Ahmet Haşim

Paris, Frankfurt... yahut Hiç!

YAYINA HAZIRLAYAN

Serdar Soydan

Ahmet Haşim

Bağdat’ta doğdu (1884). Annesinin ölümü üzerine on iki yaşında İstanbul’a geldi. Galatasaray Sultanisi’ni bitirdikten sonra Reji İdaresi’ne memur oldu, bir yandan da Mekteb-i Hukuk’ta yüksek öğrenimini yapıyordu. Hukuk’u bırakıp İzmir Sultanisi’ne Fransızca öğretmeni oldu (1908-1911). Sanayi-i Nefise Mektebi’nde (Güzel Sanatlar Akademisi) mitoloji dersleri hocalığı ve Mülkiye Mektebi’ndeki Fransızca öğretmenliği görevlerini ölünceye kadar sürdürdü. • Galatasaray’da okurken edebiyat öğretmeni olan Ahmet Hikmet Müftüoğlu’ndan aldığı edebiyat zevk ve hevesiyle şiire yönelen, ilk şiirini 1901 başlarında yazıp yayımlayan Ahmet Haşim, İzmir’deki öğretmenliği sırasında Fecr-i Âti topluluğuna katıldı. 1911’de yayımlanan Göl Saatleri adlı şiir kitabıyla haklı bir şöhret kazandı. Fecr-i Âti dağıldıktan sonra siyasi ve edebi akımların dışında kendine has bir şiir ve düzyazı anlayışının tek temsilcisi olarak kaldı. Tümü de aruzla yazılmış, aşk ve doğa izleklerini işleyen, sembolizm akımı anlayışına uygun şiirlerinde hayale ve müziğe büyük değer verdi, ahengin etkilerinden yararlandı, dış dünya gözlemlerini bir prizmadan geçirerek değiştirip süsleyerek yansıttı. 1933’te İstanbul’da öldü. • Eserleri: Göl Saatleri (şiirler, 1921), Piyale (şiirler, 1926, 1928), Gurabâhâne-i Laklakan (fıkralar, musahabeler, 1928), Bize Göre (fıkralar, 1928), Frankfurt Seyahatnamesi (Gezi yazıları, 1933).

Künye

Notos Kitap 021

Gezi Kitaplığı 001

©Notos Kitap Yayınevi, 2008

Birinci Basım Eylül 2008

ePub İkinci Sürüm Mart 2019

ISBN 978-605-5904-06-7

ePub ISBN 978-605-2389-39-3

Sertifika 16343

Notos Kitap Yayıncılık Eğitim Danışmanlık ve Sanal Hizmetler Tic. Ltd. Şti.

Ömer Avni Mahallesi, Prof. Dr. Tarık Zafer Tunaya Sokak No: 11/6 Gümüşsuyu, Beyoğlu İstanbul

0212 243 49 07

www.notoskitap.com

facebook.com/NotosKitap

twitter.com/NotosKitap

İçindekiler

Ahmet Haşim

Künye

İçindekiler

Serdar Soydan • Paris, Frankfurt... yahut Hiç!

Bir Seyahatin Notları

Seyahate Çıkan Adamın Duydukları

İlk İzlenimden Sonra

Yapraklar ve Çiçekler İçinde Bir Şehir

Bir Rahibin Nasihati

Paris Sabahı

Hayvanlar Arasında

Paris

Paris Kadını

Neşesiz Paris

Sebze Yiyiciler

Siegfried

Bir Akşam Sohbeti

Darülfünun Şehri

Cami ve Havra

Müstakbel Mimar

Pislik ve Temizlik

Son Sahife

Bir Seyahatin Notları’na Ek

Şeref Duyulmayacak İki Gözlem

Etnografya ve Coğrafya

İki Defa Şayanı Dikkat Bir Cetvel

Ölüleri Hatırlamak

Sağdan Yazı

Paris 1929

Tehlike Hissi

Valiz

Yemek

Venedik

Lido

Dillerin Karanlığında

İtalya Şehirleri

Ruhiyat

Paris’te 14 Temmuz

Aix-Les-Bains

Kadın İşleri

1 Ağustos

Bir Şairin Hatırası

Seyahat Notlarının Sonu

Frankfurt Seyahatnamesi

Harikulade Mukaddime

Gece

Bulgar Kırları

İç Sıkıntısı

Kımıldamayan Işıklar

Sinek

Alman Gecesi

Varış

Büyük Bir Avrupa Şehri

Caddeler

Faust’un Mürekkep Lekeleri

Ticaret

Hasta

Bir Zihniyet Farkı

Alman Ailesi

Sincaplar, Kuşlar Vesaire

Sonbahar

Bulutlu Hava

Beş Almanın Keyfi İçin

Dilenci Estetiği

Profesör Aristokrasisi

O belde

Hangi bir kıt’a-yı muhayyelde?

Hangi bir nehr-i dûr ile mahdûd?

Bir yalan yer midir veya mevcûd

Fakat bulunmayacak bir melâz-i hulyâ mı?

Bilmem... Yalnız

Bildiğim, sen ve ben ve mâi deniz

Ve bu akşam ki eyliyor tehzîz

Bende evtâr-ı hüzn ü ilhâmı.

Uzak

Ve mâi gölgeli bir beldeden cüdâ kalarak

Bu nefy ü hicre, müebbed bu yerde mahkûmuz.

O belde

Hangi hayali kıtada?

Hangi uzak nehir ile sınırlı?

Bir yalan yer mi veya mevcut

Fakat bulunmayacak bir düş sığınağı mı?

Bilmem... Yalnız

Bildiğim sen ve ben ve mavi deniz

Ve bu akşam ki

Titretir bende hüzün ve ilham tellerini.

Uzak

Ve mavi gölgeli bir beldeden ayrı kalarak

Sonsuza dek sürgün ve ayrılığa mahkûmuz bu yerde.

– “O Belde”den

Paris, Frankfurt... yahut Hiç!
Serdar Soydan

Ahmet Haşim, Frankfurt Seyahatnamesi’ne yazdığı “Harikulade” başlıklı girişte, şairlerle gezilerini yazıya çeviren gezginler arasındaki ilişkiye değinir. Gezgin de şair gibi farklı bir gerçekliği, farklı dünyaları anlatmaktadır. Nasıl ki “yeni hayaller yaratıcı” şair, alelade şeyleri bir araya getirip harikuladeyi ortaya çıkarıyorsa, gezgin de aynı şekilde, tamamen yabancısı olduğu bir çevrede, bilmeden, çoğunlukla anlamadan, daima uydurukçu bir gözün hayretiyle bakar ve yazar. İşte bu yüzden, “Evliya Çelebi’nin eski Türkiye’si, Comte de Gobineau’nun Afgan’ı ve İran’ı, Pierre Loti’nin İstanbul’u, Paul Morand’ın New York’u ancak seyyah gözünün yoktan yaratıp görebileceği birer harikulade hayaldir.”

Ahmet Haşim, hem şair, hem de gezgin, dahası gezilerini yazıya dökmeyi seven bir gezgin olarak çıkar karşımıza. Çıktığı üç Avrupa gezisini kaleme alır. Bu gezilerden ilk ikisi 1928 ve 1929 yıllarında Paris’e, son gezi 1932 yılında Frankfurt’a yapılmıştır.

Bu üç geziye ait tüm yazıları bir araya getiriyor bu kitap. Bu açıdan bir ilk olma özelliğini de taşıyor. Çünkü 1928 Paris gezisinin notlarının büyük bölümünü “Bir Seyahatin Notları” alt başlığı ile Bize Göre kitabına almış, 1932 yılında yaptığı Frankfurt gezisini de Frankfurt Seyahatnamesi başlığı altında yayımlamıştı Ahmet Haşim. 1929 Paris gezisine dair yazıları ve 1928 gezisinin Bize Göre’ye alınmayan parçalarıysa İkdam gazetesinin sayfaları arasında kalmış, ancak Eylül 1991’de Dergâh Yayınları tarafından yazarın gazetedeki öbür yazıları ile kitaplaşmıştı.¹ Yazarın tüm gezi yazılarını ilk kez bir araya getiren bu kitap, Ahmet Haşim’in gezi edebiyatı külliyatına katkısını bütünlüklü bir şekilde sunmayı amaçlıyor.²

***

Okunduğunda görülecektir ki, Ahmet Haşim’in gezi edebiyatına sunduğu metinlerin bütünü bir şiir estetiğine ulaşmaktadır. Gezdiği yerlerden ufak ayrıntılar, farklı imgeler toplamıştır yazar. “Harikulade” başlıklı önsözünde belirttiği gibi, bir yabancı, dil bilmez bir yabancı gibi, bir çocuk gözü ile gezmiştir hep. Birbirinden kopuk, ilgisiz görünen yazıları, bir şiirin mısraları gibi, ancak bir araya getirilip alt alta dizildiğinde bütünlenir. Bu bütünlük içinde bile açık bir anlam, net bir mesaj yoktur. Bir şeyler duyumsarız, bir şeyler hissederiz, bir şeyler yaşarız sadece.

Piyale’nin önsözünde, şiirde anlam ve açıklık aramayı, şakıması yaz gecelerinde yıldızları bile ürperten küçücük bir kuşu eti için öldürmekle bir tutan Haşim’in gezi yazılarını okurken, bir şehir rehberi ya da önemli, gezilesi yerler kılavuzu okumadığını bilmelidir okur. Peyami Safa’nın Frankfurt Seyahatnamesi hakkındaki yazısında da dediği gibi, tüm bu eserlerde gezilip görülen yerlerden ziyade Ahmet Haşim’i buluruz çünkü.³

Yazar da yazdıklarının, yazmayı kurduklarının okuyucuyu tatmin etmeyebileceğini düşünmüş olmalıdır ki, farklı yerlerde kendini anlatma, yazdıklarını okurlardan da önce eleştirme gereği duyar. Bir Seyahatin Notları’nın “Son Sahife”sinde, “Paris gibi coşkun bir hayat ve hareket şehrinde duyduğu bu hiçten zevkleri, notlarının bu son sahifesinde hatırlamaktan sıkılmayan adamın saflığı, niceleri için belki çocuksudur. Fakat bu adam, zevklerini başkalarına satmak üzere tatmıyor. Onun için saffet ve samimiyeti hoş görülmeli”; Frankfurt Seyahatnamesi’nin “Harikulade”sinde, “Bu edebiyatın rengini ve lezzetini pek iyi bildiğim için dıştan ziyade içten bahseden bu renksiz ve vakasız küçük kitabıma ‘seyahatname’ ismini vermekle okuyucuyu aldatmış olmaktan korkuyorum,” demeyi ihmal etmez. Hatta daha da öteye gider ve, “Paris’te ne yaptım? Hiç!” der.

Ahmet Haşim’in Avrupa’sı gezi kitaplarından ansiklopedik bilgi ve öneri bekleyenler için gerçekten de bir “hiç” değerindedir. Oysa bir başkasının gözleri ve ruhu ile dolaşmak, şiirli bir söyleyişin büyüsüne kapılarak farklı ayrıntıları, küçücük duyuşları yaşamak isteyenler için paha biçilmez bir fırsattır.

Bir Seyahatin Notları

Seyahate Çıkan Adamın Duydukları

14 Eylül 1928

Bir şehir caddesi gibi her gün binlerce insanın üzerinde gidip geldiği şu Avrupa yolunda, okuyuculara anlatılacak harikulade şeyler bulmak iddiasında değilim. Öyle olsaydı, şu kötü Avrupa’ya değil, arzın daha bakir bir mıntıkasına gitmenin yolunu araştıracaktım.

Esasen, gidilecek yolları evvelden belli, görülecek şeyleri herkesçe malum, çiğnenmiş, usaresi alınmış, posa haline gelmiş olan bu Avrupa seyahatine niye çıktığımı, vapur Galata Rıhtımı’ndan hareket ederken bile pek iyi bilmiyordum. Durup dururken sevgili âdetlerimden, kitaplarımdan, dostlarımdan, yatağımdan, geceliğimden, terliklerimden ayrılıp bir deniz seferinin zorunlu arkadaşlıklarına, alışılmamış yemeklerine, iç sıkıntılarına, rahatsızlıklarına, endişelerine, bile bile kendini katlandırmak, benim gibi kırk iki yaşının faziletine ermiş olan bezgin ve tembel bir adamın kolay kolay yapacağı hata değildi. Bu hatayı biraz başka bir hava almaya ve dinlenmeye ihtiyacım olduğunu zannettiğim için yaptım. Fakat şimdi kendime soruyorum. İnsan, hiç hoşlanmadığı şeyleri görmekle dinlenebilir mi? Yabancı havanın teneffüsünde ne kıymet olabilir?

Vapurda yol arkadaşlarımın büyük bir nispette tüccar ve komisyoncular olacağını, rıhtımda, teşyi için biriken kalabalığın, ekseriyetle yüzleri keskin renklerle boyanmış genç, şık Musevi kadınlarından mürekkep olmasından anlamıştım. Geniş kanatlı kartallar gibi dünyanın bütün yolları üzerinde durup dinlenmeksizin, cesaretle uçan tüccar cinsinin, maalesef iyi seyahat arkadaşı olmadığını tecrübelerimle bilirim.

Bundan başka vapurun Suriye’den sılaya giden birçok hasta, yaralı, kolsuz, topal zabit, zabit karısı ve papazlarla dolu olduğunu ilk bakışta etrafımda dolaşan veya sandalyelere uzanan kederli malullerin çokluğundan anlamıştım. Bir tüccar ve hasta vapurunun pek neşeli olmayacağını tahmin etmek için fazla zeki olmaya hiç lüzum yoktu. İstanbul’un bu altın rengindeki tatlı sonbahar sabahında, Lotus vapuru rıhtımdan ayrılırken içim sebepsiz bir seyahatin nedametiyle şiddetle dargın ve gergindi.

İlk İzlenimden Sonra

Vapura binerken ilk duygularıma dair yazdığım satırları okuyan okuyucu, o karanlık fikirlerle mutlaka Çekmece hizasına gelmeden kendimi denize attığıma ve yüze yüze sahile çıktığıma hükmetmiştir. Halbuki bilakis açık hava, yorgun asabımın gergin ipleri üzerinde tüneyen kara kuşları kaçırdı ve onların yerine martı gibi beyaz ve hafif birtakım neşe kuşları getirdi.

Bergson’un öğrencisi Profesör Mustafa Şekip Bey’in derslerini veya neşriyatını takip edenler bilir ki, insanın hem bir şuuru, hem de bilinçaltı ismini verdikleri gizli bir basireti vardır. Denizin yeşil bir karanlık hüküm süren dibinde biten renkli süngerler ve kıpkızıl mercanlar gibi, ruhun da alt tabakalarında görünmez bir mantığın garip nebatatı dal budak salar.

Hareketlerimizin ekserisi işte bu dilsiz zekânın emirleriyle vuku bulur. Bu muhtaç olduğum seyahati bana yaptırmak için bilinçaltım, tembel ve ahmak şuurumu, topal bir merkebi yürütür gibi sopa ile tekme ile harekete getirmişti. Bilinçaltımın cebir ve tazyikinden şimdi ne kadar memnunum!

İlk bakışta bana neşesiz insanlar ve malullerle dolu, seyyar bir hastane hissini veren gemi, birinci yemeğin onuncu lokmasından sonra bilakis gözüme bir cennet gibi görünmeye başladı. Tacirlerin iyi seyahat arkadaşı olmadığını yazmıştım. Büyük bir hicap ile bu hükmümde ne kadar aldandığımı anlamakta gecikmedim. Etrafımda hastalar, topallar, kolsuzlar görmüştüm, meğer bütün bunlar da yorgun başımın dışarı vuran karanlık hayalleri imiş! Gözüm açılınca, her tarafta hoş, terbiyeli insan çehrelerinden başka bir şey göremedim.

Seyahat, hele deniz seyahati, ruhun bütün dertlerine devadır.

Yapraklar ve Çiçekler İçinde Bir Şehir

İlk merhalemiz Napoli şehri oldu.

İklim taksimatını insanlar yapmıştır. Tabiatın bu itibariyata fazla kulak astığı şüphelidir. İtalya bir Avrupa memleketidir, malum! Fakat İtalya’nın cenubu, hava, ziya, nebatatın cinsi, insan tipi itibariyle, muhakkak Şimali Afrika’dan addolunmak lazım gelir. Arada deniz olmasa, hiç şüphe yok ki Yunanistan’ın, İtalya’nın, Fransa’nın ve İspanya’nın bütün cenup kısımları, Avrupa’nın iklim hududu haricinde kalırdı. Coğrafya kitaplarının söylemediği bu hususiyeti anlamak için Napoli’de dört beş saatlik bir gezinti kifayet eder.

Bu beyaz İtalyan şehrine bir sonbahar sabahı girdik. Dağları, ovaları saran sayısız bahçelerin yeşilliği içinde yatan Napoli ile eylül meyvelerinin baygın kokuları içinde tanıştık. Burada hurma ağaçları kendi vatanlarındadır. Destelenmiş yeşil başları, bahçelerin diğer bütün ağaçlarını geçiyor. Yakan bir güneşin tahrikiyle portakal ve limon ağaçlarının henüz yemyeşil meyvelerinden dağılan sert ve tatlı bir koku, Afrika hazanının diğer yabancı rayihalarına karışarak neşeli ve şehvani şehre, asabı gıcıklayan emsalsiz bir hava yayıyor.

Gittiğimiz gün, sanki Napoli’de sonbaharın bereketi kutlanıyordu. Bütün evlerin pencereleri ve balkonları, liften bağlarla tutturulan yüzlerce kavunla donatılmış, manavların tezgâhları üzerine iri kızılcık biçiminde kıpkırmızı domatesler, görülmemiş irilikte sapsarı biberler, siyah incirler, pembe şeftaliler ve kehrüba renginde üzümler yığılmıştı. Üç beygirli yük arabaları, kırların bin bir mahsulüyle yüklü, ağır ağır şehrin yollarından geçiyor... Siyah saçlı, siyah gözlü, beyaz dişli, esmer tenli yakıcı kızlar, yabancı olduğumuzu anlayarak otomobilimizi durdurdu ve bize bahçelerden nar ve incir attı.

Beş saatlik bir duraklamadan sonra Napoli’den ayrılırken, insan âdeta daüssılaya benzer tuhaf bir acı duyuyor.

Bir Rahibin Nasihati

Vapur her bir yeni limana yaklaşırken vize muamelatını kolaylaştırmak için pasaportlar toplanır ve hareketten sonra yine sahiplerine iade edilirdi. Napoli’den ayrıldığımız günün ertesi, sabah kahvaltısını yaparken metrdotel, endişeli bir yüzle yanıma yaklaşarak sordu:

– Pasaportunuzu geri verdiler mi?

– Hayır!

– Tuhaf şey! Gidip bakayım.

Bir müddet sonra tekrar yanıma gelerek:

– Bulamadım, sakın başka yolcularınkine karışmış olmasın? Bir de böyle arayayım, dedi.

Yabancı memleketlerde seyahat eden adam, üzerinde aynı ehemmiyette üç şey taşır: Canı, kesesi ve pasaportu.

Bunlar yekdiğerinin önüne asla geçmez. Herhangi bir sıra takip etmeksizin bu üç kelimeyi kâğıt üzerinde yan yana getirmek kabil olmadığından sırf kalemin tesadüfüne uyarak evvela “can” yazmış bulundum. Yoksa mantık ve hakikat zerre kadar tahrif edilmeden, pekâlâ “kese” veyahut “pasaport” kelimeleri başa getirilebilirdi.

Metrdotel uzaklaştıktan sonra işin vahameti, meşum bir şimşek çakıntısı halinde şuurumun bütün çarklarını mavi bir ışıkla aydınlattı: Pasaportunu yol ortasında kaybeden adamın başına acaba neler gelebilir? Yanımda rahatça çayını içen Beyrut Fransız Tıp Fakültesi reisi kolsuz rahibe sordum:

– Ne dediğini işittiniz mi? Pasaportumu kaybetmişler. Bulunmazsa acaba ne olabilir?

Çok okumuş insanın en garip bir numunesi olan ve Anatole France’ın hikâyelerinden birindeki kimyageri hatırlatan bu rahip, elektrikle yüklü bir batarya gibi inkıtasız bir fikir akımının kıvılcımlarını mütemadiyen etrafına dağıtır. Kemal-i ciddiyetle cevap verdi:

– Ne mi olacak? Vahim! Vahim! Sizi alacaklar, kollarınızı bağlayacaklar, hapse tıkacaklar, siyah ve ıslak bir zindanda aylarca bekletecekler ve nihayet bir direğe bağlayıp sizi kurşuna dizecekler!

Hayretle dinliyordum.

– Evet, böyle en korkunç akıbetleri hatırınıza getiriniz ki pasaportunu kaybeden adamın ne hapse tıkıldığını ne de kurşuna dizildiğini görme memnuniyetini duyabilesiniz. Ben harbi umumide askerdim. Sol kolumu Verdune muharebesinde kaybettim. Orduda iken ben ve arkadaşlarım, her sabah, başlayan gün için en karanlık ihtimallerden örülmüş korkunç bir program tasavvur ederdik ve her akşam kendimizi yaralanmamış, ölmemiş, hâlâ yaşıyor ve hâlâ teneffüs ediyor görmekle, ucuza mal olan bir saadetin bütün zevklerini tadardık. Size bu sözlerimle bir iyimserlik ve saadet düsturu vermiş oluyorum. Hayatınızda bundan daima istifade etmeye çalışınız.

Paris’e girerken, otomobilde, birinci seyahatini yapan yol arkadaşıma sordum:

– Paris’i nasıl buluyorsun?

– Fena! Çirkin! Dönmek kabil olsa şimdi döneceğim. Hiç düşündüğüme benzemiyor!

Beklediğim bu cevap, bana kolsuz rahibin vapurdaki makul sözlerini hatırlatmıştı. Yol arkadaşım, hayalen, Paris’ten mümkünat haricinde birçok olmayacak şey beklemişti. Mükâfatı da Paris’e ilk defa girenlerin pek iyi aşinası olduğu o geçici sıkıntı dakikası olmuştu.

Paris Sabahı

Caddelerinde, kimsenin hayretini uyandırmaksızın, kendi memleketlerinde imiş gibi, rahat rahat, salına salına dolaşan, sarı pabuçlu ve bornozlu Afrikalılar, altın dişli ve gözlüklü siyahiler, entarili Çinliler, şalvarlı Siyamlılar, Kürtler, Rumlar ve Ermenilerden ziyade bilhassa, ufak yapılı, siyah gözlü, siyah saçlı, şayan-ı dikat derecede güzel yerli kadınlarıyla yolcu üzerinde derin bir intiba bırakan renkli ve gürültülü Marsilya’da yirmi saat durduk. Bu müddet zarfında, Cook Ajansı’nın otokarıyla, bir yığın İngiliz ve Amerikalı seyyahla birlikte şehrin görülmesi mutat olan yerlerini ve abidelerini gördük. İkinci gün, akşam saat 19.48’de Paris’e hareket eden eksprese bindik. Bizde ekspres denince, hatıra bir tek tren gelir. Hayır! Marsilya’dan Paris’e günde dört ekspres gider ve her ekspresin kalkış saatinde, beşer dakika fasıla ile üç ve lüzumuna göre daha fazla tren hareket ettirilir. Ben ve dostlarım bin zahmetle ancak üçüncü tren için bilet alabildik. Paris, ışıktan hortumlarıyla dünyanın dört tarafından kendisine doğru ipnotizma edilmiş sayısız insan sürüsü çekiyor. Bunları taşımaya hangi vasıta-ı nakliye kifayet edebilir?

Notre Dame Katedrali’nden Paris.

Gece, tren cenuptan şimale geçerken birden değişen iklim ve düşen hararet derecesi, bizi, yani şarktan gelenleri harap etti. Ilık bir yaz akşamı Marsilya’dan trene binmişken, gece yarısı ansızın, kompartımanı istila eden buz gibi soğuk bir kış gecesinin dişleri, bizi her tarafımızdan ısırmaya başladı. Telaşla çantalarımızı indirdik, kış paltolarımızı çıkardık ve yakalarımızı kaldırıp çenelerimiz titreyerek hasta horozlar gibi birer köşeye büzüldük. Sabah, sisler içinde, müthiş bir baş ağrısı, keskin bir nezle ve âdeta kapana tutulmuş bir hayvanın gizli hiddetiyle mahmur, Paris’e girdik.

Hayvanlar Arasında

Paris’in büyük hayat sıtmasına tutulduktan sonra yapmaya hiç vakit bulamayacağım bir ziyarete ilk günümü hasretmeyi muvafık buldum. İndiğim otelden pek uzak olmayan doğal tarih bahçesindeki hayvanları görmek istiyordum. Trenin yorgunluğunu sıcak bir banyo ve iyi bir kahvaltı ile geçirdikten sonra o tarafın yolunu tuttum.

Eylül sonunun bu kapanık ve serin gününde bahçenin bütün ağaçları durgun ve karanlık... Havuzların suları, bulutlu semanın akisleriyle kirli bir katran renginde... Neşesiz fıskiyeler, havada tutunamıyor... Derinden derine, perişan kuş feryatları, bin tempoda hayvan bağırmaları işitiliyor... İnsan daha kapıdan girerken bir gurbet ve ıstırap bahçesinin eşiğine ayak bastığını anlıyor.

Evvela kuşların bulunduğu tarafa saptım. Birer büyük oda genişliğindeki kafeslerinde, Hindi Çin’den getirilmiş leylek biçiminde birtakım tüyleri dökük kuşlar, boyunlarını çekmiş, nihayetsiz bir hüzün içinde düşünüp durmakta. Bu bedbahtların kafesi yanında, açık bir saha üzerinde dikili kazıkların ucundaki halkalara tünemiş renkli papağanlar, kafeslerde mahpus hasretli kuşların havaya dağıttığı anlatılmaz elemi bir dereceye kadar tadil ediyor. Daha biraz ötede, başka bir büyük kafesi dolduran ufak Senegal kuşları, renkli tüyleriyle bir sonbahar bahçesinin keskin çiçeklerini andırıyor. Bu masum mahluklar, bulutlu havayı bir akşam başlangıcı zannederek dalları üzerinde sıralanıp uyumaya hazırlanıyor. Daha ötede, yine büyük bir kafeste hasta ve dargın akbabalar var. Hepsi de yüzlerini duvara çevirmiş uyuyor gibi duruyor. Yusuf Ziya, Paris Hayvanat Bahçesi’nde akbabanın çirkin ve gamlı başını görseydi, neşeli gazetesine onun ismini vermeye mümkün değil razı olmazdı.

Maymunlar tarafına geçtim:

İki genç şempanze, mahpeslerinin demir parmaklıkları arkasında birbirine sarılmış, ağlayan ve hıçkıran felaketzedelerin sallanışıyla mütemadiyen sallanıyor. Ne hazin bir şey!

Kafesinde tek başına yaşayan bir goril biraz açılmak ve ısınmak için ikide bir tavandan sarkan trapeze takılarak birkaç jimnastik hareketi yaptıktan sonra tekrar büzüldüğü köşeye dönüyor. Hele diğer bir kafeste bir Cezayir maymunu ailesinin hatırası, yüreğimde daima kanayan bir yara halinde kalacak. Anne, bir aylık yavrusunu bağrı üzerinde sıkmış ısıtmaya çalışıyor ve dalgın, boş, ümitsiz gözlerle bu esmer ve yabancı semaya bakıp düşünüyor.

Ne talihsiz bir anne çehresi!

Teessürüm tahammül kabiliyetimi geçmişti. Artık kafeslerin önünde çok durmadan geçiyordum: İşte mütemadi bir dil hareketiyle mahpeslerinin demir çubuklarını aşındırmaya çalışan aptal ayılar... İşte öfke ve gazaptan kendi etine dişini geçirmeye çalışan hiddetli bir pars... İşte, serbest olsa, bir hamlede kan ve kemik yığınına döndürebileceği gülünç bir seyirci kalabalığına esir çehresini göstermemek için inatla duvar tarafına bakan mağrur bir Bengal kaplanı...

İşte dalgın aslanlar. İşte iğrenç sırtlanlar, işte kafeslerinde durup dinlenmeksizin dönen tesellisiz kurtlar!

Yılanları ve timsahları da derin uykularında seyrettikten sonra bahçenin Seine Nehri tarafına açılan kapısından çıkmadan evvel, heykeltıraş Fromier’nin bir ayı yavrusu avcısıyla iri bir ayı annesinin kanlı kucaklaşmasını temsil eden tuncu önünde durdum. Esir ve gurbetzede hayvanların şifasız ıstırabından akan zehirle dolan ruhum, serbest canavarın zalim insan üzerindeki zaferini gösteren bu trajik şaheseri seyretmekle bir parça ferahladı.

Paris

Seyahate çıkan bir dostunuzun size her vardığı yerden muntazaman mektup, kart yazarken birdenbire susması, ya öldüğüne veyahut Paris’e vardığına delalettir. Paris’in havasına giren adam, mektup yazmak için artık vakit bulamaz, böyle şeylerle meşgul olmayı hiç düşünmez.

Baştanbaşa mamur, sekiz on katlı, bir hiza üzerine dizilmiş asil taşlan, havadan çöken tozlarla simsiyah, aynı mimaride koskoca apartmanlar... Sultanahmet Meydanı genişliğinde, asfalt veya tahta ve nadiren granit döşeli, şehrin her istikametine uzanan, ağaçlı ağaçsız, sonu gelmez caddeler... Akla şaşkınlık veren mağazalar, kahveler, barlar, tiyatrolar, müzeler, bahçeler, parklar, heykeller, abideler, taklar... Okları siyah bulutları delen, mermerleri dantela haline getirilmiş asırlardan kalma tarihi kiliseler.

Burada, adım başında, Hamit’in Londra’yı tarif eden o meşhur mısraları hatıra geliyor:

Dârüttalimler, rasadgehler,

Sonra birçok meâsiri dâniş, ilh...

Gecenin karanlıkları iner inmez baştan başa sarı, kırmızı, lacivert ışıklardan oluşan ışıklı bir mimariye dönüşen bu çerçeve içinde, günün hemen her saatinde caddeleri dolduran temiz, güzel, terbiyeli, endişesiz karıncalar gibi faal bir insan kalabalığı... Bu kalabalıkta, ismi bütün dünyaca tanınmış âlimler, şairler, edipler, sanatkârlar, fahişeler, iş kadınları, her yaşta talebe ve her iklimden gelmiş bin bir insan numunesi var. Bunlar büyük bir meşale etrafına üşüşmüş vızıltılı gece böcekleri gibi Paris caddelerini muhtelif lehçelerinin gürültüsüyle doldurur. Hiç kimsede yabancı çekingenliği yok. Fransızlardan başka burada herkes, mülkün hakiki sahibi imiş gibi, tuhaf bir şımarıklıkla dolaşıyor. Sanki burası, Hintli için Benares, Çinli için Pekin, zenci için de Tombokto’dur.

Paris’in umumi sokak çehresini tamamen çizmiş olmak için rengârenk insan gelgitine, piyadenin yaşama hakkına hürmetkâr, bin bir istikamette uçup giden yüz binlerce taksinin, tramvayın, otobüsün, kamyonun ve bisikletin şimşeklerini de ilave etmek lazım.

Fakat Paris bundan ibaret mi? Hayır. Zira bu aynı cümlelerle, hatta kelime değiştirmeksizin, bütün yeni Avrupa medeniyet merkezlerini, Berlin’i, Londra’yı, Viyana’yı, Stockholm’ü, Brüksel’i de anlatmak kabil. Hayır, Paris bundan ibaret değil. Bu dakikada sonbaharın altın yapraklarına bürünmeye başlayan, seması bakır renginde bulutlarla yüklü Paris’in hakiki sokak ruhu kalabalık, evler, mağazalar, ağaçlar, otomobiller değil, fakat o sade giyinmiş, o eşsiz Paris kadınının, bütün musikilerden daha güzel olan cıvıltısı ve onun etrafa sihirli bir akış gibi dağıttığı pudra ve lavanta kokularıyla dolan, o anlatılmaz, o hafif, o munis, o sarhoşlatıcı tatlı havadır!

Paris Kadını

Şöhreti dünyayı tutan Paris kadını nadiren güzeldir. Paris caddelerinde tesadüf edilen güzel kadınlar, ekseriyetle ya cenuplu veyahut ecnebidir. Fakat, güzellik anlayışıma uygun bir güzelliği haiz olmayan Parisli kadınlar, bilaistisna sevimlidir. Mide bulandırıcı çirkinliğe burada hiç tesadüf etmedim.

Gayet sade giyinen, hatta kıyafetçe iptidai bir şekil arz eden bu ekseriyetle henüz saçlarını kestirmeyen kadının bütün tehlikeli cazibesi, vakarından, saffetinden, konuşmasından ve bilhassa o anlatılmaz işve ve edasından geliyor. Bunlar, bütün dünyanın en güzel kadınlarına Parisli kadının cesaretle meydan okuyabilmesi için kâfidir.

Eyfel Kulesi altında gezinti.

Paris’in en büyük moda atölyelerinde bizzat Fransız kadınının parmakları ve iğnesiyle vücut bulan o kıymetli, çeşit çeşit elbise, hemen hemen münhasıran ecnebiler için yapılır. Fransız kadını, dünyanın diğer kadınlarını sırma ve ipekten örülmüş en büyüleyici kıyafetlere soktuktan sonra onları sırtüstü getirir. Bir aşk dakikasının lezzetine ebediyet verecek kudreti haiz olmayanlar, süsten medet ummakta belki çok haklıdır. Fakat ipekler ve boyalar, ruhun eksikliklerini bilmem ki nasıl telafi edebilir?

Yabancıya mahremiyetinin kapılarını güç aralayan Fransız cemiyeti hakkında bir ecnebinin kısa bir müşahade neticesinde, umumi bir hüküm yürütmeye kalkışması küstahlıktır. Binaenaleyh bütün bu satırlarda anlatılan sathi hayatın, bir sokak görüşü olmaktan fazla bir iddiası olmadığını söylemek lazım.

Yalnız Paris’te kayıtlı fahişe adedinin dört yüz bin olduğunu bir resmi makamdan öğrenmiştim. Fakat buna gizli fuhşun belki dört yüz binden bile fazla olan rakamı ilave edilirse, caddelerde, umumi bahçelerde, otellerde, dansinglerde aşk avcıları için ne kolay bir faaliyet sahası mevcut olduğu hakkında takribi bir fikir peyda edilebilir. Fakat her gün bir kapısından altı yüz bin ecnebi çıkarken, diğer bir kapısından bir o kadar ecnebi giren, nüfusu dört milyona varan muazzam bir medeniyet merkezi için bu serbest kadın adedi hiç de fazla değildir. Fakat iyi bilmeli ki bu fuhuş ve eğlence âlemi asıl Paris değildir. Zira Montmartre Mahallesi, bütün Fransa’nın küçük bir modeli addedilse, o zaman darülfünunlar, akademiler, enstitüler, hastaneler, fabrikalar, âlimler ve sanatkârlar Fransa’sı gayri kabili izah bir hale gelir. Dün hakiki bir Fransız ailesinin sofrasında öğle yemeğine davetliydim. Ruhum kutsi bir günlük kokusuna benzeyen coşturucu bir namus ve iffet ıtriyle hâlâ doludur. O sofrada bir Türk ailesinin nezahet ve mahremiyetini mütemadiyen hatırladım.

Yabancıya etini satan Paris’in sokak kadınının, yakından tetkik edilse, ruhen bir aile kadınından farklı olmadığı görülür. Bir gece, Montparnasse’ta süslü bir bar, kibar bir kadın ve eğlence yeri olan Coupolle Kahvesi’nde bir arkadaşla beraber otururken, yanımızda gazetesini okuyan genç bir kadınla tesadüfen ahbap olduk ve beş dakika içinde eski ahbaplar gibi konuşmaya koyulduk. Arkadaşım, sözün gelişiyle Fransız kadınının maddiyatperestliğinden ve paraya düşkünlüğünden teessüfle bahsetti ve ahlaki mütalalardan örülmüş keskin bir nutuk attı. Genç kadın, lakayt gözlerle bu uzun ve Asya’ya özgü hitabeyi dinledikten sonra, pembe dudaklarıyla şu kısa ve makul cevabı verdi:

– Ne için parayı kazanmak istememeli? İnsan parasız ve fakir olduktan sonra...

Filhakika düşen Fransız kadını yalnız fakir, safdil ve talihsiz olanların sınıfındandır. Fakat bunların ruhu, kirli etleri içinde ışığı sönmeyen bir mücevher gibidir. Fransız kadını ruhunu cisminden ayırmayı biliyor. Bu büyük bir hüner ve kâfi bir fazilettir.

Neşesiz Paris

Her bir taşı bin bir çeşit sanatkâr eliyle kutsi bir mahiyet almış ve bir gün yeraltına geçse, eski Yunan medeniyeti yıkıntılarından bir kere daha kıymetli bir harabe âlemi bırakacak olan Paris şehri içinde, şimdi eski neşesini kısmen kaybetmiş, alnı hafifçe kırışık bir halk yaşıyor. Bunu görmek ve hissetmek için hiç de fazla dikkatli olmaya lüzum yok.

Bir Amerikalı muharrir New York Herald gazetesinde, Paris’in bu göze çarpan somurtkanlığı hakkında zalimane bir makale neşretmişti. Bütün Paris matbuatının mukabele ettiği bu yazıda ezcümle deniyordu ki: “Bütün yerlileri siyahlar giyinen bu şehirde, renkli elbiseleriyle esmer havaya cazibe dağıtan yalnız yabancılardır. Paris’i dolduran yüz binlerce ecnebinin başlıca eğlencesi şundan ibarettir: Yarısı kahve önlerindeki iskemlelerde oturur, diğer yarısı da caddede yürüyerek oturanları seyretmekle vakit geçirir. İşte Paris bulvarlarının bugünkü tatsız manzarası!”

Dün akşam, soframızda misafir olan genç bir Parisli kadına, Amerikalı muharririn Paris hakkındaki bu nevi müşahadelerinden bazılarını naklettim. Gururunun bütün altın tüyleri kabardı ve istihzanın en keskini ve en zekisiyle şu cevabı verdi:

– Amerikalı denen mahluk, insana en yakın olan hayvandır. Parislinin yüzündeki neşe alametlerini seçme kabiliyetini ondan istemek fazla insafsızlık olmaz mı? Biz, harbin en çetin senelerinde bile Paris’i tebessümsüz bırakmadık. Şimdi durup dururken neden neşesiz olalım? Eğlenmesini, gülmesini bilmeyene biz ne yapabiliriz?

Bu, belki böyle olmakla beraber, muhakkaktır ki bugünkü eğlence Paris’i, artık o eski delişmen Paris değildir. Bunu ışıklı şehrin eski halini bilenlerin cümlesi söylüyor.

Clichy ve Pigalle meydanlarının havasında her gece lacivert alevler ve kırmızı ateşlerle yazılan ziya cümleleri şimdi beyhude yere elektrik cereyanlarını yutup duruyor. Montmartre’ın yerine geçmekte olduğu söylenen Montparnasse’ın bütün zevk humması, birkaç büyük Amerikankâri barın süslü camlarından öteye geçemiyor. Bu acayip durgunluğu, tanıştığım Parisliler bana muhtelif tarzda izah etti. Kibar Passy semtinde bir aile salonunda bir genç kadın şöyle anlattı:

– Hayat pahalılaştı, kazanmak da o nispette güçleşti. Onun için Paris’in birçok ailesi artık çıkamıyor, gezemiyor, eğlenemiyor ve kendi aralarında toplanmaya mecbur kalıyor. Paris, ecnebiler için kurulmuş bir panayır değildir. Paris’in neşesini yapan yine bizzat Parislilerdir. Onlar ortadan çekilince, tabii böyle durgun bir şehir hasıl olur.

Bir Fransız muharririne göre:

– Paris şehri, frangın düşkünlüğü sırasında, yalnız eğlenmek için gelen ecnebilerin bazen ne adi ve ne kaba birer mahluk olabileceğini gözüyle gördü ve onlardan iğrendi. Servetlerini avuçları içinde bir günde havaya karışmış görmekten mahzun Fransızlar, kendileri aç ve ümitsiz iken, yüksek kambiyolu yabancıların Paris sokaklarında yaptığı rezaletlere şahit olarak ruhlarının bütün o eski saffetini kaybetti. Şimdi Parisli, Metek’lere karşı içi nefret ve aşağılama ile doludur. İşte onun içindir ki Paris’e eğlenmeye gelen yabancı, artık kendisi ile yerli arasında eskisi gibi bir neşe ortaklığı bulamıyor.

Sebepler her ne olursa olsun, Paris, muhakkak ki şimdi biraz neşesiz bir şehirdir.

Sebze Yiyiciler

Avrupa yoluna çıktığım günden beri sebzeye hasret kalmıştım. Vapurdan itibaren gıdamız muhtelif kara ve deniz hayvanları etlerinden ve içki olarak şaraba münhasır kalmıştı. Yalnız Fransa toprağı üzerinde yaşayanların boğazından, her gün biftek, rumstek, rozbif ve şatobriyan şeklinde muazzam bir dana, öküz, domuz, keçi, at ve eşek sürüsü geçer ve Seine Nehri genişliğinde de bir şarap nehri bu sürüyü aynı yoldan takip eder.

Gerçi bu beslenme tarzı beni senelerden beri bilmediğim bir sindirim sistemi sıhhatine mazhar etmişti. Fakat buna mukabil cismimde ruhumun tüylü, dişli ve tırnaklı bir mahluka dönüştüğünü hissetmek ezasıyla rahatsız olmaya başlamıştım.

Bir gün, otelde tanıştığım bir İngilizle birlikte nadir bir kitabın peşinde Saint-Germaine Bulvarı’nın eski kitap satıcılarının bulunduğu yan sokaklarından birine saparken, camekânına yemek listesini asan “Büyük Güneş” isimli bir lokanta, arkadaşımın nazarı dikkatini celp etti. Durduk ve listeye göz gezdirdik. Tuhaf şey! Bu listede hiçbir et ismi geçmiyordu. Tahayyül ettiğim sebze cennetini nihayet bulmuştum.

Arkadaşım müstehziyane bana veda edip gitti. Bense sevinçle, sebze yiyiciler lokantasına girdim. Kalabalık içinden zahmetle boş bir masa bularak oturdum. Kendini hayli beklettikten sonra nihayet garson yanıma geldi. Bana garip bir eda ile mahremane sordu:

– Lokantamızın ne olduğunu biliyor musunuz?

– Evet.

– O halde yemeklerinizi ısmarlayınız.

Hiçbir canlı mahlukun hayatına mal olmayan ve mayalanmış hiçbir maddenin karışmadığı yemeklerden beğendiklerimi söyledim.

Bu sebze ve su cennetinin sakinleri ekseriyetle terütaze, sıhhatli genç kızlar ve hiçbir hastalığın alametlerini taşımayan genç adamlardı. Yalnız iç salonlarda, müneccim veya sihirbaz veyahut sanatkâra benzeyen, saçlı sakallı, temiz fakat acayip kılıklı birtakım müşteriler vardı. Belliydi ki bütün bunlar, doktor tavsiyesiyle nebati bir rejim takibi için değil, sırf bir prensibin şevkiyle burada toplanmıştı.

İçinde bir ibadethane sükun ve edebinin hüküm sürdüğü bu lokantaya üç gün devam ettikten sonra uzviyetimin azar azar bir masum çocuk uzviyetine döndüğünü, ruhumun artık zehirli mayalanmalara sahne olmamaya başladığını zevkle hissettim. Dünyanın manzarası gözümde değişmeye başladı: Bütün müstevli Avrupa halkı bana masum sebze yiyici milletlere musallat olmuş kanlı ve uzun dişli bir canavar sürüsü şeklinde görünmeye başlamıştı. Müstemleke siyasetini et aramak hırsıyla izah etmeye başlıyordum. Fakat kendi kendime şunu da itiraf ediyordum ki, bütün yararlı hayat hırslarının kışkırtıcısı da ettir ve hareketleri ağır olan sebze yiyiciler, et yemeye alışıncaya kadar pençeli hayvanların aciz bir avı olmaya mahkûmdur.

Siegfried

Harp ve zafer, kolay iş değildir. Cihan harbi, bunu bütün kavgacı milletlere öğretti. Şimdi Fransız toprağı üzerinde ölüm tayfları gibi dolaşan binlerce siyahlar giyinmiş matemzede kadın; adım başına rastgelinen kör, topal, kolsuz, kulaksız, burunsuz harp malulü; yarım saat içinde enkaz yığınları haline gelen mamureler; bilhassa mütarekeyi mütekaip Fransız servetini küle döndüren