Alejandro Zambra

Okumamak
Edebiyata Dair Gazete Yazıları ve Denemeler

İspanyolcadan çeviren

Çiğdem Öztürk

Deneme

Alejandro Zambra

1975’te Şili’de doğdu. İspanyol edebiyatı ve filoloji okudu. Etkilendiği yazarlar arasında José Santos González Vera ile Juan Emar’ı sayan Zambra, ilk romanı Bonzai (2006) ile çeşitli ödüller kazandı. Cristián Jiménez tarafından 2011’de sinemaya uyarlanan Bonzai Cannes Film Festivali’nde ve İstanbul Film Festivali’nde gösterildi. Belgelerim’de yer alan “Aile Hayatı” öyküsü de Cristián Jiménez ile Alicia Scherson tarafından Vida de familia (2017) adıyla sinemaya, Soru Kitapçığı adlı kitabıysa Felipe Hirsch tarafından Democracia (Demokrasi) başlığıyla tiyatroya uyarlandı. 2010 yılında Granta’nın İspanyolca yazan en iyi yirmi iki romancı arasında gösterdiği Zambra El Mercurio, La Tercera, The Clinic ve El País gazetelerinde yazdı. Meksiko’da yaşıyor. Romanlarının yanı sıra Bahía Inútil (1998) ve Mudanza (2003) adlı şiir kitapları da bulunuyor. Poeta chileno (2020) adlı romanı Notos Kitap tarafından yayına hazırlanıyor. Notos Kitap’ta yayımlanan öteki kitapları: Bonzai, Ağaçların Özel Hayatı, Eve Dönmenin Yolları, Belgelerim, Soru Kitapçığı, Serbest Kürsü.

Çiğdem Öztürk

1978 İstanbul doğumlu. Adam Yayınları’nda ve Adam Öykü, Adam Sanat, Pazartesi, Roll, Express, Bir+Bir dergilerinde çalıştı. Kitaplarını çevirdiği yazarlar arasında Alejandro Zambra, Juan Pablo Villalobos, Ernesto Che Guevara, Guillermo Cabrera Infante, Augusto Monterroso bulunuyor.

Künye

Notos Kitap 199

Eleştiri Deneme 13

©Notos Kitap Yayınevi, 2018

©Alejandro Zambra, No leer, 2010, 2012, 2018

İspanyolca basımı hazırlayan Andrés Braithwaite

Bu kitabın Türkçe yayın hakları Wylie Agency (UK) aracılığıyla alınmıştır. Tüm hakları saklıdır.

Birinci Basım Şubat 2022

İkinci Basım Nisan 2022

Birinci Sürüm Temmuz 2022

ISBN 978-605-7643-56-8

ISBN (e-kitap) 978-605-7643-78-0

Sertifika 52101

Editör

Tila Sadeki

Kapak Tasarımı

Virginia Elena Patrone

Teknik Hazırlık

Tila Sadeki

İçindekiler

Alejandro Zambra

Çiğdem Öztürk

Künye

İçindekiler

Bu Basıma Dair

Yazarın Notu

I

Zorunlu Okumalar

Cortázar Geri Gelsin

Fotokopiye Övgü

Kütüphaneler

Müsvedde

Nesir Sözlük

Viva Schiller

Dört Kişi

İnzivadan

Acıyıncaya Kadar Düzeltmek

Silinmiş Bir Okur

Başkalarının Mektupları

Alev Alev Bir Aşk

Manuel Puig’in Mektupları

Onetti’nin Eylemi

Uruguaylı Kafka

Sivrisinekleri Beklerken

Boş Kitaplar, Sahte Belgeler

Punta Arenas Mezarlığı

Şehir Arkandan Gelecektir

Kitaplarla Seyahat Etmek

Okumamak

Dâhi Çocuklar

Oyuncak Kataloğu

Macaristan’da Yaz Tatili

Yüksek Sesle

Kekeme Yazar

Uzun Roman Festivali

Aşağı Doğru ya da Yana Doğru

Coelho ve Öncülleri

Çekingen Elin Sevgisi

Evcil Hayvanlar

Tahta Kedinin İtirafları

Tanenlerin Ülkesinde

Karol Wojtyla

Hamlet’in Güncelliği

Şairlere Karşı (I)

Şairlere Karşı (II)

Sonelere Bile

John Keats Álvarez’in İmgesi

Futbolcu Bolaño

Şiir Milli Takımı

Ruhların Hizmetinde

Zurita

Lumpérica’ya Dair

Barselona’nın En Eski Turisti

Pedro Lemebel’e İlişkin İki Acil Not

Anlatmanın Sessizliği

Çürük Bir Dil

Öbür Dünyada Masa Etrafında Sohbet

Hasta Gibi Yazmak

Özellikle Tırnak İçinde

Almancada Nasıl Sessiz Kalınır

Borges’in Hafızası

Beklemek Hakkında

Alacakaranlıkta Tanizaki

İlk ve Son Sözler

II

Roberto Bolaño’nun Şiiri

Gonzalo Millán Hakkında Notlar

Görüşürüz

Örümcek Ağında Ribeyro

Pavese’yi Aramak

Natalia Ginzburg’un Zamanı

Çocukların Edebiyatı

III

Kapalı Ağaçlar

Kaybettiğim Kitap

Romandan Hiç Bahsetmeyelim

Türkçe Basımda Yararlanılan Kaynaklar

Bizim sanatımız budur dostlarım: çalıların içinden dosdoğru hakikate ilerlemek.

RAÚL RUIZ

Bu Basıma Dair

Burada bir araya gelen metinlerin ilk halleri Las Últimas Noticias ve La Tercera gazetelerinde; El Mercurio’nun “Revista de Libros”, El País’in (Uruguay) “Cultural”, Página/12’nin “Radar”, Clarín’in “Ñ” ve El País’in (İspanya) “Babelia” eklerinde; The Clinic, Dossier, Revista UDP, Qué Pasa, Turia, Etiqueta Negra, Pie de Página, Letras Libres, Quimera ve Bookforum dergilerinde yayımlandı. Her metnin sonunda yazıldığı yaklaşık tarih yer alıyor fakat bu metinlerin çoğu değiştirildi, hatta bir kısmı bu kitap için baştan yazıldı.

Yazarın Notu

Bu kitabı derlemek Las Últimas Noticias gazetesine kitap eleştirileri yazmaya başladığım 2002 yılının ortalarında edebiyatla ilgili ilk metinlerimi yayımlamayı kabul eden Andrés Braithwaite’nin fikriydi. O zamanlar kendimi edebiyat eleştirisi yazmaya adamak istediğimden emin değildim. Aslında ne olmak istediğimi pek bilmiyordum. İş arıyordum. Olmak istediğim şuydu: işi olan biri. Hele ki okumak işimin bir parçası olacaksa bu en hafif tabirle muhteşem bir şey olurdu.

Julio Ramón Ribeyro’nun La tentación del fracaso’da (Bozgunun Cazibesi) bir yaratıcılık krizinin ortasında kendini kuşağının edebiyat eleştirmenine dönüşmüş halde bulmaktan korktuğunu itiraf ettiği bir bölümü hatırlıyorum. Bu belli bir açıdan benim için de geçerliydi. Etrafım bir grup aşırı yetenekli arkadaşla çevriliydi, şiirlerimi okuyor, beni gruplarına katıyorlardı fakat belki de benim yerimi edebiyat eleştirmenliği olarak görüyorlardı. Aslında ben de bunun işaretlerini veriyordum, çünkü Şili Üniversitesi’nde Bernardo Subercaseaux ve Patricia Espinosa’nın verdiği bir eleştiri atölyesine katılmıştım.

Yine de bu durumu meslekler ya da yetenekler arası bir savaş gibi ele almak kısmen yalan söylemek olur. Benim yerim çoktan belliydi, hatta daha da öncesinden, yeniyetmeliğimden beri. Yerim okurun yeriydi. Sonra bazı kitaplar yayımladım, şimdi yazmadığım bir hayatı tahayyül bile edemiyorum. Fakat yazmak ve okumak taban tabana zıt iki deneyim. Öğleden sonrasını okuyarak geçirmenin hazzı benim için yazma arzusundan çok daha önce geliyordu. Böylesi bana hâlâ daha doyurucu, daha tutarlı geliyor.

Las Últimas Noticias’ta çalışmaya başladığımda aslında başka koşullarda neşe içinde gözden kaçıracağı kitapların şans eseri arada bir farkına varmak zorunda kalan bir okur gibi davranmak istiyordum. Kurallar açıktı: Yol edebiyatın yenilerine göre çizilecekti, özellikle de yeni çıkan Şili romanları etrafında şekillenecekti. Arayı kapamalıydım, hakkında yazacağım yazarın daha önceki kitaplarını da okumam gerekiyordu. Titiz davranmaya çalışıyordum, bu nedenle de mükemmel bir dünyada ilk paragrafta bir kenara bırakacağım romanları genellikle iki kez okuyordum.

Herhalde bu nedenle bazı eleştirilerim çok ağır oluyordu. Boşa harcadığım zamanın intikamını almaktan kendimi alıkoyamıyordum kaçınılmaz olarak. Yine de her seferinde belli bir gelişigüzellik yakalamak için uğraşıyordum: bakış açımın fark edilmesini, başka türlü bir edebiyata bağlı olduğumun anlaşılmasını istiyordum, her ne kadar bu bağlılık benim için hep zor olagelse de, aslında hâlâ da öyle. Şunu da belirtmek gerek, bu iş sayesinde hayran olduğum, sonraları da kitaplarını okumayı sürdürdüğüm yazarlar tanıdım. Aslında yazdığım kitaplarla ilgili yorumlarım genelde olumluydu fakat olumsuz eleştirilerin kopardığı gürültü elbette ki çok daha büyük oluyordu.

İşimin yazarlara hitap edeceğini hiç düşünmemiştim, bu nedenle de yazarlarla talihsiz bir şekilde barda rastlaşmamız halinde şikâyet etmeleri ya da karşıma dikilmeleri beni şaşırtıyordu. O işte üç yıl kaldım, işi bıraktıysam bunun sebebi kısmen bu tür sorunlardan bıkmamdı. Edebiyat eleştirmenliği çok saygı duyduğum mesleklerden biri. Fakat ben kesinlikle bu otorite makamını doldurmak istemiyordum. Las Últimas Noticias’tan ayrıldığımda Andrés Braithwaite’yi çok özleyeceğime emindim, en iyi arkadaşlarımdan biri olmuştu. Her hafta bir teste tabi tutulan –metinlerimin üzerinden öyle geçiyordu ki hayatı buna bağlı gibiydi– bu dostluğu özleyecektim. Ayrıca Andrés’in yazdığım yazıların saçma sapan ilk hallerini içtenlikle berkitmeye uğraşacağını bilmenin yazarken verdiği emniyet hissini de özleyecektim.

Kısa süre sonra El Mercurio’da, sonra da La Tercera’da ve bazı dergilerde kısa yazılarım ve denemelerim çıkmaya başladı, bu tecrübelerin hepsi gayet olumluydu. Okumak istediğim kitaplardan, hayran olduğum yazarlardan ya da beni sahiden ilgilendiren konulardan bahsetmek ideal bir işti. Yine de ara sıra, özellikle de yazdığım herhangi bir yazıdan tatmin olmayınca Braithwaite’nin insanı tedirgin eden hatırası zuhur ediyordu: Onu elinde sigara, kopkoyu bir kahve içerken, bir yandan da benim metnimi okurken hayal ediyordum. En ufak bir merhamet belirtisi göstermeksizin her bir cümlemin üstünü çizmek için kalemini açtığını düşünmek beni dehşete düşürürdü.

Andrés Braithwaite’nin görünmezlik uğraşı –iyi bir editörde olmazsa olmazdır elbette– bu notta adını anmamam için ısrar etmesine neden oldu. Fakat adını anmak, ona teşekkür sunmak elzem. Bu kitapta bizzat Braithwaite’nin büyük ve bazen de karmaşık bir külliyatın içinden seçtiği ve yayına hazırladığı sayfaların olduğunu bilmek içimi rahatlatıyor. Las Últimas Noticias döneminden haliyle çok az metin yer alıyor, ancak iki üç tane, çünkü esas fikir eleştiri yazıları kitabı yapmak değildi.

Haftalık edebiyat eleştirilerini bıraktığımda pek çok kez bazı kitapları okumamaktan ötürü haz duydum. Bu kitabın, La Tercera’daki yazılarımdan birinden ödünç alınan başlığının sebebi de kısmen bu. Aslında başlık bu seçkide bulunan birkaç konuya atıfta bulunuyor; edebiyat dünyasındaki sahtekârlıklara, yeniliklerin zulmüne, iç karartıcı zorunlu okuma listelerine, olağandışı ama artık kök salmış bir alışkanlık olarak kitapları hiç okumadan üzerine konuşmaya ve bir bakıma da başlık bulmanın zorluğuna. Fakat bu kitabın hepsinden öte okumaya bir övgü olduğu açık.

Yine de bu muğlaklık hoşuma gidiyor. İnsanların az okuduğu bir çağda yaşadığımızı söylersem büyük bir keşif yapmış sayılmam. Okurken bilgiden fazlasını arayan insanların sayısı hâlâ az. Bu durumda, bu kitap kibarca gidişata teslim oluyor ve iki davette bulunuyor: kitabı okumak ve okumamak. Belki de son cümle bir şakadır.

Santiago, Temmuz 2010

Her ne kadar şimdiki seçki daha bereketli olsa ve bazı yazılara dokunulmuş, bazıları devam ettirilmiş, tamamlanmış, yeri değiştirilmiş ve hepsinden önemlisi düzeltilmiş olsa da (tabii yine de bu halleriyle daha “iyi” olduklarını garanti edemem) bu kitap özünde ilk kez sekiz yıl önce yayımlanan kitabın aynısı. Son dakikada Andrés Braithwaite’nin ayan beyan reddettiği iki üç metni arkasından iş çevirerek eklemeye karar verdiğimi itiraf edeyim. Umarım kimse beni gammazlamaz.

Meksiko, Mayıs 2018

I

Zorunlu Okumalar

İspanyolca öğretmeninin tahtaya dönüp sınav, haftaya, cuma, Madam, Bovary, Gustave, Flaubert, Fransızca sözcüklerini yazdığı öğleden sonrasını hâlâ hatırlarım. Her bir sözcükte sessizlik daha da büyüyordu, en sonunda sadece tebeşirin acıklı ciyaklaması duyulmuştu. O zamana kadar uzun romanlar okumuştuk, hatta Madam Bovary kadar uzunlarını bile, fakat bu defa kitabı verilen sürede okuyup bitirmek imkânsızdı: Dört yüz elli sayfalık bir romanla baş etmek için ancak bir haftamız vardı. Gerçi bu tür sürprizlere alışmaya başlamıştık: Instituto Nacional’a yeni girmiştik, on iki on üç yaşlarındaydık ve bundan sonra bütün kitapların uzun olacağını biliyorduk.

Bize okumayı böyle öğrettiler: döve döve. Hâlâ öğretmenlerin bizi kitaplarla büyülemeyi değil, kitaplardan caydırmayı, sonsuza dek uzaklaştırmayı istediğini düşünürüm. Okumanın hazzı üzerine konuşmak için hiç çene yormadılar, belki de bu hazzı çoktan yitirdikleri ya da kim bilir, gerçekte bu hazzı hiç tatmadıkları için: İyi öğretmenler olduklarına inanılıyordu fakat o zamanlar iyi olmak demek ders kitaplarında yazanlardan biraz fazlasını bilmeye eşdeğerdi.

Tıpkı Nicanor Parra’nın şiirinde bahsettiği gibi, öğretmenlerimiz bizi alakasız sorularla delirtiyordu. Fakat kısa süre içinde hilelerini öğrendik ya da kendi hilelerimizi türettik. Örneğin bütün sınavlarda karakter tanımlama bölümü oluyordu, sorulanların tamamı yardımcı karakterlerdi: Bir karakter ne kadar ikinci plandaysa sorulma ihtimali o derece kuvvetli olurdu, böylece boyun eğip isimlerini ezberlerdik, öte yandan da geçer notu garantilemenin sevincini taşırdık.

Bu harekette belli bir güzellik vardı, çünkü biz o zamanlarda tam da öyleydik, ikincil karakterlerdik: kot kumaştan sırt çantalarını güçlükle dengeleyerek şehri boydan boya geçen yüzlerce çocuk. Mahalledeki komşular ağırlığı tartıp her defasında aynı espriyi yapıyordu: Çantanda taş taşıyorsun herhalde. Santiago’nun merkezi bizi göz yaşartıcı bombalarla karşılıyordu ama bizim çantalarımızda taş yoktu, Baldor ya da Villee ya da Flaubert tuğlalarımız vardı.

Madam Bovary evde bulunan birkaç romandan biriydi, böylece aynı gece okumaya başladım, babamdan öğrendiğim acil durum planını uygulamam gerekti: ilk iki sayfayı ve sondan iki sayfayı okuyup romanın başını ve sonunu öğrendikten sonra ara vermeden okumaya devam etmek. Bitiremeyecek olsan bile en azından katilin kim olduğunu bilirsin, derdi babam, herhalde sadece içinde katil bulunan kitaplar okumuştu.

İtiraf edeyim, kitapta pek ilerleyemedim. Okumayı seviyordum fakat Flaubert’in yazdıkları uykumu getiriyordu. Neyse ki sınavdan bir gün önce Maipú’daki bir videokasetçide kitabın filmini buldum. Annem başta filmi seyretmemi engellemeye çalıştı, yaşıma uygun olmadığını düşünüyordu, aslında ben de öyle düşünüyordum, daha ziyade öyle bir beklenti içindeydim, çünkü Madam Bovary bana porno çağrışımı yapıyordu, Fransızca bana tamamen pornoyu çağrıştırıyordu. Film bu anlamda bir hayal kırıklığı oldu ama iki kez seyrettim ve teksir kâğıtlarını boydan boya doldurdum. Kırık not aldım tabii, uzun süre Madam Bovary’yi bu kırık notla ve öğretmenin notun yanına ünlem işaretiyle yazdığı, filmin yönetmeninin adıyla bağdaştırdım: Vincente Minnelli!

Bir daha asla sinema uyarlamalarına güvenmedim, o zamandan beridir sinemanın yalan söylediğine, edebiyatınsa yalan söylemediğine inanıyorum (ama elbette bunu doğrulayacak kanıtım yok). Flaubert’in romanını çok sonra okudum, hatta yılın ilk gribine yakalandığım günlerde tekrar okuma alışkanlığına sahibim. Zevklerin değişmesi gizemli bir durum değil, ne de olsa bunlar her okurun başına geliyor. Fakat bize okumanın dünyanın en sıkıcı işi olduğunu göstermeye çalışan o öğretmenlere rağmen hayatta kalmış olmamız bir mucize.

Mayıs 2009

Cortázar Geri Gelsin

Bazen okulda yaptığımız tek şeyin Julio Cortázar okumak olduğunu düşünürüm. Orta iki, üç ve dörtte “Geceleyin Sırtüstü” öyküsünden sınav olduğumu hatırlıyorum, öğretmenlerin bir buçuk saatlik dersi doldurmak için ideal bulduğu iki kısa öykü “Aksolotl” ve “Koruların Sürekliliği”ni sayısız kez okuduk. Şikâyet etmiyorum, Cortázar okumaktan memnunduk: Fantastik edebiyat türünün özelliklerini otomatik bir neşeyle ezberden söylerdik ve Cortázar için öykünün nakavt ederek, romanınsa sayıyla kazanması gerekiyordu ve bir erkek bir dişi okur vardı, bütün bunları koro halinde tekrarlardık.

Benim kuşağımın zevki Cortázar’ın öyküleriyle şekillendi, teksir kâğıdına basılmış yılsonu sınavları bile Cortázar’ın edebiyatının o kalıcı, güncel havasını bozamıyordu. On altı yaşımdayken Seksek’in bedeli olan altı bin pesoyu bana vermesi için babamı nasıl ikna ettiğimi hatırlıyorum, ona kitabın “bir sürü kitap olduğunu ama aslında iki kitap denebileceğini”, bu nedenle onu satın almanın üç bin pesoya iki kitap almaya, hatta her biri bin beş yüz peso ederinde dört kitap almaya eşdeğer olduğunu anlatmıştım. Atenea kitapçısında çalışan çocuğu da hatırlıyorum, Seksen Devirde Gündeâlem’i sorduğumda bana sabırla, defalarca kitabın adının Seksen Günde Devriâlem, yazarınınsa Julio Cortázar değil, Julio [Jules] Verne olduğunu açıklamışlığı vardı.

Üniversite yıllarında Cortázar inkâr edilemez tek yazardı. Şili Üniversitesi Felsefe Fakültesi’nin çayırlarında onlarca Oliveira ve Maga dolanıyordu, öte yandan bazı hocalar derslerinde kendilerini zorlayarak Morelli’nin kuşku dolu mesafeliliğini benimsiyordu. Neredeyse bütün baştan çıkarma sahneleri acıklı şekilde Seksek’in 7. bölümüyle başlıyordu (“Dudaklarına dokunuyorum senin, kenarlarını çiziyorum tek parmağımla...”), o zamanlar 7. bölüm olağanüstü bir metin sayılıyordu, Gliglice (“amalando el noema” [şihirleri seferek] diyorlardı) konuşan bir sürü insan vardı, arada İspanyolca bir sözcük yakalamak neredeyse imkânsızdı.

Açıklayıcı Bilgiler El Kitabı ve Lucas Diye Biri’ndeki öyküleri hiç sevmedim: Bu kısa soluklu metinlerde gerçek mizah saydığım oyunlar eksikti. Fakat buna rağmen “Ele Geçirilmiş Ev”, “Glenda’yı O Kadar Seviyoruz ki”, “Takipçi” ve Cortázar’ın diğer yirmi otuz öyküsünün büyüklüğü tartışma götürmez. Bir yandan Seksek hâlâ şaşırtıcı bir roman olmayı sürdürüyor, bazen romanın bizi şaşırtmasına da şaşırıyoruz, çünkü içinde bugün kulağa eski moda gelen, velveleci bölümler var. Fakat romanda hâlâ çok güzel anlar da mevcut.

Yakın tarihli bir yazıda Arjantinli yazar Fabián Casas Seksek’i ilk okuyuşunu (“her şey esrarlı, vaatkâr ve muhteşemdi”), ardından yaşadığı hayal kırıklığını (“kitap bana naif, kibirli ve katlanılmaz gelmeye başlamıştı”) hatırlıyor. Bu benim kuşağımın deneyimi: Er ya da geç babamızı öldürdük, hem de özgürleştirici ve hoşgörülü bir baba olmasına rağmen. Şimdiyse onu özlüyoruz, tıpkı yazının sonunda, duygusal bir patlama ânında Casas’ın dediği gibi: “Geri dönmesini istiyorum. Yeniden onun gibi yazarlarımız olsun: doğru, kendini adamış, görkemli, her daim genç, bilgili, cömert, dimdik.”

Ben de aynı fikirdeyim: Cortázar geri dönsün. Hayran olunan bir yazarı bir anda harcanabilir bir efsaneye dönüştüren mekanizma bayağı gizemli. Fakat edebi modalar neredeyse hiçbir zaman gerçek okumalara ya da yeniden okumalara tabi olmuyor. Belki de şimdi önüne gelen herkes onun hafızasını yerlerde sürüklediğinden, onu reddetmiş olduğumuz için üç kez pişmanlık duyuyoruz. Belki de ancak şimdi Cortázar’ı sahiden okumaya hazırız.

Şubat 2009

Fotokopiye Övgü

Roland Barthes’ın fosforlu kalemle çizilmiş denemeleri, Carlos de Rokha’nın veya Enrique Lihn’in zımbalanmış şiirleri, Witold Gombrowicz’in, Clarice Lispector’un spiralli ya da beceriksizce ciltlenmiş romanları; okumayı tezgâhın öbür yanında sabırsızca sigara tüttürerek beklediğimiz bu fotokopilerle öğrendiğimizi hatırlamak güzel. Yorulmak bilmeyen devasa makineler birkaç peso karşılığında bize istediğimiz edebiyatı veriyordu. Bu ılık tomarları okuyor, sonra da sanki kitapmış gibi raflarda saklıyorduk. Çünkü onlar bizim için öyleydi, hepsi birer kitaptı. Sevgili nadir kitaplar. Önemli kitaplar.

Her hafta Savaş ve Barış’tan otuz sayfa fotokopi çeken bir arkadaşımı hatırlıyorum, bir de baskının daha iyi çıktığını düşündüğünden açık mavi kâğıt alan bir arkadaşım vardı. Benim açımdan elimdeki en büyük bibliyografik mücevher, Juan Luis Martínez’in eşsiz kitap-nesnesi La nueva novela’nın (Yeni Roman) tuhaf bir kopyasıdır. Birkaç kişi bir araya gelip bir kez daha el becerileri dersinin gayretli öğrencilerine dönüşerek üretmiştik onu. Sonuç dingildek bir masa olsa da makaslar, çengeller ve fotokopiler arasında geçen o haftalarda ne çok eğlendiğimizi asla unutamam.

Doksanların ortalarında fotokopi kitap karşıtı kampanyalar bize göre bir tür saldırıydı: Gerçekten okumak istediklerimizi okumak için sahip olduğumuz tek yöntemi elimizden almak istiyorlardı. Fotokopinin kitabı öldürdüğünü söylüyorlardı fakat biz edebiyatın o lekeli kâğıtların üstünde yaşamını sürdürdüğünü biliyorduk, tıpkı şimdi ekranda yaşamını sürdürdüğü gibi, çünkü kitaplar hâlâ dehşet verici derecede pahalı.

Dijital kitap tartışması bütün bunlara kıyasla bazen fazla elit kaçıyor: Geleneksel kitap savunucuları okumakla ilgili romantik imgelere başvuruyorlar (bunun altına imzamı atarım), elektronik propagandaysa bütün kütüphaneyi cepte taşımanın rahatlığından ya da metinleri sınırsız bir şekilde birbirine bağlamanın muhteşemliğinden dem vuruyor. Fakat mesele alışkanlıklarla ilgili olmaktan çok fiyatlarla ilgili. Bir öğrencinin bir kitaba yirmi bin peso vermesini mi bekleyelim? Kitabı internetten indirmesi daha mantıklı değil mi?

Bugün pek çok okur –kredi kartına ya da şu pek moda cihazlardan birine gerek duymadan– birinci sınıf sanal kütüphanelere sahip. Bu mucizeye itiraz etmek zor. Yayınevleri, kitapçılar, dağıtımcılar ve yazarlar sektörü mahveden girişimlere karşı mücadele etmek için arada bir toplanıyorlar ama kitaplar lüks nesnelere dönüştü ve hiçbir şey bunun aksini düşündürecek işaretler vermiyor. Özellikle de bizimkisi gibi ülkelerde kitaplar uzun yıllardan beridir koleksiyonerlere hitap ediyor.

Ben de zaman içinde bir koleksiyonere dönüştüm, çünkü kitaplar olmadan yaşayabileceğimi sanmıyorum, gerçi benim durumum için bir tür soyaçekim demek de mümkün, içinde yaşadığımız çağa aykırı, biraz da saçma bir biçimde kütüphanenin ortasında uyumak gibi bir eğilimim var. Bana her defasında kitaplarımı koymam için bir şarap mahzeni teklif eden bir arkadaşım vardı, mekânın büyük bölümüne tehlikeli bulduğu bu rafları neden monte ettiğimi bir türlü anlayamıyordu: Bir sonraki depremde tepene inecekler, sen de ansiklopedilerin yüzünden öleceksin, diyordu bana fakat benim hiç ansiklopedim olmadı.

Spiral ciltli fotokopileri atmayı da hiç istemedim, hatta sonradan orijinallerini elde etmiş olsam bile. Şimdilerde fotokopi gittikçe gözden düştüğünden bir parça nostaljiye engel olamıyorum, çünkü o kâğıtlar bende hâlâ duruyor; bir zamanlar hakiki ve kalıcı bir hayret duygusu uyandıran bu yalan kitaplara ara sıra bakıyorum.

Temmuz 2009

Kütüphaneler

Beş yıl önce arkadaşım Álvaro’nun kütüphanesini gördüm, büyük bir hayal kırıklığıydı, çünkü bir sürü kötü kitapla doluydu. O zamana kadar neredeyse sadece kitaplardan bahsetmiştik, sohbetlerimizde belirsizliğin, tamamlanmamışlığın cazibesi vardı. Birbirimizi anlamak için fazla ayrıntıya girmemize gerek olmuyordu: Bir roman için iyi ya da sıkıcı diyor, bu yargıları fazla derinleştirmiyorduk, sadece suç ortaklığımızın zevkini çıkarıyorduk.

Evindeki raflarda benim de sevdiğim kitaplara rastlayacağımı ya da pek bilinmeyen şaşırtıcı birkaç yazar ismi göreceğimi düşünüyordum fakat sadece tanıdığım ve çok az ilgimi çeken yazarlara rastladım. Kütüphaneyi gerçek anlamda incelediğimden demiyorum, bana kalırsa bunu ancak iyi terbiye almamış biri yapar. Aslında kitapların oturma odasında bulunması onlara bakabileceğimiz anlamına geliyor, yine de bu işe telaş etmeden, ihtiyatlı bir şekilde şöyle bir göz gezdirerek başlamak daha iyi.

İki hafta sonra Álvaro beni evine tekrar davet etti, bu defa avluda okumak ve yazmak için kapandığı küçücük odayı gösterdi. Raflarda yetmiş, seksen kitap olduğunu hesap ettim, bunlar elbette ki önemsediği kitaplardı. Birkaç romanımın, hatta eski şiir kitabımın Z harfini doldurduğunu görünce gururlandım (arkadaşım her nedense Raúl Zurita’yı da Stefan Zweig’ı da sevmez).

Sonradan evin başka köşelerinde de kitaplar bulunduğunu, bütün bu yerler içinde edebi açıdan bakınca en kötü durumdakinin oturma odası olduğunu öğrendim. Oturma odasına konan şeyin bir insanı yansıtması beklenir, dediğimde Álvaro buna görkemli bir belirsizlikle yanıt verdi: Ahhhh. Sonradan bu mesele üzerine uzun uzadıya düşündüğünü anladım. Kitapların oturma odasına konması âdetinden hiç hoşlanmıyordu, fakat başkaca boş yeri kalmamıştı, diğer alternatifleri denedikten sonra bu karara varmıştı, diğer faydalarının yanında ödünç almaya teşvik de yer alıyordu, ne de olsa bu kitapları ödünç vermekle ilgili hiçbir sorunu yoktu, öteki kitaplarını, küçük çalışma odasındakileri ya da yatak odasındakileriyse hiç kimseyle paylaşmak istemiyordu.

Arkadaşım hâlâ, zamanla daha da karmaşık bir hal alan bu sistemi kullanıyor: Sahibinin zevklerine ve mizah duygusundaki değişimlere ayak uydurarak bir kitap çalışma odasından yatak odasına, oradan da oturma odasına geçebiliyor, sonra da sokağı boylayabiliyor, çünkü ara sıra bir yığın kitabı elden çıkarıyor. En tuhafıma gidense aynı yazarın külliyatı içinde bile ayrım yapması; bir yazarın romanları çalışma odasında, şiirleri yatak odasında, denemeleriyse oturma odasında olabiliyor. Ayrımı edebi türlere göre yapmıyor, César Aira’nın romanlarının, eşyanın tabiatı gereği, evin dört bir yanına dağılmış halde bulunması bunun kanıtı.

Álvaro’ya her gidişimde kaderciliğe kapılıp alan kaybettiğimi, çalışma odasındaki günlerimin sayılı olduğunu düşünüyorum. Fakat Z harfinde öyle tek başıma durduğumu görünce içimi bir tür mutluluk hissi kaplıyor, tabii uzun sürmüyor, çünkü hemen arkasından bunun düzmece olduğu korkusu benliğime hâkim oluyor, gerçekte kapı zilini çalmamla beraber arkadaşımın telaş içinde kitaplarımın yerini değiştirdiğini pekâlâ hayal edebiliyorum.

Mayıs 2012

Müsvedde

Sekiz dokuz yaşlarımdaki o aşırı titiz ve ıstıraplı ödev kontrolü anlarını asla unutmayacağım: Öğretmen her pazartesi defterleri incelerdi, bu onda bir tutku halini almıştı, zevk aldığı tek şey buydu. Onun güzel yazı takıntısı bazılarımızın hayatını mahvetti, ya da en azından pazar akşamlarını. Müsvedde defteri gerçek defterdi: titrek, kocaman bir harf, çözülüp giden bir grafik leke. Fakat başka bir yazıyı taklit etmek, harfleri değiştirmek gerekiyordu. Temiz defterse adeta bir desen, parmak düşmanı, zahmetli bir zanaat gibiydi.

Benim için yazı yazmak her zaman sorun oldu. Hâlâ bazı sessiz harfleri çizerken tereddüt ederim, elim titrer; eskiden derslerde yanlış yunluş öğrendiğim şeyleri farkında olmadan uygulamaya çalışırım. Bir süredir, bahsettiğim öğretmenin ayıplayacağı bir günlük tutuyorum: Harflerim belirsiz, olgun da sayılır ama aynı zamanda çocuksu, yamuk yumuk yuvarlaklar. Fakat aslında benim bir elyazım yok. Çoğu zaman kendi elyazımı tanıyamıyorum bile. Mario Levrero’nun Boş Sözler’de başına gelen şey benim de başıma geldi: “Harf büyükse ben de büyüğüm. Harf küçükse ben de küçüğüm. Harf güzelse ben de güzelim.”

Müsvedde güzel bir kelime mi bilmiyorum ama müsveddelerin bir güzelliği var, Baudelaire’in aradığı o şipşak güzellik. Ben eskizlerle, plan yapmadan, her seferinde denk gelmeyen bir cümlenin beklentisiyle yazıyorum. Fakat bazen cümle geliyor ve bir diğerini çağırıyor, böyle böyle ilerliyor. Yine de iyi bir şiir asla tertemiz olmuyor, bir şekilde müsveddenin pisliğini, okunamaz yanını hep barındırıyor. Okurken bunu arıyorum: artıklar, izler, lekeler.

Birkaç yıl önce arkadaşım Andrés Anwandter bana boş kâğıt meselesini saçma bulduğunu söylemişti. “Bana göre sayfa hep tepeden tırnağa yazıyla dolu, benim yaptığım kara kâğıt üzerinde bir yerleri silmek,” demişti, biraz da içtiği biralardan aldığı ilhamla. O zamandan beridir yazmanın eklemek değil çıkarmak olduğunu düşünüyorum. Yazar silendir; çoktandır orada olan bir şekli kesmek, tıraşlamak, bulmak. İşte bu yüzden Gonzalo Millán’ın şu sözünü çok seviyorum: “Acı yontulur ve şekillenir.”

Temmuz 2008

Nesir Sözlük

Leopoldo Lugones’in sorunu, diyordu Borges, sözlükteki bütün kelimeleri kullanarak yazmak istemesiydi. Cümle tamı tamına böyle, yolların ayrılmasına, edebi kategorilerin ve akımların doğmasına neden olacak cinsten. Fakat mevsim kış, bu nedenle de insanın canı hırsız polis oynamak istemiyor. Soğuğa rağmen evi ya da gözlerimi havalandırmak için pencereyi açıyorum. Yakındaki balkonlardan birinde bikinisiyle gülümseyen bir kadın görüveriyorum. Elbette şaka yapıyorum: Sarışın bir kadının bir şeyi, görünüşe göre bir dondurmayı tanıttığı devasa bir reklam panosu bu.

Okulda yeni öğrenilen kelimelerle yapılan alıştırmalar aklıma geliyor: arbede, muallak, teselli, meyil, mazgal, mülkiyet, veciz, dalavere, yanardöner, sallapati. Buraya Lugones’in kullandığı bazı kelimeleri de eklemek gerek –mesela yaygara’yla kafiye yapmak üzere farfara– belki bir de sadece Borges’in çektiği o fiili: öç almak [vindicar]. Hebe Uhart’ın sözlükte bilmediği kelimeleri aramaktan vazgeçen karakteri geliyor aklıma; “sözlüklerde hep ‘bakınız’ derler, sonra bir kez daha ‘bakınız’ derler” ama o, kendi sözleriyle “okumanın mukavemeti”ni yitirmek istemez.

Böyle akşamlar bana Ezra Pound’un son derece basit ve mükemmel şu dizelerini hatırlatıyor: “Ne kalmak istiyordu / ne de çıkıp gitmek.” Pound’un söz konusu şiiri “Clara”yı arayıp buluyorum, kendimi vererek şiiri yeniden okuyorum, tıpkı bir gizemi çözer gibi. Sonra pencereye geri dönüyorum: Bikinili kadın hâlâ orada duruyor. Tam o anda yoldan şaşkınlık içinde tabelaya bakan bir adam geçiyor, –galiba– espriyi yakalıyor. Sarışın kadın kalabalığa gülümsüyor fakat burası kalabalıkların yolunun düştüğü bir sokak değil: ancak üç beş otoparkçı, kendini soyutlamış öğrenci grupları ya da Peru lokantasına giden yahut çamaşırhaneden dönen insanlar.

Kül tablasını boşaltıp kütüphanedeki sözlük köşesine gidiyorum. Pek fazla sözlük yok: Fransızca, İngilizce-İspanyolca, İngilizce-İngilizce. Bir de İspanyol Kraliyet Akademisi’ninki ve uzun yıllar önce kim bilir neden satın aldığım hakaret sözlüğü var. Belki de hakaret etmek için, her ne kadar herhangi birisine mal değneği ya da öküz arabası veya kalıbına sıçayım ya da belki batıl inancı olanlara yönelik gölgene sıçayım demenin uygun düşeceği bir durumu yakalamak pek kolay olmasa da. Çok nadir rastlanan bir örnek daha: ölmüşlerinin tabutunu taşıyan arabayı çeken atların yediği kaba sıçayım, puşt herif.

Elimin altında ne Radomiro Spotorno’nun muhteşem işi Glosario del amor chileno (Şili Aşk Sözlüğü) ne de Profesör Cosme Portocarrero’nun nefis çalışması La palabra huevón (Hıyar Sözcüğü) mevcut. Onları birilerine hediye ettim. Bu durumda César Aira’nın Diccionario de autores latinoamericanos’uyla (Latin Amerikalı Yazarlar Sözlüğü) devam ediyorum, sözlük köşesinde değil Aira’nın kitapları arasında duruyor; doğu sınırında Agustini’nin, batı sınırındaysa Anwandter’in kitaplarıyla komşu. Bir türlü gece olmuyor: Dinginliğe çağıran o donuk ışığın hükmü sürüyor. Kendi kendine konuşmaya ve tekbenciliğe. Nesir sözlüğe çağırıyor. Aira’nın sözlük maddelerini okuyarak geceyi bekliyorum, bu maddeler haklı olarak Braulio Arenas’ın ve Enrique Lihn’in romanlarını övüyor –onların öcünü alıyor–, aynı zamanda da, belki istemeksizin Şili edebiyatının birtakım klişelerini teyit ediyor. Öte yandan sayısız yazım hatası var, bana kalırsa hiçbiri çok önemli değil. İçlerinden en iyisi hiç kuşkusuz Nicanor Parra maddesinin başındaki: La cueca larga (Uzun Hava) kitabı burada La cuenca larga (Uzun Havza) diye geçiyor.

Kitabın kapağını kapayınca kelimelerin içeride birbirine karıştığına inanırmış Borges çocukken. Artık kitabın kapağını kapama vakti geldi, nihayet gece oldu, diyorum yüksek sesle. Artık komşuların balkonlarında ışık yanmıyor.

Temmuz 2008

Viva Schiller

Natalia Ginzburg, “Her tablosunun bir ismi olması çok hoşuma gidiyor,” diyor Edvard Munch’un resimleri için: “Resimlerine kendi kendime resmin ismini tekrar ederek ve imgelerin ötesinde gölgede kalmış, anlaşılması zor kederin gizli hikâyesinin izini sürerek bakıyorum.” Bu basit bir gözlem, galiba sanat eserlerine aklımızda fazla öncül fikir olmadan, belki de resmin başlığında bir tür kılavuz arayarak, yardım bekleyerek bakan bizleri anlatıyor.

Bu nedenle Rodrigo Fresán’ın La velocidad de las cosas’ında (Şeylerin Hızı) anlatıcının, genelde isimlerden kurtulmayı seçen bir geleneğin arkasına sığınarak eserlerine başlık atmayan sanatçıları payladığı kısmı seviyorum. Fresán’ın derdi yazar ve gazetecilerin gündelik sorununu vurgulayan bir espri yapmak, çünkü başlık atmak çoğunlukla bir kâbusa dönüşüyor.

Birkaç yıl önce Dossier dergisinde başlıklara ilişkin özel sayı yaptık, Fresán’la beraber bazı yazar ve editörlere bu karmaşık mesele hakkında teori geliştirmeleri için yer açtık. Korktuğumuz başımıza geldi: Birçok örneğin yanı sıra birbirinden hayli farklı, hatta bazen taban tabana zıt fikirler ortaya çıktı. Mesela Mauricio Electorat başlığın yazı yazıldıktan sonra atılması fikrini savunuyordu, normal olan metinden başlığa doğru ilerlemekti, öte yandan bizzat Frésan neredeyse her seferinde romanlarına ilişkin bildiği ilk şeyin tam da başlıkları olduğunu söylüyordu.

Bu benim için de geçerli. Romanlarımı yazma cesaretim büyük oranda üzerine çoktan düşündüğüm başlıklara sahip kitapları okuma isteğimden ileri geliyor. Yine de elbette roman yazıldıktan ya da bitmeye yaklaştıktan sonra başlık bulunmasının daha yaygın olduğunu biliyorum, bu insanı çileden çıkaran bir iş olmalı.

1997’de Fransa Dünya Kupası elemelerinin son maçları oynanırken derginin “Estética” ekindeki bir dosya için Friedrich Schiller hakkında bir yazıyı yayına hazırlama işini üstlenmiştim, hal böyleyken yazıya “Viva Schiller” başlığını atmak bana gayet makul görünmüştü. İyi bir espri değildi ama Federico Schopf’un hoşuna gitti ve birkaç ay boyunca sağda solda sürekli bunu anlattı, böylece kendi aklıma gelen şeyden nefret ettim ve dersimi –sanıyorum ki– aldım.

Theodor Adorno bu konudaki kısa fakat aydınlatıcı bir yazısında, başlıkla ilgili tehlikenin çekici olmamasından değil de söylemek istediğimiz şey hakkında haddinden fazla ya da pek az ipucu vermesinden kaynaklandığını söylüyor. Adorno’ya göre eser, başlığa indirgenmeyi reddeder: “İyi başlıklar konuya o kadar yakındır ki mahremiyetine saygı duyar, kasıtlı başlıklarsa mahremiyetini ihlal eder. Bu nedenle de başkasının işine başlık bulmak kendininkine bulmaktan daha kolaydır.”

Her ne kadar işin başında aklında bir başlık olsa da, Adorno batıl inanç gereği metin bitmeden başlığı yazmaktan kaçınırmış, çünkü erken davranmanın metnin tamamını mahvedebileceğine inanırmış. Böyle bir korku tuhaf görünebilir fakat yazının çeperleri bu tip ayrıntılarla dolu. Bu nedenle de yazılarını vaftiz etmeye gerek duymadan art arda dizen sanatçıların özgürlüğünü kıskanıyoruz.

Öte yandan, Voluspa Jarpa’nın söylediği gibi, görsel sanatlarda başlık kelimeye bir tür imtiyaz tanımaktır. Ressamlar bize imgeleri açıklama ihtiyacı duymadan çizerler, diğer tarafta biz bazen bir kitap ya da yazı için tercih edeceğimiz başlığı asla kullanamadan bütün ömrümüzü geçirmeye yazgılıyızdır: Başlıksız.

Ekim 2009

Dört Kişi

Bir yazarın işi ne kadar yalnız bir iş?

Bu soruyu bana cana yakın bir yabancı sırf meraktan, bir okuma etkinliğinin sonunda soruyor. Onu tereddütle yanıtlıyorum, emin değilim. Yazarın kanaat ve arzularıyla mücadele ederek uzun saatler inzivaya çekildiği klişesini düşünüyorum. Kafka’nın sadece bir lamba ve yazı gereçleriyle bir mağaraya kapanma arzusunu itiraf ettiği dramatik ve bir anlamda da komik pasajı hatırlıyorum: “Bana yemek getirirler ve bulunduğum yerin uzağına, mağaranın en dışındaki kapının arkasına bırakırlar. Ben de gecelik entarimle bütün mahzenlerin arkasında yemeği ararım, bir tek bunun için gezmeye çıkarım.”

Yazarken kendimizi dünyadan sileriz, bazı günler sadece sigara almaya ya da köpeği gezdirmeye çıkarız ama genellikle bizi gezdiren köpek olur. Fakat yazmanın yalnız bir iş olduğundan emin değilim. En azından benim için yazmanın her zaman müşterek bir yanı oldu. Metinleri paylaşarak büyüdüm, hakikaten de bir metin ve birkaç biranın etrafında çember olunan arkadaş toplantılarından daha iyi bir edebiyat atölyesi olduğuna inanmıyorum. Dinlemeye, öneride bulunmaya, aynı fikirde olmamaya, satırların üstünü çizmeye hazır arkadaşlar; yazdıklarımızı beklenmedik bir şekilde ve katiyetle değiştiren fikirlere sahip arkadaşlar.

O hummalı, eğlenceli, aynı zamanda sert ve huzur kaçıran toplantılar sayesinde ilk kitaplarımızı toparladık, çünkü gergin bir yalnızlık içinde yazılmış bir şiirin müşterek sayılabilecek, biraz da yabancı bir metne dönüşmesi kolay kabul edilebilir bir şey değildi. Üstelik diğerlerinin önemli bulduğumuz bir cümleyi ya da dizeyi umursamaması da çok can sıkıcıydı. Bir ara her gün buluşup okuyorduk, hatta bir gece Joan Brossa’nın bir metnini çevirme niyetiyle toplanmıştık fakat hiçbirimiz Katalanca bilmiyorduk. O kadar zor olamaz diye düşünüyorduk, hepi topu yüz sayfalık bir sözlüğümüz vardı, henüz internetin esamisi okunmuyordu, haliyle Google kısayolları da yoktu. Sonuç beklendiği üzere fiyasko oldu ama komikti de. Fakat ben muhataplardan bahsediyordum: Natalia Ginzburg’a göre gözü kapalı güvendiğimiz, fikirlerini önemsediğimiz üç dört kişi. Natalia Ginzburg için bu dört kişi iki arkadaşı, bir eleştirmen ve en önemlisi büyük oğluymuş. Oğluyla aralarında tuhaf bir sahne yaşanırmış, çünkü oğlu onun öykülerini dinledikten sonra annesini hakaret ve aşağılayıcı söz yağmuruna tutarmış. Bu hakaretleri duymak yazar için ilginç bir şekilde metnin iyi olduğuna delaletmiş.

Natalia Ginzburg’un durumu Ezra Pound’un meşhur şiiriyle örtüşüyor: “Ben bu kelimeleri dört kişi için bir araya getiriyorum / Başkaları da duyabilir / Ah dünya, yazık sana / Sen bu dört kişiyi tanımıyorsun.” Benim için muhataplar altı ya da yedi kişi, hatta belki de daha fazla. Şimdi düşünüyorum da, yeni romanımı okurlara sunarken taslağı okuyanlara teşekkür ettiğim bir metin yazmak istemiştim fakat liste o kadar uzundu ki sadece genel bir selam göndermeyi tercih ettim.

Edebiyat dünyasının adı kötüye çıkmış, kimileri yazarların sürekli kavga ettiğine, birbirlerini yumrukladığına inanıyor. Böyleleri var. Hatta belki de sayıları çok. Fakat aynı zamanda edebiyat dünyası dayanışmacı, paylaşımcı bir dünya. Bir tiyatro yönetmeninin ya da bir sinemacının işinin ne kadar kolektif olduğunu görmek beni her seferinde etkiler, buna karşılık bizim işimizin yalnız başımıza birkaç sayfa doldurmaktan ibaret olduğunu düşünerek kendimi sık sık teselli ederim. Yine de fikirleri sonunda usulca bir kitabın sayfalarına eklenen cömert muhataplarımı unutmuyorum.

Eylül 2011

İnzivadan

“Birkaç dizecik yazmış, üstüne üstlük bunları yayımlatmışsınız, bu nedenle ciddi bir insan olduğunuzu iki kez ispatlamanız gerekiyor,” dediğini hatırlıyor Armando Uribe hukuk fakültesi dekanının, tam da şairin genç bir öğrenci olduğu ve yarı gizlenerek, mahcubiyetle edebi çizgisini çizmeye çalıştığı günlerde. Şairin Memorias para Cecilia (Cecilia İçin Anılar) başlıklı kitabı onun kamusal olanla (Amerika Birleşik Devletleri’nde, Çin’de diplomatlık işi ve uzun Paris sürgünü) yalnızlık ve sabır gerektiren kâğıtları doldurma işi arasındaki bölünmüş hayatına dair iyi bir anlatıdır.

Armando Uribe ancak yakın zamanda, doksanlı yıllarda, Şili şiiri için kıymetli bir dizi beklenmedik eserle belki de utangaçça ve sessizce No hay lugar’la (Yer Yok) ya da Pound ve Léautaud’ya dair son derece kişisel, mükemmel makalelerle taslağını çizdiği proje için kanal açmıştı. Odio lo que odio, rabio como rabio (Nefret Gibi Nefret, Öfke Gibi Öfke), Las críticas de Chile (Şili’ye Eleştiriler) ve A peor vida (Kötü Hayata) gibi kitaplarda yazar “sivil” olarak adlandırabileceğimiz, yani entelektüel öfkeden ve ironiden hareketle son savunmasını veren, yalan ve ikiyüzlülükle dibi oyulmuş bir kültüre karşı en kuvvetli söylevini çeken bir yurttaş tarafından yazılmış bir şiir inşa eder.

Armando Uribe Verso bruto’da (Kaba Sözler) bu kendi kendine konuşmayı sürdürür fakat ağırlıklı biçimde kendi geçmişinden beslenir. Kitap her ne kadar bir sürü farklı konuya değinse de (erotizm, zorba hükümdarlığı, inanç bunlardan sadece birkaçı) daha çok inziva ve acı imgeleri öne çıkar, elbette gurur dolu –ve de hüzünlü– bir metanetle kabullenilmiş halde. Eser yazıyı işe yaramaz fakat gerekli ve kaçınılmaz bir etkinlik olarak algılayanların kara mizahına bulanmıştır: “Şair takımından ahmak beyefendi / onları eski hayvanlara çevirecek / aptal evcil yaratıklara / manastıra ya da odalara tıkıştırılmış / bunun gibi şeyler yazan.” Böylece ben’in dört duvarı arasına hapsolmuş şair çocukluğunu, yeniyetmeliğini yeniden canlandırır (“Ah, budala Katolik aşklar / ilkgençlikteki”), hepsinden öte yaşlılığı alaycılıkla, derin düşüncelere dalmaksızın tasvir eder: “İdrar tutamama yaşına geldiklerinde / ne bir pisuar var ne de uygun bir yer / mesaneleri rahatlatacak. / Lekeli pantolonlar ya da eteklerle / utangaçlar, sıkılganlar / köşelere, kenarlara kaçışırlar.” Her ne kadar ölüm Uribe’nin bütün şiirlerinin temel konusu olsa da Verso bruto özellikle bir acı kitabıdır, yani yakınlığı ve dehşet verici belirginliğiyle ölüme göğüs germe ve ölümle mücadele etme kitabıdır: “Bir zamanlar sahip olduğun bu beden / heykellere bile taş çıkaran / tıpkı böcekler gibi çözülüyor / haşere ilacına değen.”

“Aptalca kitaplar okumak istiyorum / dedektif romanları, kadınların öldüğü / tehlikeli siyah külotlu çorapları ve ayakkabıları / iğne topukları ve makyaj çantalarıyla” diyor Uribe, öte yandan en mahrem, hiç dostane olmayan şeytanlarla yüzleşmek için yüzlerce keskin –tabii kendi tabiriyle kaba– söz kullanıyor.

Şubat 2003

Acıyıncaya Kadar Düzeltmek

Adolfo Couve’nin öyküleri bir zamanlar muhteşem görünen ama şimdi bozulmuş, tam da bu nedenle büyüleyici olan edebi manzaradaki “sonsuz çürüme”ye dalıp gitmiş sessiz çocuklarla, dağılmış ailelerle ve değişken mizaçlı sanatçılarla doludur.

Yazar bir ressam olarak sahip olduğu tartışmasız hüneri küçümseyerek yazının zorluğunu tercih etmiş, sonunda da, tıpkı César Aira’nın söylediği gibi, kendisini satırları hiç durmadan cilalayan ve metni asgari ifadesini buluncaya dek düzeltmeyi tercih eden müzmin bir edebiyat acemisine dönüştürmüştür.

1998’de intihar eden Couve düzensiz aralıklarla yayımlanan kısacık kitapların –hacim kazandırmak için önsöz eklemesi ve harfleri büyütmesi gerekmişti– şimdi Narrativa completa’da (Bütün Eserleri), neredeyse beş yüz sayfada toplandığını görse kendisi de şaşırırdı belki.

Alamiro’dan (1965) Cuando pienso en mi falta de cabeza’ya (Kafamın Eksik Olduğunu Düşününce) (ölümünden sonra, 2000’de yayımlandı) kadar malum perspektif değişikliklerine rağmen Couve’nin edebiyatı tercihen olay örgüsünün iniş çıkışlarına ya da karmaşık hikâye yapılarına mesafeli duran, düzyazıdan çok şiire aşina okura hitap eder. Bu nedenle de metinlerinden bazıları tam anlamıyla şiire benzer –ya da şiirdir–, tıpkı Alamiro’daki gibi: “Ev denizin önünde. Kumsal bomboş. Bir kamyonun durduğu uçtan kalabalık yaklaşıyor. Yanlarında çadırlar, köpekler ve sepetler getiren siyah noktalar. Gözlerimin önüne kuruluyorlar. Nereden çıktıysa kumda dörtnala bir polis beliriyor.”

Yine de tıpkı bonzai nasıl bir ağaç değilse Couve’nin de ne şiir, ne öykü ne de roman yazdığını, yazdıklarının daha ziyade arındırılmış, bu nedenle de bir tür mutasyona uğramış, deforme olmuş, yapaylığıyla gurur veren minyatürler olduğunu söylemek yerinde olur. Yazarın dile getirdiği sentez arzusu nedeniyle birçok tasvir özerk bir edebi dünya hayali yaratmak yerine onu tahrip ediyor: Bu da saplantılı bir şekilde çizildiğinden kendisine bakanı karşısındaki bileşimden zevk almak için birkaç adım gerilemeye mecbur eden bir tablonun yarattığı etkiye benziyor.

Vakti zamanında eleştirmenler Adolfo Couve’nin düzyazısındaki biçimsel mükemmelliği ısrarla yüceltiyordu: Ignacio Valente ve diğer kitap eleştirmenleri zamanını aşan bir yazar imgesini öne çıkardı, bu öyle bir yazardı ki dinmek bilmeyen, gayretli katiyet arayışı aynı zamanda bir Tanrı arayışını da andırıyordu. Söz konusu olan biçimsel mükemmeliyetse Flaubert’i, Henry James’i ve benzer bir çabaya girmiş yüzlerce yazarı okumak daha iyi olur; Couve’nin kitaplarını daha ziyade yazarın, Şili dili ve suretinin göz ardı edilmiş temel yönlerini isteyerek ya da istemeyerek yakalamayı becerdiği için okuyoruz.

Temmuz 2003

Silinmiş Bir Okur

“Uyumsuzluk, her şeyi karartma isteği”: Mauricio Wacquez’in elimdeki Toda la luz del mediodía (Öğle Vaktinin Tüm Işığı) romanının içine biri bu notu yazmıştı, görüldüğü üzere kitabın önceki sahibi kitabı o kadar iyi bulmamış. Bu isimsiz okur sabırsız bir elyazısıyla sayfaların kenarlarına kesinlikle katılmadığım sıfatlar yazarak derdini belirtmiş, katılmıyorum çünkü her şey bir yana bunlar –bence– romanın en iyi kısımları: “yapmacık”, “basmakalıp”, “malumatfuruş”, “süfli”.

Uzun zaman önce, henüz Wacquez hayattayken, bu romanın 1964 tarihli ilk baskısını ucuza buldum. Romanı okuduktan ve sonra tekrar okuduktan sonra Natalia’ya ödünç verdim, o da o kadar çok sevdi ki bana asla geri vermedi, hatta bir keresinde bir tür baskın yapmayı bile denedim: Onun evindeydik, kitaplarına baka baka uzun süre sohbet ettik, bir yandan bir litre kahveyi mideye indirip belki de o zamanlar en sevdiği yazar olan Wacquez’in taze kaybı üzerine konuşurken, Kesin bende, kaybetmedim, dedi Natalia.

Günler öncesinde Manuel Montt Caddesi’ndeki bir kitapçıda kitaba yeniden rastlamıştım, tabii o kadar ucuz değildi fakat tutsak kitaptan daha iyi durumdaydı. Aslında kurşunkalemle yazılmış o notları silmeliydim ama yapmadım, tam tersine Toda la luz del mediodía’yı o isimsiz okur eşliğinde tekrar okudum. Böyle, sürekli yersiz fikirlere toslayarak okumak bayağı tuhaf, ayrıca bu fikirler insanın aklında da kalıyor, bu yazı da bunun kanıtı, aslında Wacquez hakkında olacaktı, Wacquez’i okumaya engel olan o uğultu hakkında değil.

Bütün akşamımı bu geveze okuru hayal ederek, niteliklerine, ilgi alanlarına karar vererek geçirdim. Neden erkek olduğunu düşündüğümü bilmiyorum. Belki de elyazısıyla düz yazıyı aldırış etmeden birbirine karıştırarak biraz kaba saba yazdığı içindir. Roman ona ne kadar kötü gelse de noktasına virgülüne kadar okumuştu; belki de hataları not etmek hoşuna gidiyordu ya da yüksek ihtimalle romanı bir sınav için okumuştu. Kırk sekizinci sayfaya, “Bir felsefe öğrencisinin romanını okumaktan daha uzun ve sıkıcı bir şey olamaz” diye yazmıştı, bu da konuyla pek alakalı sayılmazdı. Belki de felsefe okuyanlardan nefret eden bir edebiyat fakültesi öğrencisiydi. Ya da kim bilir, Wacquez’in bu romanla kazandığı bir yarışmayı kaybetmiş bir yazardı.

“Sadece bir konuşmayı ima eden kesilmiş sahneler” demiş isimsiz okur ilerleyen sayfalarda, bir kereliğine haklı: Romanın tarzı bu; artıklardan, sessizliklerden meydana geliyor. Bu tür yorumlar kesinlikle onyıllar öncesine, bu hikâyenin bugünkünden de kaba bulunacağı bir zamana ait; buna rağmen isimsiz okur Max, Paulina ve Marcelo’nun başrolünde bulunduğu bu doyumsuzluk üçgeni karşısında pek de şaşırmışa benzemiyor: Paulina Max’a âşıktı ama Max Paulina’nın on sekiz yaşındaki oğlu Marcelo’ya âşıktı, Marcelo kendince ona karşılık veriyordu: Max’a âşıktı ya da daha ziyade Max dolayımıyla annesine âşıktı. Fernando Blanco’nun söylediği gibi, Toda la luz del mediodía Şili edebiyatının en ahlaka mugayir romanlarından biri. Belki aynı zamanda en iyilerinden biri.

Bu hikâyeyi ilk okuduğumda anlatıcının açıklığından, aşırı özgürlüğünden, temiz ve keskin dilinden etkilenmiştim. Her şeyi karartma isteği mi? Hayır, karanlık bölgeleri aydınlatma isteği – ister güneş ışığıyla ister yapay ışıkla. Korkmadan (Wacquez, Korkudan da korkmadan, derdi) hikâye acı hatıralarla yüzleşiyor: “Geçmişte yol aldıkça hakikatin her gramını tartıyorum. Her gülüşün yoğunluğunu ölçüyorum. Ne zamana kadar? Korkunun ölçü birimi nedir?” Quintero’da bir evde tuhaf, rüya gibi geçen bir zamanın ardından Marcelo Max’tan uzaklaşmaya başlar, Max ise Paulina’nın peşine düşerek ona garip bir evlilik teklifinde bulunur, Paulina da –tedirginlik içinde ve saçma bir şekilde– teklifi kabul eder: “Paulina’nın sevincini öyle yoğun yaşıyorum ki bazen bunun kendi mutluluğum olduğu hissine kapılıyorum” diye yazar Max yarı gizlenmiş halde başına gelecekleri beklerken. Artık korkuyordur, bu korkuyu yazmak, kayda geçirmek bir teselliden çok kaderdir.

“Seks acının içinde yanıp gidiyor, tıpkı ensülinin içinde yanan şeker gibi. Fiziksel bir süreç, öpücüğe dönüşen bir bıçak darbesi” diye yazar Wacquez – isimsiz okur burayı mucizevi bir şekilde sesini çıkarmadan geçip gitmiş. Elyazısıyla düz yazıyı özensizce birbirine karıştıran kaba saba bir yazısı olduğunu söylemiştim. Fakat kitaba tekrar baktım, bu aslında benim yazıma çok benziyor. Hem de çok. Bir kâğıda, “Uyumsuzluk, her şeyi karartma isteği” sözünü yazıyorum; neredeyse birebir aynı, istesem bu yazıyı mükemmel şekilde taklit edebilirim. Bu kişinin ben olmadığımı biliyorum, zaten öyle olması imkânsız, yine de bu benzerlik beni dehşete düşürüyor. Endişemi beceriksizce gizlemeye çalışarak arkadaşım Natalia’yı arıyorum. Bana kitabın elinin altında olduğunu söylüyor, her zaman ondaymış, baskın gecesini de hatırlamıyormuş. Gidip bakabilir misin, diyorum. Tabii bakarım, bekle, diyor, bu telaşım onu eğlendirdi. On saniye sonra dönüp bana ilk satırları okuyor: “Elinin kıskançlıkla kavradığı bardaktan yine bir şey içtiğini görüyorum; her zamanki gibi geriye yaslanmışsın, ben sakinim çünkü öğleden sonrası tamamen böyle geçecek, biliyorum. Sonra seni eve götürecek otobüse binmen için sana eşlik edeceğim. Bunu hiç istemiyorum; seni kendime saklamak istiyorum.” Kitaba kimse dokunmamış, ne sen ne ben altını çizmişiz, diyor Natalia, tarifi zor, uzun bir oh çekiyorum. Kitabı bana hediye eder misin? Al senin olsun, diyorum, artık altını da çizebilirsin. Gülüşmelerden sonra bir silgi bulup yabancıyı siliyorum. Hikâye bir okurun başka bir okur tarafından kitaba kazınan izlerini silme sahnesiyle sona eriyor. Bana kalırsa bu mutlu bir son.

Mart 2006

Başkalarının Mektupları

İnsanın kendi mektuplarını düşünmeksizin başkalarının yazışmalarını okuması çok zor. Benim kuşağım mektup gönderip alanların sonuncusuydu. Sadece bazıları, çok az mektup taşınmalar sırasında hayatta kalabildi.

Başkalarının mektuplarında ne ararız? Sırlar, ifşalar, ayrıntılar? “Harflerim eğri büğrüyse bunun tek sebebi bu gece elma şarabını fazla kaçırmış olmam” diye yazıyor Sylvia Plath annesine. “Sana üzgün olduğumu söylüyorum. Sana yalnız olduğumu söylüyorum. Sana ölmüş olduğumu söylüyorum. Bir tabuta ve saçma sözlere ihtiyacım var” diyor Violeta Parra, Gilbert Favre’ye gönderdiği yürek parçalayıcı mektupta.

Bazen ifşa edilenler bir türlü su yüzüne çıkmaz. Mesela Mişima ile Kavabata arasındaki mektuplaşmalar ender rastlanan cinstendir. Uzun paragraflar boyunca bitmek tükenmek bilmeyen karşılıklı nezaketten ötesine şahit olamayız. Mişima Kavabata’ya bir somon gönderir, Kavabata da ona bir kesekâğıdı kestaneyle yanıt verir, bir de içini rahatlatmak için gizemli bir cümle: “Anneniz ne derse desin, sizin muhteşem bir elyazınız var.” Mişima ustasına Disneyland’ın gezegen üzerindeki en eğlenceli yer olduğunu düşündüğünü itiraf eder, biz okurlarsa yerinde duramayan Yukio’yu bir lunapark treninin tepesine çakılı vaziyette hayal ederek hoşça vakit kaybederiz.

Julio Ramón Ribeyro’nun, kardeşi Juan Antonio’ya gönderdiği mektupları bugünlerde tekrar tekrar okuyorum. Bryce Echenique bu mektuplaşmaları, “kardeş sevgisinin bilinen en yoğun ve muhteşem örneklerinden birine tanıklık” olarak tarif ediyor, bundan yola çıkarak kitabın aile bağlarına dair yoğun düşünceleri bir araya getirdiği kanaatine varabilecek olsak da Bryce burada daha ziyade kardeşler arasındaki mutlak işbirliğini ima ediyor. Bunlar ille de duygusal mektuplar değil; samimi ve sevgi dolu mektuplar, ama bazen de son derece pratik konulara ilişkin oluyorlar, çünkü Ribeyro kardeşi Juan Antonio’dan –pek çok kentin yanı sıra Madrid, Paris ya da Berlin’den yazarak– akla gelebilecek her türlü iyiliği istiyor. Bunlar katiyen “edebi” mektuplar değil fakat yine de kardeşine yazdığı ya da yazmaya çalıştığı kitabın ayrıntılarına dair sırlar veriyor. İlk defa karşılaştığı kentler hakkındaki ilk izlenimlerini anlattığı özenli ve sıcak mektuplar özellikle güzel: İnsan bir an Ribeyro’nun sadece kardeşine dünyanın nasıl bir yer olduğunu anlatabilmek için gezdiği hissine kapılıyor.

Bu işte elbette büyük bir yazarın parmağı olduğunu anlıyoruz. Konuşan kişi hiç kuşkusuz sadece bizim için yazılmış “Solo para fumadores” (Sadece Sigara İçenler İçin) öyküsünün yazarı. 1958 yılından bir mektup şöyle başlıyor: “Eğer sigara icat edilmemiş olsaydı benim halim ne olurdu? Saat akşamüstü üç ve ben otuz sigara içtim. Çünkü mektup yazıyordum, benim için yazmak sigara içme hazzını tamamlayan bir eylem.” Daha sonra yazdığı bir mesajda Ribeyro çok önemli bir bağın sinyalini vererek veda ediyor: “Bir tane sigaram kaldı, bu yüzden mektubumu burada bitiriyorum.”

Ribeyro, Paul Léautaud’nun şu cümlesini bilmiyor olamaz: “Benim asıl hoşuma giden mektup yazar gibi yazılmış edebiyat.” Léautaud belli bir üsluptan, gereklilik üslubundan bahsediyor. Başkalarının mektuplarını okurken kurmacada pek rastlanmayan bir gereklilik alanı ararız; ne tantanacı anlatıcılar ne de olağandışı karakterler: Arada bir mutlulukla edebiyatın öncesindeki adımlarda bir ara vermek iyidir.

Nisan 2009

Alev Alev Bir Aşk

Gabriela Mistral’ın Doris Dana’ya yazdığı mektupları bir araya getiren Niña errante’nin (Gezgin Kız) yayımlanması akla gelebilecek her türlü tepkiyi doğurdu, şair Jaime Quezada’nınki gibi bazıları gerçek anlamda nüktedandı, mektupların “baş harfi büyük A olan bir arkadaşlık” hakkında olduğunu söylüyordu, sanki ismiyle anmak yasakmış gibi. Yaptığı yine de anlaşılır bir hareket: Mazbutluktan değil de huzur içinde yaşamak istediği için kendini özenle dedikodulardan sakınan bir kadının özel hayatını ortalığa saçmak hassas bir mesele.

Diğer tanınmış Mistralcılar bu kitapta açığa çıkan sırların Gabriela Mistral’ın edebi külliyatının değerlendirilmesinde herhangi bir değişikliğe neden olmadığını savunuyor, çünkü onlara göre önemli olan şiirlerinde, onay verdiği, yayımlanmasını istediği metinlerde olanlar. Bu yaklaşım doğru olsa da yersiz: Şiirlerini okurken yazarın lezbiyen olduğunu bilmek, muhafazakâr Mistralcılığın öteden beri telkin ettiği gibi bir tür rahibe olduğuna inanmak kadar işe yarar ya da en az onun kadar gereksiz. Yapısalcıların yolundan gidersek biyografinin tamamından vazgeçmemiz gerekir.

Kitap aynı zamanda okumayı zorlaştıran can sıkıcı boşluklar sebebiyle de özellikle eleştirildi. Bazı mektuplar daha iyi bir bağlam içine yerleştirilebilirmiş izlenimi verse de Pedro Pablo Zegers’in çalışması belli bakımlardan özenli sayılır. Yine de önsözdeki onca örtmeceyi gereksiz buldum. Mistral’ın kendisinden bahsederken eril özne kullanması Zegers’e göre “pederane ve koruyucu bir egemen” olmasına tekabül ediyor, fakat hiçbir şey mesela sadece bir erkek olarak konuşurken kendini daha rahat hissettiğini düşünmemize engel değil.

Zegers önsözde iki kadının aralarında kurdukları öğrenci-öğretmen bağının “yavaş yavaş” yerini daha “karmaşık” bir ilişkiye bıraktığını da söylüyor, fakat bu mektuplar her şeyden çok alev alev bir aşkın hikâyesini anlatıyor: Doris Dana kendisinden otuz yaş büyük meşhur şaire hayranlıkla yaklaşıyor, birkaç ay içindeyse bütün hayatları boyunca bir arada yaşamayı planlıyorlar. Kısa süre sonra Mistral Doris’e çekler gönderiyor, sonra da ikisi adına ortak bir hesap açıyor, borçlarını ödüyor ve onu vârisi olarak görüyor. Aynı zamanda ona hikâye yazmaya devam etmesini öğütlüyor, her ne kadar ikisi de büyük bir yazara değil de bir sekretere, hemşireye ya da büyük bir yazarın eşine dönüşeceğini bir şekilde bilseler de.

Doris Dana’nın mektuplarının çoğu kaybolmuş ama belli ki bu mektuplar sayıca az ve kısaydı, Gabriela Mistral’ın ısrarlı şikâyetlerinden böyle anlaşılıyor: “Kendine mektup yazan, sonra da bu mektupları cevaplayan bir deliye benziyorum” diyor aniden, bu durum gündelik bir şekilde tekrar ediyor, âşık olunan kaçıyor ya da acı veren, azap çektiren bir sessizlikte gizleniyor: “Senden asla eski dostlarına yazacağın türde, zamanını çalacak uzun mektuplar yazmanı istemedim; hızlıca yazılmış, sıradan cümleler istedim.” Hep bir memnuniyetsizlik içinde gibidir, haber alamamaktan ötürü yaralıdır: “Doris Dana, Amerikalı bir banka müdürü dahi eğer sözlerine ihtiyaçları olduğunu biliyorsa arkadaşlarına mektup yazmak için vakit ayırıyor. Ama sen bunu yapmıyorsun.”

Bu nedenle başlık son derece doğru: Okur, yazarla bu daimi kaçamağı, hissettiği, önceden sezdiği ve abarttığı o boşluğu paylaşıyor. Fakat bu kaçamağın ve kıskançlıkların ötesinde sürekli bir koruma arzusu var. Mistral bunu çok güzel anlatıyor: “Aşk çok narindir. Birden kırılıverir ya da tükenir, yaşlanır, çirkinleşir, donuk bir alışkanlığa döner. Aşkını koru sevgilim, aşkının üzerine titre.”

Bunun gibi bir kitap kimi, kimleri sinirlendirir? Eşcinselliğe ya da ertesi gün haplarının dağıtılmasına sinirlenenlerle aynı kişileri. Çok muhafazakâr ve çok aptal insanları.

Eylül 2009

Manuel Puig’in Mektupları

“Satırı satırına okudum, inceledim, gözlerimi ardına kadar açtı, adeta gözümün bağı çözüldü. Mankiewicz’in diyalogları hafifletmek ve onlara lezzet katmak için kullandığı üç dört hile var, hepsini iliklerime kadar benimsedim” diye yazmış Manuel Puig 1959’da, “senaryoların senaryosu” diye tarif ettiği Perde Açılıyor’u (All About Eve) okuduktan sonra gelen bir mutluluk atağı sırasında.

Manuel Puig’in 1956 ile 1962 arasında eve yolladığı “Avrupa mektupları”nın bir araya geldiği Querida familia’nın (Sevgili Ailem) ilk cildi, Puig’in yazarlığının şekillendiği yıllara dair mutlak bir yakın plan sunar, fakat burada derlenen 172 mektubun pek azında edebiyattan bahsediyor, hatta hiç bahsetmiyor. Okur değişmeksizin tekrar eden bir aile manzarasının içine pencereden dalar: Heyecan içindeki anne, Manuel’in (Coco’nun) Roma, Paris, Londra ya da Stockholm’den gönderdiği haberleri yüksek sesle okumaktadır.

Mektup edebiyatı kurallarının görece uzağında kalan ilginç bir kitap bu; tekrar tekrar bakıldığında üsluba dair birtakım sırlarla (bizzat Puig’in üç dört hilesiyle) karşılaşmak olası, fakat baskın karakter, doğal olarak, oğul Manuel, Coco; endişeli ve sevecen, sahiden de ailesiyle bağlarını sıkı tutmaya çalışıyor, özellikle de sinema tutkunu annesiyle.

Coco bazen annesinin Avrupa muhabiri gibi bir kimliğe bürünüyor: Ona gördüklerini, Marlene Dietrich’i (“O bir canavar fakat bunun üstünü örtmek için cılızlaşmış, bir deri bir kemik geziyor, yüzü solgun sarı renkte, üstelik makyajı da yoktu”) ya da Sophia Loren’i (“Yüzü sivilceli olsa da gözlerime inanamadım”) canlı olarak naklediyor. Buna paralel olarak Puig dönemin Avrupa’sına dair samimi ve acımasız bir anlatı kuruyor: Neredeyse her şeyden büyülenir ve her şey onu hayal kırıklığına uğratır, hayrete düşmeye de kuşkulanmaya da hazırdır. “Sistina Şapeli bütün olarak bakınca içimde dehşetengiz bir kaos hissi uyandırdı; sonra detaylara inince muhteşem olduğunu gördüm fakat genel anlamda dehşete düştüm. Eğer Papa aklıma gelenleri öğrenecek olursa şapeli paramparça eder” diyor asla evlat olmaktan vazgeçmeyen turist Coco, seyahate çıkan büyük oğul: “Dişlerimi kahvaltıdan sonra, akşamüstü ve gece fırçalıyorum.” Bu iyi evlat yine de aradaki mesafenin tadını çıkarmayı biliyor, ailesini özlese de memleketi özlemiyor: “Öfkelenmeye her zaman hazır ve nazır o kötü, sağı solu belli olmayan insanlarıyla Buenos Aires beni zerre kadar çekmiyor.” Beklendiği üzere Puig’in ebeveynlerine anlatmadıkları anlattıklarından daha ilginç: Genç Coco’yu dikizlemeye hazır vaziyette, Avrupa’ya açılması sırasında Suzanne Jill-Levine’in Manuel Puig y la mujer araña (Manuel Puig ve Örümcek Kadın) adlı kitabında işaret ettiği gibi, masum “dostluk” mektuplarında eşcinsel maceralarını sakladığını da farz ediyoruz.

Mektuplarında bir sürü etkileyici başıboş cümle (“Rüyamda Lauren Bacall’ı gördüm, bana kocasının ölümünü anlattı!) ve naif sinema eleştirileri var: “K. Hepburn’lü Venedik Tatili’ni izlemenin cazibesine dayanamadım. Çok güzel ama bana iyi gelmedi, çünkü hep vedalardan bahsediyor.” Fakat edebiyat, tıpkı Puig’in herhangi bir kahramanının ifade edeceği gibi, yokluğuyla parlıyor: Henry James’in öyküsü Ustanın Dersi’ni okuduktan sonra annesiyle babasına bunun “güzel” bir öykü olduğunu söylemekle yetinmiş. Querida familia’nın en çekici yanı tam olarak bu, edebi düşüncelerin yokluğu: Nasıl olmuş da sayfaları ünlem işaretleriyle dolduran, müzeleri dörtnala gezen bu köylü çocuğu yirminci yüzyılın Arjantin’den çıkan en büyük yazarlarından birine dönüşmüş? Kitap bu sorunun yanıtını açıkta bırakıyor: “Gönülsüz” yazar efsanesi baki, ancak kitabın sonuna doğru, Puig otuz yaşına geldiğinde Rita Hayworth’ın İhaneti’nin yazılmasına giden yol belli belirsiz görünüyor. Buna karşılık ilk sayfalardan itibaren Puig’in saplantılarına karşı sadakati, özerkliği, önüne atılan sayısız oltaya göre düşünme ve hissetmeye karşı direnci görülüyor.

Mario Vargas Llosa birkaç yıl önce şöyle yazmıştı: “Manuel Puig’in yazınında ince dokunmuş, maharetle inşa edilmiş imgeler vardır ama fikirler, kurmaca dünyaya anlam kazandıran, toparlayıcı bir temel görüş ya da üslup yoktur.” Belki de akademik çevrelerde Puig’e verilen önemin gitgide artması canına tak ettiği için Vargas Llosa onu “hafif edebiyat” yazarı, yaptığını da “hiçbir talebi olmayan, eğlendirmekten başka bir amaca hizmet etmeyen” bir edebiyat olarak tarif etmişti. Puig’in “muhterem” Vargas Llosa’yı “hem disiplinli hem de ciddi” Esther Williams ile kıyasladığı boom derecelendirmesini hatırlamamak imkânsız (muhterem García Márquez’i de “güzel ama bacakları kısa” Liz Taylor ile kıyaslamıştı); bu hesaplaşmanın ötesinde Puig’in romanlarındaki meseleyi yakalayamayan Perulu anlatıcının yargısı pek çok yazarın ve okurun fikrini temsil ediyor.

Bu aslında sağlıklı bir kafa karışıklığı. Örümcek Kadının Öpücüğü ya da Bu Sayfaları Okuyana Sonsuz Lanet’in hafif romanlar olduğunu savunmak en azından pervasızlık gibi görünüyor, çünkü bunlar yaşlanmayan ya da güzel yaşlanan romanlar: Puig’in anlatılarının büyük kısmı abartılı ve yenilikçi, öyle ya da böyle romanın standart tarifine indirgenemez olmayı sürdürüyor. Puig, tıpkı Alberto Giordano’nun dediği gibi, edebiyat dışında bir edebiyatın, aynı anda hem açık hem de esrarengiz olan, edebi olanın fıtratından kuşkuya düşürecek eserlerin yazarıdır. Sonuçta Querida familia kuşkusuz bildiğimiz en tuhaf mektup edebiyatı örnekleri arasında yer alıyor, her ne kadar bu defa tuhaflık “normalliğe”, Vargas Llosa’nın Puig romanlarında özlemini çektiği “düşünce”nin aşikâr yokluğuna işaret etse de. Bu mektuplarda çerçeveletip asılacak laflar ya da yüksek kültür ürünleri yok: Puig sadece Puig, Arjantinli ortadirek bir turist, doymak bilmeyen bir sinemasever, dişlerini günde üç kez fırçalayan sorumlu bir evlat, her şeyi özümsemek isteyen zeki, uyanık bir genç. Rol kesmiyor, ya da belki kesiyor –hatta fazlasıyla– fakat bir amatör olarak; eğleniyor, tıpkı Gil de Biedma’nın bir şiirinde söylediği gibi, “münavebeli olarak çıplak ve kılık değiştirmiş” ve ezkaza bir yazara dönüşmenin en iyi yollarından birinin yazar olmayı istememekten geçtiğini gösteriyor.

Nisan 2006

Onetti’nin Eylemi

Onetti’yi tekrar okumak onu ilk kez okumaktır ya da en azından şimdi, hikâyelerine geri dönüp romanlarını tekrar gözden geçirince böyle olduğunu düşünüyorum: Baştan sona hatırladığım cümleler, ortamlar, konular, karakterler, sahneler vardı ama okuma devam ettiği sürece anılar net olmaktan çıkıyor, aynı zamanda da hemen her seferinde cümlenin yeniliği şimdi ve burada okuma ihtimali kazanıyordu.

Bunun her yeni okuma için geçerli olduğunu tahmin ediyorum, tam da bu nedenle sevdiğimiz bir yazarı yeniden okuyoruz: Hayranlığımızı tarif edebiliyoruz, tercihlerimizin temelini atabiliyoruz, makaleleri ya da köşe yazılarını kabataslak anlatabiliyoruz fakat metinlere döndüğümüz anda kesinlik elden kayıp gidiyor, bu defa yeni anılar, yine de kesin görünen anılar oluşturuyoruz.

Bütün bunları ciddiyetle ve dur durak bilmeden okuduğum 90’ların ortasında, Onetti’yi ilk kez okuduğum dönemle ilgili kaçınılmaz olan soruya tekrar dönmek için söylüyorum. Aceleyle okuyorduk, hıza güveniyorduk, sanki sahip olmadığımız bir zamanı geri kazanmak ister gibiydik. Onetti külliyatının bu hıza direnç gösterdiğini hatırlıyorum, daha uzun bir bakış talep ediyordu, öğretmenlerin keskin bir tavırla öğrettiği kalıplara sığmıyordu.

İlk önce öyküleri okudum, o zaman en çok sevdiğim öyküsü bugün de en sevdiğim: “Un sueño realizado” (Gerçekleşen Bir Rüya). Bu kalıcılık tuhaf, belki çelişkili bir durum arz ediyor: Öyküden bazı cümleleri hatırlıyordum (“Kuşkuya yer bırakmayacak şekilde deli olduğumu anladım, artık daha rahattım”), karakterleri hatırlıyordum, hatta Blanes’in Hamlet fıkrasını ve “samimiyetçi” tiyatro sahnesindeki dekorları. Fakat artık bu anıları görmezden geliyordum, önceden bildiğim bir öyküyü ilk kez okuduğumu hissediyordum.

“Un sueño realizado”nun anlatıcısı merhametli ve mantıklı biri: Kadından ve Blanes’ten daha fazla şey biliyor ya da bildiğini sanıyor, bu nedenle de Hamlet fıkrasına karşılık vermiyor, fıkrayı düzeltmiyor, düzeltmenin bir anlamı olmayacağını biliyor. Hamlet’i okumamış, çarpık bir intikam yolu olarak asla okumama ve fıkrayı hiç anlamama kararı alıyor. Belki o zaman bu öyküyle ilk karşılaştığımda Hamlet’i, oyunculara tiyatro içinde tiyatroyu, Gonzago’nun Öldürülmesi’ni sahnelemelerini öneren prensin sahnesini ve Borges’i, “Un sueño realizado”nun bazı Borges öyküleri ve şiirleriyle benzerliğini düşünmüştüm. O zaman şimdikine kıyasla çok daha akıllı olduğum görülüyor, çünkü öyküyü tekrar okuduğumda “edebi” sonuçlar çıkarmadım; sadece Loca’nın rüyasını, kendi ölümünde sahne düzenini kontrol etme arzusunu, büyük oyuncuların yaptığı gibi, her ne kadar boş koltuklardan, yardımcı rollerdeki oyunculardan ve er ya da geç hikâyeyi anlatmayı kabul edecek o şahitten başka hiçbir seyirci olmaksızın sahnede ölmenin saydam mı yoksa gösterişçi bir tavır mı olduğunu bilmediğimiz o eylemini düşündüm.

Onetti’yi okumanın belli bir mahremiyeti, tarif etmesi çok güç, büyük bir suç ortaklığı var. “Un sueño realizado”yu seviyordum ama şimdi farklı nedenlerle daha da çok seviyorum. Belki önceden bu öyküde edebiyat görüyordum, şimdiyse sadece bir eylem görüyorum: okuma eylemi, hayatı okumaya çalışma eylemi. Hikâyenin finali zayıf ama şunu da söylemek gerek: Onetti edebiyat yapmak için değil, kimsenin yanıtlayamayacağı sorulara yaklaşmak –ve bizi yaklaştırmak– için yazıyordu.

Ağustos 2009

Uruguaylı Kafka

Mario Levrero bir keresinde eserlerini, Kafka’yı İspanyolcaya tercüme etme çabası olarak tarif etmişti. Özellikle yolun başında olduğu dönemde bu etki önemli, ayrıca son kitaplarında Günlükler’in Kafka’sını anımsatan kısımlar da var, fakat tabiri caizse Levrero’nun Kafkaistanlı olmaktan ziyade Uruguaylı olduğunu düşünüyorum. Çeviri işinin gümlediğini ve bu sayede Levrero’nun son derece istisnai eserler yazdığını ve yıllar içinde okurunu bulduğunu düşünmek hoşuma gidiyor, bu okurların sayısı çok mu bilmiyorum ama hayli sadık okurlar olduklarına eminim.

La novela luminosa’nın (Aydınlık Roman) yarattığı kafa karışıklığı da hoşuma gidiyor. Hâlâ, sanki mevduatın devlet tarafından belirlenen garanti limitini bildirmek zorundalarmış gibi, “Bu bir roman değildir” diyen eleştirmenler var. Öte yandan Levrero’nun kendisi kitabın ilk sayfalarında şöyle diyor: “Kapak ile arka kapak arasına konan herhangi bir şey halihazırda bir romandır.” Levrero bir roman yazma arzusuna dair bir roman (ya da her ne olursa) yazma konusunda istekli ya da bu fikre teslim olmuş görünür.

1996 tarihli kısa bir kitap olan Boş Sözler’de La novela luminosa’nın ilerleyeceği güzergâhı (aslında bu güzergâh, Elvio Gandolfo’nun deyişiyle Levrero için dönüm noktası olan Diario de un canalla [Bir Alçağın Günlüğü] ile on yıl önceden belirlenmişti) ucundan gösterir. Boş Sözler’in hikâyesi küçüktür: Levrero hayatını değiştiremediği için –mütevazı bir şekilde– elyazısını değiştirmeye çalışır, bu nedenle de harflerini “ıslah etmeye” uğraşarak kendini sayfalar dolusu yazı yazmaya adar.

Bu “kendi kendine uyguladığı yazınsal tedavi” edebi bir engele takılmış gibidir: Kitabın Flaubert’in istediği türden olmasına gönlü razı olmaz, ne de gerçeküstücü yöntemi benimser, sadece yazıyla kişilik arasındaki ilişkiyi araştırmanın peşindedir. Levrero, “Grafolojinin sihirli etkisiyle büyümeme izin vermeliyim” der, kitaptaki yoğun kaligrafik çabalar ciddidir, komiktir ve mebzul miktardadır: “B B B B B B B B B B B B B B Bravo, B nasıl yazılıyordu yine unuttum. Asıl sorunum nereden başlayacağımı asla hatırlayamamak; bir şeyler kendiliğinden olmadığında üzerine düşünüp durmam bir işe yaramıyor. Bir yerde bir püf noktası var ama bir türlü bulamıyorum.”

Yazar sırf büyük U alıştırması yapması gerektiği için “Usted” [Siz] diye yazar ve korkusuzca yüzeyin derinliklerine dalar, kendi sözleriyle, “tıpkı bir edebiyat akımı gibi yeni bir can sıkıntısı çağı” açtığının farkındadır belki de. Fakat kitap alıştırmaların yanı sıra yazarın mikroskobik bir şevkle gündelik hayatı kayda geçirdiği bir günlükten parçalar da içerir. Levrero sık sık aynaya bakar, tıpkı yeme bozukluklarıyla ilgili bir hikâyedeki şu bölümün gösterdiği gibi: “Bu deforme, şişko bedenden şişko ve deforme olduğu için değil, bu kadar zamandır ondan nefret ederek onu kaçınılmaz olarak buna dönüştürdüğüm için nefret ettiğimi fark ettim.”

Mario Levrero edebiyat kuramı öğrencilerini etkilemek ya da eleştirmenlerin kafasını karıştırmak için değil, içindeki sesten aldığı tuhaf emirleri yerine getirmek için yazıyordu. Çağdaşları büyük Latin Amerika edebiyatının alışıldık örneklerine imza atadursun, Levrero o dönemin okuma örüntülerine indirgenemeyecek yeni bir edebiyat inşa ediyordu; boom dalgasına kuşkuyla yaklaşan ve normalleştirme baskısına karşı duran eserler, çünkü Levrero birtakım mitler oluşturmakla, onları teyit etmekle ya da reddetmekle ilgilenmiyordu: Sadece yazmak, kendi başına yazmak istiyordu.

Mart 2009

Sivrisinekleri Beklerken

Alejandro Rossi “pişmanlık duymadan canımızın istediği herhangi bir sayfasını açabileceğimiz” kitapları tercih ediyordu, bu tercih hatırlandığında tatlı bir parola işlevi üstleniyor. Onun Manual del distraído (Dalgının Kılavuzu) adlı kitabına sanki bu tek tek yazılmış notlar hakiki bir kılavuzmuş gibi, sanki gerçekten bir kitabın herhangi bir sayfasını açma sanatında ustalaşmak istiyormuşuz gibi başvuran okurlar olarak sayımız hayli fazla. “Tam hedefi tutturan tavsiyeyi, doğru teşhisi, anahtar sözcüğü, dört sarih satırda ifade edilen büyük fikri” körlemesine arıyoruz, yine de bizzat Rossi bizi teselli ettiğinde hayal kırıklığına uğramamız bile mümkün olmuyor: “Asla böyle olmaz ama önemi yok, çünkü mucize beklentisi gücünü hüsrandan alır.”

“Bir metni yanlış anlamak dünyadaki en kolay iştir” diyor Rossi fakat Manual del distraído’yu yanlış anlamak zor, çünkü yazar davetsiz misafirlere karşı kapıyı enerjik bir şekilde ve nazikçe kapıyor. Önemli çıkarımlar yapmak için kalbi çarpanlar (“sanki bizi temel beş altı cümleye varabilmek için daha fazla sayfa doldurmaya mecbur eden bıktırıcı bir ritüelin esiriymişiz gibi”) ya da devamında ne olduğunu tahmin etmek için giriş paragrafını okumanın yeterli olduğuna inananlar ilk satırları aşamaz, ne de Manual del distraído’nun son satırlarına varabilirler.

Alejandro Rossi hakkında şimdiki zamanda konuşmak güzel, insan böylece geçen hafta yetmiş yedi yaşında öldüğünü unutuyor, ölümünün sebebiyse Juan Villoro’nun söylediği üzere, “sigaraları vitaminmiş gibi yalayıp yutma” alışkanlığı. Manual del distraído hakkında otuz bir yıl önce yayımlanmış bir kitap değil de edebi bir yenilik olduğunu düşünerek yazmak bir ayrıcalık. Cenaze mazeretine rağmen ilgi alanlarını ve yöntemlerini bu şekilde anlatan bir adamı anmak bir zevk: “Kendimi hızlı, göz alıcı sezgilere adadım, iyi cilalanmış birkaç cümleyle izah edilebilen sezgilere. Bunları kışkırtacak bir reçete mevcut değil, ancak sessizce, hareketsiz, tek bir parmağı bile hareket ettirmeden durmak işe yarayabilir, tabii vakit geceyse sivrisineklerin musallat olma riski her zaman var.”

Ağdalı lafların ve telefonun büyük düşmanı “bir sayfaya sığabilecek muazzam kelime sayısı” nedeniyle endişeye kapılan ve “nihai sonuçlarını doğurmuş hakikatin her zaman toplumsal mutluluk getirmeyeceği”ne ikna olmuş Alejandro Rossi asgari olanın yorumcusuydu, fakat bu gözlem hayli yanıltıcı, çünkü her ne olursa olsun riskli durumlarla karşılaştığında kaçak dövüşmezdi. Dogmalara, manifestolara, temel ilkeler bildirgelerine, bunların hiçbirine güvenmiyordu, yine de zamanla kendisinin bu cins sözleri meşhur oldu: “Ömrüm boyunca hakikate ya da en azından büyük hakikatlere fazla yaklaşmamaya çalıştım, kararlılıkla yan yolları, çıkmaz sokakları, geleceği olmayan fikirleri tercih ettim.”

Rossi söylediği sözlerdeki tavrını arada bir gözden geçirirdi, birinci tekil şahıstan memnundu fakat laf ebeliğinden kaçınmak istiyordu: “Bu tarz hikâyelerden gına geldi, benim de bir canavar koleksiyonum olduğunu göstermeye niyetim yok.” Kendini biyografiyle sınırlandırmak istemiyordu, yine de Manual del distraído yardımcı rollere tutkun birinin kaleminden çıkma ışıltılı bir otobiyografiydi.

“Bazen kendini başkası üzerinden ifade edebilmek büyük bir rahatlama sağlıyor” diyor Rossi bu muhteşem kılavuzda: “O elinden gelen gayreti gösterdi, biz ancak tesadüfleri keşfedebildik ve edilgen bir şekilde başımızı salladık.” Manual del distraído’yu okurken başa gelen bu: Tesadüfleri keşfediyoruz, başımızı sallıyoruz, bütün kitabın altını çizmek istiyoruz. Son bir bölümle kendime iltimas geçeyim, en sevdiğim kısım: “Kendimi tam bu anda, pencerelerin arkasında sevişen sayısız insanı düşünürken kaç defa yakaladım. Bu keşif beni her defasında hayrete düşürüyor, bir yandan da sokakta yürürken koskocaman bir genelevin kapıcısı olduğumu düşündürüyor.”

Temmuz 2009

Boş Kitaplar, Sahte Belgeler

1

Belki simetriyi biraz abartıyorum: İki kadın, ikisi de Meksikalı, her ikisi de iki kitap yazmış. Başlıklar da neredeyse birbirlerinin toplamından ya da birbirlerinden çıkarılınca elde ediliyor (El libro vacío [Boş Kitap] ile Los años falsos’u [Sahte Yıllar] toplar ya da birbirinden çıkarırsak sonuç Papeles falsos [Sahte Belgeler] çıkabilir mesela). Öte yandan ne kadar da farklılar, bir diğer deyişle çizgileri birbirinden ne kadar farklı. Josefina Vicens çok az kitap yayımladı, o da geç bir zamanda: İlk kitabı 1958’de, kırk yedi yaşındayken, ikincisiyse 1982’de (yetmiş birindeyken) çıktı, öte yandan Valeria Luiselli otuz yaşına gelmeden Papeles falsos ve Kalabalıkta Yüzler yayımlanmıştı bile.

Ben sadece bu iki anlatıcı arasında bir akrabalık havası olduğunu söylüyorum. Bunun ayrıksı bir durum olduğunu düşünüyor değilim, çünkü Josefina Vicens Latin Amerikalı birçok yazarın soyağacında yerini alıyor. Üstelik bu yeni anne babalar ya da dedelerle nineler (hepsi bir şekilde boom’un kıyısında kalıyor; içlerinden bazılarının isimlerini anmak gerekirse Julio Ramón Ribeyro, Mario Levrero, Clarice Lispector, Héctor Libertella, Enrique Lihn sayılabilir) çoluk çocukla pek de ilgilenmemişler, belki de bu nedenle mecburi okuma listelerinde hiç yer almadılar. Onlara yaklaşanlar –biz– bunu hakiki bir ilgiden ötürü yaptı(k), kanonla hesaplaşılacak diye değil.

2

Josefina Vicens’te de durum böyle, yarı gizli kalmış bir yazar, özellikle de Meksika dışında. Verdiği az sayıda mülakattan birinde bir keresinde Juan Rulfo’nun kendisine neden diğer kitabı çıkarmak için bu kadar beklediğini sorduğunu anlatıyor, iyi bir espri, çünkü nihayetinde Vicens’in külliyatı Rulfo’nunkinden bile kısaydı: 1987 tarihli Fondo de Cultura Económica baskısı gömlek cebine bile sığabilecek cinstendi.

Josefina Vicens El libro vacío’yu sekiz yılda yazdı, bu kitap şu meşhur boş sayfaya karşı mücadele veren bir yazarın içinden geçtiği süreci anlatıyordu (yazar bir adamdır, Vicens her iki kitabında da erkek sesini tercih eder). “Burada gördüğün, kelimelerle ve lekelerle dolu bu defter nereden geldiğini bilmediğim asap bozucu bir zorbalığın beyhude sonucudur” diye yazar ve bu zorunlu ama faydasız kendine acıma haline dair acı sözlerle lafını bitirir: “Bütün bunların hepsi ve yazacağım her şey sadece bir şey söylememeye yarar, sonunda işin varacağı yer bir sürü dolu sayfa ama boş bir kitap olacak.”

Bir amatör kâbusuna benzese de Vicens edebiyat atölyesi maceralarıyla ilgilenmedi. Hatta tersine, bu karakterin hissettiği genel laf kalabalığına rağmen var olmaya değecek bir eser yaratmak için duyduğu saydam arzudur. “Yazar sessizlik ve boşluk saçandır” der Valeria Luiselli Papeles falsos’ta kendi adına, Kalabalıkta Yüzler’de görüntü daha da netleşir, “mastar hali”ni alır: “Boşluklarla dolu bir yapı inşa etmek ve böylece kendime sayfada yer açabilmek, içine yerleşebilmek. Asla gereğinden fazlasını katmamak, fazla yüklememek, süsleyip püsleyip donatmamak. Kapıları, pencereleri açmak. Duvarlar inşa etmek, sonra da onları yıkmak.”

Papeles falsos’un özgünlüğü elbette ele aldığı konulardan değil, onları anlatma biçiminden ileri gelir, burada da bir başka klişe devreye girer: Edebiyatı yoğun yaşayan öznelerin başına hep geldiği üzere sanki konular Valeria Luiselli’yi seçer, konulara yolda rastlar, tıpkı bazı imgeleri düşünerek kendiliğinden bir gelişime, eli kulağında bir olay örgüsüne varıyormuş gibi. Üstelik bu konular üzerine kafa yorma biçimi de hayranlık uyandırıcıdır. Kitap –bir şekilde ifade etmek gerekirse– bütünselliğini özenli bir montaj sürecine borçludur: Sayısız başlık ve alt başlık asla rahatsızlık vermez; bunlar ketum yol işaretleridir, bölmek yerine okumaya eşlik ederler.

3

Papeles falsos, Kalabalıkta Yüzler gibi önden fikir veren bir roman değil, yine de her iki eseri de okuduktan sonra aralarındaki tutarlılık kalıcılığını sürdürüyor, hatta öyle ki –abartarak söylüyorum– romanın deneme kitabının kurmaca versiyonu olduğu bile düşünülebilir. Yine de arada seviye farkı var. Mesela romandaki ironi incelikli ama baş döndürücü şekilde artıyor. Denemelerde fısıldayan ve kendi kendini okumak için yazıyora benzeyen aynı ses romanda bir ya da birçok maske vasıtasıyla kendine yol açar.

Kalabalıkta Yüzler’in başkahramanı kocası ve iki çocuğuyla Meksiko’da büyük ve eski bir evde yaşayan genç bir kadındır. Arada bir elektrik kesilir, sular gider ya da banyo tıkanır. Bazen bir hayalet odaları gezip kitap kulelerini yıkar. Kadın bazen sol eliyle yazar, çünkü küçük bebeğin öğle uykusunu uyuyabilmesi için sağ eline ihtiyacı vardır. Fakat genellikle geceleri yazar, mükemmel şekilde ifade ettiği gibi, “sessiz bir roman, çocuklar uyanmasın diye”.

“Romanlar uzun solukludur” diye işaret ediyor anlatıcı, ileriki satırlarda: “Romancılar öyle olmalarını ister. Kimse tam olarak ne anlama geldiğini bilmez ama herkesin dilindedir işte: uzun soluklu. Bir bebeğim ve ortanca bir oğlum var. Nefes aldırmıyorlar bana. Benim yazdığım her şey kısa soluklu - öyle olmak zorunda. Soluklanacak yer az burada.” Ortanca çocuk dediği bir espri: O büyük kardeş fakat henüz büyümediğinden kendisine ortanca çocuk denmesini istiyor. Ortanca da annesinin çalışmasını sayısız keşif ve soruyla bölüyor, bir kısmı hakikaten yanıtlanması zor sorular (“Neden hayvanların hayvanat bahçesinden, senin de bu evden çıkmana izin yok anne?”).

Kocası da çalışmasını bölüyor, arada bir yazdıklarını okuyor, kendisinin anlatıldığını hissediyor ya da kurguda kadının geçmişinden kalma bir rezillik arıyor. Çünkü kadın New York’taki özgürlük günlerinde mini etek giyip vaktini şiirler okuyarak, çılgın ve garip arkadaşlarla sabahlayarak, birkaç yıl süren gezintilerle, temel birtakım arayışlar peşinde yarı körlemesine geçirdiği zamana dair yazıyor. Fakat Kalabalıkta Yüzler’in sadece özlemlerin romanı olduğu ya da yetişkin hayatının durağanlığından veya benzeri bir durumdan şikâyet etmeyi amaçladığı düşünülmesin. Valeria Luiselli’nin üslubunu tarif etmek zor: Bu kitapta bolca mizah var, bir de önceden tahmin edemediğimiz, artan ve azalan zarif bir mesafe.

Roman şimdinin çocuk bezleri ve Transformers’ı ile New York’taki geçmişin gündelik seks, suç ortaklığı ve sahtekârlıklarını birbirinin yerine koya koya ilerliyor. O zamanlar Latin Amerika’nın gölgede kalmış eserlerini yayımlayan bir yayınevinde asistan olarak çalışıyormuş fakat patronun en büyük hayali yeni Roberto Bolaño’yu bulmakmış, genç kadın da bu nedenle hiçbir zaman Bolaño’ya yeterince benzeyemeyen yazarları büyük bir dikkatle okumak zorundaymış. Saplantı haline getirdiği şair Gilberto Owen karakteri de böyle çıkmış, Louis Zukofsky’nin çevirmenliğini yaptığını iddia ederek kitaplarını sattırmaya çalışmış, tabii Owen’in şiirlerini bizzat kendisi çeviriyormuş, böylelikle de profesyonel bir kalpazana dönüşmüş. Roman Owen’in sesine beklenmedik ve parlak bir dönüş yapıyor, Owen her yeri patavatsızlığıyla işgal etmeye başlıyor. Birden anlatıcının hikâyesini anlatmaya ya da kurgulamaya başlayan daha ziyade Owen oluyor ve laf arasında bizi metro istasyonlarında başıboş gezen hayaletler olduğumuza ikna ediyor. Kimseyi korkutmayan hayaletler.

4

Los años falsos’un başkahramanı Luis Alfonso da bir sahtekâr ama buradaki mesele çok başka. “Hepimiz beni görmeye geldik” der Luis Alfonso hikâyenin başında, bu cümle acı yüklüdür, acı ve ironi: On dokuz yaşındadır ama babasının ölümü onu bir ihtiyara dönüştürmüştür, ya da sadakatle ve ödlekçe ona uzak bir hayatın kopyasını yaşayan bir zavallıya. Merhumun dostları sayesinde Luis Alfonso babasının siyasetçi danışmanlığı işini devralır, kısa süre içinde müsteşar olur, üstlerine itaat edip astlarına bağıranların ekseriyetle vardığı yüksek mevkilere gelir.

Luis Alfonso babasıyla adaştır, herkes fiziksel benzerliklerinin de şaşırtıcı olduğunu söyler. Bilmedikleri şey oğulun babasının jestlerini bile aynanın önünde prova ettiğidir, tiksinti ve hayranlık birbirine o kadar karışır ki artık kendisi için yaşamak istemez. Yerini garantilesin ya da ortadan kaybolsun, kendisi mezarlıkta kalsın ki böylece ölü de günlerini yine içerek, domino oynayarak, kendini bu taklit oyununa tamamen kaptırdığı için Luis Alfonso’ya miras kalan metresi Elena’yla yatarak geçirebilsin ister.

Roman zenginleşmek için her şeyi yapmaya hazır bir siyasi sınıfı anlatır, karakterin yaşadığı dram tam da budur: Fırsatçılık ve açgözlülük için hazırlanmıştır, bu nedenle de akıntıya karşı yüzme isteği hiçbir işe yaramaz, çünkü babasının bir karikatürü olmaktan öte biri olacak gücü yoktur. “Hepimiz beni görmeye geldik” diye düşünür böylece, annesi ve kız kardeşleriyle babasının ölümünün dördüncü yıldönümünü anmaya gittikleri mezarlıkta o ölümü kendininmiş gibi hisseder: “Senin orada aşağıda görünürdeki ölümünde seninle birlikte olmanın ne anlama geldiğinden ve de burada yukarıda benim görünürdeki hayatımda seninle birlikte olmanın ne anlama geldiğinden bahsedebilirim.”

Luis Alfonso kendine ait bir yer yaratamaz, her tarafı istila eden yolsuzluğu aşamaz, öte yandan Kalabalıkta Yüzler’in başkahramanı kendini çoğaltmak isteyen, “yazıdaki çok sesliliğin kişiye bahşettiği anonimli[ği]” özleyen köksüz/kozmopolit bir kadındır. O Luis Alfonso’ya, Pessoa Kafka’ya nasıl görünüyorsa öyle görünür.

5

El libro vacío’da başkahraman laf kalabalığına ve geleneğe karşı mücadele eder, Los años falsos ise miras ve çocukların mağlubiyeti meselesini anlatır. Her iki eseri de büyük boyutlara karşı direnen mahrem hikâyeler olarak okumak mümkün fakat bunu vurgulamak haksızlık olur, çünkü Josefina Vicens’in kitaplarında mahremiyet bir ceza, son ve mecburi sığınaktır. Karakterler dünyanın parçası olmak ister ama bunu yapmak için ellerindeki tek yol yalnızlıklarının kökenine inmektir. Valeria Luiselli’nin kahramanları daha az yalnızdır ya da tamamen yalnız değillerdir, çünkü onlara edebiyat eşlik eder, hiciv yoluyla onları kurtarır ya da belki onları parçalı ve hayaletimsi hayatlarının sonunda anlatılabilir hale gelmesi kesinliği kurtarır, fakat bunun için edebi binayı genişletmek ve yeni biçemlerle alışverişe girmek gerekir.

“Hayatlarını belli bir hedefe varan bir olaylar dizisi olarak nakletme yetisine sahip insanlar vardır” cümlesini okuyoruz Kalabalıkta Yüzler’de: “Ellerine bir kalem verirseniz size amaçsız tek bir satır bile barındırmayan sıkıcı mı sıkıcı bir roman yazarlar; tıpkı bir ninenin torununa ördüğü bir battaniye gibi her şey birbirine sıkı sıkıya bağlıdır.” Valeria Luiselli kesinlikle o insanlardan biri değil: Romanı normalleştirmek, alışıldık modellere uyarlamak istemedi, bizi de kendisini de sıkmak istemedi, çünkü zihin boşluklarına, defolara, bize tek bir hayatın içinde bir sürü hayatın barındığını, sahiden ölmeden önce birkaç kez öldüğümüzü, başımıza ne geldiğini ya da kim olduğumuzu asla çözemeyecek olduğumuzu gösteren çoklu hadiselere karşı büyük bir hayranlık besliyor.

Vicens’in kitapları kasılmanın, sessizlik ve hareketsizliğin cazibesini ele alırken Luiselli’ninkiler kâğıtların saflığını bozma ve kimlik değiştirmenin varoluş (ya da hayatta kalma mücadelesi) koşulları olduğunu anlatır. Yine de daha fazla benzerlik olabilir: Bana kalırsa Josefina Vicens’in yazdıkları gibi usul usul kökten değişimci kitaplar sayesinde Valeria Luiselli’nin azimle giriştiği, böyle bütünlüklü ve sebatkâr bir arayış mümkün oluyor.

Ağustos 2013

Punta Arenas Mezarlığı

Punta Arenas Mezarlığı’na gidip Enrique Lihn’in insanın kafasını karıştıran işaretlerle dolu o sahayı turistlere has sakin bir endişe içinde gezdikten sonra yazdığı şiiri hatırlamak istedim. Şiir “kendi kendini parçalamak için mücadele eden bir barış”tan bahsediyor; selvilere (Lihn, “çift sıra uysal selviler” diyor), muhteşem anıt mezarlara, yabancı dildeki mezar taşlarına, mucizevi bir şekilde taze kalmış çiçeklere bakarken insan bu izlenime kapılıyor. Şair Galo Ghigliotto iki buz parçasıyla oynuyor, rehberimiz yazar Óscar Barrientos büyükbabasının mezarını ziyaret etmek için fırsatı değerlendiriyor, bense denize doğru bakıyorum.

Macellan Boğazı’ndan gelme bütün yazarlar şu ya da bu şekilde kendi bölgelerinden bahsediyor. Barrientos’un romanı El viento es un país que se fue (Rüzgâr Yitmiş Bir Ülkedir) yeni yayımlandı, yazarın diğer eserlerinde olduğu gibi hikâye kurgusal mekân Puerto Peregrino’da geçiyor. Bu akla yatkın bir durum, çünkü dünyanın o kısmında her şey adeta takıntılı ve melankolik yazarlar tarafından isimlendiriliyor. Barrientos’un kitaplarını seviyorum ama Punto Arenas’ı tanıdıktan sonra daha da çok sevdim, çünkü edebiyatının düşündüğümden daha az kitabi olduğunu anlamaya başladım. Puerto Peregrino’da olanlar Punta Arenas’ta da meydana gelebilir, üstelik buna doğaüstü kısımları da dahil etmek durumundayım.

Rüzgârdan, tarihten, efsanelerden, denizden nasıl kaçılır? Macellanlı yazarlar sırrına erişilemez bu manzaradan kaçmak istemiyor; Barrientos fantastik edebiyata kaçış için değil, orada kalmak için sığınıyor, kartpostallara sığmayan bir gerçekliği anlamak için. Bu düşüncelerimi ona anlatmaya çalışıyorum fakat Barrientos şehirde öyle ünlü ki yürürken dakikada ortalama 0,9 kişiyle selamlaşıyor. Sonra da bana kahvaltıda Punta Arenas’ın neredeyse tamamının yediği şeyi yedirmeye çalışıyor: beş choripan sandviç ve bir bardak muzlu süt. Katiyetle reddediyorum, o da alınıyor.

Gece Pablo Neruda Mahalle Meclisi’nin hayatın bir cilvesi olarak Pablo de Rokha Sokağı’nda düzenlediği bir okumaya doğru yola koyuluyoruz. Kültür Konseyi uzun süredir orada yaşayanlara yönelik atölyeler yapıyor, bizimki de atölyenin küçük bir parçası: Önemli kısmı en sonda, kendileri hakkında bir şeyler öğrenmek, bir annenin ya da bir evladın kaybından sonra yaşamayı öğrenmek için yazan o adamlarla ve kadınlarla sohbetimiz.

Bana kalırsa edebiyat buluşmalarındaki boş sözler ara sıra bu beklenmedik, kendine has anlara geçit vermeli. Konuşmaya oğlu Dante’yle birlikte gelen şair Christian Formoso’yla da bunu konuşuyoruz. Geçen yıl Formoso bölgenin bu müşterek alanını inceleyen uzun bir şiir olan El cementario más hermoso de Chile (Şili’nin En Görkemli Mezarlığı) kitabını yayımladı; aslında tıpkı Şili’nin bayrağı veya milli marşı güzel varsayarak göklere çıkarması gibi Punta Arenas ahalisi de mezarlıklarıyla gururlanıyor. Bu güzel ve asap bozucu kitap yer yer Neruda’yı, de Rokha’yı, Zurita’yı, Edgar Lee Masters’ın Spoon River’ını, Álvar Núñez Cabeza de Vaca’nın Los naufragios’unu (Gemi Enkazları) andırıyor. Formoso bölgenin hafızasını arıyor, resmi söylevlerden canına tak etmiş bir cemaatin seslerini birleştiriyor ve yapıştırıyor. Sonuç tükenmeyen bir kitap.

Santiago’ya dönerken insanın kendi şehrinde kalıp ona dünyada bir yer aramasının ne kadar değerli olduğunu düşünüyorum. Lihn’in sözünü ettiği, kendini parçalamak için mücadele eden barışı düşünüyorum. Böylece, yavaş yavaş hikâye başlıyor.

Temmuz 2009

Şehir Arkandan Gelecektir

I

“Şehir arkandan gelecektir” der Kavafis’in en meşhur şiiri, aynı fikirde olmamak zor, hele ki hayatımızı aynı sokakları arşınlayarak geçiriyorsak. Santiago’yu seviyorum, bazen başka bir yerde yaşayamayacağımı da düşünüyorum ama pek çok Santiagolu gibi ben de Santiago’nun muhteşem bir şehir olmadığını, en azından bu güzelliğinin gözle görülemeyeceğini kabul ediyorum. Bu güzelliği göstermek zor: Arkadaşların Santiago’da birkaç gün geçirmeye geldiğinde nereye götüreceğine karar vermek zor. Bir turist şehre bayıldığını söyleyecek olsa biraz yadırgayarak, hatta bir parça endişeyle soruyu yapıştırırız: Acaba neden?

Yurtdışından gelen bir arkadaşım –Hollandalı, yani gezgin sınıfından– bana şu mantıklı yanıtı vermişti: Santiago’yu sevdim çünkü Valparaíso’ya yakın. Elbette Şili muhteşem yerlerle dolu, hatta tatilin iki üç gününü özellikle eğlenceli bir yanı da olmayan bir şehirde harcamak büyük bir aymazlık sayılabilir fakat elbette bu noktada her şey son derece göreceli. Ben Santiago’da hiç sıkılmadım ama hiçbir yerde sıkıldığımı sanmıyorum.

Her şeyin birbirine karıştığı, herkesin –istese de istemese de– birbiriyle karşılaştığı şehir merkezini düşünüyorum. On bir yaşımda her gün okula gitmeye başladığımda (merkeze bir saat uzaklıkta yaşıyordum) o herkesin içinde olduğu ama kimsenin yaşamadığı pis, ilginç, tehlikeli, kişiliksiz, kaotik manzaraya âşık olmuştum. Dersler öğleden sonra ikide başlıyordu fakat ben isimlerini sadece Metrópoli’de gördüğüm için bildiğim bu yeni sokaklarda başıboş dolanabilmek için evden çok daha erken çıkıyordum.

II

Roberto Merino’yu benimle aynı yollardan geçerken pekâlâ hayal edebiliyorum fakat benden on, on beş yıl önce: coşkuyla ama aynı zamanda dalgın, eski teorilere takılmadan şehri yaşayarak, mutluluk içinde kaybolmuş halde. Herhalde Merino edebiyatımızdaki en iyi “Santiagolog” –sezgilerinden ve zorunluluktan ötürü gazeteci, meslek gereğiyse kararsız ve mükemmel şair– olarak oybirliğiyle kabul görürdü. Merino’nun Santiago de memoria (Ezbere Santiago, 1997) ve Horas perdidas en las calles de Santiago (Santiago Sokaklarında Kayıp Saatler, 2000) kitaplarında kısmen antolojiye dönüşen ve yakın zamanda Todo Santiago’da (Bütünüyle Santiago, 2012) bir araya gelen Santiago yazıları toplamda aşağı yukarı yüz elli adet, üstelik büyük çoğunluğu da ancak altı yüz ya da yedi yüz kelimelik kısa yazılar. Yine de bu alan Merino’nun eşsiz, tercüme edilemez tarzını gözler önüne sermeye yetiyor. Yarı Borgesvari ya da yarı “İngiliz” yazı stili hem ihtişamlı hem de gizemli şekilde konuşma dilini andırıyor, ani ama bir o kadar sık ritmik ton farklarına sahip.

Yazıları okurda gittikçe artan bir ilgi uyandırıyorsa –her ne kadar Merino elli yaşında yarı gizli bir yazar olmayı sürdürse de– bunun nedeni vasat gazetecilikle hiç alakası olmayan bu yazıların zarafeti ya da aslında nadir bulunur olmasıdır. Neyi vurgulayacağını mükemmelen bilmesi ve ikna edici ağırbaşlılığı Merino’nun en olmayacak gözlemleri bile kabul ettirmesini sağlar: Mesela bir yerde kızmabirader oyun tahtalarının aptalca olduğunu söyler ya da McDonald’s’ın kızarmış patates kutularının gizemli olduğunu ileri sürer. Fastfood konusunda Merino’nun Dominó restoranı önünde durup insanların sosisli yemelerini gözlemleme alışkanlığını anlattığı bir yazısı var: “Kimisi bu işi neşe içinde büyük lokmalar alarak yapıyor, kimisi de hüzünlü ve uykusuzluktan ötürü boş boş bakarak.” Completo denen bu orijinal ve çok lezzetli sosislilerin Şili’de icat edilmiş en iyi şey olduğunu söylemek gerek, hatta belki de yabancıların Santiago’ya dair sonradan hatırladığı tek şey. Yine de yazıda Merino bu sosisliden hiç tatmadığını itiraf ediyor. Onun gibi bütün hayatı boyunca Santiago’nun merkezine yakın bir yerde yaşayıp da Dominó’nun completo’larının tadına hiç bakmamış olmak imkânsız. Ona inanmanız şart değil fakat bu imge Merino’nun hafif mesafeli, kayıp halini gayet iyi açıklıyor.

Todo Santiago büyük oranda teslim saatinden önceki dakikalarda zamana karşı yazılmış yazıları bir araya getiren, istemdışı bir kitap. Yaklaşık yirmi yıl önce bir editör şehir hakkında yazı yazmasını isteyince Merino belli bir röportaj yazısı ve bibliyografik araştırma yöntemini izledi ama maksat gitgide bulanıklaştı, hatta ciddi anlamda kişisel ve muğlak bir hal aldı, öyle ki şehir ezbere bildiği fakat her zaman yeni ayrıntılara rastladığı bir manzaranın içinde merak ve sükûnetle hareket eden bir öznenin makul ölçüde küçültülmüş hareket alanına dönüştü. Yazılarında bir sürü gözlem ve sarih betimleme vardır ama tuhaf özelliklere ya da ulusal kimliklerle dair pek az spekülasyon ve sabit fikir bulunur. Her ne kadar birkaç metinde inandırıcı bir “can sıkıntısı rotası” çizse de Merino hiçbir şekilde şehri suçlamaz: Nefret ile aşk arasında tercih yapacak olsa aşk birkaç puanla geri dönüşü olmayacak şekilde öne çıkar.

Merino’nun yazılarında ortaya çıkan şehir ayırt edilebilir bir şehir, aynı zamanda özel de, hatta –yakından baktığımız her şeyde olduğu gibi– biraz kapalı: Yazar sesleri, kokuları, ruh hallerini sıklıkla anıyor, bunu belli yerleri aydınlatarak yapıyor, aynı zamanda Santiago’dan ve de aşağı yukarı bütün büyük şehirlerden bahsederken görmezden gelinemeyecek konuları da ele alıyor: Pis hava, kıymetli binaların düzenli aralıklarla yıkılması, her yana demir parmaklık ya da alarm takılmasına neden olan suç paranoyası, peak saatlerdeki değişmeyen korna sesi ve trafik sıkışıklığı, dilencilerin, satıcıların, trafik ışığı sanatçılarının sayılarının artması diye uzayıp gidiyor liste.

Bu bizim tanıdığımız şehir, ondan (kendi kendimizden) kaçmak istersek arkamızdan gelecek olan şehir, daimi mimari eklektizmiyle, manzarayı ikiye bölen ve neredeyse her zaman cılız akan pis nehriyle, günün her saati köşe başlarında siesta yapan kırma köpekleriyle, yağmurdan sonraki günlerde sıradağların arada bir görünen tartışmasız güzelliğiyle. Bir de elbette nefis completo’larımızı silip süpürürken camın öte yanından bizi acıma hissiyle izleyen Merino gibi hafif tuhaf insanlarıyla.

2014

Kitaplarla Seyahat Etmek

I

Her zaman kitaplarla seyahat ederim, seyahat kısa olsa bile. Valizimi yaparken kitapları düşünmeden seçerim, fakat tahminimce verdiğim kararların arkasında belli bir mantık işliyor. Mesela benim için olmazsa olmaz iki üç romanı genellikle yanıma alırım. Saçma, romantik belki ama engel olamıyorum: Ancak pek çok kez okuduğum ve yanımdan ayırmadığım bu iki üç roman etrafta olunca kendimi güvende hissederim. En sevdiğim ilacı ya da gözlük camı silme bezini unutabilirim ama bu romanları asla unutmam. Onlarsız seyahat etmek tehlikeli olacakmış gibime gelir.

Bir de henüz okumadığım, biraz da kuşluyla baktığım etli butlu bir kitabı yanıma alırım fakat onda da yüz bilmem kaçıncı sayfaya gelirsem elimden bırakamayacağımı düşünürüm; randevuları ve partileri kaçıracağımı, inanmadığım halde beni ele geçiren bu kitaba dalıp ancak güçbela birkaç meydan ve anıt görebileceğimi düşünürüm. Söylemenin gereği var mı, asla böyle olmaz, eve ilk paragrafı bile bitiremeden dönerim, yine de bu etli butlu kitabı yanımda taşımış olmaktan ötürü pişmanlık duymam, çünkü bu kitapları okumamak da kutsal bir geleneğe dönüştü.

Seyahatlerde yanıma arkadaşlarımın kitaplarını alma alışkanlığım var, genelde tek satır aralıklı, küçük harfle yazılmış bu taslakları gidiş yolunda, uçakta yolcu koltuğuna gömülmüş vaziyette okur ya da yalayıp yutarım, koltuk rahatsız olsa da bu kitapların bende yarattığı hayret duygusu tarafından sarıp sarmalanırım. Çünkü her ne kadar kitap yazsam da insanların kitap yazması beni hep şaşırtmıştır. Sevdiğiniz insanları o kadar uzun süre dünyadan kopmuş, büyük bir gayretle kelimeleri, cümleleri bir araya getirirken hayal etmek tuhaf.

Birkaç ay önce tam da bir uçakta arkadaşım Rodrigo Olavarría’nın vaktiyle Disneylandia dergisinde çıkmış, bu duruma denk düşen bir epizodu andığı yazıdan bir parça okudum: Donald Duck’ın yeğenleri kuzenlerinden birini –Rodrigo’nun hatırladığı kadarıyla bir hindi ya da kazı– gezmeye davet ediyor, kırlara vardıklarında kuzenin çantasında sadece kitap olduğu anlaşılıyor.

Rodrigo Olavarría’nın bahsettiği o hindi ya da kaz gibi olmamalıyız. Kitaplarla seyahat etmemeliyiz, çünkü kitaplar ikinci çift ayakkabının yerini kaplar ve seyahatte öyle bir an gelir ki ikinci çift ayakkabıya büyük bir özlem duyarız. Kitaplarla seyahat etmemeliyiz, çünkü her zaman daha da fazla kitap alarak yükümüzü artırırız. Sanıyorum ikinci yatak bu işe yarıyor. Başta hiçbir şey anlamayız: O küçük, karanlık otellere vardığımızda odaya girince iki küçük yatak yerine daha geniş bir tek yatak daha iyi olurdu diye düşünürüz. Fakat sonradan ikinci yatağın heybeye doldurduğumuz yeni kitaplar için orada bulunduğunu anlarız.

Kitapların Şili’dekinden daha pahalı olduğu bir ülke eminim yoktur, bu nedenle her seyahat istesem de istemesem de belli bir anda endişe dolu bir kitapçı gezmesine dönüşüyor. Julio Ramón Ribeyro bu tür gezintileri şöyle özetliyor: “Genellikle hiç kitap almadan çıkıyorum, çünkü kitapları önümde görünce sahip olma tutkum sadece bazı kitaplara değil, var olan bütün kitaplara yayılıyor. Şans eseri bir kitap alırsam kitapçıdan çıkarken hiç mutlu olmuyorum, çünkü o kitaba sahip olmak bir kitabımın daha olması anlamına değil, bir sürü kitabımın olmaması anlamına geliyor.”

Benim tecrübem farklı olsa da Ribeyro’nunki kadar suçluluk dolu. Başlarken dikkatimi Şili’de zor bulunacak ya da memleketin kitapçılarında fiyatı iki üç katı olabilecek kitaplara veriyorum. Sorun bu kıstasların dışında kalan çok az kitap olması. Böylece sonunda bir sürü kitap almış oluyorum, hem de her şey bir yana, aklımda bu kitapları gerçekten okuyup okumayacağım şüphesini barındırarak. Genelde her ne kadar bunu yapmak aylarımı ya da yıllarımı alsa da bu kitapları okuyorum.

Bir de bize,