. Sürahi kaptır, kendinde kapsayıcıdır. Heidegger sürahiden bahsetmeye, sürahinin özelliğinin “dökülen şeyi sunma” olduğundan söz etmeye devam eder. Öte yandan dünyanın en aşikâr eşleştirmesi Heidegger’in aklına gelmez: İçine alan, barındıran ve kapsayan sürahi kadındır. Kadın sürahidir çünkü çocuğu taşır. Kadın çocuğu/pastayı içine alan ve pişiren fırındır (Mutterkuchen, “anne tatlısı”; Almancada plasenta için bu inanılmaz tabir kullanılır); kadın hayatları tutan cıvatadır (Almancada cıvataya die Mutter, “anne” denir). Heidegger sürahi-kadını görmez çünkü o zaten kadını görmüyordur. Pişmiş topraktan yapma sürahiyi görür ama pişmiş topraktan yapma heykelcikleri, göbekli ve yuvarlak vazoları, kolları ve kalçası olan kadın görünümlü sürahileri görmez. Sürahi-kadın –kimi psikanalistlerin ortaya koyduğu üzere– çocuğu kapsar; kendini çocuk için sessiz bir kap olarak sunar, çocuğun dışarı çıkışıyla birlikte içinde oluşan boşluğu evladın sevinç ve acılarıyla, deneyim ve yaşantılarıyla doldurur.

ütü

Şimdi elimize ütüyü alalım, evirip çevirelim, dokunalım, kullanalım. Hiç de felsefi düşünceye uygun bir nesne gibi durmuyor. Kuşkonmaz ile ruhun ölümsüzlüğünün yan yana gelmesi gibi. Tam da Achille Campanile’nin Gli asparagi e l’immortalita dell’anima (Kuşkonmaz ile Ruhun Ölümsüzlüğü) adlı keyif verici kitabında dediği gibi, bu ikisi arasında hiçbir ortaklık yok. Ama ütüye bir de kadın yazar Grazia Livi’nin gözleriyle bakalım. Livi “Recluso” (Mahkûm) adlı öyküsünde gününü odasında bir mahkûm gibi geçiren on sekizindeki oğluyla birlikte yaşayan bir kadının hikâyesini anlatır. Kadın oğluyla da ayrıldığı eşiyle de konuşamadığından içine kapanık ve dilsiz oğlu hakkında ütüyle dertleşir:

“Oysa ben onu diyalog kurma konusunda eğittim.” .... Ütü oflayıp puflayarak onayladı. “Sen benden iyi bilirsin, diyalog ip gibidir. Ben aramızdaki bu ipi ta en başından beri azimle, ısrarla çektim. En önemli görevim olarak yaptım bunu. Ama maalesef bu yıl, sen de biliyorsun, aramızda ip mip kalmadı... Bu sene ip daimi olarak koptu.”²⁵

Ütü elin yönlendirmesiyle ütü masasının üzerinde bir ileri bir geri gider. Diyaloğun gidimli ve gezgin hareketine benzer şekilde bir ileri bir geri – tıpkı Platon’un diyaloglarında olduğu gibi. Bu diyaloglarda katılımcılar konuşmada adeta birbirine ip uzatır, herkes bu ipe bir şeyler ekler, ipi konuştuğu kişiye geri uzatır ve hep birlikte “olay örgüsü”nü dokurlar (Platon olsa symploke derdi buna). Zira diyalog kurulduğunda ne yapılır? İnsanlar birbirine konuşmanın ipini uzatır; ipi izlerler, ipin ucunu kaybederler, ipi koparırlar ya da bırakırlar, yeniden ellerine alırlar... Diyalog kuran kişinin görevi örgü yumağını açıp iyi bir konuşma örmektir. Nitekim diyaloğun iyi örülmesi düşünce iplerinin dolaşıp düğümlendiği yerlerin açılması, düşünce örüntülerinin devamlı ve tutarlı hale getirilmesidir. Örümcek ağındaki gibi dayanıksız, şeffaf ve gelip geçici bir örgü olmamalı bu. Mümkünse sağlam bir örgü olmalı ki kısa süreliğine bile olsa beni insanlara bağlayabilsin, hikâyedeki annenin diyalog kurduğu ütü gibi nesnelerle ilişki kurmamı sağlayabilsin.

çöp kovası

Şimdi huzurlarınızda Italo Calvino’nun sözleriyle asilleştirdiği ve mutfaktaki çöp kovasıyla karşılaştırdığı kâğıt sepeti: Her ikisi de atık biriktiriyor, biri yazının çöpünü, diğeri mutfak çöpünü. Calvino’nun bakışı bu ikisini ayırıp kıyaslamaya yöneliyor:

İki tür ev çöpü .... mutfağın ürettikleri ile yazının ürettikleri .... Ve mutfağın da, yazının da atmadığı şeyin –ürün– farklı yazgısını ayırıp karşılaştırmalıymışım: Mutfağınki, yediğimiz, benliğimize kattığımız şeydir; yazınınki, bir kez ortaya çıktıktan sonra artık benim bir parçam olmayan ve henüz bir başkasının okuması için, zihinsel bir metabolizma için gıda kaynağı olup olmayacağını, öteki düşünceler yoluyla hangi dönüşümlerden geçeceğini, kalorilerinin ne kadarlık kısmını aktaracağını ve bunları yeniden dolaşıma sokup sokmayacağını, sokacaksa nasıl sokacağını bilemediğimiz şeydir.²⁶

Ruh ve mide, kavram ve besin uzun süre birlikte yaşamıştır, hâlâ da yaşıyorlar; nihai yazgıları bile ortaktır, bazısı kâğıt sepetinde, bazısı da çöp kovasında son bulur. Zira ruh ve mide, bilmek ve yemek yemek aynı hamurdan yoğrulmuştur ve aynı annenin, açlığın evlatlarıdır. Yiyecek açlığı vardır elbette ama bilgiye aç olmak, bilgiye doymamak da vardır, ki bu ikincisiyle ilgili olarak, “bilgiye susamak”, “öğrenme açlığı” ya da “bir kitabı yutmak”, “metni hazmedememek”, “zihinsel geviş getirme”, “bir kavramı sindirmek” gibi ifadeler kullanılır. Bu metaforlarda ruh ve mide, sonsuz olan ve geçici olan, yüce olan ve mütevazı olan birbirine nasıl da yakındır! İştah işlevi ve düşünme işlevi paralel raylardan geçer, ağızla başlayıp boğazla devam eden aynı tüneli katederler. Yemek yemenin ve bilmenin aynı şey olmasının bir nedeni de sözcüklerin ve besinlerin aynı geçitin ağzında karşılaşmasıdır; yiyeceklerin girdiği, kelimelerin çıktığı yer ortaktır. Ağız sözcükle besinin karşılaştığı, zaman zaman “sözcüklerin yutulduğu” eşiktir, orada “dilin ucundaki” sözcükler aşağı kayabilir ve bir türlü bulunamayabilirler. Kaybedilen sözcüğü yeniden bulmak için düşünmek ve kafa yormak gerekir, bunu belki de elde kalem ya da patates soyacağı, ayakucundakâğıt sepeti veya çöp kovasıyla, ya da ütüyü kumaşın ve bilincin kıvrımları üzerinde gezdirerek yapmak gerekir.

kahve tutkusu

Metaforların ziyaret ettiği gündelik hayat nesneleri arasında kahveye de rastladım. Örneğin 20. yüzyılda Giuseppe Gioachino Belli’nin Roma lehçesinde yazdığı “Er caffettiere filosofo” (Filozof Kahveci, 1833) adlı şiirde buldum kahveyi:

Bu dünyanın insanları tıpkı

Kahve değirmenindeki kahve çekirdekleri gibidir;

biri önce, biri sonra, bir diğeri onun peşi sıra

hepsi yol alır aynı kadere.²⁷

Şiir kahve çekirdeklerini/insanları “kaderin eli”yle karıştıran ve onları ardı ardına “ölümün boğazı”na düşüren kahve değirmeni fikrini geliştirerek devam eder. Filozof kahveci kahve değirmenindeki kahve çekirdeklerinden yola çıkarak, kimsenin yüzüne bakmadan dönen kader çarkını kendine has sözcüklerle yeniden ortaya koyar.

Fincandaki kahveyi keyif için, sosyalleşmek ve uyanık kalmak için içerim. Zira ben Immanuel Kant gibi katı değilim; Kant kahveyi, özellikle de aromasını çok seven ama “kahve yağının zararlı olduğu” kanaatinde olduğundan kahve yerine çay içen biriydi. Kant belki de kahve uykusunu kaçırdığı için çayı tercih ediyordu. Gerçekten de kahvenin marifetlerinden biri –gece vakti bile– insanların uyanık kalmasını sağlamaktır; düşünmeleri, acı çekmeleri ya da sevinmeleri için insanları uyanık tutmaktır. Tıpkı duygulanımlar [passioni] gibi. Duygulanımlar da geceleri uyanık tutar insanı, onlar da tıpkı kahve gibi uyutmayan şeylerdendir. Gelgelelim duygulanımlar da zararlı kabul edilmiş ve felsefenin dışında tutulmuştur, ki bunu yapan tek kişi Kant değildir.

Son yirmi beş yüzyılda bu konu ne zaman ele alınsa, duygulanımın rasyonel düşünceyi dağıttığı, akıl ve duygulanımın birbirini dışladığı öne sürülmüştür daima. Hatta yirmi beş yüzyıl boyunca duygulanımların tam anlamıyla dişil unsur, aklın ise eril unsur olduğunda ısrar edilmiştir. Carla Lonzi’nin gayet güzel özetlediği gibi, “Erkek logos, kadın eros”tur. Bu hikâye o kadar çok ve o kadar ısrarla anlatıldı ve vurgulandı ki, en sonunda pek çok kişi buna inandı ve hâlâ da inanıyor; üstelik inananlar arasında pek çok kadın da var ki kendilerine (kahve gibi) fokur fokur duygu ve his dünyasının, erkeklereyse (buz gibi) soğuk rasyonellik ve mantık dünyasının düştüğüne inanıyor. Bir anekdotla açacak olursak: Thomas Jefferson, George Washington’a Kongre’nin neden ikinci bir meclis –parlamentonun yanı sıra bir senato– kurduğunu sorduğunda, Washington ona bir soruyla cevap vermiş: “Neden kahveyi kahve tabağına dökersin?” “Soğutmak için,” diye yanıt vermiş Jefferson. “Aynı şey,” demiş Washington, “yasamayı senatörlük tabağına döküyoruz ki soğusun.” O halde Washington’ın örneğini izleyerek sıcak duygulanımları soğutmak ve zararsız kılmak için onları aklın tabağına mı dökmeliyiz?

Neyse ki sanki durumlar değişiyor artık. Azımsanmayacak sayıda filozof ve sosyal bilimci duygulanımların seçim yapmak ve rasyonel karar almak için kaçınılmaz olduğunu fark etmeye başladı. Zira