Adèle Van Reeth

Sıradan Hayat

Fransızcadan çeviren

Zeynep Bengü

Deneme

Adèle Van Reeth

1982 doğumlu Fransız felsefeci ve radyo programcısı. École Normale Supérieure ve Chicago Üniversitesi’nde okudu. Sinema felsefesi konusunda uzmanlaşan Van Reeth Amerikalı felsefeci Stanley Cavell’ın çalışmalarına dayanarak sıradanlık kavramı üstüne çalışıyor. France Culture radyosunda 2020’de podcast’ı en fazla dinlenen program seçilen Les Chemins de la philosophie’yi (Felsefenin Yolları) Eylül 2011’den bu yana hazırlayıp sunuyor. 2014’te kötülük, inatçılık, züppelik gibi farklı temaları irdeleyen Questions de caractère dizisini başlatan Van Reeth, filozof Jean-Luc Nancy ile birlikte haz kavramı üstüne sohbet edip tartıştıkları La Jouissance’ı bu dizinin ilk kitabı olarak yayımladı. Le Cercle, Livres&Vous, D’art d’art! gibi birçok televizyon ve radyo programının yapımcılığını ve sunuculuğunu yaptı. Ağustos 2022’den beri Fransa’nın önde gelen devlet radyo istasyonu France Inter’in yöneticisidir.

Zeynep Bengü

1970’te Kadıköy, İstanbul’da doğdu. Saint-Benoît Lisesi’nden ve İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’nden mezun oldu. Yüksek lisansını Galatasaray Üniversitesi Felsefe Bölümü’nde tamamladı. Gaston Bachelard, Georges Perec, Émile Durkheim, Thierry Pacquot gibi yazar ve düşünürlerden çeviriler yaptı. Çeşitli mecralara kitap incelemeleri ve biyografik denemeler yazıyor.

Künye

Notos Kitap 207

Eleştiri-Deneme 015

©Adèle Van Reeth, La vie ordinaire, 2020

©Notos Kitap Yayınevi, 2020

Birinci Basım Aralık 2022

Birinci Sürüm Ocak 2023

ISBN 978-605-7643-90-2

ISBN (e-kitap) 978-605-7643-94-0

Sertifika 52101

Editör

Melis Oflas

Son Okuma

Tuğba Eriş

Kapak Tasarımı

Virginia Elena Patrone

Teknik Hazırlık

Duygu Şentuna, Tila Sadeki

Notos Kitap Yayıncılık Eğitim Danışmanlık ve Sanal Hizmetler Tic. Ltd. Şti.

Ömer Avni Mahallesi, Prof. Dr. Tarık Zafer Tunaya Sokak No: 11/6 Gümüşsuyu, Beyoğlu İstanbul

0212 243 49 07

www.notoskitap.com

facebook.com/NotosKitap

twitter.com/NotosKitap

İçindekiler

Adèle Van Reeth

Zeynep Bengü

Künye

İçindekiler

Sıradan Hayat

Yola çıkış

Zor sıradanlık

İnisiyasyon

Eşik bekçisi

Bir sabah huzursuz rüyalardan uyandıktan sonra

Metamorfoz

Yeni bir başlangıç

“Günaydın bebek!”

Üvey oğullar ve yeniden evlenme

Mutluluğun peşinde

Işıklar İmparatorluğu

Gündelik hayat: kullanma kılavuzu

Maceraya doğru yola çıktık!

“Peki, sen nasılsın bu arada?”

Yelkenler fora

Fırtınaya meydan okumak

“Kim oynamak ister?”

Muharebe meydanında

Herkese karşı tek başına

Kutsal Kâse’ye o kadar yakınken

Silahları indirmek

İnsanın tüm bahtsızlığı

Sürpriz paket

Savaş yeniden başlıyor

Neredeyse hiç

Absent ve bal

“Bu böyle devam edemez...”

“... ama yine de devam ediyor.”

Huzur bu dünyaya ait değil

Bekleyiş bir hezeyandır

Hezeyanın belirsizlikleri hakkında

Dinlemede

Balinanın karnı

Kayaşekilleri bilimi

Canavarın ansızın ortaya çıkması

Tereyağlı dirsek makarna

Yeni bir dünya mı?

Dengeyi yitirmenin eşiğinde

Oğlunun ölümüyle karşılaşma

Gebe kalıyorum, o halde varım

“Benim çocuk sahibi olmama izin yok”

Şüphe götürmez

Karşılaşma

İsteyen herkes bilge olamaz

“Bütün sırrın anahtarı”

Düzene geri dönüş

Sıradan mücadele

Hayatta kalmak için öldürmek

Ravel, ratatouille ve camembert

Görev dağılımı

Yeni bir rol

İlkler ve tekrarlar

Kaç tane bebek bezi?

Cinsellik olmadan aşk mı!

Yolcu

Yolcular

Sorumlu mu, suçlu mu?

Dönüş

Teşekkür

Benoît’ya

İlham perim beni çağırdığında anneden ve babadan, eşten ve kardeşten uzak dururum. Bana kalsa evin giriş kapısının alınlığına “Canım öyle istedi” bile yazarım. Sırf canım öyle istediği için böyle davranmam tabii ama sürekli mazeret açıklamaları yaparak bütün günümü de heba edemem.

RALPH WALDO EMERSON

Sıradan Hayat

Senden ayrılacağım. Benim karnımın içinden başka bir şey tanımamış olan sen, havayı ve uzamı karşında bulacaksın. İçimden çıkacaksın, bu ilk travman olacak.

Doğum neyin başlangıcıdır? Senin için olduğu gibi benim için de her şey çoktan başladı. Adımlarımın ritminde yaşıyor ve gelişiyorsun. Oluşum halindesin. Bedenim seni ağırlıyor. Bedenim senin bedenini besliyor. Sana bağlıyım. Seni görmüyorum.

Benden ayrılacaksın. Bedenim için yalnızca geçici bir dönüşüm olacaksın. Oysa senin için bu mutlak bir başlangıç. Hayretler içindeyim. Benim varoluşum kendisinden başka bir şeyi nasıl meydana getirebiliyor? Nasıl olur da bedenim başka bir bedeni ortaya çıkarabiliyor, işte akıl almaz olan bu.

Doğumun bir kopuş olacak. Beni sana bağlayan yaşamsal bağ çözülecek. Birbirimizi azat edeceğiz ve bedenlerimizin bu mesafesinden buluşmamız ortaya çıkacak. Nihayet seni göreceğim. Bu kopuş hoşuma gidiyor, arzuladığım yeniliği muştuluyor. Kopuşu bezginliğe tercih ederim, zira hiçbir şey aynının sürüp gitmesi kadar çekilmez değil benim için. Acıklı olan kopuş değil, kopuşun üstesinden gelmek istediği şeydir: bizi olağanüstüye karşı susuz bırakan varoluşumuzun kaçınılmaz sıradan koşulu.

Acıklı olan, ılık su. Filmin bitişinden sonra devam eden ve kayda değer hiçbir şey olmayan hayat. Her geçen yıl, birbirini izleyen ve benzeşen saniyeler. Sonun neredeyse gelmesi istenir ki bir şeyler nihayet geçip gitsin. Akışı, ölmek pahasına da olsa, her tür vasıtayla durdurmak. Yine de akış devam ediyor.

Zamana nasıl katlanılır?

Yenilik karnımda.

Yola çıkış

Hareket etmek üzereyim. Valizlerimi boşaltmaya cesaretim yok, vücudumun yanımda tutuyorum onları, ne olur olmaz, elim giriş kapısının tokmağında, kaçmaya hazır haldeyim. Acil durumda kolayca hareket edebileyim diye asgari bir alan kaplayacak şekilde sınırlandırıyorum hayatımı. Yine de neredeyse her gece, her defasında başka bir yerde yaşadığımın rüyasını görüyorum: Minicik bir dairede, çatı katında, kulübede, mağarada, kuytu köşelerde ikamet ediyorum. Oraya sığındığımı, iyi olduğumu ama bunun uzun sürmediğinin rüyasını görüyorum. Yaşanacak bir yer benim için hayatta kalınacak bir yerdir. Oraya dışarıda savaş varmışçasına sığınıyorum.

Ev hayatı uygun bir adlandırmaysa da işlevi meskendeki vahşiyi ehlileştirmek. Oysa hiçbir yırtıcı hayvan kalmıyor evimde. Bir evde oturmak her gün yürüttüğüm bir mücadele, her ne kadar neye karşı çırpındığımı bilmesem de.

Olanaklı hayat gerçek hayattan neden daha çekici? Olanaklı olan rahattır: Gerçeğe ve başka yerlere eşit mesafede konumlar kendini. Kapıyı açar ama asla eşikten geçmez. Uzaktan ne yaranın kabuğu ne de yara izleri görülür, kapalı tutulanın kokusu hissedilmez, ne hıçkırıklar ne de iç çekişler işitilir. Sıradan hayat ayrıntıların hayatıdır, çok yakından, hatta fazla yakından bakılan bir hayat size yapışır, musallat olur, sonunda hiç kımıldayamaz hale gelirsiniz. Tam tersine, olanaklı olan, sıradanlığı çıkarılmış hayat hem de daha iyisini, uzaktan yaşananı sunar bize. Olanaklı olanın âşıkları mikroskoba tahammül edemez.

Olanaklı hayatın olağanüstü bir yanı yoktur. Ne sihirli güçleri ne de süper kahramanları vardır. Fakat süzülmüş bir hayattır, aynasız, saatlerin sürüncemede kalmadığı ve sabahleyin uyanmaların keyifli, bitmeyen paranın ve gerçek anlamda onarıcı uykuların olduğu, kirlenmeyen bir evde, yaşlanmayan bir bedende hayattır. Mümkünün yasını tutanlar için sıradan hayat nihai yenilgidir, gerçeğin en gerçek olduğu, dolayısıyla da en itici olduğu yerdir.

Benimse sorunum bunun tam tersi. Benimkinden başka hayatları yaşamakla ilgilenmiyorum. Bu hayatta beni tatmin etmeyen şey olanak dahilindeki hayatlardan feragat etmek değil, bu hayatın tam da benim hayatım olduğunu söylemenin imkânsızlığı. Gündelik ayakkabımın içine kaçmış bir taş gibi bir şeyler beni sürüklüyor, dışarıya değil ama kenara doğru. Bir çırpıda, zamanından önce bırakıp gidiyorum. Devam etmesin diye çabalıyorum. Bir yere yerleşmemek. Orada olmaya pek fazla alışmamak. Geçiciyim. Bir öteki taraf olsun istemiyorum, kendimi başka yerde hissetmeden burada olmayı başarabilmek isterdim.

Kaçmak değil ama varmak nihayetinde.

Zor sıradanlık

Sıradan hayatla bir derdim var. Yürümüyor bir şey. Önem taşımayan anlarda nefes almamı engelliyor sanki (ve diyaframıma gittikçe daha fazla yüklenmesine rağmen taşıdığım çocuk değil bunun sebebi). Beni bir yerde ikamet etmekten alıkoyan bir şey var. Sanki bir yere yerleşirsem ahtapot gibi bir el boğazımı sıkıp beni nefessiz bırakacakmış gibi geliyor. Halbuki sıradan hayata sitem edecek bir sebebim yok, ihtişamsız ya da vasat olduğunu sanmıyorum, aksine beğendiğim bir hoşluk buluyorum onda, yeniden yola koyulmadan önce gücümü topladığım sıcak bir destek, bir teselli. Ancak bazen, uzun süre aynı yerde kaldığımda ya da fazlasıyla iyi tanıdığım insanların yanında, sıradan hayat birdenbire, beklenenin aksine, büyük bir şiddetin mekânına dönüşüyor – sanki ipe asılı bir ceset salonun ortasında dikiliyormuş ve amaç hiçbir şey olmamış gibi yaşamaya devam etmekmiş gibi. Bu durum çok erken başladı, herhangi bir anda beni tiksindiren “neredeyse hiçbir şey”in bu doygunluğu, yüzün ortasına inen aparkatlar gibi karşıladığım otomatik cümleler. İnsanlarla yakınlaştıkça bu şiddete daha çok maruz kalıyorum. Hep aynı yere varan söylemler, söylendiği anda devasa bir bıkkınlık uyandıran önceden tahmin edilen kelimeler.

Doğduğumdan beri duyduğum, bende vampir görmüş etkisi yaratan ibareler bunlar: karnımın ortasına güm güm vuran gürültüler, uzun bir titremenin ardından buzdolabının son sarsılma sesi, makasın yaptığı işi sezdiren kötü kesilmiş tırnaklar ve lavaboda kalmış kırpıntıları. Aynı zamanda kokular var; temizlik ürününün kokusunu çokça hissettiren yeni silinmiş yerler, ilkbaharda çim biçme makinesiyle kesilmiş otlar – hoş bir koku ama doğduğumdan beri her yıl aynı mevsimde geri geldiği için yeni bir şey bulmak üzere kaçmak, çimensiz, ilkbaharsız bir gezegende yaşamak arzusu veriyor. Ve ayaklar var, havalar azıcık ısınsın sanki hiç sorun yokmuşçasına herkesin göstermekten böbürlendiği, en küçük temasın bir sülüğün dokungacı gibi gelmesiyle beni oracıkta kıpırdayamaz hale getiren ayaklar.

Yalnızca var olanı seviyorum, başkalarının bu konuda benden daha iyi olduğunu sanmıyorum, kendine sonluluk iğnesi yapar gibi gerçeğe daha da yaklaşmak için günde iki sigara içiyorum, var olan her şeye dikkat kesiliyorum, mümkün olduğunca haz alıyorum, bununla birlikte, yine de, bu gerçeklikten bir şeyler bana dayanılmaz geliyor ve kendime açıklayamadığım bir nedenden dolayı, bende gelişen varoluşun güçlü tiksinti duygusunu güçlendiren bu tam tamına “sıradan” terimi, bazen, ölümü hayatın en imrenilecek kısmı olarak düşünmeme sebep oluyor.

Ve işte ilave bir varlığı hayata getirmeye hazırlanıyorum. Bu neyi değiştirir?

İnisiyasyon

Emerson’dan bahsedildiğini ilk duyduğumda adını doğru yazmak için yanımdakinin kâğıdına bakmam gerekti. Illinois’da sonbahardı ve Chicago Üniversitesi’nin sıralarında öğrenme zevkimi canlandırmaya çalışıyordum. Önceki yıllarda anlamadığım o kadar çok cümleyi kafama doldurmuştum ki okuma iştahımı yeniden kazanmak artık zordu. Ne dersleri takip etmeye ne de yeni kitapları açmaya hevesim vardı, ama mademki o zamanki erkek arkadaşım Chicago Üniversitesi’ne kabul edilmişti, ben de, bedenim ve ruhum yıllar süren ıstırap dolu bir eğitimden yıpranmış halde, aşk acısına maruz kalmamak için üniversitenin sıralarında ona eşlik etmeye karar verdim.

Kampüs hayatı yabancı bir diyarda olmanın rahatsızlığına maruz kalmadan bir yere ait olmama tesellisi veriyordu bana. Bunun birkaç ay Güney Hindistan’da kalışımın (birkaç sene sonra –bu kez Kuzey’e– ikinci kez gidişimin kalıcı bir şekilde doğruladığı gibi) bende yarattığı sürüp giden sıkıntıyla ilgisi yoktu. Hindistan beni cezbetmişti çünkü yeryüzünde bana bu denli az benzeyen bir yer olmadığını düşünmüştüm. Sıradan huzursuzluğu nihayet askıya alan kökten bir tuhaflığın vaadini görüyordum orada. Ülkeyi gece trenleriyle ve çekçeklerle dolaştım (taksi olarak hizmet veren ve her zaman motorlu olmayan bu üç küçük tekerli araç sizi istediğiniz yere değil de, şoförün sizi bırakmaya karar verdiği yere götürür). Kerala’da bir aşramda meditasyon yaptım ve Madurai’nin tapınaklarında dua ettim; Varanasi’de Ganj Nehri’nde yakılan cesetleri seyrettim ve Maisur pazarında telaffuzu güç baharatlar tattım. Himalayaları günler boyunca arşınladım, ta ki bir gün tufanımsı bir yağmur bizi geri gitmeye ve musonun etkisiyle kopan kayalardan korunmak için dağın eteğinden hızlıca slalom yaparak dönmeye zorlayana kadar. Jaisalmer Çölü’nde deve dışkılarıyla yan yana uyudum. Sonunda Taj Mahal’in önünde yere yığıldığımda sekiz kilo eksiğim ve birkaç amip fazlam vardı! Delhi’den klimalı otobüsle gelmiş, şaşkın bakışları üzerimde bir liseli grup –herhalde hayatlarında ilk defa mavi gözlü birini gördüklerinden– Taj Mahal’in en gizli saklı köşelerinde peşimden geldi. Normalde insanların –özellikle de midesi altüst olanların– kendi başlarına kalmak istedikleri en mahrem yerlere bile.

Fransa’ya döndüğümde Lyon sokaklarında rahatsız edilmeden yürüme zevkini tattım, taze ekmek ve metroda deterjan kokuları ve Tête d’or Parkı’nın çimenlerinin umulmadık hoşluğunda nihayet bulduğum huzuru tatmak üzere –sadece bir siesta süresi kadar– uzandım. Hindistan’a yaptığım yolculuklar nihai bir rahatlama yerine bana güven veren konfor alanlarımın ortadan kalkmasına sebep oldu; korunmasız ve inkârsız, kendimi kendimle yeniden yüz yüze bulmuştum.

Chicago’da her şey yeniydi ama hiçbir şey düşmanca değildi. Üniversitenin güney tarafı boyunca uzanan getto hariç. Şehir efsanelerinin yanında ara sıra duyduğumuz –ve gayet gerçek olan– silah sesleri gettonun içinden geçmememiz gerektiğini söylüyordu sanki bize.

Gündelik hayatım bir oyun alanına dönüştü. Şehrin örgüsü yalnızca dik yollardan oluştuğundan GPS olmadan yolu bulmak çok kolaydı. Şehrin batısından doğusuna giden sokakların isimleri yoktu, merkeze yaklaştıkça küçülen numaraları vardı. Kampüs şehrin en güney ucunda yer alıyordu, Loop’ta (Chicago’nun merkezi) dolaşmalarımız hafta sonlarıyla sınırlıydı ve Cloud Gate’e gitmek için otobüse biniyorduk: Madison Sokağı’nda caz dinleyip Sears Kulesi’nin (artık ismi Willis Kulesi) tepesinden Michigan Gölü’nün öteki yakasını uzaktan seçmeye çalışıyorduk. Bir filmde yaşıyordum, klişelerle barışıktım ve gündüzleri bile şehir merkezinin sokaklarını karartan epeyce yüksek bu binalara durmaksızın şaşıran kendi hayatımın turistiydim. Saatlerce göl kıyısında koşuyordum ve yeniden bir kitabın kapağını ya da bir kütüphanenin kapısını açmam gereken zamanı mümkün olduğunca erteliyordum.

Eşik bekçisi

O sabah “Ahlaki Mükemmeliyetçilik ve Kendini Dönüştürmek” isimli bir derse kaydolmaya karar vermiştim. Eylül güneşi üniversite binasının cephelerini kaplayan altınımsı amerikan sarmaşığıyla oynaşıyordu. Sınıf muazzam büyüktü, basamaklar halindeki sıralar parmak arası terlikli ve beyzbol şapkalı insanlarla doluydu. Kürsüdeki profesör Michel Foucault’yu andırıyordu – ondan otuz kilo daha zayıf, bıyıklı ve sakallıydı. İsmi Arnold Davidson’dı. Sol kolu askıdaydı ve boynunda Fiorentina takımının mor renkli atkısı vardı. Fransızcadan başka bir dildeki felsefi sözdağarcığının tekniğini anlayamama korkum ânında yok oldu. Aksanı anlaşılırdı, kimsenin anlamayacağı türden farklı kelimeler kullanmıyordu. Anlatım tarzı hoş ve eğlenceliydi. Ahlaki mükemmeliyetçiliğin mükemmeliyetin değil dönüşümün bir arayışı olduğunu, çıkış noktasınınsa kendine yönelik bir memnuniyetsizlik olduğunu açıkladı.

Tükenmezkalemimi bıraktım ve gözbebeklerini çevreleyen tel gözlüğün ardında gizlenen gözlerine doğru baktım. Bir felsefe profesörünün bu ifadeleri dile getirdiğini hiç duymamıştım. Yabancı bir dilde anlatılıyor olmaları dikkatimi on kat artırmıştı. Bu kelimeleri bir sanat eserini hayranlıkla seyreder gibi dinliyordum. Onlara dokunmaya, onları tatmaya çalışıyordum, işaret ettikleri varsayılan nesneden onları ayırdığınızda gözden kaçanı, arkalarında saklı olanı incelemek üzere onları evirip çevirmek istiyordum. Kelimeleri herhangi bir yöne eğip bükseniz de, çoğu zaman göründüğünden daha muğlak olan anlamın değil, duyana göre o denli değişen anlamın da değil, kelimelerin sesimizde neye dönüştüğünün sürüp gittiğini fark ettim. Bu kelimeleri okusaydım ya da başkasının ağzından duymuş olsaydım bu kadar dokunurlar mıydı bana? Bir şey bana doğrudan sesleniyordu, bu sadece cümlelerin birbirini izlemesi değil, bana doğru görünen ve beni maceraya davet eden belli bir anlatım biçimiydi.

Arnold Davidson öğrenim yılının başında yaptığı bu derste, Emerson’ın yüz yetmiş yıl önce, 1837’de Harvard’da öğrencilerine hitaben yeni üniversite yılını açtığı derse atıfta bulundu. O tarihte Amerika Birleşik Devletleri kurulalı henüz altmış yıl olmuştur ve eski rahip Emerson ülkesinin yeni nesil aydınlarının koyun sürüsü gibi davrandığını görmekten sinirlenir. “Avrupa’nın fettan ilham perilerini dinlemeyi bırakın” ve ülkemizin hak ettiği sanatçılarla aydınları bu ülkeye kazandırın diyordu öğrencilerine.

Yeni bir ülke yeni bir yola çıkıştır. Avrupalı sömürgelerin bağımsız millet düşü şiddet ve ıstırap içinde gerçek oldu. Ülke topraklarının artık sınırları var ve ulus bağımsızlığını kazandı, ancak bu yeterli değil. Bir ulusun varlığının tanınması, bir halkın kendisi için düşünmeyi öğrenmeden gerçekleşemeyecek bağımsız varoluşuna doğru ilk adımdan başka bir şey değildir.

Taklit etmeden nasıl öğrenilir? Eskiyi taklit etmek içinse yeni bir ülke kurmak neye yarar ki? Bu sorular 21. yüzyılın başlangıcındaki biz üniversite öğrencilerine hitap ediyordu. İstemeden eski dünyanın temsilcisi olarak oturduğum yerde büzüldüm ve dikkat çekmemeye çalıştım. Etrafımdaki öğrenciler dikkatli, aynı zamanda rahattılar. Bir Fransız öğrencinin hocası karşısında ânında hissettiği itaat ilişkisini görmüyordum onlarda. Davidson’ın otoritesini gösterme biçimi Fransız hocaların alıştığım tarzına benzemiyordu. Kâh gülerek kâh kaşlarını çatarak, yumuşak ve neşeli bir sesle hikâye anlatır gibi konuşuyordu.

“Emerson, öğrencilerinin her birinin dönüşümüne inandığı gibi ülkesinin de dönüşümüne inanıyordu,” diye açıkladı. “Ancak buna inanmak için Amerikan düşüncesinin nihayet ortaya çıkabileceği sarsılmaz bir başlangıç noktası, sağlam bir demir atma gerekliydi Emerson’a; mademki Avrupa’da romantizm tepe noktasındaydı ve yalnızca yüceliğe ve görkemliliğe değer veriliyordu, o zaman bu başlangıç noktası ‘sıradanlık’ olacaktı.” Bakışlarımı mor atkıya çevirdim. “Sıradan” terimini telaffuz ederken zaten küçük olan gözleri o kadar kısılmıştı ki gözlüklerinin ardında kaybolmuştu. “Felsefede ahlaki mükemmeliyetçilik adı verilen akımın prensibi, iyi ile kötü arasındaki karşıtlığı yıkmak ve eylemlerimizin özünün bu ikisi arasında yer aldığını göstermektir,” diye devam etti. “Felsefenin amacının dönüşümümüzü desteklemek olduğunu düşünürsek, eylemlerimizin niteliğini bu çift değerli prizmaya göre değil, kendi dönüşümümüze olan doğrudan katkısını değerlendirerek yargılamak gerekir.”

Davidson yılın bu ilk dersi için biraz hızlı gittiğinin farkındaydı ve konuştukça öğrencilerinin gittikçe artan bir ilgiyle bakışlarını kendisine diktiğini görmek hoşuna gidiyordu. “Ama Emerson’ı çok okumuş çağdaş filozof Stanley Cavell’ın ortaya koyduğu gibi, bu dönüşüm ihtimali ancak sıradanlığa atfedilen belirli bir dikkat pahasına gerçekleşebilir. Yeniden evlilik komedileri üzerine yazdığı kitabın ortaya sürdüğü mesele bundan ibarettir, kırklı yılların Hollywood komedilerinin Emerson’ın çalışmasının mirasçıları olduğunu ve başroldeki çiftin ayrılma ve yeniden kavuşmasının etrafında şekillendiği belirleyici yerin sıradanlık olduğunu gösterir. Eğer bu size hiçbir şey çağrıştırmıyorsa haftaya göreceğiz; o güne kadar ‘The American Scholar’ı [Amerikan Entelektüeli] (Emerson’ın açılış konuşmasına verilen isim) ve Cavell’ın yeniden evlilikler hakkındaki Mutluluğun Peşinde’yi tekrar tekrar okuyun.”

Bir sabah huzursuz rüyalardan uyandıktan sonra

Dönüş yolunda, dayayıp döşemeye vaktimizin olmadığı (görmeden kiraladığımız) kocaman dairemize giden 53. Cadde boyunca şaşkınlığım iki katına çıkmıştı. Beş yıl üniversite okuduktan sonra, sıradanlığın felsefede kabul görmüş olduğunu keşfetmem için Atlantik Okyanusu’nu geçmek gerekiyormuş diyordum kendi kendime. Sonra kendimi sorguladım: Sıradanlık tam olarak ne demek? Kelime yapış yapış ve siyah bir kütleyi uyandırıyordu. Bir önceki gün gördüğümüz, sanki kahvaltıya kendi kendilerini davet etmiş, beyzbol sopasıyla vurarak imha etmeye çalıştığımız hamamböceği türlerini, avucumun içi büyüklüğündeki yaratıkları düşündüm.

Sıradanlık herkesçe değersiz görülen, banal olan değildir. Banal yavandır, pürüzsüz ve saydamdır. Üzerimden kayar gider ve dikkatimi çekmez. Beni rahat bırakır. Sıradanlık ise tam tersine (kelimeyi alçak sesle tekrarladığımda anlıyordum bunu) bedenimin içinde bir ağırlık gibiydi. Aynı maddedenmişiz gibi ona bağlı hissediyordum. Sanki bağırsaklarıma kenetlenmişti ve bildik bir ağırlıkla dengemi sağlamaktaydı. Onu görmüyordum ama orada olduğunu biliyordum. İçimde kuluçka döneminde bir hastalık varmış gibi sıradanlığa gebe olduğumu hissediyordum. Sıradanlık, banal olanın tersine, varoluşunu tarif edemediğim, taşıdığım ağırlıkla teyit edilmiş bir sorundu önceleri.

Sıradanlık, tanımlaması kolay gündelik de değil; gündeliğimi oluşturan her davranışı, her nesneyi, her insanı adlandırabilirim – zaten “benim” gündeliğim derim. Ancak “benim” sıradanım tarif edilemez görünüyor. Sıradanımın içerisine macerayı göze alarak atılmayı denedim, oysa hayal gücüm adını bile bilmediğim yerel hamamböceği imgesini sunuyordu bana ısrarla. Bir ipucu yakalamıştım. Bu kelime bana neyi çağrıştırıyordu? Bir yeri mi? Bir durumu mu? Bir ânı mı? Bir tutumumu mu? Her şey, bilmek istemiyormuşum gibi cereyan ediyordu. Erişim engellenmişti. Rahatsızlık. Sıradanlıktan cayabilir, başka bir şey düşünebilirdim ama bedenim aracılığıyla beni bundan alıkoyuyordu. Anlamak istiyordum. Zıpkın atılmıştı, huzurlu değildim (hiçbir zaman da öyle olmadığımı anladım birdenbire) ve bu “sıradanlık” kelimesi huzursuzluğumun izini sürmeye sevk etti beni.

Eve gitmeden önce Emerson’ın kitabını ödünç almak için “Reg”e (Regenstein Library’e, kampüsteki kütüphaneye) uğradım. Kitapların serbestçe sunulduğu sayısız rafın dibinde koltuklar ve kanepeler yer alıyordu. Konuşulabiliyor, çalışılıyor, filtre kahve içilebiliyor ve fıstık ezmeli muffin’ler yenebiliyordu. Erişilen bilgi ve her türlü konfor. Bir sehpanın üzerinde okunup bırakılmış ciltli bir kitap duruyordu, rastgele açtım ve Fransızca şunu okudum: “Bilinir olan, en alışık olunandır ve bu da ‘tanınması’ en zor olandır, yani bir sorun olarak algılanması en zor olan.” Merak edip kitabın ilk sayfasına baktım ve Emerson’a ithaf edilmiş olduğunu fark ettim. Kitabın sırtında yazarın adı Nietzsche, eserin adı Le Gai Savoir¹ diye yazıyordu.

Bu kitaptan hiç bu kadar uzak olmamıştım diye mırıldandım ve onu çabucak aldığım yere koydum. Tıpkı yıllar önce ilk defa Nietzsche okuduğumda yaptığım gibi, okuduğum cümlelerin doğruluğu karşısında parmaklarım ve gözlerim sanki bir anlığına yanmış gibi kitabı hemen kapamak zorunda kalmıştım. Kitabın Emerson’a ithaf edilmiş olduğunu bilmiyordum, “The American Scholar”ı okumak için bir neden daha bulmuştum. Eserler konuya göre düzenlenmişti ve Emerson’ın kitabını Stanley Cavell ve Henry David Thoreau’nun eserlerine yakın yerde buldum. Sonra koltuğumun altındaki değerli nesneyle yatağıma ve artık yastığımın baş köşesine yerleşen isimsiz koca canavara kavuşmak üzere kütüphaneden koşarak ayrıldım.

Metamorfoz

Hamamböceği tarafından odamdan kovulduktan sonra salona yerleştim, önceki gün ikinci el dükkânından bulduğumuz sandalyeye oturdum. Nihayet “The American Scholar”ı okumaya daldım. Başlık bağımsızlığa bir çağrıydı: Emerson Amerikalıların Avrupalıların başarılarına öykünmekten vazgeçip kendi kültürlerini oluşturamamasından yakınır. İşte onyıllardır Birleşik Devletler varlığını sürdürüyordu ve hiç kimse bir Amerikan düşüncesi ortaya koymuyordu! Sanatçılar neredeydi? Entelektüeller neredeydi? Avrupa’da yapılandan başka bir şey önermeye cesaret etmeyeceksek biz kendimiz hakkında ne düşünceye sahiptik? Bunların hepsini bağlamına yerleştirmek gerekiyor. Eski rahip 1837’de bu konuşmayı Harvard’daki öğrencilerinin önünde yaptığı zaman ülke daha gençtir. Eğer otonomi etimolojik olarak kendine kendi yasasını vermek anlamına geliyorsa, Emerson’ın arzuladığı bağımsızlık kendi sesini bulmaktan ibarettir. Başka bir deyişle: Birleşik Devletler söyleyecek şeyi çok olan ama konuşamayan, yeni doğmuş bir bebektir.

Avrupa’ya yönelik hürmet, diye devam eder filozof, Birleşik Devletler’i entelektüel ve kültürel bir itaat ilişkisine hapseder ve bu da onları “sıradan nesneleri hedef almaya”, yani düşünce ve kültür alanına yabancı nesneleri hedef almaya zorlar. Sanki eski kıta öncelik hakkını kullanarak yüksek kültürü kendine ayırmış da Amerikalılara sadece kırıntılar, yoz kültür ve sıradan kaygılar kalıyordur.

Emerson’ın analizinde Avrupa’da kaldığı süre içinde biriktirdiği kırgınlıkları görebiliyordum. Avrupalı entelektüellerin Amerikalılara, kendi başlarına çiçeklenemeyen şu genç filizlere yönelik olumsuz algısını sezmiş olmalıydı; Avrupalı entelektüellerde, dehanın bir kültür meselesi olduğundan ve bu isme layık bir kültürün bin yıllık bir geçmişe dayanması gerektiğinden şüphe duymayanlara özgü tüm züppeliği hissetmişti muhtemelen. Onu nasıl da anlıyordum! Bu züppelik, Hollywood’a ve genel olarak sinemaya karşı günümüzde de hâlâ geçerli. Henüz yüz yıllık bir icat antik tiyatroyla yarışamazdı; sanatsal bir icadın, büyük düşünürlerin yanında, yani sanki düşüncenin sadece kitap şeklinde kabul görüldüğü Sorbonne’un sıralarında yer almasından önce birkaç yüzyıllık bir hırpalanmadan geçmesi gerekirdi. Emerson’ın öğrencilerine ilk tavsiyesi: Bu gönüllü kölelik halinden çıkmak için şu kitapları bir kenara bırakın. Buradaki fikir kitap kurtları değil, yazarlar yetiştirmektir. Metin hararetlidir. Emerson’ın sinirlendiği Avrupalılar değildi, kendi yurttaşlarıydı, özellikle de “bu ülkenin ruhuna sıradan nesnelerle hedef alan” akademisyenlerdi, çünkü bu şekilde kendilerine entelektüel alanı yasaklıyorlardı ve Emerson ülkenin bu durumdan hiçbir zaman çıkamayacağından korkuyordu.

Duvarın olduğu tarafa baktım: Derme çatma bir kütüphane yapmak için duvara sabitlediğimiz yatay ahşap parçalar boş duruyordu. Sıradan nesnelerle ilgilenmek hiçbir hırsı olmamanın işareti miydi acaba? “Küçük şeyler”i yüceltmek, akşamüstü içilen mineçiçeği çayının tadı, ağıza atılan ekmeğin kıtır kısmı, artık yeni şişesinde satılan bulaşık deterjanı... bunlar bir nevi yüzünü örtmek miydi acaba? “Ateşin üzerinde kızaran et, tencerede kaynayan süt, sokakta mırıldanılan şarkı,” diyordu Emerson. Karşısında kendinden geçilen bu küçük şeyler, şatafatlı olandan başka bir şeye dikkatini vermenin gururu; bunlar macera korkusuyla sıradan nesneleri kendi alanı yapan hüsranla sonuçlanmış bir ihtirasın sadece yansıması değiller miydi? Sıradanlığa karşı duyduğum tiksinti ile gündelik olanın kutlanmasına eşlik eden art niyet arasında nasıl bir bağ var? Pastanın kendisini değil de illaki onu kesmeye yarayan bıçağın sapını (“Ahh yeşil güzel bıçak! Yeni mi?”) “muh-te-şem” bulmak, işte katlanılmaz olan bu değil mi? Yolcunun anlatacakları yerine uçak yolculuğu hakkında başka ayrıntıları edinmedeki inatçılık (“Uçak ne zaman kalktı? Dolu muydu? Atıştırmalıklar tuzlu muydu, tatlı mı?”).

Yeni bir başlangıç

O zaman Emerson bugün anladığımız anlamda Amerikan kültürünü doğuracak müthiş zor bir şey başarmıştı. Düşünce asla yoktan var olmaz. Mademki Avrupa’da bakışlar yukarılara çevriliyor, o zaman Birleşik Devletler’de entelektüel kişi kendi ayaklarına bakacaktır. Yukarısı ve aşağısı soyut düşüncelerdir, eğer kendin olursan nereden geldiklerinin önemi yok. Yaratıcılık söz konusu olduğunda, alçakgönüllülük başyapıtlar ortaya koymaz. Emerson dayatılan varış noktasını (sıradan nesneler) verimli bir başlangıç noktasına dönüştürür.

Sıradanlığın yararı bizim bulunduğumuz her yerde olmasıdır: Yatak odası, banyo ve mutfak dünyayla ilk temasımızın dekorunu oluşturur. “Ateşte kızaran et, tencerede kaynayan süt, sokakta mırıldanılan şarkı...” bu sırada Avrupa’da doruğunda olan “görkemlilik”, “uzaklık” ve “romantik”le çatışır. Kafamızı yukarı kaldırmamıza ve uzağa bakmamıza neden olan her şeyle çatışır. Emerson başka diyarın düşüncelerinden azat olmak ister, arzuladığı çalışma burada yapılacaktır. Sibirya’nın derinliklerindeki bir kulübede yalnız yaşamak dahil hiçbir yaşam tarzı yoktur ki ev hayatından azade olsun.

O halde sıradanlık Emerson için kendinde bir amaç değil, tüm dünyanın bize kendini açtığı yeni bir başlangıçtır. Bu türden bir vaat insanı gülümsetiyor ama filozof kesin konuşuyor. “Sabır! Sabır!” diye bitiriyor: “Kendi ayaklarımız üzerinde yürüyeceğiz; kendi ellerimizle çalışacağız: Haykıracağımız kendi görüşlerimiz olacak.”

O halde burada. Ve şimdi. Bir şeyler olmak üzere miydi?

“Günaydın bebek!”

Ebe, göbek deliğimin altında büyüyen küreyi selamlamaya gelen kişi. Kontrol için gittiğim doğum servisindeyim, ebe her şeyin yolunda olduğunu doğruluyor. İçime soktuğu parmaklarını hissediyorum. Buna alışığım; hamilelik, hastanede veya jinekolojik muayenede her beyaz önlüklünün vajinaya girme hakkının olması demek. “Bakalım nasıl yerleşmiş? Fazla aşağıda gibi geliyor bana... rahim ağzı güçlü, bu iyi bir şey. Bakın, kafasını hissediyorum! Hu... hu... bebek!” Elini çekiyor, muayene sırasında kullandığı şeffaf eldiveni çıkarıyor ve şaşkın bakışlarımı fark ediyor. “Nasıl, kafasını mı hissettiniz? O kadar aşağıda mı?” Bebeğimin kafasının cinsel organımın yalnızca birkaç santim üstünde yer aldığı düşüncesi beni afallatıyor. Kafasının aşağıda olduğunu iyi biliyorum ama benim bakış açımdan “aşağıda”, içime giren normal büyüklükte iki parmak mesafesinde değil. İlk kez bebeğimle başka bir insan arasında doğrudan bir temas kuruluyor. Tıbbi olmasının yanında hareketi sevecendi ama ânında bir şeylerin benden eksildiğini hissediyorum, sanki içsel temasın ayrıcalığını kaybetmişim gibi.

Yeni bir hayatı dünyaya getirmeye hazırlanıyorum ama şimdilik içeride bir hayat bu, gerçekte dünyada olan bir hayat değil henüz. Onunla dolaşıyorum, benim bir parçam değil ama hâlâ bana ait. Dış dünyayı tanımıyor. Karnım onun evreni; gökyüzü yerine rahim, hava yerine yaşamsal amniyon sıvısı. Nefes alıyor mu? Nefes almadan nasıl yaşanır? O ne hissediyor? Merakım daha öteye gitmiyor. Bilgilenmeye ya da daha fazla anlamaya hiç hevesim yok. Onunla kurduğum bağ bilgi üzerinden gerçekleşmiyor, sadece bir şeyler eksik olduğunda bilginin benim için vazgeçilmez olduğunu anlıyorum. Bilgiye duyulan ihtiyaç insanın kendisiyle dünya arasındaki kopuştan mı doğar acaba? Sık sık ve bazen gayet şiddetli bir şekilde dünyadan kopmuş olma duygusunu yaşamışımdır: Sanki olup bitenlerin sadece seyircisiymişim ve bunlarda ne gibi bir rolüm olabileceğini bilmiyormuşum gibi. Dışarının beni çekmesine izin vermeden, beni bir taş ya da bitki değil de bu soruyu soran, sadece bir birey yapan biricikliğimden vazgeçmeden dünyayla aynı düzlemde nasıl olunur, dünyada nasıl kendi evindeymiş gibi hissedilir? Bunu söylemek kolay ama bir bireye dönüşmek zor; bu emek gerektirir, lüzumsuz şeyleri ayıklamayı gerektirir ve bazen de sadece insanın canı istemez, vazgeçmek ister, neden yalnızca var olmakla, atıl bir nesneye dönüşmekle, zamana bırakmakla, bir yandan da ayakta kalmak için gerekeni yapmakla yetinmeyelim ki? Kendini rahat bırakmak, devekuşu gibi başını kuma gömmek, sıradanlıkla kendini tıkabasa doldurmak ve çok ıstırap çekmeden bunun geçmesini beklemekle?

Hamilelik bana ferah bir mola sağlıyor. İnanılmaz bir durum, bedenimi ilgilendirmeyen yaşamsal bir işlev tarafından alıkonuldum, artık kendi kendimin amacı değilim, bir vasıtaya dönüşüyorum; daha da inanılmaz olanı, bu durumdan mutluyum. Hamile olmak beni kendimden dinlendiriyor. Birisi benimle dünya arasındaki boşluğu dolduruyor, bu çok rahat, artık bakılan ben değilim, karnım. Ve tebrik ediliyorum.

Yazdıklarımdan rahatsızım. Onyıllarca süren feminist mücadele sonunda, doğduğumdan beri aradığım dengeyi çocuğumun doğumunu bekleyişin sağladığını anlamak... Karnım büyük ve yuvarlak, kemerimin üzerinde şişirilmiş bir balon. Ötekilerin bakışı değişti, nereye gidersem gideyim bana ilgi gösteriliyor. Artık “öteki kadın” değilim, empati dalgalarını hemen tetikleyen ilginç bir ötekiye dönüştüm. Memelerimin altına sabitlenen bakışlar şefkatli ve saygılı. Benim yerimde olmanın ne demek olduğunu bilen veya yerimde olmaya imrenen herkes bana gülümsüyor. Mermer gibi duranlara neredeyse içerliyorum. Nasıl, görmediniz mi? Kafanızı aşağıya doğru indirin, şu dimdik göğüse ve küreye dönmüş karın kütleme bir bakın! Benden iki adım önce gelen bu karın şiir yazmanız için size ilham vermiyor mu?

Bu ayrıcalıklı statüyü mademki kendi doğumuma değil de kendimden başka birinin yakında olacak doğumuna borçluyum, Jansenist² üstbenliğim bu duruma mükemmel uyum sağlıyor. Hayran olduğunuz ben değilim, cereyan etmekte olan olay, o zaman özellikle bana bakın! Bunun tersine, zorla dayatılan hamile yoldaşlığı beni çileden çıkarıyor; insanlar bana baksın ama sessizce yapsınlar bunu. Kendini tanıdık sularda hisseden herkes bu küreyi deneyimlerini paylaşmak için bir davet olarak görecektir. Karnım büyüdükçe, bilenler kendilerini bana daha yakın hissediyor ve ebeveynlik deneyimleri hakkında içlerini açıyorlar. Samimi ve yakın bir sohbete giriyorlar; ben hiçbir şey sormuyorum ama onlar her şeyi anlatıyor.

Bir paket teslim almak üzere beklediğim kuyrukta adamın biri bana doğru yaklaşıyor: “Neyin sizi beklediğine dair bir fikriniz var mı?” Bana bir şeyler öğreteceğine hiç şüphesi yok. Israr ediyor: “Bu sizin ilk çocuğunuz değil mi?” Ona yanıldığını göstermek istiyorum. “Hayır, bu dördüncüsü.” Bana bakıyor, inanmıyor. “Ah, o zaman biliyorsunuz!” Kendimden emin gülümsüyorum.

Üvey oğullar ve yeniden evlenme

Aslında evde beni bekleyen üç güzel oğlan çocuğu var. Şansım var, gerçekten güzel çocuklar. Ama benim oğullarım değil. Hepsinin ayrı birer annesi var. Adım üvey anne ama bu beni ne güzel ne de anne kılıyor.³ Zaten baba olan bir adamla yatma hakkına ses çıkarılmayıp aynı adamla rica minnet çocuk yapma ayrıcalığı verilen kadınım ben. Tenimin altından oğlumuzu okşayarak, “Dört fazla,” diye iç çekiyor. “Daha alçak sesle, seni duyacak!”

Onun çocukları benim çocuklarım değil ama haftanın yarısı aynı çatı altında yaşıyoruz. Gardırobuna elbiselerimi astığım gün, “Bak şimdi üvey anne oldun!” deyiverdi bana, sigara içip köpük banyosu yaparken dairesine yerleşmemi kutlamaya hazırlanıyordum. O, kalbindeki yerimi (çocuk bakıcısının bulunmadığı durumlarda azımsanmayacak avantajlar içeren bir yer) tasdik eden bu sembolik tahta çıkmamdan duygulanmış olarak, bense fazla hafife aldığım bu yeni sorumluluktan kafası karışmış olarak ve yılların yükünü aniden omuzlarımda hissederek uzun uzun bakışmıştık. Bu yeni etiketten biraz mahcuptuk, çünkü ne pacs⁴ ne de evlilik lafını duymak istemiştik o zamana kadar. Eş statüsünü kazanmamız yıllar sürmüştü ve bir o kadar seneyi de karıkoca hayatı sürmeyi kabul etmek için harcamıştık. Birdenbire kelime telaffuz edilmişti ve bu yeni görevin önkoşulları üzerine kendimi sorguluyordum. Bir üvey anne Fransa cumhurbaşkanının eşi gibi midir; hiçbir net görevin kendisine atfedilmediği ama fiilen gece gündüz kocasının yanında çalışan bir kadın mıdır? Acaba maaştan ve masraflardan bahsetmek için çok mu erkendi?

“Senden hiçbir şey talep etmiyorum,” dedi gözlerimin içine bakarak. “Eskisi gibi özgür olacaksın.” Benimle nasıl konuşulacağını biliyordu.

Üvey oğullarımı ezbere biliyorum. Geçmişlerini biliyorum, benim gelişimden önceki hayatlarının neye benzediğini biliyorum, ikincisinin doğumunu hatırlıyorum, dışarıdan, bir izleyici olarak. Bu her şey başlamadan önceydi ve her şey başladığında bile “üvey anne” asla kullanılmamıştı. O zaman babalarıyla birlikte oturmuyordum, sadece iyi yönlerim mevcuttu, düzenli buluşmalarımız gündeliğin içine saplanmamıştı, hayatımız kutlamalar, aile sürprizleri ve neşeli tatillerle geçiyordu. Artık izleyici değildim, babalarına duyduğum sevgi, eğlendirme becerim ve anne olma hevesimden oluşan yeni bir role bürünmüştüm. Üvey anne değil “babanın sevgilisi”ydim. Bu daha temkinli. Aslında yıllar sonra statüm geçici olarak değişti, arkasında çocuk bırakmamış “babalarının eski sevgilisi” oluverdim, üstelik ne anneleri, ne gerçekten üvey anneleri ne de kardeşlerinin annesi olduğum çocuklarla olan bağımı nasıl koruyacağımı bilmiyordum ama herhalde hâlâ babalarının-sevgilisiydim-ama-bu-karmaşık-tabii. Daha otuz yaşında bile değildim ve onlarla ilişkimde her şeyi keşfetmem gerekti. Birlikte uzağa gittiğimizde onlara gösterdiğim şefkat, annelerini arayan küçük çocukların ihtiyaçlarına karşı dikkatli, saygılı olan türden bir şefkatti. Özellikle de, anne olmadığımı bilerek, annelik taslamamaya dikkat ediyordum. Her şeyi kendim keşfettim ve hiçbir partisyonu olmayan bu rolü yazmayı çok sevdim.

Gerçekten tek acı verici an onlara hoşça kalın dediğim zamandı, babalarından ayrıldığımı ama bunun onları terk etmem demek olmadığını, eğer isterlerse görüşmeye devam edebileceğimizi, asla uzakta olmayacağımı açıklamak zorunda kaldım. Boğazım düğümleniyordu çünkü onları yakın bir zamanda görmeyeceğimi biliyordum, babalarından ayrılmam gerekiyordu ve her birinin ebeveynleriyle kurduğu iyi ilişki üvey-anne-bile-olmayan-babalarının-eski-sevgilisiyle pazar öğleden sonraları için boş zaman bırakmıyordu. Bu kopuşun gerekliliğinden bir an bile şüphe etmiyordum ama kararlılığım onlara son kez sarıldığımda sarsıldı. İkinci çocuğun yatağındaki sessiz bakışlarını hiç unutmayacağım; konuşmamı dinledi, sonra gözlüğünü çıkardı, sırtını bana döndü ve uyuyor gibi yaptı, elimle saçlarını okşadım ve evime dönerken yol boyunca hüngür hüngür ağladım.

Sevdiğim ve bir daha görmeyeceğim bu çocuklara özel vedamı anlatmak istedim, ancak sevgiliden ayrılma hikâyesini dinlemeyi iyi bilen ve bununla kendilerini kolaylıkla özdeşleştirebilenler hikâyemi dinlerken suskun kalıyordu. “Onu göreceksin, endişelenme,” diye kendi kendime karşılık verdiğimi duyuyordum ama zaten ayrılmış bir çiftin çocuğunun kalbini ona kısacık yaşamında ikinci bir ayrılığı daha kabul ettirerek kırmıştım. Kendimi suçlu ve bencil hissediyordum, ancak o anda gerçekten anladığım bu sorumluluğa layık değildim. Bu ayrılığa iki tarafın da rızası vardı, çocukların hatırına geri adım atılmayacaktı. Fakat onların varlığının kararımızı biraz daha zorlaştıracağını düşünmemiştim. Giderken sadece bir erkeği değil, onun çocuklarını da terk ediyordum. Bu daha önce hiç başıma gelmemişti, televizyon dizilerini boşuna seyretmiş, boşuna kitap okuyup sinemaya gitmiştim; neredeyse-bir-üvey-anne-olacak-bir-annenin muhteşem üvey oğullarını terk ederken hissettiği kederin bir tasvirini veya mizansenini görmemiştim.

O halde eski bir sevgiliye dönüşmüştüm, eski sevgilisiyle yatmaya devam eden eski sevgili ama çocuğu olmayan bir eski sevgili; hayatını kendi ellerine almaya uğraşan, bunu başarmak ve annesiyle olan sorunlarını (ki sorun demek anne demek, anne demek sorun demek çoğunlukla) halletmek ümidiyle her hafta psikiyatristine paralar sayan geçici bir bekâr ve kabul etmek gerekir ki böyle olmaktan da mutsuz biri. Çocukları görmüyordum, bir gün ikincisiyle bir restoranın terasında tesadüfen karşılaştım, babasıyla yemek yiyordu, yine hiçbir şey söylemedi ama bu kez gözyaşlarına boğulan oydu. Ağladığını saklamak için tuvalete koştu ve o akşam her şey başladığından beri ilk kez annesi beni arayarak oğlunu ziyaret etmemi teklif etti.

Kaderin cilvesi, aslında muhtemelen kadının eski sevgilisiyle aramdaki daha yeni oluşmuş mesafe bu çağrıyı mümkün kılmış ya da en azından kolaylaştırmıştı. O akşam sevgili statüsüne yeniden kavuşmak üzere “ikimizin” de eski sevgilisinin yanındaydım. Birbirimizden birkaç sokak ötede ama birbirimizden uzak uzun aylar geçirmiştik. Beni mutsuz edenin ne o ne de annem, sadece onsuz bir yaşam olduğunu sonunda kabul etmeden önce bedenlerimiz bile birbirinden uzaklaşmaya başlamıştı.

Tanımadığım insanlarla dans ettiğim, hoşlandığım bir yabancıyla öpüştüğüm ve hayal kırıklığına uğramış bir halde tek başıma eve döndüğüm günün ertesinde fark ettim: onun dışında başka birine sarılma arzumun eksikliğini, onunki dışında başkalarının hayatına olan ilgisizliğimi, onun vücudundan başka bir vücudun yanında uyanma düşüncesinden duyduğum tiksintiyi. Ayrılığımız süresince kendimi eğlendirmiştim, sıkıntıdan ve bezginlikten patlamamak için “düzgün” insanlara, hem de gerçekten “çok düzgün” insanlara âşık olmam gerektiğine kendimi inandırmıştım. Başka bir şeye inanmak istiyordum, hayatımın onsuz daha iyi olduğuna kendimi inandırmak istiyordum, bu hayata karşı mücadele veriyor ve ortak bir arkadaşımızdaki akşamdan sonra geceyi birlikte geçirme teklifini sarhoş bir halde geri çevirdiğim için zafer çığlıkları atıyordum. Eve tek başıma ve gururlu dönmüştüm, nihayet bir yabancılaşma gibi yaşadığım durumdan tamamen bağımsız olduğum için kendimi kutluyor ve dört duvarlı küçük dairemde bana fazla büyük gelen yatakta kendimi biraz bön, evet aynen böyle, buluyordum.

Üç hafta sonra bir davet ertesinde bu sefer onu ben aradım; sakin ve titrek bir sesle, telesekreterinin soğukça dinlediği bir aşk ilanında bulundum. Kendimden emindim ve özellikle de ondan hiçbir beklentim yoktu. Sonunda tetikte olmayı bırakıp her türden bağımsızlık kazanma isteğime ve onunla yaşamamaya beni iten iyi sebeplere rağmen yine de onunla yaşamak istiyordum, bütün bedenim, arzum ve varlığım ona, yalnızca ona doğru taşıyordu beni. Kendini ezdirmeyen kadın iddiamın tam aksine ve kafamda ona her gün yönelttiğim sonu gelmez suçlamalara rağmen zafer ortadaydı ve bu muhtemelen varoluşumun en verimli zaferiydi. Onun cevabının ne olacağının önemi yoktu, arzumu adlandırmış ve farkına varmıştım ve daha önce hiç evlenmemiş olan ben yeniden evlenmeye hazırdım. Yabancılaşmak şöyle dursun kendimi özgür ve çok daha az yalnız hissediyordum nihayet.

Hamile kalmak için çok az zaman gerekir. Ayrılık, sırf ayrılığımızın kesin olacağını özellikle belirtmek istediğimiz için uzun gelmişti bana ve bu durum üçüncü bir oğlan çocuğunun dünyaya gelmesine yetmişti. İki büyüğün –üçüncü bir anneden– bir de küçük erkek kardeşi vardı artık. O anne ben değildim tabii. Babalarıyla yeniden birlikte olmaya başladığım sırada üç çocuğun fazla olduğunu acaba kendi kendime sordum mu? İki idare eder ama üç yok, kalsın, teşekkürler mi? Çocuklu hafta sonlarına evet dedim, (üvey) velilerin WhatsApp gruplarına ve eski eşler ve yeni kocalar eşliğindeki Noel yemeklerine evet dedim. Onunla yaşamayı seçmek demek işte bu hayatı seçmekti: durağanlığa yer olmayan, daha önce örneğine rastlanmayan, kullanma kılavuzsuz, gitmelerin kavuşmalar kadar çok olduğu, zamanı ayarlamanın matematikten diploma gerektirdiği, geçmişin gömleğini lekeleyen küçük bir varlık şeklinde ortaya çıkıverdiği ve her zaman burada olmadığınızı hatırlattığı bir hayatı. Ama bugün işte oradaki sizsiniz, oynayacağınız yeni bir rolünüz var ve en azından bu kez kesin olarak yalnız değilsiniz artık – hiç olmazsa yirmi dört saat evden birkaç kilometre uzağa gitmek için sırf yalnızlığın izin verdiği bu boş saatlerin tadını zevkle çıkarabilmek adına sonunda her şeyi vermeye hazır bir noktaya geleceksiniz.

“Üç mü? Fakat sen bir azizesin!” diye haykırıyordu insanlar doğacak oğlumun ağabeylerinin sayısını söylediğimde. Tam tersi oysa. Bir azizenin arzusu yoktur ya da arzusunu feda ettiği için azizelik mertebesine ulaşmıştır. Tek bir şey biliyorum: Bugün yaşadığım hayatı ben seçtim. Hatta beni deli ettiğinde bile bana tek yakışanın bu hayat olduğunu biliyorum.

Mutluluğun peşinde

Hayatım ne zaman çalışma alanımın konusu oldu? Yoksa tam tersi mi? Kendi rolümün dışındaki (bana anlaşılmaz gelen) başka rolleri oynamak için her zaman sinema yapmanın hayalini kuran ben, evlilik hevesinden çoktan vazgeçmiş olan ben yeniden evlilik komedisinin yazarına –ve oyuncusuna– dönüşmüştüm böylece.

Emerson okumalarımdan sonra sıradan hayatın problemini (bunun hakkında filozoflar neden o kadar az soru sormuş? Benim için sadece ikincil bir seçimden ibaret olan bir eğitimi geçerli kılmak için tez konusu bulmak gerektiğinde kafam karışmış halde kendime sormuştum bunu) teorik olarak ne kadar çok ifade etmeye çalışsam üzerimdeki etkisinin yoğunluğu o kadar çok artıyordu ve o kadar da az adlandırabiliyordum. Sıradanlıkla kendi arama onu hazmetmemi sağlayacak koruma katmanları koyuyordum. Deli gibi çalışıyor, her sabah koşuyor, her akşam dışarı çıkıyordum ve ne zaman dursam hamamböceği yastığımın üstünde beliriyordu.

Arnold Davidson, Harvard’da ders veren ve Emerson’ı sıradanlığın ilk düşünürü olarak tanımlayan Stanley Cavell’ın çalışmalarına bir şans vererek araştırmama devam etmemi öneriyordu. Mutluluğun Peşinde: Kitabın adı ilk önce ironiyle karşıladığım bir vaat gibi yankılanıyordu. Sanki felsefe insanı mutlu edebilirmiş gibi! Beklediğim mutluluk değildi, daha ziyade güvenilir bir yoldaşlığın yardımını ve adamakıllı bir şüpheciliğin geçerliliğini arıyordum. Bunu formüle edebilseydim iki cümleyle ederdim: Varoluşun hiçbir anlamı yok, bırakın da huzur içinde haz alayım.

Birinci cümleyi tanımlamak için kelimeler yeterliydi: “absürdlük” (dünya bana zevk versin diye orada durmuyor), “olumsallık” (doğmayabilirdim), “şüphecilik” (anlam diye bir şey olsaydı bile onu tanıyamazdım). Öte yandan haz almak okuduğum düşünürlerin en önemli kaygısı gibi görünmüyordu. “Haz almaya ve deneyimler kazanmaya çalışır insan” diye okumuştum Düğün’de.⁵ “Ancak bunun gerçekleşmesi zor, haz alan biri olmak için nadir bir yetenek gereklidir” diye ekliyor Camus.

Haz almanın bir karar değil de bir karakter meselesi olduğuna ben de katılıyorum. Hazzı sevinçten ayıran da budur. Aristoteles’ten Spinoza’ya kadar sevincin övgüsü son derece sıkıcı gelmişti bana. Bu yazarların kaleminden sevinç veya saadet, hatta coşku bile varoluşun nihai hedefi olarak öne sürülüyordu. Burada şatafatlı ve törensel bir tevekkül, Beethoven tarzı bir ilahi, zilleri abartıp gırtlağını yırtmak için bir fırsat, gerçeği yok ederek nüanslarını ezmek suretiyle onu Sevinç’in büyük kardeşliğine sokmak gibi bir şey görüyordum.

Sevincin taraftarları her şeyden önce mutluluğu hor görmede anlaşırlar. Geçici olduğu için mutluluk gülünçtür. Sürmeyen bir şeyin peşinden koşmak için kara cahil mi olunmalıdır! Mutluluk hiçbir anlama gelmez diye ısrar eder onu hor görenler. Bu kelime bahtsızlığımızda verilen bir arayı (her zaman geçici) belirtir. Mutluluk ile zevki birbirine karıştıranlardan ve böylece hayattaki en güzel şeye sırtını dönenlerden bahsetmiyorum bile: aklın talimine. Zira evet, sevincin filozofları bunu mantıklı, heybetli ve kati bir hayat seçimi olarak tanıtıyor. Madem karar verdim, bundan böyle sevinçli olacağım! Bakın nasıl da gülümsüyorum, üzerimdeki her şey nasıl da kayıyor ve bana ulaşmıyor, sevinç dolu bilgeliğin tarafındayım; her aksiliği acı çekmemek için gereken mesafeyle karşılıyorum... Fakat sevinçli insan haz duymaz, gülümsemekle fazlasıyla meşguldür; olsa olsa sevinir, ki bu da yarım hazdır, tekrar ısıtılmış bir hazdır, ket vurulmuş inilti biçiminde bir evettir. Sevinçle yaşamak varken haz almak niye? Ara sıra sevişmektense her zaman sevinçli olmak daha iyi değil mi? Sevinç huysuz değildir. Onu ümitsiz kılan da budur. Tatsız tuzsuz sevinç ne tesadüfü ne de mizaç değişkenliğini hoş görür, iştahımı keser.

Bense tam tersine, mutluluğu kusurlu olduğu için, nadiren katışıksız olduğu ama her zaman daha iyi olma ihtimali bulunduğu için ve zevklere sırtını dönmediği için seviyordum. Mutluluk nüanslardır, farklılıklar ve fikir değiştirmelerdir; varoluş nedenini kız kardeşi kederle olan yapısal beraberliğinden alır. Şundan emindim: Varoluşumuzu oluşturan mutluluk ve kederin değişkenliği olmadan zavallı haz düşkünlerinden başka bir şey olmazdık. Ama çarenin bir kitapta bulunduğunu düşünmek...

Alt başlığı Hollywood’un Yeniden Evlilik Komedisi olan kitap demek ki mutluluğun peşinde olmayı ilan ediyor, kendi bilim dalına kızgın felsefe öğrencisine uygun düşüyordu. Kitap kapağında gelin damat kıyafetleri içindeki Cary Grant ile Irene Dunne yemin etmek üzere sağ ellerini kaldırmış dururken, kanun karşısında o an tesis etmekte oldukları evlilik bağını geçersiz kılar gibi herkesin göreceği şekilde birbirlerine göz kırpıyorlardı.

Filozofun kayda geçirdiği, önce ayrılığı sonra yeniden birleşmeyi anlatan filmlerdeki şöhretli çiftleri keşfediyordum. James Stewart’ın mı, Cary Grant’in mi daha çekici olduğunu kendime sorarak The Philadelphia Story (Philadelphia Hikâyesi), Adam’s Rib (Âdem’in Kaburgası) ve His Girl Friday’i (Cuma Kızı) onlarca kez seyrettim. Hâlâ boş olan dairemizde (çalışma masası işlevi gören üst üste yığılı ahşap paletler sonradan eklenmesine rağmen) onlarca saat film seyrettikten sonra bağımsızlığına ve kararlılığına imrendiğim Katharine Hepburn’le tanıştım ama sıradan hayatın hiç mi hiç filmlerdeki gibi görünmediğini nihayet anladım. Eğer bu filmler hayal kurmamı sağlıyorduysa bunun nedeni, bir insanın hayatı boyunca sık sık tekrarlanan evrensel bir sorunu (ayrılığı) olabilecek en iyi halde görmemi sağlamalarıydı: Sıkıcı günler yoktur, çocuklar ve dolayısıyla çocuk kimde kalacak kaygısı da yoktur (The Awful Truth’ta [Müthiş Gerçek] bu sorun bir köpekle ilgili olarak geçer gerçi). Ağız dalaşı varsa da tam gerektiği şekilde yazmıştır onu senarist. Last but not least,⁶ hikâye mutlu sonla biter.

Gündeliğin unsurlarının senaryoya dahil edilişi (çamaşır yıkama ya da akşam yemeğinin hazırlanışı) durumdan başka bir şey çıkarmak için her zaman kasıtlı yapılırdı. Bu noktada yüreklendiren bir ipucu var elimde: Peki ya sıradan hayatla olan sorunumun sebebi, onu tatmin edici bir şey haline getirmekten âciz oluşumsa? Montajda atılan, senaristlerin ilgisini çekmeyen bütün bu anlar, bir sahneyi öbüründen ayıran bu eksiltiler,⁷ amaçsızca birbirini izleyen saatler, sessizliğin ağırlığı ve gevezelik etmenin kısırlığı, iyi bir hikâyede hiçbir işe yaramayan, boşunalığı bile boşuna olan ve hayatımızın büyük kısmını oluşturan bütün bu şeyler olarak anlaşılan, sıradan hayat mıdır? Hayatımızın hiçbir işe yaramayan, can sıkıntısının hiçbir yaratıcılık teline vurmadığı ve hiçbir dinginlik sağlamadığı bu anlar mı? Ya onları ne yapalım? Duraklatmak için boşluk tuşuna basmanın yeterli olduğu bu dünyalara imrenerek, kollar kavuşmuş beklenir mi?

Işıklar İmparatorluğu

Venedik Peggy Guggenheim Müzesi’ndeki René Magritte’in hiç hoşuma gitmeyen tablosu geliyor aklıma. Tuvalde bir sokak lambasının hafifçe aydınlattığı gri bir ev, üst kısımda gökyüzünün maviliğiyle tezat oluşturan, çökmekte olan gecenin ışığı. Işık gibi gölge de, beyaz küme küme bulutları kesen devasa siyah ağacın arkasında aydınlanmış iki pencere de, her şey kasvetli bu tabloda. Bu tabloda, ıssız, küçük bir sokakta, kış gündönümü nedeniyle saat daha beşte batan güneşi görüyorum ve bir tiksinti duygusunun önüne geçemiyorum. Manzaranın fantastik özelliğinden etkilenmiş bile değilim (mantık çerçevesinde mavi gökyüzü sokağın loşluğuyla birlikte var olamaz), hepsi aynı derecede o kadar itici görünüyor ki bana.

Sanatçının L’Empire des lumières (Işıklar İmparatorluğu) adını verdiği bu tuvalin onlarca versiyonunu yaptığını öğreniyorum. Mutlak şekilde sıradan olan bir sahneden, yani içinde hiçbir şeyin vuku bulmadığı bir sahneden kaynaklanan şey karşısındaki rahatsızlığıma giden yolu göstermek için tek bir versiyon yetiyor. Magritte’in dehası hiçbir şeyin geçmediği bir ânı sonsuza dek dondurmasında yatıyor. Peki o zaman sahnenin banalliği ile reddedişimin şiddeti arasındaki bu tutarsızlık neden? Anywhere out of the world!⁸ diye yerinir, uğuldayan kocaman bir böcekle bir resim paletinin yeniden evlenme komedisine katılma şansına sahip olmamış Baudelaire.

Sanki her şeyle, nesnelerle, kendimizle ve dünyayla olan sıradan bağımızı kaybetmişiz gibi, diye anlatıyordu filozof. Sıradanlık vasıtasıyla Cavell, insanın kendi kendisiyle kopardığı bir yakınlığı ve bizi dünyaya bağlayan sakin nehirdeki bir aksamayı düşünür. Ve işte çifti ayrılığa sürükleyen, aslında hiçbir zaman kaybedilmemiş olanı –sıradanı– kaybetmiş olma duygusudur. Kitabın sayfalarını telaş içinde çeviriyor, bana seslenen cümlelerin altını anlamadan çiziyordum. Boşanmayı isteyen bir çiftin hayatı dünyayla ilk bağı kaybetmiş olmakla bizi yüzleştirdiği için gerçek “bir evliliğe dönüşebilir” miydi? Neden ayrılık başarılı bir birlikteliğin koşuluydu? Peki sıradanlık kaybedilmiş bir şeye işaret ediyorduysa ondan kaçmanın ne anlamı vardı? “Felsefenin görevi bizi kendimize geri döndürmesidir” diye devam ediyordu ayrılığın ne zaman gerçekleştiğini belirtmeden. Felsefe, insanın kendisiyle yeniden evliliği midir?

Bütün dünyaların en iyisinde böyle olabilir belki ama benim durumumda değil. Şunda ısrar ediyordum: “Sıradanlık” kelimesi bir kaçış noktasından başka bir anlama gelmeliydi. Titizlikle Cavell’ın eserlerindeki bir tanımın izini sürdüm ama bir şey bulamadım. En iyisi doğrudan kendisine sormaktı. Chicago’dan New York uçağına bindim, sonra da Boston’a kadar otobüsle gittim ve mart ayının gri gökyüzü altında kapısını çaldım. Arnold Davidson geleceğimi ona haber vermişti, beni samimi bir şekilde karşıladı, şapkasına uzandı ve yemeğe gitmeyi teklif etti.

İkimiz için de ısmarladığı suşinin (hayatımın ilk suşisi) sabırla tadını çıkarırken karidesleri ayıkladı, bir yandan da analizlerinin içeriğini izah etti. Aklımı meşgul eden bir konu üzerine yıllarca çalışmış bir filozofla yaşadığım bu gelip geçici yakınlığın hiçbir ânını kaçırmak istemiyordum. Peçeteyle ağzını silişini, çok net ifade biçimini ve sesinin tuhaf şekilde yumuşak tonunu gözlemlerken, “O biliyor!” diye kendi kendime tekrarlıyordum. Biliyordu, sadece o biliyordu ve pek yakında ben de bilecektim! Tek kelime etmeye cesaretim yoktu. Ancak restorandan ayrılıp evine ağır adımlarla yürüdüğümüzde beni ona götüren soruyu sorma cesaretini buldum. Cevabı kesin oldu: “Oh, but you see...⁹ Sıradanlık bir kavram değildir. Bir arayıştır.”

Indiana Jones’la öğle yemeğinden dönüyordum ve aradığım Kutsal Kâse¹⁰ hiç bu kadar uzak olmamıştı.

Gündelik hayat: kullanma kılavuzu

Şu birkaç saat için her şey hazır. Doğum servisi için valiz bebeğin yatağının altında; giysiler, nasıl olduysa, düzgünce hazırlandı. Bir tarafta benim giysilerim, öteki tarafta tulumlar, minik çoraplar ve henüz açılmamış bebek bezleri. Bunlar yolculuğa çıkmanın valizleri değil, geleni karşılamanın valizleri. İşte, benden başka birinin gelecekteki konutu olarak ev ortamını ona göre hazırlamak zorunda buluyorum kendimi. Bunu başarıp başaramayacağımı henüz bilmiyorum.

Bu, nesnelerin hükümranlığının başlangıcı; sahnenin önüne çıkan ve sıradan rahatsızlığı geçici olarak dağıtan gündelik hayat. Gündelik hayat, nesnelerin istikrarı içinde durmadan hareket eden varlığımızın iyice demirlemesi teşebbüsüdür ki ondan bende eksik olan sakinliği sağlamasını istiyorum.

Eğer sıradanlık beni bunaltıyorsa gündelik olan daha hoş geliyor; onun krallığı nesnelerden, alışkanlıklardan, tekrarlardan oluşmuş bir düzen ve farklı anlarda bana iyi gelen bir teselli gibi veya inanılmaz bir bezginlik veriyor. Sıradanlık, özellikle de benim tarafımdan sonsuz şekilde değiştirilebilir olmak gibi değerli bir avantaja sahip. Paris’te yaşadığımda Chicago’da, Lyon’da veya Strasbourg’da yaşadığım gibi yaşamıyorum; rutinlerden ve alışkanlıklardan bir ergen gibi kaçıyorum, Lüksemburg Bahçeleri’nde koşarak tur attığımda iki defa aynı yerden geçmemeye çalışıyorum (batıl inanç mı, yoksa obsesif kompulsif bozukluk mu); taşınıyorum, yolculuğa çıkıyorum, çalışıyorum, koşuyorum, tırmanıyorum, dans ediyorum, yemek yiyorum, içki içiyorum, sigara tüttürüyorum, haz alıyorum, uyuyorum, aylaklık ediyorum, bitkin düşüyorum, kendimi geliştiriyorum, kendimi aşıyorum, kendimi yaralıyorum, şarkı söylüyorum ve her seferinde, bulaşık makinesinin sallantısının bende uyandırdığı aynı bulantı duygusuyla yüz yüze geliyorum.

Ve herkese benziyorum. Begonya saksısının arkasındaki, kafasında bonesi, elinde bulaşık süngeriyle penceresinde gördüğüm şu yaşı olmayan kadına benziyorum. O da hiçbir şeye yetişemiyor. Onun da işi başından aşkın. Sabahları zor uyanmasıyla kendi usulüne göre başa çıkıyor: komodinin üstünde gözlüğünü yoklayan el, perdelere doğru bakan çatık kaşlar, bugün gökyüzü ne renk acaba? Yastıktan kalkan baş, dirsek üzerinde doğrulma, yataktan destek alan el, dönen vücut, yatağa dikey bacaklar, ayaklar yerde, ayak parmakları patik içinde, yüzleşmeye hazır yere sabit bakışlar. Sabahlığa doğru atılan adımlar, bağlanması gereken kemer, çevrilecek kapı kolu, geçilen koridor, mutfakta balık kokusu, beze sarılı ekmek, buzdolabındaki margarin, muşamba örtünün üstünde