Honoré de Balzac

Sönmüş Hayaller

Fransızcadan Çeviren

M. Emin Özcan

Roman

Honoré de Balzac

20 Mayıs 1799 yılında Fransa’da doğdu. Gençliğinde edebiyatı meslek edinmeye karar verdikten sonra para kazanmak için takma isimler altında mizahi ve gotik romanlar yazdı. Kendi adıyla yazdığı ilk romanı Köylü İsyanı ile sanat çevrelerinde ün kazanmaya başladı. Son derece üretken bir yazar olan Balzac 1834’te, gerçekçilik akımının en önemli eserlerinden biri olarak kabul edilen Goriot Baba’yı kaleme aldı. Yine aynı yıl, eserlerini bir bütün oluşturacak bir biçimde bir araya getirerek İnsanlık Komedyası başlığı altında topladı. 1850 yılında, evlendikten beş ay sonra Paris’te öldü.

M. Emin Özcan

Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Fransız Dili ve Edebiyatı öğretim üyesi. Jean-Paul Sartre ve Melih Cevdet Anday tiyatroları hakkında doktora tezi, Fransız ve Türk edebiyatından yazarlara dair araştırma ve yazıları bulunuyor. Sosyal bilimler alanında Eliade, Ricoeur, Derrida, Hartog, Bonnefoy, Vernant gibi araştırmacıların, edebiyat alanında Le Clézio, Echenoz, Hugo Pratt, Balzac gibi yazar ve çizerlerin eserlerini Türkçeye çevirdi.

Künye

Notos Kitap 170

Edebiyat 055

Roman

©Notos Kitap Yayınevi, 2015
Illusions Perdues

Birinci Basım Ekim 2019

ePub Birinci Sürüm Kasım 2019

ISBN 978-605-7643-12-4

ePub ISBN 978-605-7643-13-1

Sertifika 16343

Editör

Melis Oflas

Kapak Tasarımı

Sönmüş Hayaller’in birinci basımında iki ayrı kapak tasarımı kullanıldı. Kitapların yarısı Serdar Pasalic’in, yarısı Ömer Koçağ’ın tasarımıyla basıldı.

ePub sürümünde yer alan kapak tasarımı: Serdar Pasalic

Notos Kitap Yayıncılık Eğitim Danışmanlık ve Sanal Hizmetler Tic. Ltd. Şti.

Ömer Avni Mahallesi, Prof. Dr. Tarık Zafer Tunaya Sokak No: 11/6 Gümüşsuyu, Beyoğlu İstanbul

0212 243 49 07

www.notoskitap.com

facebook.com/NotosKitap

twitter.com/NotosKitap

İçindekiler

Honoré de Balzac

M. Emin Özcan

Künye

İçindekiler

Balzac ve Sönmüş Hayaller • M. Emin Özcan

Sönmüş Hayaller

Birinci Kitap: İki Şair

İkinci Kitap: Paris’te Taşralı Bir Büyük Adam

Üçüncü Kitap: Mucidin Acilari

Balzac’ın Önsözleri

Kronoloji

BALZAC VE SÖNMÜŞ HAYALLER
M. Emin Özcan

Balzac günümüz dünyasının geldiği durumu görmüş olsa büyük olasılıkla pek şaşırmazdı. Romanlarında kurguladığı dünya ile bugünün dünyası arasında bulunabilecek ilginç bağlantılar böyle bir varsayımı kolaylaştırıyor. Balzac’ın yaşadığı yüzyılın pek çok bakımdan günümüzü haber verdiğini de söyleyebiliriz. Sönmüş Hayaller’i okurken günümüzü anlatıyor duygusuna kapılmamızın nedeni budur belki de. Bu roman Balzac’ın da belirttiği gibi¹ İnsanlık Komedyası’nın (1830-1850) zirvesine yerleşir. Romanı oluşturan üç bölüm, yüzyıl başı Fransa’sının siyasal değişimleriyle toplumsal dönüşümlerini ve roman kahramanının düşüşünü anlatır. Sönmüş Hayaller Napoléon döneminde İmparatorluk coşkusuyla özdeşleşen romantizmi, Restorasyon Dönemi’yle birlikte kapitalle eşleşen burjuva iktidarını, edebiyatta da gerçekçiliğin yükselişini üç tablo halinde resmeder. Bu iki ana tema, çok sayıda alt tema ve motifi romantizm ve gerçekçilik, duygu dünyası/iç dünya ile toplum/dış dünya eksenleri üzerinde bir araya getirir. Böylece üç tabloda aşk, basın yayın ve sermaye dünyası gibi temalar Paris ile taşra arasında bir karşılaştırmanın öğeleri haline gelir. Birinci bölümde her iki eksenin ortak özelliği “durağanlık”ken, Paris’te geçen ikinci bölüm hem olay örgüsü hem de anlatım açısından “hızlanır”, son bölüm bu karşılaşmada yenik düşen ve “hayalleri sönen” roman kahramanının taşraya dönüşünü anlatır.

Sönmüş Hayaller edebiyat, basın ve gazetecilik dünyasına odaklanmış olmasına karşın İnsanlık Komedyası’nın bütün temel anlamlarını içeriyor. Bu anlamlar bugün okur üstünde nasıl bir etki uyandırır, hangi izlenimleri bırakır? Hiç kuşkusuz verilebilecek yanıtlar ve yorumlar farklılık gösterecektir. Ancak bütün çözümleme denemelerinin ulaşacağı son nokta Balzac’ın kendi dönemini resmetmek amacıyla çizdiği tablonun bizim yüzyılımıza da ışık tuttuğudur. Çok çeşitli bakış açılarını içeren, bin bir ayrıntı ve renkle bezenmiş bu tablonun genel havasına dair iki baskın öğeyi İnsanlık Komedyası’nın diğer romanlarından daha belirgin olarak Sönmüş Hayaller’de buluruz. Gerçeklik dünyasından kurgu dünyasına yansıyan ama geriye dönerek gerçeklik dünyasını anlaşılır kılan bu iki üst kavramı, özellikle “modernite” şairi Baudelaire’in poetikasından biliyoruz: “hız” ve “kalabalıklar”. Balzac romanlarında bu iki temaya bir üst tema olan “enerji”yi ekler. Balzac yaşamı ve yazdıklarıyla çeşitli düzlemlerde çağının yansıması olan bu enerjiyi örneklendirir. Yazma etkinliğinde kolaylıkla belirlenebilecek bu “yaratma enerjisi”ne dair ilkenin kaynağında aynı dönemin bir başka romancısı Stendhal’in izleri kuşkusuz çok belirgindir. Stendhal’in Rönesans İtalya’sına duyduğu hayranlık, Julien Sorel’in Napoléon’a olan hayranlığı Balzac romanlarındaki başkahramanların ruh dünyasına dair önemli ipuçları verir. Edebiyatın Napoléon’u olmak isteyen Balzac’ta ve roman kahramanlarında Kırmızı ve Siyah’ın kahramanı Sorel’in izi belirgindir. Stendhal’in on altıncı yüzyıl İtalya’sında bulduğu enerjinin somutlaşmış halini Balzac, Napoléon’da görür. Stendhal romanlarındaki aşk roman kahramanında potansiyel enerjinin açığa çıkmasını sağlar ve romanın olay örgüsü kahramanın enerjisiyle ilerler. Stendhal’de, Julien Sorel, Fabrice del Dongo, Lucien Leuwen gibi roman kahramanları enerji ve dinamizmin beden bulmuş halleridir. Bu bakımdan Stendhal gerçekçiliğinin Balzac’a katkısı büyüktür. Zira Stendhal romanındaki esas kahraman, yazarın döneminde büyük bir hareketlilik ve “hız” kazanan dış gerçekliğin kendisidir; bu ise sanayi devriminin şafağında ortaya çıkan büyük dinamizmin ve enerjinin bir ifadesidir. İnsanlık Komedyası yazarının ve çağının enerjisini yansıtır. Dolayısıyla öncelikle Balzac’a ve genel anlamda İnsanlık Komedyası’na değinmek gerekiyor.

Edebiyat çalışmalarını sürdürebilmek amacıyla erken yaşta çıktığı servet arayışlarında başarısız olan Balzac uzun yıllar boyunca günde on dört saat çalışarak Stendhal’in romanlarında yansıttığı o bağlamsal enerjiyi tek başına örneklendirir gibidir. Bir ruh ve çalışma enerjisidir bu. Kentin ve onun içinde devinip duran enerji belki de Goriot Baba’nın son sayfasında olduğu kadar başka hiçbir yerde bu denli güçlü betimlenmemiştir. Rastignac’ın enerjisizlik ve atıllık simgesi Goriot Baba’nın cenazesi toprağa verildikten sonra Paris’in çepeçevre göründüğü bir tepeye çıkıp kente doğru bakarak, “İşte şimdi ikimiz kaldık, bakalım kim kazanacak” dediği “sahne”dir bu. Rastignac’ın erkeksi bakışı, kenti, Paris’i elde edilecek bir dişi, “balı çekilip alınacak bir kovan” olarak algılar: Bu yüzden Paris nehrin iki kıyısında “şehvetle uzanmış bir kent” olarak betimlenir. Rastignac son sözüyle kendi enerjisini Paris’inkiyle birleştirmeye yönelir ve bunun için harekete geçer: İlk işi kocası banker olan sevgilisinin verdiği akşam davetine gitmek olacaktır. Balzac bu betimlemeyle çalışma enerjisinin yönelimini de betimler. Çizdiği kapsamlı tablolarda Restorasyon ve Temmuz Monarşisi dönemlerinde Fransa toplumuna ilişkin görünümleri resmeder. İnsanlık Komedyası’nın oluşumunda bu ortamdaki dünya görüşünün büyük etkisi vardır. Böylece Balzac monarşi taraftarı ve bir Katolik olarak otoriteyi yüceltirken, aynı zamanda romanlarında da anlatıcıyı tanrısal konuma yerleştirir; her şeyi gören, her şeyi bilen, kişileriyle istediği gibi oynayan tek güç, tek yetke yazar-anlatıcıdır.

Balzac insanlık durumuyla ilgili olarak kendi çağını anlatan muazzam bir evren yaratır. Bu evren insan hayatının çeşitli yönleri, kentin ve taşranın dünya kavrayışları gibi dış dünyanın gerçekliğine dayalı yönlerin yanı sıra tamamen hayal ürünü, fantastik denebilecek bir dünyayı da kapsar. Balzac’ın romanlarını sınıflandırırken kullandığı études (araştırma, inceleme) başlığı bu iki evreni de anlamaya, kavramaya ve aktarmaya yönelik çabasını yansıtır. Bu bakımdan romanlarında ve genel anlamda yazdıklarında şaşırtıcı bir çeşitlilik ve karmaşıklık gözlemlenir. Balzac karmaşık ve anlaşılması zor olan bir hayatı aynı karmaşıklıkla yeniden kurgular ve romanlarının tamamına “toplumsal araştırmalar” başlığını verir. Bu ana başlık altında “gündelik hayata dair araştırmalar”, “felsefi araştırmalar”, “çözümleyici araştırmalar” biçiminde alt başlıklar bulunur. Bütün bunlar da bir dizi “sahne” olarak nitelendirilir ve İnsanlık Komedyası’nın romanları bu alt sınıflara yerleştirilir. Balzac romanları belirli bir tarihsel kesite ve dış dünyaya ait karmaşık görünümlerle durumları ele alır. Romanlarda hem yerlerin hem de kişiliklerin betimlemelerindeki ayrıntılar kurgunun ne derece gözleme dayandığını yeterince kanıtlar. Balzac’a göre, romantiklerin düşündüklerinin aksine, sanatın temelinde bilinmeyen bir dünyadan ya da varlıktan gelen esin ya da iç dünyada kendiliğinden oluşan duygu-fikir etkileşimi yoktur: Balzac bunun yerine uzun bir süre boyunca biriktirilen gözlemlerin sağladığı bir olgunlaşmayı koyar. Dolayısıyla önemli olan, sanatın dış dünyaya bakması ve orada gözlemlediklerini bir anlamlar öbeği yaratacak bütünlüklü bir yapıtla sergilemesidir: “İnsan ruhunun gizemleri” ancak bu sayede ortaya çıkabilir. Dolayısıyla insanı anlamak dış dünyayı kavrayıp yansıtabilmeye bağlıdır. Bu kavrayışa göre sanatçı nesnelerde, kişilerde ve olaylarda “yüce” olanı kavrayıp ifade edebilen kişidir. Bu ifade elbette gerçekçi anlayışa göre bir yandan gözlem, diğer yandan hayal gücü sayesinde işlenir ve roman tam bir kurgu haline gelir.

Balzac kurgusunda kişiler ve onlara bağlı kimi olay kesitleri farklı romanlarda yeniden ortaya çıkar. İnsanlık Komedyası’nın romanları “döngüsel” bir özellik taşır. Bir romanda gördüğümüz bir kahraman başka bir romanda ikincil kişi olarak karşımıza çıkabileceği gibi bunun tersi de olabilir. Bu sayede, yarattığı çok sayıda roman kişisi tıpkı gerçek hayatta olduğu gibi farklı “bağlamlarda” yeniden karşımıza çıkar. Sürekli devinen bireyleriyle “dinamik” bir dünyadır bu ve bizi yeniden dinamizm ve enerji konusundaki görüşleriyle Stendhal’e götürür. Roman kişilerinin sayısı 2472’dir ve bu kişiler arasında pek çoğu farklı romanlarda yeniden ortaya çıkar. Balzac böyle bir sistemi Goriot Baba’dan sonra, 1835 tarihinden itibaren uygulamaya başlar. Bu kişiler arasında Rastignac, Lucien de Rubempré, Vautrin örnek olarak verilebilir. Bu durum romanın gerçekçi yönünü belirler; kurgu, tıpkı gerçek hayatta olduğu gibi, gözden kaybolan, uzun süre ortalarda görünmeyen ve bir gün çıkıp gelen kişilerin yarattığı etkiyi yaratır. Öte yandan bu kişilerin görünümleri ile kişilikleri arasında kurulan bağlantılardan da söz etmek gerekir. Bu bakımdan Balzac, Lavater ve Van Gall gibi fizyokimyacıların, bilimcilerin düşüncelerini benimser. Kişi portreleri, yer ve eşya betimlemelerinde olduğu gibi, olay örgüsüne dair ipuçları ve bağlantılar içerir. Bu betimlemeler dış gerçekliğin yeniden yaratılmasını sağlar.

Balzac dehasını tanımlayan enerjinin dayandığı temel ilke, hayal gücünün “bilimsel” denebilecek bir anlayışla bütünleştirilmesidir. Her ne kadar uzam ve kişiliklerin görünümü dış dünyanın gözlemlenmesiyle ortaya çıkarılmış olsa da olay örgülerinin çerçevesi hayal gücünün ürünüdür. Bu sayede karmaşık olay örgüleri, yaratılmış binlerce roman kişiliğiyle birleştirilebilmiştir. Balzac’ın yaratıcılığı bu sayede toplumun bütün yönlerini kavrayacak kuramsal bir “mutlak”a doğru yönelir. “Mutlak” kavramını Balzac’ta bilimsel bir anlayıştan ileri gelen bir çalışma ve yazma sistemine bağlayabiliriz. Olayörgüsünün askıya alınarak hem uzamın hem de kişilerin ayrıntılı betimlemelerle resmedilmesinin nedeni, bilimsel bir sergilemede olduğu gibi, kanıt ve örneklerin sunulmasıdır; amaç, olayörgüsünün ve onun da ötesinde evreni açıklayan felsefi kavrayışın somut bir temele oturtulmasıdır.

Hayal gücü ve gözlemin kaynağındaki başka bir öğe, bu çalışma ve yaratma sisteminin diğer bir özelliğini oluşturur: Balzac dünyasını renkleri ve çeşitliliğiyle ortaya çıkaran “merak” konusu. Romancı her şeyi bilmeli, bunun için de her şeyi merak etmelidir. Bilimin bir diğer temelinin insanın merakı olduğunu düşünürsek, Balzac’ın romanlar yoluyla dünyaya ait her şeyi açgözlü bir merakla gözlemleyip irdelediğini açıkça görebiliriz. Öte yandan romanda olayörgüsünü “hızlandıran” öğelerden biridir merak. İnsanlık Komedyası’ndaki kişileri etken ve edilgen kişilikler olarak sınıflandırdığımızda, etken kişiliklerde ileri doğru atılmaya, bir sınırı aşmaya, bir ideale ulaşmaya doğru büyük bir “enerji”yi açığa çıkaran bu merakı görürüz. Stendhal’de tutku olarak gördüğümüz ve Balzac’a özgü diye nitelendirilebilecek bu merak, dış dünyaya karşı duyulan bu ilgi ve dış dünyaya hâkim olma çabası, bir bakıma İnsanlık Komedyası anlatılarındaki “romantik eğilimi” de açığa vurur. Böylece toplumun bir resmini çıkarmayı amaçlayan roman evreni, kişileri çevreyle etkileşimleri içinde betimler. Bu betimlemelerin çıkış noktası gerçekçiliğin ilkelerinden biri olan tekil bireyi değil “tipik” olanı yansıtma amacıdır. Gerçekten de Balzac’taki yazma ve kavrama sisteminin bu yolla ulaşmak istediği sonuç toplumsallığın işleyiş biçimlerini belirlemek ve bu işleyişi düzenleyen yasaları bulmaktır. Balzac dünyasında insana özgü anlama ve kavrama hırsı, bu sınırsız merak sözünü ettiğimiz enerji ve dinamizmin oluşmasını sağlar. Ancak insanın yapabilecekleri konusunda böyle iyimser ve iyilikçi bir görüşün karşısına karamsar bir olgu çıkar: toplumsal değerlerin giderek yozlaşması. Balzac romanı bu iki uç arasında gidip gelişler sayesinde içsel gerilimi oluşturur. Bu gerilim de “gerçeklik etkisi”ni yaratır.

Balzac’ta “gerçeklik etkisi” gerçeğe benzer, ikna edici, inandırıcı dünyaların betimlenişiyle sağlanır. Romandaki yerlerin, kişilerin ve zamanın kurgusallığı bu ilkeyi bozmadığı gibi, tamamen kurgusal olan olayörgüsünün inandırıcılığını da artırır. Örneğin Paris ile taşra arasında kurulan zıtlıklar, bir yanda sürekli hareket ve “değişim içindeki, enerjiyle yüklü, kalabalık kent” ile “durağan, değişmeyen, enerjisiz taşra”yı tipik tanımlamalar olarak karşımıza çıkarır. Her roman kişisinin bir felsefesinin olması, her betimlemenin çeşitli biçimlerde kişilere ve olayörgüsüne bağlanması sayesinde inandırıcılık daha da güçlenir. Romanlar toplumdaki çeşitli birey türlerinde tipik olan öğeyi seçer ve kurgu bunun üzerine yerleştirilir. Ayrıca kişi adlarına gizlenmiş anlamlar, metin içindeki parça-bütün ilişkisine dair son derece karmaşık ağların kurulmasını da sağlar. “Eugénie” adı boşuna seçilmediği gibi, “Grandet” adı da rastlantısal değildir. Romanın geçtiği “Saumur” kasabası özellikle seçilmiştir. Goriot, Kuzen Bette, Morsauf, Vautrin gibi adlar etimoloji ve çağrışım yoluyla romandaki olayörgüsüne, kahramanın kişiliğine, diğer kişilerle ilişkilerine birer göndermedir. Benzetmeleri ve eğretilemeleri bol kullanan anlatım “bir tek sözcük” ile “bütün anlatı” arasında ilk bakışta fark edilmeyebilecek ama çözümleme derinleştikçe belirginleşen parça-bütün ilişkileri oluşturur. Bu sayede anlatı, okurda bıraktığı ilk izlenimin aksine, çok katmanlı ve derinlemesine bir okumaya elverişli hale gelirken metnin anlamları da zenginleşir.

İnsanlık Komedyası romanlarında olay örgüsünün merkez teması, toplumsal değişimin o dönemdeki en önemli aracı olan “para” ve “kapital”dir; romanlarda tema parayla dönen bir dünya ve para üzerine kurulmuş insan ilişkileridir. Toplum içinde bireyin başarısı doğrudan parayla bağlantılıdır. On dokuzuncu yüzyılda başlayan sanayileşme ve buna koşut olarak gelişen vahşi kapitalizmin yarattığı ve parayı giderek diğer değerleri bastıran bir ana amaç haline getirdiği düşünülürse, Balzac romanının gerçekçiliğinin bir yönü daha ortaya çıkmış olur. Grandet Baba’nın paraya olan tutkusu ile Goriot Baba’nın bütün varlığını artık geçerliliğini yitirmiş bir sınıfa girmeye çalışan kızlarına vererek yokoluşu o zamanın ekonomik manzarasına ait kesitlerdir. Böylelikle İnsanlık Komedyası romanları servet kazanmak için uzak ülkelere giden, zengin olan, iflas eden, şöhret ve zenginlik elde etmeye çalışan roman kahramanlarıyla doludur. Bu haliyle Balzac romanı sürekli işleyen bir makineyi andırır, tıpkı kesintisiz üretime ve kâra yönelmiş “sanayileşme makinesi” gibi. Dış dünyanın bu işleyiş biçimini kavrayamadıkları için ondan uzaklaşmış olan roman kişilerinin yazgısı yok olmaktır. Sürekli kılık değiştirip her ortama uyum sağlayan Vautrin gibi hep “yükselen” kişilerin yanında, dış dünyanın değişimine ayak uyduramayan Goriot, Eugénie ve Pons gibi kişiler vardır ve bunlar ya doğrudan yok olur ya da giderek “hızlanan” bir düşüşü yaşarlar. Balzac gündelik hayatı, kendi döneminin yaşayış biçimlerini, dış dünyanın değişimlerini, güç ilişkilerini anlatmak ve bir tarihçi olmak ister. Dış dünyanın karmaşıklığı arkasında bazı anlamların gizlenmiş olduğunu ve romancının görevinin de bunları ortaya çıkarmak olduğunu düşünür. Romanlarının tematik yapısı göz önüne alındığında aslında roman kahramanlarının temel çabasının da aynı olduğu görülür. Tıpkı romanlarındaki kahramanlar gibi Balzac da sadece dehalarda bulunabilecek bir yetiye sahip olmak ister: dış dünyaya hâkim olmak. Ona göre deha bu yetiyle donatılmıştır, çünkü yazar dış dünyayı kafasında canlandırabilir ve orada “gizli” anlamlara ulaşabilir.

Balzac “gizli” anlamları ortaya çıkarma aracı olarak dilin inceliklerini kullanır. Romanlarda dilin öğeleriyle oynar, sözcüklere yaratıcı bir bakışla bakar. Sözcüklerle yeniden kurduğu gerçeklik aynı zamanda dilsel bir gerçekliktir. Son derece geniş bir sözcük dağarcığına sahip Balzac, icat ettiği yeni sözcüklerle, çeşitli meslek jargonlarına ait deyişlerle, dilsel açıdan oldukça zengin bir tablo oluşturur. Yazı biçeminin belirleyici özelliği ise dille kurduğu ironidir. İnsanlık Komedyası romanlarında bütün anlatım öğeleri ironik bakışın izlerini taşır; ayrıca öğeler arasında kurulan ilişkiler de ironiktir. Balzac’ın romanların oluşturduğu tabloyu “komedya” olarak nitelemesi de diğer bütün ironi öğelerini özetler gibidir: Anlatılan, betimlenen, sergilenen kişiler ve içlerinde bulundukları dünya bir “komedya”dan çok bir “tragedya”yı çağrıştırır. Balzac hiç vazgeçmediği ve birer anlam dizisi oluşturacak biçimde düzenlediği karşılaştırmalar ve eğretilemelerle anlatı üzerinde okurun sürekli yeni anlam ilişkileri kurmasını sağlayarak, romanı daha canlı hale getirir; okur sürekli yeni keşif fırsatları bulduğu için anlam oluşturma konusunda metnin içine yerleşir. Ayrıca Balzac anlatıcısı okurla diyalog kurmaktan çekinmez. Okurun hayalinde canlanan Balzac dünyası, anlatıcı ile okurun işbirliği sayesinde daha çarpıcı renklere bürünür.

Sönmüş Hayaller Balzac romanına dair bütün bu belirlemeleri doğrulayan anlam yapıları sunduğu için İnsanlık Komedyası’nın bir “özeti” gibi görülebilir. Roman Balzac kurgusunun işlediği temel kavramları içerdiği gibi, yazarın dünya kavrayışına dair bütünsel bir görünümü de sergiler. Romanda basın ve yayın dünyasından yola çıkılarak siyaset ile medya, birey ile toplum ilişkileri konusunda tam bir “insanlık komedyası” tablosu çizilir. Bu geniş tablonun her bir ayrıntısı genel anlamlara bağlanacak renkler ve motiflerle bezenmiştir; ayrıca hiç kuşkusuz her ayrıntı uzun uzadıya ele alınıp bütünsel anlama bağlanabilir. Burada romanın iki kahramanıyla ilgili birkaç örnekle yetinelim.

Sönmüş Hayaller Balzac romanında alışıldığı gibi yer-uzam betimlemesiyle değil, konusuna uygun olarak matbaa makinelerinin anlatımıyla başlar. Başta belirttiğimiz ve İnsanlık Komedyası’nın bütününü tanımlayan hız-kalabalıklar-enerji üçlüsünü örneklendiren bir giriştir bu ve o çağı çeşitli düzlemlerde özetler. Okuma yazma bilmeyen Séchard Baba’nın matbaayı elde etme biçimi bir yandan o dönemdeki burjuvalaşma sürecini, diğer yandan da genel anlamda “medya sahipliği” durumunu betimler. Ayrıca, roman kahramanları olan Lucien ve David’in servet ve ün elde etme yolundaki çabaları, çağımızın “başarı kazanma” kavramının ironisi gibi de görülebilir. David Séchard taşrada kalıp matbaacılığı geliştirmeyi, ucuza üretilecek bir kâğıt türü icat ederek servete ulaşmayı, Lucien Chardon ise şairlik yeteneğiyle Paris’te üne kavuşmayı hedefler. Lucien, Angoulême’in yukarı mahallesindeki aristokrat çevreye girmeye çalışır, aşk yaşadığı Madam de Bargeton’la Paris’e kaçar. David ise o çevreden hep uzak duracak ve taşrasında kalacaktır.

İki roman kahramanı betimlemeleri bakımından olduğu kadar yönelimleri bakımından da birbirine zıttır; oysa onları birleştiren ortak bir amaç vardır: Biri buluşlar yoluyla diğeri de edebiyat yoluyla “gücü”, “zenginliği” elde etmeye çabalar. David taşrada sırf zihin ve çalışma sayesinde servete kavuşmayı, Lucien ise “romantik” bir eğilimle edebiyat dünyasında parlayarak soyluluk elde etmeyi ve bu yolla kısa sürede aristokrasinin basamaklarını aşıp yükselmeyi amaçlar. Her ikisini birleştiren bu “hayaller” aşk teması çerçevesi içinde betimlenir ve romanın sonunda her ikisinin hayalleri gerçeklik karşısında boşa çıkar. David, Lucien’in kız kardeşiyle taşraya özgü basit ve “işlenmemiş” bir aşkla hayatını birleştirirken Lucien önce taşralı bir soylu olan Madam de Bargeton’a âşık olur, ardından Paris’e gittiğinde de bir tiyatro oyuncusu olan Coralie’yle aşk yaşar. David kişiliğinde duygulara ilişkin herhangi bir vurgu bulunmazken, bütün roman Lucien kişiliği üzerinde odaklanır. Lucien’in zihni ve kalbi romantizm ile gerçekçiliğin savaş alanı haline gelir.

Romanın en küçük ayrıntısına kadar sinmiş Paris-taşra zıtlığının bu denli vurgulanmasının yarattığı etkiyi de aynı anlam eksenlerine bağlamak gerek. Örneğin roman boyunca Lucien, Paris’e yaraşır kadınsı çizgileriyle anlatılır: “Yaldızlı beyazlıktaki şakaklarında tanrısal bir incelik soluk alıp veriyordu. Hafifçe kalkık kısa çenesinde eşsiz bir soyluluk izi vardı. Hüzünlü meleklerin gülümseyişi güzel dişlerle vurgulanan mercan dudaklarında geziniyordu. Soylu bir aileden gelen birinin zarif ellerine sahipti: bir işaretine erkeklerin itaat edeceği, kadınların seve seve öpeceği eller. Lucien ince yapılı ve orta boyluydu. Ayaklarını gören biri onu erkek kılığına girmiş genç kız sanırdı, ayrıca hilebaz denmese de kurnaz erkeklerin çoğunda olduğu gibi, kadın kalçalarını andıran kalçaları vardı.”² Ve hemen ardından fizyoloji-psikoloji bağlantısı kurularak şair kişiliği ile “başarı hırsı” birleştirilir: “Nadiren yanıltıcı olan bu işaret Lucien’de doğruydu: Toplumun güncel durumunu incelediğinde, hareketli zihni onu sık sık, başarının ne denli utanç verici olursa olsun amaca götüren bütün araçları haklı çıkardığına inanan diplomatlara özgü fesatlık durumuna götürüyordu.”³ Lucien’in yakışıklılığı, fiziksel “güzelliği” ve şairane dünya görüşü sayesinde gönlünü çeldiği iki kadınla yaşadığı aşk ile onun toplumsal merdivenlerde yükselme yolundaki çabaları birbirine koşuttur. Lucien’in Paris’e yolculuğu, orada “kurtlar sofrası”nda hayallerinin sönüşü ve taşraya “yenilmiş” olarak geri dönüşü anlatılırken bu iki tema vurgulanır: şairane dünya görüşü ve gerçekliğin soğukluğu. Oysa romanda David’e dair bu tür fizyolojik betimleme bulunmaz; makinelere ve üretime yenilik getirmek isteyen okumuş bir mucit olarak babasına benzemeyişi, yani “ticaretten anlamayışı” roman sonuna kadar sürecek bir temadır: “Cömert insandan iyi tüccar olmaz. David bir tartışmadan korkan ve düşman duygularına biraz fazla çalıştığında yumuşayan o mahcup ve uysal yapıdaki kişilerdendi. Terbiye düzeyi ve yaşlı sarhoşun onun üstünde sürdürdüğü otorite, babasıyla pazarlık işine girişmesini engelliyordu; üstelik babasının iyi niyetle davrandığını sanıyordu, çünkü babasındaki bu çıkar açlığını önce onun makinelerine duyduğu bağlılıkla açıkladı.”⁴ Lucien ile David arasındaki bu dostluğu belirleyen özellik, fedakârlıkta bulunan tarafın taşrayı temsil eden David olmasıdır; fiziksel güzelliği barındırmayan taşranın bir özeti gibidir David. Bu nedenle de dostluk ilişkisinde akış Paris yönüne doğru gerçekleşir: “Artık uzun yıllardır süren bu dostlukta içlerinden biri taparcasına seviyordu ve bu David’di. Böylece Lucien de sevildiğini bilen bir kadın gibi baskınlık kuruyordu. David zevkle itaat ediyordu. Arkadaşının dış güzelliği kendini ağır ve sıradan bulan David için bir üstünlüktü.”⁵ Roman sonuna kadar bu bağlılık hiç kesintiye uğramaz. İlk iki bölümde David’in Lucien’in başarısı için yaptıkları fedakârlıklar, son bölümde Lucien’in David’i kurtarmak için bütün benliğini feda etmesiyle karşılığını bulur.

Birinci bölümde Lucien ile David kişilerinde belirginleşen Paris-taşra karşıtlığını, olayörgüsünün başındaki uzam betimlemesinde görürüz; Angoulême’in iki mahallesi iki ayrı toplumsal sınıfı barındırır: “Yukarıda soylu sınıf ve iktidar, aşağıda ticaret ve para; her konuda birbirine düşman iki toplumsal alan, bu nedenle ikisinden hangisinin diğerine daha büyük bir nefret duyduğunu söylemek zordur.”⁶ Birinci bölümde Lucien’in kaçmak istediği bir “taşra psikolojisi”nden söz edilebilir: “Coşku, azizleri yaratan, gizli bağlılıklara ve çarpıcı şiirlere esin kaynağı olan, erdem içindeki bu erdem, taşradaki küçük şeylerle uğraştığında abartı halini alır. Büyük zihinlerin parladığı, havada fikirlerin uçuştuğu, her şeyin yenilendiği merkezden uzakta kalındığında eğitim yaşlanır, beğeniler durgun su gibi bozulur. Uygulamaya dökülemeyen tutkular önemsiz şeyleri büyütürken kendileri küçülür. Taşra hayatını zehirleyen cimrilik huyu ile dedikoduculuğun nedeni budur. En seçkin kişi bile kısa sürede bu dar fikirlerin ve köhne yaşama biçiminin etkisi altına girer. İşte böyle, doğuştan büyük adamlar, kibar çevrelerin eğittiği ve üstün zekâların yetiştirdiği, hoş olabilecek kadınlar yok olur gider.”⁷ Bu nedenle Lucien’in âşık olduğu taşra soylusu Madam de Bargeton’un öğütlerini aynı zamanda bir çözümleme olarak görmek gerekir: “İşte üst seviyeli insanların yaşadığı yer orası. İnsan ancak dengiyle rahat eder, başka yerde acı çeker. Zaten entelektüel dünyanın başkenti Paris sizin başarılı olacağınız bir sahne! Sizi oradan ayıran mesafeyi bir çırpıda aşın! Fikirlerinizin taşrada pas tutmasına izin vermeyin, on dokuzuncu yüzyılı temsil edecek büyük insanlarla hemen irtibat kurun. Saraya ve iktidara yaklaşın. Ne ayrıcalıklar ne de itibar küçük bir kentte sararan bir yeteneğin ayağına gelir. Hem taşrada güzel eser adına ne sayabilirsiniz ki! Aksine, o yüce ve yoksul Jean-Jacques’a bakın, o manevi güneş karşı konulmaz biçimde nasıl da onu kendine çekiyor, rekabetleri kızıştırıp zekâları coşturan şöhretleri o güneş yaratıyor işte.”⁸ Lucien’in, şair ruhuna, yükselme hırsına ve ün yoluyla servete olan duyarlılığı böyle bir betimleme karşısında tepkisiz kalmaz: “Bu baştan çıkarıcı sözleri duyunca Paris’i çabucak gözünün önünde canlandıran ve dili tutulan Lucien, o zamana kadar beyninin sadece yarısını kullanmış olduğunu düşündü; sanki diğer yarısı daha yeni kendini belli ediyordu, işte öylesine büyüyordu düşünceleri: Kendini Angoulême’de bataklığın kenarındaki bir kayanın altına sığınmış bir kurbağa gibi gördü. Paris ve ihtişamı, taşralıların hayallerinde Eldorado gibi görünür; Paris Lucien’e, altından giysisi, başında krallara yaraşır taçla, kollarını dehalara doğru açmış gibi göründü. Ünlü kişiler onu kardeşçe kucaklayacaktı. Orada her şey dehanın yüzüne gülerdi. Orada yazarı aşağılamak için ne iğneli sözler söyleyen kıskanç sahte kibarlar ne de şiire karşı ahmakça bir ilgisizlik vardı. Şairlerin eserleri oradan fışkırırdı, orada bu eserler değerlerini bulur ve gün ışığına çıkardı.”⁹

Romanın ikinci bölümünde, Paris’teki ilk günlerinde Lucien’in gözünden kaçmayan bir farklılıktır “kalabalıklar” ve “hız”: “Bulvarlar boyunca ve Paix Sokağı’ndaki ilk yürüyüşleri sırasında Lucien tıpkı yeni gelmiş diğerleri gibi, insanlardan çok gördükleriyle ilgilendi. Paris’te önce yığınlar dikkati çeker: Mağazalardaki lüks, evlerin yüksekliği, gelip giden arabaların çokluğu, aşırı lüks ile aşırı sefaletin bir arada oluşu insanı ilk anda sarıverir. Yabancı olduğu bu kalabalıktan şaşkına dönmüş bu hayal adamı benliğinin son derece küçüldüğünü hissetti. Taşrada herhangi bir şekilde itibar gören kişiler ve her adımda taşıdıkları bu önemin izleriyle karşılaşan insanlar, değerlerinin tamamen ve bir anda kaybolmasına tahammül edemezler. Memleketinde bir şeyler olmak ve Paris’teyse hiçbir şey olmamak arasındaki yolu insanın alışarak geçmesi gerekir; birinden diğerine çok hızlı geçenler bir tür hiçlik içine düşer. Bütün duygularına bir karşılık, bütün fikirlerine bir sırdaş, en küçük hislerini paylaşacak bir ruh bulan genç bir şair için Paris korkunç bir çöl olacaktı. Lucien güzel lacivert elbisesini giymemişti, bu nedenle Madam de Bargeton’un evine onun dönmüş olması gereken saatte giderken kıyafetinin pespayeliği denemese de bayağılığından rahatsız oldu...”¹⁰ Dış görünüş ve kıyafete ilişkin anlatının kilit anlarında ayrıntılı betimlemeler vardır. Lucien’in yukarı mahalledeki soylular arasına karışması, Paris’te kibar çevrelere girebilmesi giysilerine bağlıdır. Paris’te moda nasıl hızla değişiyorsa duygular da hızla değişir: “... iki sevgilinin çoğunlukla bir araya geldikleri süreden çok daha kısa bir sürede ayrıldıkları olur. Madam de Bargeton’da ve Lucien’de birbirleri üzerindeki büyü çözülmeye başlıyordu ve bunun nedeni Paris’ti.”¹¹

Hızla ünlü olan Lucien aynı hızla yerle bir olacaktır: “Lucien sanki rüyadaydı. Birkaç ay içinde hayatı o denli hızla değişmiş, aşırı yoksulluktan o kadar hızla aşırı bolluğa geçmişti ki zaman zaman tıpkı düş görürken uykuda olduklarını bilen insanlar gibi endişeye kapılıyordu. Ancak bu güzel gerçek karşısında bakışlarında, ona imrenen insanların caka adını verebileceği bir kendine güven okunuyordu. Kendisi de değişmişti. Her günü mutlulukla geçirdiği için rengi solmuş, bakışlarına nemli bir rehavet yerleşmişti...”¹² Lucien’in düşüşe geçişi çok kısa sürede gerçekleşir. Sevgilisi Coralie’nin ölümü, aynı zamanda romantizmin gerçekçilik karşısındaki gerileyişi gibidir: “Bu masum kızın günahları Tanrı tarafından bağışlanmıştır, buna inanıyorum, çünkü Hıristiyan olarak öldü. Ah! Paris... Ève’im, Paris Fransa’nın aynı zamanda hem bütün zaferi hem de bütün alçaklığıdır; orada pek çok hayalimi kaybettim ve bir meleğin vücudunu kutsal toprağa vermek için dilenerek çok daha fazlasını kaybedeceğim!”¹³

Böylelikle romanda “hayallerin kayboluşu” en belirgin biçimde Lucien’in hikâyesinde gözlemlenir. Simgesel olarak Paris taşrayı yenilgiye uğratır. Lucien’in yenilgisini anlattığı mektubu bu simgeselliği vurgular: “Elimdeki imkânlar ile isteklerim arasındaki bu uyuşmazlık, bu denge yoksunluğu benim çabalarımı her zaman sıfıra indirecektir. Okumuş sınıf arasında, zekâ ile kişilik, irade ile istek arasındaki sürekli orantısızlıklar nedeniyle bu tür kişilere çok rastlanır. Benim kaderim ne olacaktı? Unutulmuş olduklarını gördüğüm birkaç eski Paris ünlüsünü hatırlayınca bunu şimdiden tahmin edebiliyorum. İhtiyarlığın eşiğinde, olduğumdan daha yaşlı, parasız ve itibarsız olacağım. Bugün böyle bir yaşlılığı bütün varlığımla geri çeviriyorum: Toplumsal bir paçavra olmak istemiyorum.”¹⁴

Lucien’in düşüşünün son noktasını, üçüncü bölümün sonunda intihar etmek üzere evden ayrıldıktan sonra, yolda karşılaştığı oldukça gizemli bir İspanyol rahiple yaptığı bir anlaşma oluşturur. Rahip, diplomatik elçilik görevi yapan ama oldukça karanlık işlere de bulaşmış, çelişkilerle dolu bir kişiliktir. Lucien’i intihardan vazgeçirir ve özel sekreteri olmaya ikna eder. İspanyol rahip dünya düzeninin işleyişini kendi kişiliğinde özetlemektedir. Bu son kesit, bir bakıma “ruhunu şeytana satan” Lucien’in kapitale kul oluşunu da anlatır. İspanyol rahibin açıkladığı yaşam felsefesi bütün romandaki anlamları bir araya getirir ve ilk başta sözünü ettiğimiz çağlar ötesine uzanan göndermeyi de vurgular: “En önemli nokta, kendini bütün topluma bedel kılmaktır. Napoléon, Richelieu, Medici’ler kendilerini kendi yüzyıllarına bedel kıldılar. Siz ise kendinize on iki bin frank değer biçiyorsunuz! Sizin toplumunuz artık gerçek Tanrı’ya değil, Altın Dana’ya tapıyor! Politikada mülkiyetten başka hiçbir şeyi göz önünde tutmayan anayasanızın dini böyle işte.”¹⁵

Sönmüş Hayaller’de iki temel roman kahramanının hayallerinin sönüşüne, dolayısıyla o çağın çeşitli düzlemlerdeki durumuna dair kötümser bakışa dair başka çok sayıda örnek verilebilir. Ancak Sönmüş Hayaller’i Balzac romanının zirvesine yerleştiren birçok öğeden biri de, romanın farklı okuma biçimlerine izin vermesidir. Bu yönüyle Balzac romanı kendinden sonra Baudelaire’den Zola’ya kadar çok sayıda şair ve romancıyı etkilemiştir. Sonraki yüzyılda yeni romancılar kendilerini Balzac romanına göre tanımlamış, anlatılarını İnsanlık Komedyası romanlarına göre konumlandırmışlardır. Balzac dünyası doğmakta olan vahşi kapitalizmi yansıttığı ölçüde özellikle Lukacs ve Barbéris gibi toplumbilimciler tarafından da kaynak olarak incelenmiştir. Biçemi, yöneldiği hedefin genişliği, yarattığı eserin kavrayıcılığı ve bakışındaki evrensellik bakımından Balzac çoğunlukla Homeros’a benzetilmiş, İnsanlık Komedyası uçsuz bucaksız bir evreni anlatan geniş bir fresk olarak görülmüştür.

SÖNMÜŞ HAYALLER

Mösyö Victor Hugo’ya,

Siz ki, Raphaël ve Pitt’lerin tanıdığı ayrıcalıkla, insanların henüz küçücük olduğu bir çağda büyük bir şairdiniz; sütunların ardında pusuya yatmış ya da Gazete’nin karanlık dehlizlerine tünemiş kıskanç insanlara karşı, tıpkı Chateaubriand gibi, tıpkı bütün gerçek yetenekler gibi savaştınız. Bu yüzden işte, istedim ki şanlı adınız, size adadığım ve kimilerine göre hakikatlerle dolu olmakla kalmayıp aynı zamanda bir cesaret belgesi olan bu eserin zaferine yardım etsin. Gazeteciler de tıpkı markiler, maliyeciler, hekimler ve savcılar gibi Molière’e ve onun Tiyatro’suna ait değil midir? Paris Basını hiçbir güce istisna tanımazken, ahlakı gülerek düzeltmeyi ilke edinmiş İnsanlık Komedyası onun gibi bir güce niye acısın ki!

Kendimi sizin samimi hayranınız ve dostunuz olarak tanımlamaktan mutluluk duyuyorum mösyö.

DE BALZAC

BİRİNCİ KİTAP
İKİ ŞAİR

Bu hikâyenin başladığı çağda Stanhope baskı makinesi ile mürekkep yayma ruloları taşranın küçük matbaalarında henüz işlemiyordu. Paris matbaacılığına denk tutulmasını sağlayan uzmanlığına karşın Angoulême hâlâ ahşap basım aletleri kullanıyordu; dilimiz bugün artık kullanılmayan “matbaayı inletmek” deyişini bu makinelere borçludur. Bu geri kalmış matbaada hâlâ mürekkep kaplı deri levhalar kullanılıyordu, bir matbaa işçisi harfleri bunlarla basardı. Kâğıt tabakanın üzerine serildiği harflerle dolu formanın yerleştirildiği hareketli tabla hâlâ taştandı ve tezgâh adını alması boşuna değildi. Günümüzün canavarsı baskı makineleri Elzevier’lerin, Plantin’lerin, Alde’lerin ve Didot’ların, kusurlarına karşın, o güzel kitaplarını borçlu olduğumuz bu düzeneği öyle unutturdu ki Jérôme-Nicolas Séchard’ın ibadet edercesine bağlılık duyduğu bu eski aletlerden söz etmek gerekiyor, çünkü bu ihtişamlı kısa hikâyede onların da rolü var.

Bu Séchard eski bir matbaacı çırağıydı, harfleri dizen işçiler matbaacıların kullandığı dilde ona “Ayı” derlerdi. Matbaa işçilerinin mürekkep haznesinden makineye, makineden mürekkep haznesine gidiş gelişleri kafesindeki bir ayının hareketlerini andırdığından bu takma adı uydurmuş olsalar gerek. Buna karşılık Ayılar da dizgicilere, içinde bulundukları yüz elli iki küçük gözden harfleri çekip almak için yaptıkları sonu gelmez hareketler yüzünden “Maymun” adını takmışlardı. O korkunç 1793 yılında yaklaşık elli yaşlarındaki Séchard evleniverdi. Yaşı ve evliliği sayesinde neredeyse bütün işçileri askere sevk eden seferberlikten kurtuldu. Yaşlı matbaacı, lakabı Saf olan ustası yakın zamanda ardında çocuksuz bir dul bırakarak ölünce matbaada tek başına kaldı. Matbaa bir anda yok olmanın eşiğine geldi: Tek başına kalan Ayı, Maymun’a dönüşemiyordu bir türlü, çünkü matbaacı olsa da ne okumayı ne de yazmayı biliyordu. Konvansiyon Meclisi’nin güzide yönergelerini yaymak için acele eden bir halk temsilcisi, yetersizliklerine bakmadan matbaacıya usta matbaacı ruhsatı verdi ve matbaasına da yönetim adına el koydu. Yurttaş Séchard bu tehlikeli ruhsatı aldıktan sonra, karısının biriktirdiği paralarla matbaa malzemelerini ustasının dul karısından yarı fiyatına devraldı. Asıl iş bu değildi. Cumhuriyetçilerin kararnamelerini hatasız ve gecikmeden basması gerekiyordu. Böyle zor bir durumda talihi yaver gitti ve ne topraklarını kaybetmemek için yurtdışına göçmek ne de kellesini kaybetmemek için ortalıkta görünmek isteyen, dolayısıyla da ne iş olsa yapacak Marsilyalı bir soyluyla karşılaştı. Böylece Maucombe Kontu taşra dizgicilerinin mütevazı ceketini sırtına geçirdi: Soyluları saklayan yurttaşları ölüm cezasına çarptıran kararnameleri kaleme aldı, okudu ve kendi eliyle düzeltti; Saf unvanını alan Ayı bu kararları bastı ve astırdı; ikisi de hayatta kaldı böylece. 1795 yılında Terör Rejimi sona erdiğinde Nicolas Séchard dizgi, düzeltme ve baskı işlerini yapabilecek başka bir Jacques Usta bulmak zorunda kaldı. O zamanlar yönetime bağlılık yemini etmeyi reddetmiş, Restorasyon Dönemi’nde piskopos olacak bir papaz, başkonsülün Katolik dinine serbestlik tanıdığı güne kadar Maucombe Kontu’nun yerini aldı. Sonradan kont ve piskopos yüce meclis sıralarında yan yana geldiler. 1802 yılında Jérôme-Nicolas Séchard’ın okuması yazması 1793 yılındakinden daha iyi olmasa da, küfesini bir basımcı tutacak kadar doldurmuştu. Eskiden geleceği için hiç tasalanmayan çırak, Maymunlarına ve Ayılarına karşı korkutucu biri olup çıkmıştı. Cimrilik yoksulluğun bittiği yerde başlar. Matbaacı servet kazanabileceğini fark ettiği gün, çıkar düşüncesi içinde bir maddiyat anlayışı geliştirdi; kendi halinde ama açgözlü, kuşkucu ve tuttu mu bırakmayan birinin maddi zekâsıydı bu. Zamanla bir bakışta her tür harf çeşidine göre bir sayfanın ya da bir yaprağın fiyatını anlar hale geldi. Cahil müşterilerini iri harflerin incelere göre daha pahalıya çıktığına inandırırdı; küçük harflere gelince, bunları dizmenin daha zor olduğundan söz ederdi. Dizgi işi matbaacılığın hiç anlamadığı bölümü olduğundan aldanmaktan o kadar korkardı ki kâr payını hep yüksek tutardı. Dizgicileri saat ücretiyle çalıştıklarında gözlerini onlardan hiç ayırmazdı. Bir kâğıt tüccarı dara düşse, gider kâğıtlarını yok pahasına alır ve istiflerdi. Bu sayede matbaanın kim bilir ne zamandan beri içinde bulunduğu binaya kısa süre sonra sahip olmuştu. Talihi hep yaver gitmişti: Dul kaldı, tek oğlu vardı; eğitim alsın diye değilse de kendi yerine geçmek için hazırlansın diye kentin lisesine verdi; babalık gücünü uzatabilmek için ona sert davranırdı, bu yüzden tatil günleri onu dizgi rafında çalıştırırdı, onu okutmak için canla başla çalışan babasına bir gün karşılığını verebilmesi için hayatını kazanmayı öğrenmesi gerektiğini söylerdi. Papaz işten çıkınca, Séchard dizgici olarak müstakbel piskoposun dört dizgici içinde hem dürüstlüğe hem de zekâya sahip diye salık verdiği dizgiciyi seçti. Böylelikle adamcağız oğlunun matbaayı yönetebileceği günlere kadar idare etti, o günler geldiğindeyse matbaa genç ve usta ellerde büyüyecekti. David Séchard, Angoulême Lisesi’nde parlak bir öğrenci olarak okudu. Bilgisi ve eğitimi olmayan, sonradan görme bir Ayı olarak Séchard Baba bilimi basbayağı küçümsüyor olsa da oğlunu yüksek matbaacılık okusun diye Paris’e gönderdi; ancak işçi cenneti dediği o şehirde baba parasına güvenmemesini, yüklü bir birikim yapmasını öyle sıkı sıkı tembih etti ki, oğlunun o ilim şehrinde geçireceği günleri amaçlarına ulaşmak için bir araç olarak görüyor gibiydi. David mesleğini öğrenerek Paris’teki eğitimini tamamladı. Didot makinelerinin dizgicisi bir âlim oldu. 1819 yılının sonuna doğru David Séchard, işlerin başına geçmek için kendisini çağıran babasına tek kör kuruşluk masraf yaptırmadan Paris’ten ayrıldı. Nicolas Séchard’ın matbaası bölgenin adli ilan yayımlayan tek gazetesini, valilik ve piskoposluk evrakını basıyordu; genç ve çalışkan birine büyük bir servet kazandırabilecek üç müşteri.

İşte tam da o dönemde kâğıt üreticisi Cointet Kardeşler Angoulême’deki ikinci matbaanın ruhsatını satın aldı; Yaşlı Séchard İmparatorluk döneminde her tür sanayi hamlesini bastıran bunalımlı savaş dönemlerinin de yardımıyla bu matbaayı o zamana kadar işlevsiz tutmayı başarmıştı, bu yüzden de orayı satın almamıştı ama pintiliği eski matbaa için felaket demekti. Yaşlı Séchard haberi öğrenince, matbaasıyla Cointet Kardeşler arasında oluşacak rekabeti kendisinin değil oğlunun sırtlayacağını düşündü sevinerek. Ben bu rekabetin üstesinden gelemezdim, dedi, ama Didot’larla yetişmiş bir delikanlı işin içinden çıkar. Yetmişine merdiven dayamış Séchard istediği gibi yaşayacağı günlerin hasretini çekiyordu. İleri tipografi teknikleri konusunda bilgisi azdı ama işçilerin eğlenerek taktıkları adla, ayyaşografi sanatındaki üstün yetenekleriyle bilinirdi; işte Séchard, Pantagruel’in tanrısal yazarının pek değer verdiği, oysa günümüzde ölçülülük denen şeyin hâkim olduğu toplumların gazabına uğrayıp her geçen gün biraz daha gözden düşmüş o sanatın üstadıydı. Adının çizdiği yazgıya sadık kalmış Jérôme-Nicolas Séchard’ın giderilmez bir susuzluğu vardı. Karısı onun üzüm suyuna olan tutkusunu uzun süre makul bir seviyede tutmuştu; bu tutku Ayılarda çok doğal olmalı, zira Mösyö de Chateaubriand Amerika’daki gerçek ayılarda aynı tutkuya işaret etmiştir; ancak filozoflar gençlikteki alışkanlıkların insan yaşlandığında daha da yoğun olarak tekrarlandığına dikkati çekerler. Séchard bu gözlemi doğruluyordu, yaşlandıkça içkiye daha çok veriyordu kendini. Bu tutkusu ayı suratını andıran suratında ona özgü izler bırakıyordu. Burnu matbaacılıktaki büyük A biçimini almıştı. Damarlı iki yanağı mor, kızılımsı ve çoğunlukla da alacalı asma yapraklarına benziyordu. Sonbaharda sararmış asma dallarının sarmaladığı bir mantar sanırdınız onu. Karla kaplı iki çalı süpürgesini andıran iri kaşları, içinde her şeyi, hatta babalık duygusunu bile öldüren bir cimriliğe bağlı kurnazlığın parıldadığı küçük gri gözleri sarhoş olduğunda bile canlılıklarını korurdu. Kel ve çıplak başı, hâlâ kıvır kıvır olan kır saçlarıyla çevrili kafası La Fontaine’in masallarındaki rahipleri akla getiriyordu. Fitilden çok yağ tüketen eski lambaların çoğu gibi kısa ve göbekliydi, çünkü herhangi bir şeyde aşırıya kaçmak bedeni kendine özgü bir yola sokar. Ayyaşlık, tıpkı tahsil gibi, şişman adamı şişmanlatır, zayıfı zayıflatır. Jérôme-Nicolas Séchard otuz yıldır, hâlâ bazı taşra kasabalarında trampetçinin başında bulunan, belediyenin ünlü üç köşeli şapkasını takıyordu. Yeleği ve pantolonu yeşilimsi kadifedendi. Nihayet sırtında kahverengi, eski bir redingot, ayağında alacalı pamuklu çoraplar ve gümüş kopçalı ayakkabılar vardı. İşçi ile burjuvayı birbirine karıştıran bu kıyafet kusurlarına ve alışkanlıklarına öylesine uyuyor, hayatını o denli iyi anlatıyordu ki sanki adamcağız bu kıyafetleriyle doğmuş gibiydi: Nasıl soğanı kabuğu olmadan düşünemezseniz, onu da bu kıyafetleri olmadan hayal edemezdiniz. Yaşlı matbaacı takıntılı açgözlülüğünün nerelere varabileceğine dair ipuçlarını çoktandır göstermiş olsa bile, sadece işi devretme biçimi bile kişiliğini ele verebilirdi. Oğlunun Didot’ların yüksekokulundan getireceği bilgilere karşın, onunla aklında uzun süredir evirip çevirdiği kârlı işi yapmaya karar verdi. Baba kâr edecekse oğulun zarar etmesi gerekiyordu. Ama adamcağıza iş dendi mi ne oğul tanırdı ne baba. İlk önceleri David onun biricik evladıydı, oysa zamanla bir müşteri gibi gördü onu, çıkarları kendi çıkarlarıyla çatışan sıradan bir müşteri: O pahalıya satmak istiyordu, David ise ucuza satın almak isteyecekti; işte böylece oğlu yenilmesi gereken bir düşman haline geldi. İyi eğitimli kişilerde genellikle yavaş, inişli çıkışlı ve riyakâr biçimde ortaya çıkan, duygunun kişisel çıkar haline gelme durumu Yaşlı Ayı’da hızlı ve doğrudan oldu ve böylelikle kurnaz ayyaşograf eğitimli tipografı nasıl yendiğini gösterdi. Oğlu geldiğinde adamcağız onu becerikli satıcıların bön müşterilerine gösterdiği pazarlamacı ilgisiyle karşıladı. Bir âşık sevgilisiyle nasıl ilgilenirse o da onunla öyle ilgilendi; koluna girdi, çamura basmamak için ayağını nereye koyacağını söyledi; yatağını ısıttırmış, ocağını yaktırmış, yemek hazırlatmıştı. Ertesi gün mükellef bir öğle yemeği sırasında, oğlunun çakırkeyif olması için elinden geleni yaptıktan sonra, şişenin dibini görmüş Jérôme-Nicolas Séchard, “İş konuşalım mı?” dedi, ama bu sözü iki hıçkırık arasına öyle sıkışıp kaldı ki, David iş konularını ertesi güne bırakmasını rica etti. Yaşlı Ayı sarhoşluğunu idare etmeyi çok iyi bilirdi, o yüzden de onca zamandır hazırladığı bir savaşı terk etme niyetinde değildi. Zaten elli yıldır bu yükü sırtında taşıdıktan sonra, deyişine göre, bir saat bile dayanamazdı. Yarın oğlu Saf olacaktı.

Burada matbaa hakkında bir iki şey söylemek gerekli olabilir. Beaulieu Sokağı’nın Mûrier Meydanı’na açıldığı noktada bulunan matbaa, bu binaya XIV. Louis’nin hükümdarlığı sırasında yerleşmişti. Bu nedenle uzun süre önce bina bu işe uygun hale getirilmişti. Zemin kat eski camlarla sokağın ve iç avluya bakan büyük bir pencerenin ışığını alan çok geniş bir salondu. Matbaa sahibinin odasına ağaçlı dar bir yoldan ulaşılabiliyordu. Ama taşrada basımcılık işleri öyle canlı bir merak uyandırır ki müşteriler, atölyenin zemini yol seviyesinin altında olduğunda birkaç basamak inmek gerekse bile sokağa bakan camlı kapıdan girmeyi tercih ederdi. Şaşkına dönen meraklılar atölyedeki dar geçitlerde önlerine çıkacak engellere hiç dikkat etmezdi. Zemine gerilmiş iplerin üstündeki yaprakların oluşturduğu hamaklara baksalar, tertip kasalarına çarparlar ya da şapkaları makineleri tutan demir çubuklara takılırdı. Harfleri yüz elli iki kutucuktan çekip alan, elyazmasını okuyan, dizgi çubuğundaki satırı okuyup araya anterlin atan dizgicilerin hareketlerine gözleri takılsa, üstlerine taşlar konmuş tavlı bir kâğıt topuna takılır ya da kalçalarını bir tahta sıraya çarparlardı; Maymunlar ile Ayılar bütün bunlara bakıp eğlenirdi. Hiç kimse avluya bakan ve birinde matbaacının diğerindeyse makine ustasının bulunduğu iki sefil bölümü oluşturan, bu mağaranın ucundaki iki büyük kafese kaza yapmadan ulaşamazdı. Avluda duvarlar, ustanın ünü dikkate alındığında iştah açıcı bir yerel renge sahip asma dalları resimleriyle hoş biçimde süslenmişti. Dipte, siyah ara duvara yaslanmış biçimde harap bir sundurma yükseliyor, kâğıt burada tavlanıp hazırlanıyordu. Basılmadan önce ve basıldıktan sonra formaların ya da halk diliyle söylersek harf tepsilerinin yıkandığı tekne orada bulunuyordu; buradan binada kullanılan atık suya karışmış halde mürekkepli sular akar, bu manzara pazar kurulduğu günler oraya yolu düşen köylülerin aklına bu evde şeytanın yıkandığını getirirdi. Bu sundurmanın bir köşesinde mutfak, diğerinde odunluk bulunuyordu. Üstünde sadece iki izbe çatı katı odasının bulunduğu binanın ilk katında üç oda vardı. Dar yol kadar uzun, eski tahta merdiven kafesinden daha kısa, sokak tarafına açılan dar uzun bir pencere ile avluya açılan yuvarlak bir pencerenin aydınlattığı ilk oda misafir ve yemek odası olarak kullanılırdı. Sade kireçle basitçe boyanmış bu oda tüccar cimriliğinden akan adi basitliğiyle göze çarpardı: Kirli döşeme hiç yıkanmamıştı; mobilya olarak üç kötü sandalye, yuvarlak bir masa ve biri yatak odasına, diğeri salona açılan iki kapı arasına konmuş bir büfe vardı sadece; pencereler ve kapı kirden kararmıştı; oda çoğu zaman boş ya da basılı kâğıtlarla dolu olurdu; genellikle balyaların üstünde Jérôme-Nicolas Séchard’ın akşam yemeğinden kalmış çatal kaşık, şişeler, tabaklar olurdu. Işığını avludan alan parmaklıklı penceresi çerçeveli yatak odası Corpus Christi Yortusu’nda taşradaki evler boyunca görülen eski halılarla kaplıydı. Burada, cibinlik perde takılmış sütunlarıyla üstünde kırmızı şayaktan bir örtünün bulunduğu büyük bir yatak, kurt yeniği iki koltuk, goblen kaplamalı iki ceviz sandalye, eski bir yazı masası ve şömine üstünde de bir kabartma resim vardı. Eskilerden kalma bir saflık havasının solunduğu ve kahverenginin yoğun olduğu bu odayı Jérôme-Nicolas Séchard’ın selefi ve ustası Senyör Rouzeau düzenlemişti. Rahmetli Madam Séchard tarafından yenilenen salonda, oldukça koyu bir maviye boyanmış korkunç ağaç işleri görülüyordu; duvar levhaları beyaz zemin üzerine isli boyayla çizilmiş Doğu’ya özgü sahnelerin bulunduğu kâğıtlarla süslenmişti; mobilyalar arkalıkları lir şeklinde olan, mavi meşinle kaplı altı sandalyeden ibaretti. Mûrier Meydanı’na açılan ve kaba tarzda çerçevelenmiş iki pencere perdesizdi; şöminede ne şamdan ne duvar saati ne de ayna vardı. Madam Séchard burasını güzelleştirmeyi tamamlayamadan ölmüştü ve Ayı da kâr getirmeyecek iyileştirmelerin ne işe yarayacağını bilemediğinden bunları bir yana bırakmıştı. İşte Jérôme-Nicolas Séchard, ayakları birbirine dolanarak oğlunu oraya götürdü ve yuvarlak masanın üstündeki, dizgicinin onun emirlerine göre hazırladığı matbaa malzemeleri listesini gösterdi.

− Oku şunu oğlum, dedi Jérôme-Nicolas Séchard sarhoş gözlerini bir kâğıda bir oğluna çevirerek. Sana nasıl mücevher gibi bir matbaa veriyorum göreceksin.

− Demir çubuklarla destekli üç ahşap makine, tablası dökme demirden...

− Ben geliştirdim bunu, dedi Yaşlı Séchard oğlunun okumasını keserek.

− Bütün malzemesiyle, mürekkep hazneleri, balyaları ve yatakları vb. ile birlikte bin altı yüz frank! Ama baba, dedi David Séchard listeyi elinden bırakarak, bu makineler yüz frank bile etmez, odun diye ocakta yakmak en iyisi.

− Odun mu, diye bağırdı Yaşlı Séchard, odun ha! Al şu listeyi, aşağı inelim! Gör bakalım, sizin üçkâğıtçı demircilerin icatları kendini kanıtlamış eski aletler kadar iyi işleyebilir mi. Gör bakalım, posta arabaları gibi tıkır tıkır çalışan ve en küçük tamir bile gerektirmeksizin bütün ömrün boyunca işleyecek bu emektar makinelere dil uzatmaya için el verir mi. Odun ha! Evet, tabii, odun, ama sana ekmeğini verecek odun! Babanın yirmi yıl boyunca işlettiği ve seni bu günlere getiren odun bunlar.

Baba, eğri büğrü, yıpranmış merdivenleri titreyerek, düşmeksizin indi; atölyeye çıkan yolun kapısını açtı, sinsice yağlanıp temizlenmiş makinelerden ilkine doğru seğirtti, çırağının parlattığı meşeden çiftli tablayı gösterdi.

− Makine aşka davet etmiyor mu? dedi.

Makinede bir düğün davetiyesi bulunuyordu. Yaşlı Ayı çerçeveyi dişlinin üstüne, dişliyi tablanın üstüne indirdi, bunu da presin altına sürdü; genç bir Ayının çevikliğiyle çubuğu çekti, tablayı geri getirmek için ipi çözdü, dişliyi ve çerçeveyi kaldırdı. Bu halde kullanılan makine öyle tatlı bir ses çıkardı ki cama çarpıp kaçan bir kuşun sesi sanırdınız.

− Bu hızla işleyecek tek bir İngiliz makinesi var mı, diye sordu baba şaşkınlık içindeki oğluna.

Yaşlı Séchard hemen sonra ikinci, ardından üçüncü makineye koştu, her biri üstünde aynı işlemi aynı ustalıkla yaptı. Son makinede, şaraptan buğulanmış gözlerine çırağın pis bıraktığı bir yer çarptı, sarhoş adam ağız dolusu küfrettikten sonra satılık bir atın tüylerini parlatan bir hayvan tüccarı gibi redingotunun eteğiyle orayı sildi.

− Dizgici tutmadan bu üç makineyle yılda dokuz bin frank kazanabilirsin David. Gelecekteki ortağın olarak bu makinelerin yerine harfleri aşındıran, yerin dibine batası dökme demir baskı makineleri koymana karşıyım. O lanet olası İngilizin, dökümcüleri zengin etmekten başka derdi olmayan o Fransız düşmanının icadını görüp Paris’i ayağa kaldırdınız. Demek Stanhope makinelerini tercih edersiniz ha! Benim şu üç pırlantanın neredeyse iki katına, her biri iki bin beş yüz franga satılan ve esnek olmadıklarından harfleri aşındıran Stanhope’lar uzak olsun. Ben senin gibi okumuş değilim ama kulağına küpe olsun: Stanhope’un doğuşu harflerin ölümü demektir. Bu üç makine çok kullanışlı, temiz iş çıkarır, Angoulême’lilere yeter de artar. İster demir, ister ahşap, ister altın, ister gümüş makineyle bas, sana bir kuruş fazla vermezler.

− Keza, dedi David, Mösyö Vaflard’ın dökümhanesinden gelen beş bin libre harf... Didot’ların eski öğrencisi bu isme gülümsemekten alıkoyamadı kendini.

− Gül, gül! On iki yıl geçti, harfler hâlâ yeni. Ben dökümcü diye ona derim! Mösyö Vaflard sıkı malzeme üreten namuslu biri; benim için de en iyi dökümcü en az uğranılan dökümcüdür.

− On bin frank değer biçilmiş, diye sürdürdü sözlerini David. On bin frank baba! Libresi kırk meteliğe gelir, ama Didot Kardeşler libreyi otuz altı meteliğe satıyor. Sizin bu paslı çivilerin değeri ancak döküm fiyatı eder, libresi on metelik.

− İmparatorluğun eski basımcısı Mösyö Gillé’nin Bâtarde’larına, Coulée’lerine, Ronde’larına sen paslı çivi mi diyorsun? Libresi altı frank eden harfler, beş yıl önce alınmış dökümcülük şaheserleri bunlar ve birçoğu hâlâ dökümhaneden yeni çıkmış gibidir, gel bak!

Yaşlı Séchard hiç kullanılmamış harflerle dolu bir iki külah alıp gösterdi.

− Ben âlim değilim, ne okumayı ne yazmayı bilirim, ama Gillé dökümhanesinin döktüğü yazı harflerinin senin şu Didot Kardeşler’in İngiliz harflerinin babası olduğunu anlayacak kadar bilgim var. İşte bir yuvarlak harf, dedi bir kasa gösterip içinden M harfini alarak, on iki puntoluk bir yuvarlak, üstüne tutkal sürülmemiş daha.

David babasıyla konuşma imkânının olmadığını fark etti. Her şeyi ya kabul ya da reddetmek gerekiyordu, evet ya da hayırdan başka seçeneği kalmıyordu. Yaşlı Ayı listeye serme iplerini bile koydurmuştu. En küçük kıskaç, çıta, hazne, yıkama taşı ve fırçaları, her şey bir cimri titizliğiyle sayılara dökülmüştü. Toplam rakam, usta matbaacı ruhsatı ve hazır müşteri de dahil olmak üzere otuz bin frangı buluyordu. David içinden bu işin olurunu olmazını hesaplıyordu. Oğlunun rakam konusunda sessiz kaldığını gören Yaşlı Séchard endişelendi, zira sessiz bir kabullenişten çok sıkı bir pazarlığı yeğlerdi. Bu tür alışverişlerde pazarlıklar çıkarlarını savunan dirayetli bir tüccarı ele verir. Yaşlı Séchard, Her şeyi kabullenen hiçbir şey ödemez, derdi. Oğlunun aklından geçenleri anlamaya çalışarak taşrada matbaa işletmeciliği için gereken değersiz aletleri bir bir saydı; David’i önce bir satine presine, ardından daha küçük işler yapan bir yontma presine götürdü, sonra bunun kullanılışını ve sağlamlığını övdü.

− Eski aletler hep en iyisidir, dedi. Fiyatları yenilerinden daha pahalı olmalı, tıpkı altın varakçılarınki gibi.

Jérôme-Nicolas’nın şarapla sulanmış belagatiyle Hymena’ları, Eros’ları, bir V ya da M çizerek mezarlarının taşlarını kaldıran ölüleri resmeden süsler, gösteri afişleri için kocaman maske çerçeveleri paha biçilmez şeylere dönüştü. Oğluna taşra insanlarının çok köklü alışkanlıklarının olduğunu, bu nedenle de onlara daha güzelini vermeye çalışmanın boşunalığını anlattı. Bizzat kendisi, Jérôme-Nicolas Séchard, onlara şeker kâğıdına basılmış Double Liégeois’dan daha mükemmel takvimler satmayı denemişti de, ve işte! Bunlar en müthiş takvimler yerine gidip yine o aynı Double Liégeois’yı seçmişti. David daha maliyetli olan yenileri daha pahalıya satarak kısa süre sonra bu eski moda şeylerin değerini anlayacaktı.

− Hah! Hah! Taşra taşradır oğlum, Paris de Paris. Houmeau’dan biri gelip de düğün davetiyesi ister ve sen de davetiyeyi Eros ve süslemeler olmadan basarsan adam kendini evlenmiş saymaz, ama bunların yerine tutar da, matbaacılığın pirleri olsalar bile taşrada icatları yüzyıldan önce yer bulamayacak olan Didot’ların yaptığı gibi E basacak olsan davetiyeyi getirip geri verir.

Cömert insandan iyi tüccar olmaz. David bir tartışmadan korkan ve düşman duygularına biraz fazla çalıştığında yumuşayan o mahcup ve uysal yapıdaki kişilerdendi. Terbiye düzeyi ve yaşlı sarhoşun onun üstünde sürdürdüğü otorite, babasıyla pazarlık işine girişmesini engelliyordu; üstelik babasının iyi niyetle davrandığını sanıyordu, çünkü babasındaki bu çıkar açlığını önce onun makinelerine duyduğu bağlılıkla açıkladı. Buna karşın Jérôme-Nicolas Séchard, dul Madam Rouzeau’dan her şeyi nakit on bin franga almıştı ve bugünkü durumda otuz bin frank müthiş yüksek bir rakamdı, işte bu yüzden oğlu,

− Baba, beni öldürüyorsunuz! diye haykırdı.

− Sana hayat veren ben mi öldürüyorum seni? dedi yaşlı ayyaş elini iplere doğru uzatarak. Peki ya ruhsata ne fiyat verirsin? Satırı on metelik olan ilan gazetesinin değerini biliyor musun, tek başına geçen ay beş yüz frank kazanç getirdi, haberin var mı? Defterleri aç bak evladım, valilik ilanları ve sicillerinin, belediye ve piskoposluk evraklarının ne getirdiğini gör! Zengin olmak istemeyen bir aylaksın. Seni Marsac’taki gibi güzel bir yere götürmesi gereken atın pazarlığını yapıyorsun.

Listeye bir de baba oğul arasında bir şirket sözleşmesi eklenmişti. Babacık altı bine almış olduğu evini şirkete bin iki yüz frank karşılığında kiralıyor, çatı katındaki odalardan ikisini de kendine ayırıyordu. David Séchard otuz bin frangı ödeyinceye kadar gelirler yarı yarıya bölüşülecekti, bu parayı babasına ödediği gün matbaanın tek ve biricik sahibi o olacaktı. David aletlerle ilgilenmeksizin ruhsatı, hazır müşteriyi ve gazeteyi ölçüp biçti, borcu ödeyebileceğini düşündü ve koşulları kabul etti. Köylü kurnazlıklarına alışmış ve Parislilerin karmaşık hesaplarından hiç anlamayan baba bu kadar çabuk verilen karara şaşırmıştı.

“Oğlum yoksa zengin mi oldu,” diye geçirdi içinden, “yoksa borcunu ödemeyeceğini mi sanıyor?” Bu düşünceyle, depozito için yanında para getirip getirmediğini sordu. Babanın merakı oğulda güvensizlik yarattı. David ağzından bir şey kaçırmadı. Ertesi gün Yaşlı Séchard çırağına eşyalarını ikinci kattaki odaya taşıttı, bunları boş dönecek yük arabalarıyla köye götürmeyi düşünüyordu. İlk kattaki üç odayı eşyasız olarak oğluna verdi, ayrıca işçi ödemeleri için tek kuruş vermeden matbaayı devretti. Ortak sıfatıyla babasından ortaklık için gerekli sermayeyi koymasını istediğinde yaşlı matbaacı bilmezden geldi. Matbaasını verirken para da vermek zorunda olmadığını söyledi, sermayeyi zaten vermişti. Oğlunun ileri sürdüğü nedenlerle sıkışınca, dul Rouzeau’dan matbaayı satın aldıktan sonra işin içinden tek kuruşu olmadan çıktığını söyledi. Eğer onun gibi bilgisiz bir işçi başarmışsa Didot’nun öğrencisi daha iyisini yapardı. Zaten David yaşlı babasının alın teriyle okurken para da kazanmıştı, bugün bu parayı kullanabilirdi.

− Harçlıklarını ne yaptın? dedi, önceki gün oğlunun sessizliği nedeniyle açıklığa kavuşmayan konuyu açmak için.

− Neyle geçinip neyle kitaplarımı alacaktım? diye karşılık verdi öfkelenen David.

− Ya! Kitap da mı alıyordun? diye sordu Ayı. İşleri batıracaksın. Kitap alanlar kitap basmayı beceremez.

David en büyük utancı, bir babanın bayağılaştığı anda duyulan utancı duydu, yaşlı cimrinin karşı çıkmak için sıraladığı onca aşağılık, sulugöz, bayağı ve tüccarca sebepleri dinlemek zorunda kaldı. Kendini yalnız, desteksiz gördüğünde, sırf felsefi merakından dolayı içyüzünü öğrenmek istediği babasının simsarlara benzediğini fark ettiğinde acılarını içine gömdü. Ona annesinin mirasına dair hiç soru sormadığını hatırlattı. Bu servet matbaa bedelinden düşülmeyecekse hiç olmazsa işletme masraflarında kullanılmalıydı.

− Annenin serveti mi? diye sordu Yaşlı Séchard. Onun serveti sadece zekâsı ve güzelliğiydi!

David bu cevapla babasını çözdü ve bu hesabı sormak ancak pahalı, onur kırıcı ve bitmek bilmez bir dava sürecine girmekle olabilirdi. O soylu genç üstüne yüklenen yükü kabullendi, zira babasına verdiği taahhütleri yerine getirmenin ne denli zor olacağını biliyordu.

“Çalışırım,” dedi içinden. “Nihayetinde zorluk çekeceksem, adamcağız da zamanında çekti. Hem zaten kendim için de çalışmış olmayacak mıyım?”

− Sana bir hazine bırakıyorum, dedi oğlunun sessizliğinden endişelenen baba.

David bu hazinenin ne olduğunu sordu.

− Marion, dedi babası.

Marion matbaanın çalışabilmesi için olmazsa olmaz, şişman bir köylü kızıydı: Kâğıtlara tav verir, kenarlarını keser, alışveriş ve mutfak işlerini yapar, çamaşırları yıkar, kâğıt arabalarını boşaltır, paraları toplar ve tamponları temizlerdi. Marion’un okuması olsa Yaşlı Séchard ona dizgi de yaptırırdı.

Séchard Baba köye gitmek için yayan yola çıktı. Şirket adı altında yaptığı satıştan çok memnun olsa da parasını tahsil etme konusunda endişeliydi. Satış sıkıntılarının hemen ardından tahsil sıkıntısı başlar hep. Aslında bütün tutkuların iki yönü vardır. Tahsili yararsız gören bu adam tahsilin etkisine inanmaya zorluyordu kendini. Otuz bin frangını, eğitimin oğlunda geliştirdiğini varsaydığı onur duygusu üstüne yatırmıştı. İyi yetişmiş bir delikanlı olarak David borcunu ödemek için canla başla çalışacak, bilgileri sayesinde kaynak bulacaktı; çok iyi duygular beslediğini göstermişti, borcunu ödeyecekti! Böyle davranan birçok baba babalık duygusuyla davrandıklarını sanır, tıpkı Angoulême’e dört fersah uzaklıktaki küçük bir köy olan Marsac’taki bağına vardığında kendini buna ikna etmeyi başaran Yaşlı Séchard gibi. Önceki sahibinin güzel bir ev yaptırdığı bu arazi, Yaşlı Ayı’nın satın aldığı yıl olan 1809’dan beri her geçen yıl genişlemişti. Matbaacılık işlerinin yerini üzüm sıkma işi almıştı ve kendi deyişiyle çok uzun süreden beri bağcılıkla uğraştığı için işi bilmediği söylenemezdi. Köydeki emekliliğinin ilk yılında Séchard Baba bağ sırıklarının üstünden endişeli yüz ifadesiyle görünür olmuştu; eskiden atölyesinde olduğu gibi şimdi de bağından dışarı çıkmıyordu. Umut bağladığı otuz bin frank eylülde sıkılacak üzümlerden daha çok başını döndürüyor, parmaklarıyla hayali paraları sayıyordu. Bu parayı ne kadar az hak etmişse o kadar çok elde etmek istiyordu. Bu yüzden sık sık endişeye kapılıp Marsac’tan Angoulême’e koşuyordu. Kentin kurulduğu kayalığın yokuşunu tırmanıyor, oğlunun işin üstesinden gelip gelemediğini görmek için atölyeye giriyordu. İşte, makineler yerli yerindeydi; kâğıt takke takmış tek çırak tamponları temizliyordu; Yaşlı Ayı herhalde davetiye basmakta olan bir makinenin gürültüsünü duyuyor, eski harflerini tanıyor, her biri kendi bölmesinde bir kitabı okuyan oğlu ile dizgiciyi fark ediyor, okudukları şeyin düzelti olduğunu düşünüyordu. David’le akşam yemeğini yedikten sonra kafasında endişelerini evirip çevirerek Marsac’a dönüyordu. Cimriliğin tıpkı aşk gibi gelecekte olabilecek şeyleri gören bir gözü vardır, bunların kokusunu alır, sezinler. Bağcı, aletlerinin görüntüsü servet edindiği yılları hatırlattığı için gözlerini kamaştıran atölyeden uzaktayken oğlunda endişe verici hareketsizlik izleri görüyordu. Cointet Kardeşler adı bile dehşete düşürüyordu onu, Séchard ve Oğlu matbaasını geride bıraktığını görür gibi oluyordu. Kısaca felaketin rüzgârını hissediyordu. Bu önsezi doğruydu, Séchard matbaasının üstünde felaket kol geziyordu. Ama cimrilerin bir tanrısı vardır. Beklenmedik koşullar bir araya gelince bu tanrı hileli satışının bedelini sarhoşun kesesine düşürecekti. İşte bu yüzden Séchard matbaası düşüşe geçmişti, büyüyecek imkânları olsa bile. Hükümette Restorasyon Dönemi’nin dini yeniden canlandırmasına kayıtsız ama liberalizme de aynı ölçüde aldırmaz görünen David siyasi ve dinsel konularda en tehlikeli tarafsızlık tavrını takınıyordu. Taşra tüccarlarının müşteri bulmak için fikir beyan etmek zorunda oldukları bir dönemdi zira liberallerin uygulamaları ile kralcılarınki arasında bir seçim yapmak gerekiyordu. David’in içinde doğan aşk, bilimsel uğraşıları ve iyi huylu oluşu, gerçek tüccarı oluşturan ve taşra sanayicisi ile Parisli sanayici arasındaki farkları ona gösterecek kazanç hırsından uzak tutuyordu onu. Bölgelerde bu kadar keskin olan ayrımlar Paris’in büyük hareketi içinde kaybolur. Rakipleri Cointet Kardeşler monarşi fikirlerine yaklaşmaya başladı, göstere göstere perhiz yaptılar, katedrale gider oldular, rahipleri onurlandırdılar, ihtiyaç duyulan ilk dinsel kitapları bastılar. Böylece Cointet’ler bu kazançlı alanda öne geçti ve David Séchard’a liberal ve tanrıtanımaz diyerek iftira attılar. Babası septembriseur¹⁶ bir ayyaş, bir Bonaparte’çı, altınlarını oğluna bırakacak yaşlı bir cimri olan birine nasıl iş verilebilir, diye soruyorlardı. Onlarsa yoksuldu, aileleri vardı, David bekârdı ve elbette çok zengin olacaktı, bu yüzden keyfine bakıyordu vs. David’e yönelen bu suçlamalardan etkilenen valilik ve piskoposluk basım işlerinin ayrıcalığını Cointet Kardeşler’e verdi. Kısa süre sonra bu açgözlü hasımlar rakiplerinin ilgisizliğinden de cesaret alıp ikinci bir ilan gazetesi kurdular. Eski matbaa ufak tefek şeyler basar hale geldi ve ilan gazetesinin geliri yarı yarıya azaldı. Kilise ve din kitaplarından elde ettiği büyük gelirle zenginleşen Cointet matbaası kısa süre sonra, bölgenin ilanları ile adli ilanları tek başına basabilmek için Séchard’lara gazetelerini satın almayı teklif etti. David bu haberi babasına verdiği anda, Cointet matbaasının ilerlemesinden epeydir korkuya kapılan yaşlı bağcı, savaş meydanındaki cesetlerin kokusunu alan bir karga çevikliğiyle Marsac’tan Mûrier Meydanı’na indi.

− Cointet’leri halletme işini bana bırak, bu işe sen karışma, dedi oğluna.

Yaşlı adam kısa süre sonra Cointet’lerin çıkarlarını anladı ve görüşlerinin keskinliğiyle onları ürküttü. Oğlu bir budalalık yapacakken buna engel olduğunu söylüyordu. Gazeteyi satarsa müşterileri neyle elde tutarız? Yeminli dava vekilleri, noterler, Houmeau’nun bütün tüccarları liberal olacak; Cointet’ler liberalizmle suçlayarak Séchard’lara zarar vermek istedi, böylece onlara bir çıkış kapısı sundu, liberallerin ilanları Séchard’lara kalacak! Gazeteyi satmak mı! Makineleri ve ruhsatı satsan daha iyi. Böylece oğlunu mahvetmemek için Cointet’lerden altmış bin frank istedi: Oğlunu seviyordu, oğlunu savunuyordu. Bağcı oğlunu tıpkı köylülerin karılarını kullandıkları gibi kullandı: Oğlu istesin ya da istemesin, Cointet’lerden birer birer kopardığı önerilere göre, onları biraz da zorlukla Journal de la Charente gazetesi için yirmi iki bin frank vermeye razı etti. Ama David hiçbir zaman hiçbir gazete basmamayı, aksi takdirde otuz bin frank tazminat ödemeyi kabul etmek zorunda kaldı. Bu satış Séchard matbaasının intiharıydı ama bağcı hiç kaygılanmıyordu. Hırsızlıktan sonra hep cinayet gelir. Adamcağız bu parayla kendi alacağını tahsil etmeyi düşünüyordu, bunu elde etmek için üstüne David’i bile vermeye razıydı, ayrıca bu umulmadık hazinenin yarısında yasal hakkı vardı. Cömert baba tazminat olarak ona matbaayı bıraktı ama evin kirasını bin iki yüz frank olarak belirledi. Gazete Cointet’lere satıldıktan sonra yaşlı adam kente nadiren gelir oldu, yaşlandığını ileri sürüyordu ama gerçek neden artık ona ait olmayan bir matbaayla ilgilenmemesiydi. Bununla birlikte eskiden makinelerine duyduğu şefkati tamamen unutmuş değildi. İşler için Angoulême’e geldiğinde onu eve çeken şeyin ne olduğunu, baskı makineleri mi yoksa usulen kirasını istemeye geldiği oğlu mu, belirlemek zordu. Cointet Kardeşler’e geçmiş olan eski ustası bu babacan cömertliğin neye bağlı olduğunu biliyordu, bu kurnaz tilkinin kiraların birikmesiyle ilk alacaklısı olduğunda oğlunun işlerine müdahale etme hakkını elde etmeye çalıştığını söylüyordu.

David Séchard’ın uyuşuk ilgisizliği bu gencin kişiliğini çizecek olan nedenlere bağlıydı. Babasının matbaasına yerleştikten birkaç gün sonra, derin bir sefalet içine düşmüş okuldan bir arkadaşıyla karşılaşmıştı. David Séchard’ın arkadaşı hemen hemen yirmi bir yaşında, genç bir adamdı, ismi Lucien Chardon’du ve cumhuriyet ordularında görev yaparken yaralanıp emekli edilmiş eski bir cerrahın oğluydu. Talih Baba Chardon’u bir kimyacı yapmıştı ve tesadüfler de onun Angoulême’de eczacı olmasını sağlamıştı. Uğruna birçok yıl bilimsel eğitim aldığı kârlı bir keşfin gerektirdiği hazırlıkların tam ortasında yakalamıştı ölüm onu. Her tür gut hastalığını iyileştirmek istiyordu. Gut zenginlerin hastalığıydı ve zenginler sağlıklarını yitirdiklerinde iyi para verdiğinden, aklına gelen bütün diğer hastalıklar arasında bu hastalığa bir çözüm bulmak gerekmişti. Bilim ve pratik deneyim arasında kalınca rahmetli Chardon bir tek bilimin servet sağlayabileceğini anladı, böylece hastalığın nedenlerini inceledi ve tedaviyi her hastaya göre değişen bir rejim üstüne oturttu. Bilimler Akademisi’nden onay almak için kısa süreliğine gittiği Paris’te ölmüş ve böylece çalışmalarının meyvesini alamamıştı. Talihini hisseden eczacı, oğlunun ve kızının eğitimi için hiçbir şeyi ihmal etmiyordu, öyle ki ailesinin geçimi eczanesinin gelirlerini sürekli tüketiyordu. Böylece çocuklarını sefalet içinde bırakmış olmakla kalmadı, onları parlak bir gelecek umudu içinde büyüttüğünden ölümüyle birlikte ne yazık ki bu umutlar da söndü gitti. Onu tedavi eden ünlü Desplein, öfkeden kıvranarak öldüğüne tanık oldu. Bu tutkunun temel nedeni eski cerrahın, 1793’te darağacından mucizevi biçimde kurtardığı Rubempré ailesinin son üyesi olan karısına duyduğu aşktı. Genç kız bu yalana razı olmasa da Chardon kızın hamile olduğunu söyleyip zaman kazanmıştı. Bir anlamda onunla evlenme hakkını elde ettikten sonra yoksul olsalar da evlendiler. Aşk evliliğinden olan bütün çocuklar gibi miras olarak annelerinin muhteşem güzelliğini aldılar, sefaletle birleştiğinde çoğunlukla yıkıcı bir hediyeydi bu. Bu kadar canla başla sarıldığı ümitler Madam Chardon’un güzelliğini derinden bozmuş, yokluğun yarattığı giderek ağırlaşan düşkünlükler huyunu suyunu değiştirmişti, ama onunkiyle birlikte çocuklarının cesareti talihsizliklerin üstesinden gelmeye yetiyordu. Zavallı dul, Angoulême varoşu olan Houmeau’daki Grand’rue Sokağı’nda bulunan eczaneyi sattı. Eczanenin bedeli ona üç yüz frank gelir sağladı, bu da kendi geçimini sağlamaya yetmiyordu, ama o ve kızı durumlarını utanç duymadan kabullendi ve gündelik işlere gittiler. Anne doğum yapmış kadınlara bakıyordu ve iyi haliyle tavrı sayesinde zengin evlerinde hep onu tercih ediyorlardı, günde yirmi metelik kazanıyordu. Oğlunun, annesini böylesi aşağılık bir durumda görmesini engellemek için Madam Charlotte adını almıştı. Onu tutmak isteyenler Mösyö Chardon’un halefi Mösyö Postel’e başvuruyordu. Lucien’in kız kardeşi komşusu olan kibar çamaşırhanesinde, Madam Prieur adında Houmeau’da saygı gören çok dürüst bir kadının yanında çalışıyordu ve günde yaklaşık on beş metelik kazanıyordu; işçileri idare ediyor ve atölyede onu biraz olsun düşkün sınıfından kurtaran bir üstünlüğün tadını çıkarıyordu. Madam Chardon’un üç yüz franklık geliriyle birleşen bu azıcık iş geliri yılda yaklaşık sekiz yüz frangı buluyordu ve üç kişi bu parayla geçinmek, giyinmek ve barınmak zorundaydı. Ailenin tutumlu harcaması sayesinde, zaten tamamen Lucien’in silip süpürdüğü bu gelir kıt kanat yetiyordu. Madam Chardon ve kızı Ève, Lucien’e Muhammed’in karısı kocasına nasıl güvenirse öyle güveniyordu, onun geleceği için yapmayacakları fedakârlık yoktu. Bu zavallı aile Houmeau’da, laboratuvarın üstündeki bir iç avlunun ucunda bulunan, Mösyö Chardon’un halefince cüzi bir ücrete kiralanmış bir evde yaşıyordu. Lucien döküntü halinde, sefil bir odada kalıyordu. Doğabilimlerine tutkun bir baba tarafından bu yola sürüklenen Lucien, Angoulême Lisesi’nin parlak öğrencilerinden biri olmuştu; Séchard okulu bitirirken o üçüncü sınıfta okuyordu.

Talih iki okul arkadaşını karşılaştırdığında, sefaletin kirli kadehinden içmekten yorgun düşmüş Lucien yirmili yaşlarda tutulan uç taraflardan birinde karar kılmak üzereydi. David bir dizgiciye hiç ihtiyacı olmadığı halde Lucien’i yanına alıp dizgici mesleğini öğretmeyi üstlenip, ayrıca ona ayda cömertçe kırk frank verdiğinde umutsuzluktan kurtulmuştu. Böylelikle pekişen okul arkadaşlığından ileri gelen bağları yazgılarının benzerliği ve kişiliklerinin farklılığıyla kısa sürede daha da sıkılaştı. Akıllarında gelecekle ilgili birçok büyük tasarıyla, insanı bütün zirvelerle aynı seviyeye getiren ve onlarda toplum içine fırlatılıp atılmış duygusu yaratan o yüksek zekâya sahipti ikisi de. Yazgının adaletsizliği onlar için güçlü bir bağdı. Sonra her ikisi de farklı yollardan şiire ulaşmıştı. Doğabilimlerindeki en uç kuramsal düşüncelere yönelmiş olsa da Lucien, ateşli biçimde edebiyatta şöhret kazanma yoluna dönüyordu; düşünceli yapısıyla şiire daha yatkın olan David ise temel bilimlere eğiliyordu. Rollerin birbirini tamamlaması bir ruh kardeşliği yaratıyordu. Lucien kısa süre sonra David’e babasının endüstri biliminin uygulamaları hakkındaki büyük düşüncelerini aktardı ve David de Lucien’in kendine bir isim ve servet yapabilmek için edebiyatta gideceği yolları fark etmesini sağladı. Bu iki gencin dostluğu ancak ergenlik sonunda ortaya çıkan tutkulardan birine dönüştü. David kısa süre sonra güzel Ève’in farkına vardı, melankolik ve düşünceli kişiler nasıl tutulursa o da öylece ona tutuldu. Dua kitabındaki Et nunc et semper et in secula seculorum¹⁷ deyişi, eserleri iki kalbin arasındaki yolda ortaya çıkan ve kaybolan muhteşem destanlardan oluşan bu bilinmedik yüce şairlerin şiarı haline geldi! Âşık, Lucien’in annesiyle kız kardeşinin bu güzel yüzlü şaire bağladıkları umutların sırrına erince, ona duydukları körü körüne bağlılığı anlayınca, fedakârlıklarını ve umutlarını paylaşarak sevgilisine yaklaşmaktan hoşlandı. Böylece Lucien, David için bulunmaz bir kardeşti. David, tıpkı kraldan çok kralcı olan aşırılıkçılar gibi annesi ve kız kardeşinin Lucien’in dehasına olan inancını gölgede bıraktı ve bu dehayı bir annenin çocuğunu sevmesi gibi sevdi. Onları bir araya getiren parasızlık yüzünden sıkışmış bir halde, ilk gelenlerin yolduğu bütün ağaçları hiçbir meyve elde edemeden sallayarak tıpkı diğer gençler gibi çabucak servet elde etmenin yollarını geveleyip durdukları sohbetlerinden birinde Lucien, babasının ileri sürdüğü iki fikri hatırladı. Mösyö Chardon yeni bir kimyasal katkı maddesiyle şeker fiyatını ve aynı şekilde Çinlilerin kullandığı ve pek pahalı olmayan bazı bitkisel maddeleri Amerika’dan getirterek kâğıt fiyatını da yarı yarıya düşürmekten söz etmişti. Daha Didot’lardayken bu sorunun önemini bilen David ucunda bir servet gördüğü bu işi benimsedi ve Lucien’i borcunu asla ödeyemeyeceği bir velinimet olarak gördü.

İki arkadaşın baskın düşüncelerinin ve iç dünyalarının bir matbaayı idare etmeye ne kadar elverişsiz olduğunu herkes tahmin edebilir. Piskoposluğun matbaası, kitapçısı ve artık bölgenin tek gazetesi olan Courrier de la Charente’ın sahibi Cointet Kardeşler gibi on beş yirmi bin frank gelir elde etmek bir yana, oğul Séchard’ın matbaası ayda üç yüz frank zar zor kazanıyor, bu paradan dizgicinin parasını, Marion’un aylığını, vergileri, kirayı çıkarınca David’e ayda yüz frank kadar kalıyordu. İşçimen ve çalışkan insan olsalar harfleri yenilemiş, dökme makineler edinmiş, Paris kitabevlerinden ucuza basacakları kitap siparişleri almış olurlardı, ama oyalayıcı zihin işlerine kendilerini kaptıran sahip ve dizgici onlara son müşterilerini sağlayan eserlerle yetiniyordu. Cointet Kardeşler sonunda David’in kişiliğini ve huylarını öğrendi, artık ona iftira atmıyorlardı; aksine, akıllı bir siyaset onlara bu matbaanın ölmeyecek kadar yaşamasını ve dişli bir rakibin eline geçmemesi için tam bir vasatlık içinde geçinmesini sağlamayı öğütlüyordu; vilayetin işleri diye kendi işlerinden bizzat gönderiyorlardı. Böylece farkında olmadan David Séchard, ticari bakımdan rakiplerinin ince hesapları sayesinde ayakta kalabiliyordu. David’de hastalık dedikleri durumdan hoşnut olan Cointet’ler görünüşte dostça ve dürüstçe davranıyordu, aslında gerçek rakipleri engellemek için sahte rakipler yaratan Messageries şirketi gibi hareket ediyorlardı.

Séchard matbaasının dışı, Yaşlı Ayı’nın hiç tamirat yaptırmadığı içeride hâkim olan kaba cimrilikle uyum içindeydi. Her mevsimde görülen yağmur, güneş, kötü hava yüzünden ağaçlı yolun kapısı öylesine irili ufaklı yarıklarla kaplanmıştı ki yaşlı bir ağaç gövdesi görünümü kazanmıştı. Taş ve briketten asimetrik örülmüş cephe, Fransa’nın güneyindeki bütün çatılarda görülen oyuk kiremitlerin yükünü zor taşıyan kurtlanmış bir çatının altında eziliyor gibi görünüyordu. Kurt yeniği pencerelerin yanlarında sıcak iklimlerde gerekli olan ve iki kalın direkle tutturulmuş devasa kepenkler vardı. Bütün Angoulême’de artık yalnızca betonun gücüyle ayakta duran, bol çatlaklı bir ikinci ev daha bulmak çok zordu. İki köşesi çok aydınlık, ortası karanlık, alt kısmı otuz yıldır orada çalışan işçilerin dokunuşuyla kararmış, afişlerle kaplı duvarları, zemindeki asma ipleri, kâğıt yığınları, eski makineleri, tavlanmış kâğıtların yüklendiği tuğlaları, tabla sıraları, dipte birinde sahibin diğerinde dizgicinin oturduğu, her biri bir köşede bulunan iki hücresiyle atölyeyi gözünüzün önünde canlandırın, iki arkadaşın yaşadıkları hayatı anlayacaksınız.

1821 yılında, mayıs ayının ilk günlerinde David ve Lucien, saat ikiye doğru dört beş işçi yemek için atölyeden ayrıldıkları anda avluya bakan camekânın yanında bulunuyordu. Matbaa sahibi çırağın sokağa açılan çıngıraklı kapıyı kapadığını görünce, sanki kâğıtların, makinelerin ve ahşabın kokusuna dayanamıyormuş gibi Lucien’i avluya götürdü. Atölyeye gireni görebilecekleri bir çardağın altına oturdular. Asma yaprakları arasından süzülen güneş ışıkları iki şairi bir haleyle sarar gibi aydınlığıyla sarıp sarmaladı. Bu iki kişiliğin ve iki yüzün bir araya gelişiyle oluşan zıtlık o denli güçle ortaya çıktı ki büyük bir ressamın fırçasını baştan çıkarırdı. David, parlak ya da gizli büyük mücadelelere yazgılı varlıkların yarattığı bir dış görünüşe sahipti. Geniş gövdesi üstünde bütün çehresinin dolgunluğuyla uyum içinde iki geniş omuz vardı. Kalın boynunun üstünde gür siyah saçlarla çevrili hafif esmer, canlı ve dolgun yüzü ilk bakışta Boileau’nun şiirlerinde anlattığı piskoposluk meclisi üyelerininkine benziyordu; ancak ikinci kez incelediğinizde, kalın dudakların çizgisinde, çene çukurunda, kıvrık çizgiyle yarılmış dört köşe bir burnun biçiminde, özellikle de gözlerde tek bir aşkın bitmeyen ateşini, düşünce adamı keskinliğini, ufkun iki ucunu her tür kıvrımına nüfuz ederek kavrayabilecek ve çözümleyip aydınlatıverdiği için her tür ideal zevkten kısa sürede tiksinen bir ruhun yakıcı melankolisini keşfedebilirdiniz. Bu yüzde ileri doğru atılan bir dehanın kıvılcımları tahmin edilse bile aynı zamanda volkanın yanındaki küller de görülürdü; umut orada servetin karanlık kaynağı ve yokluğunun onca üstün ruhları oyaladığı derin bir toplumsal boşluk duygusu içinde sönüp gidiyordu. Zekâyla o denli yakın olsa da bu durumundan midesi bulanan bu zavallı matbaacının, taşra hayatının azaplarını unutmak için bilim ve şiirin kadehinden uzun uzun içerek sarhoş olmaya çalışan bu kendi içine dönmüş Silenos’un yanında, Hint Bacchus’unu tasvir için heykeltıraşların keşfettiği zarif duruşuyla Lucien duruyordu. Yüzünde antikçağ güzelliğine ait çizgilerin farklılığı vardı: Yunan alnı ve burnu, kadınlara özgü kadifemsi beyazlık, siyaha kaçan koyulukta mavi gözler, bir çocukluk esintisi olan gözlerindeki beyazla yarışacak parlaklıkta aşk dolu gözler. Bu güzel gözlerin üstünde Çin kalemiyle çizilmiş gibi görünen kaşlar ve uzun kestane rengi kirpikler vardı. Yanakları boyunca rengi doğal kıvırcık sarı saçlarının rengiyle uyum gösteren ipeksi tüyler parlıyordu. Yaldızlı beyazlıktaki şakaklarında tanrısal bir incelik soluk alıp veriyordu. Hafifçe kalkık kısa çenesinde eşsiz bir soyluluk izi vardı. Hüzünlü meleklerin gülümseyişi güzel dişlerle vurgulanan mercan dudaklarında geziniyordu. Soylu bir aileden gelen birinin zarif ellerine sahipti: bir işaretine erkeklerin itaat edeceği, kadınların seve seve öpeceği eller. Lucien ince yapılı ve orta boyluydu. Ayaklarını gören biri onu erkek kılığına girmiş genç kız sanırdı, ayrıca hilebaz denmese de kurnaz erkeklerin çoğunda olduğu gibi, kadın kalçalarını andıran kalçaları vardı. Nadiren yanıltıcı olan bu işaret Lucien’de doğruydu: Toplumun güncel durumunu incelediğinde, hareketli zihni onu sık sık, başarının ne denli utanç verici olursa olsun amaca götüren bütün araçları haklı çıkardığına inanan diplomatlara özgü fesatlık durumuna götürüyordu. Büyük zekâların tabi oldukları felaketlerden biri her şeyi, kusurları ve erdemleri de anlamalarıdır.

Bu iki genç en altta olduklarından daha da hararetle yargılıyordu toplumu, çünkü değeri bilinmemiş insanlar durumlarının düşkünlüğünün öcünü kavrayışlarındaki kesinlikle alırlar. Ama bu nedenle yine umutsuzlukları o denli acıdır ki kendi yazgılarının sürüklediği yere daha çabuk varırlar. Lucien çok okumuş, çok ölçüp tartmıştı; David çok düşünmüş, çok hayallere dalmıştı. Yiğit bir köylü görüntüsüne sahip olmasına karşın matbaacı, melankolik ve hastalıklı bir dehaydı, kendinden kuşkulanırdı; oysa girişimci ama kararsız bir ruha sahip Lucien’in yumuşak, neredeyse tuhaf ama kadınsı zarafetle dolu görüntüsüyle uyuşmayan bir ataklığı vardı. Cesur, yiğit, maceracı, iyiyi büyüten, kötüyü küçülten, çıkarı olduğunda kabahat işlemekten çekinmeyen, basamak olarak kullanacaksa kusurla alay eden Gaskonyalılara özgü kişilik Lucien’de en ileri seviyedeydi. Hırslı birine özgü bu özellikler o zamanlar gençliğin güzel hayalleriyle, onu ün âşığı insanların diğerlerinden önce kullandıkları soylu araçlara yönelten çoşkunlukla bastırılmış durumdaydı. Kararsız ruhlar için öldürücü bir örnek olan insanların korkaklığıyla değil kendi gücüyle, hayatın zorluklarına karşı değil sadece kendi arzularına karşı savaşıyordu. Lucien’in zekâsının parlaklığının etkisi altında kalan David, Fransız taşkınlığıyla içine düştüğü kusurların farkına varmakla birlikte, ona hayranlık duyuyordu. Bu dürüst adamın güçlü yapısıyla uyum göstermeyen çekingen bir kişiliği vardı ama Kuzey insanlarına özgü azimden yoksun da değildi. Bütün zorlukları fark ediyor olsa bile yılmadan bunları yenmeye kararlıydı; ve gerçekten azizlere özgü bir erdemin sarsılmazlığına sahip olsa da bunu bitmez bir hoşgörünün zarafetiyle dengeliyordu. Artık uzun yıllardır süren bu dostlukta içlerinden biri taparcasına seviyordu ve bu David’di. Böylece Lucien de sevildiğini bilen bir kadın gibi baskınlık kuruyordu. David zevkle itaat ediyordu. Arkadaşının dış güzelliği kendini ağır ve sıradan bulan David için bir üstünlüktü.

− Sabır isteyen ziraat öküzün, başıboş hayat kuşun işi, diye geçiriyordu içinden matbaacı. Ben öküz olurum, Lucien kartal olsun.

Yaklaşık üç yıldır iki arkadaş gelecekte bu denli parlak olacak yazgılarını birleştirmişti. Barıştan beri edebiyat ve bilim ufkunda belirmiş büyük eserleri okuyorlardı; bunlar Schiller, Goethe, Lord Byron, Walter Scott, Jean Paul, Berzelius, Davy, Cuvier, Lamartine vb.nin eserleriydi. Bu büyük ocaklarda ısınıyor, ölü doğan ya da şevkle başlandıktan sonra bir yana atılıp sonra yeniden girişilen eserler yazıp kendilerini deniyorlardı. Gençliğin bitmek bilmez gücünü tüketmeden sürekli çalışıyorlardı. Her ikisi de aynı derecede yoksuldu ama sanat ve bilim aşkıyla yanıyor, ünlerinin temellerini atmakla meşgul olarak o anki sefaletlerini unutuyorlardı.

− Lucien, Paris’ten ne geldi bana biliyor musun? diye sordu matbaacı cebinden küçük boy bir kitap çıkararak. Dinle!

Şairlere özgü okuyuş biçimiyle David, André de Chénier’nin Néère adlı aşk şiirini, sonra Jeune Malade, ardından cana kıyma üzerine şiirini, eski biçemden bir şiiri ve son iki kıtayı okudu.

− İşte André Chénier! diye bağırdı birçok kez Lucien. İnsanı umutsuzluğa düşürüyor, diye tekrarladı üçüncü kez, heyecanı nedeniyle okumayı sürdüremeyen David kitabı ona verirken.

− Bir şairi ortaya çıkaran başka bir şair, dedi önsözün altındaki ismi görünce.

− Bu kitabı yazdıktan sonra Chénier bundan önce yayımlanmaya değer başka hiçbir şey yazmamış olduğunu düşünüyordu, diye atıldı David.

Lucien de L’Aveugle adını taşıyan destansı şiiri ve birçok mersiyeyi okudu. “Hiçbir mutlulukları yoksa eğer, yeryüzünde mutluluk diye bir şey var mıdır?” dizesine rastladığında kitabı öptü ve iki arkadaş ağladılar, zira ikisi de taparcasına seviyordu. Asma dalları renklenmiş, çizgilerle dolu, çukurlu tümsekli, yer yer iğrenç çatlaklarla kaplı evin eski duvarları birden yivlerle, oymalarla, kabartmalarla dolmuş, sanki bir peri dokunuşuyla bilinmedik bir mimarinin başyapıtları haline gelmişlerdi. Düş gücü çiçeklerini ve yakutlarını karanlık küçük avluya sermişti. André Chénier’nin Camille’i David için hayran olduğu Ève, Lucien içinse kur yaptığı kibar bir kadın oluvermişti. Şiir tanrıçası yıldızlı muhteşem eteğini, matbaadaki Maymunlar ile Ayıların surat buruşturdukları atölye üzerine sermişti. Saat beş olmuştu ama iki arkadaş ne acıkmış ne de susamıştı; hayat önlerinde yaldızlı bir rüyaydı, yeryüzünün bütün hazineleri ayaklarının ucuna serilmişti, Umut perisinin, hayatı fırtınalı olanlara ve Sirenlerin sesiyle, “Haydi uçun, bu yaldızlı, gümüşlü, masmavi ufuk sayesinde azaptan kurtulacaksınız,” dediği kişilere parmakla gösterdiği mavimsi göğün ucunu görüyorlardı. O anda matbaanın çırağı atölyeden avluya açılan küçük camlı kapıyı araladı ve bir yabancıya eliyle iki arkadaşı gösterdi, yabancı onlara doğru ilerledi ve selam verdi. Cebinden kocaman bir defter çıkararak David’e şöyle dedi:

− Mösyö, bu hatıraları bastırmak istiyorum. Kaça çıkar, hesaplar mısınız?

− Mösyö, bu kadar büyük kitap basmıyoruz biz, dedi David deftere bakmadan, Cointet Kardeşler’e gidin.

− Ama buna uygun düşecek güzel bir harf çeşidimiz var, diye atıldı Lucien elyazmasını alarak. Baskı masraflarını hesaplamak için eserinizi bize bırakmanız ve yarın gelme zahmetine katlanmanız gerek.

− Mösyö Lucien Chardon’la görüşme onuruna mı erişiyorum acaba?

− Evet, dedi dizgici.

− Parlak bir geleceği olacak genç bir şairle karşılaşmaktan memnun oldum, dedi yazar. Beni Madam de Bargeton gönderdi. Bu adı işitince Lucien kızardı ve Madam de Bargeton’un ona gösterdiği ilgiye olan şükranlarını ifade etmek için bir iki söz geveledi. David dostunun kızarışını ve çektiği sıkıntıyı anladı, ipekböceği yetiştiriciliği konusunda bir inceleme yazmış olan ve kibrine kapılıp bunu ziraat derneğindeki meslektaşları okuyabilsinler diye bastırmak isteyen köylü adamcağızla sohbetini bölmedi.

− Pekâlâ Lucien, dedi David adamcağız gittikten sonra, Madam de Bargeton’u seviyor musun yoksa?

− Çılgıncasına!

– Ama önyargılar yüzünden birbirinizden o kadar ayrısınız ki, o Pekin’de sen de Grönland’da olsanız bundan daha ayrı olamazsınız.

− İki gönül bir olunca aşılmayacak engel yoktur, dedi Lucien bakışlarını indirerek.

− Bizi unutur giderdin, diye cevap verdi güzel Ève’in âşığı.

− Belki de sevgilimi senin için feda ettim bile, diye haykırdı Lucien.

− Ne demek istiyorsun?

− Aşkıma rağmen, oraya yerleşmenin sağlayacağı çeşitli çıkarlara rağmen yetenekleri benimkinden üstün, geleceği parlak olacak biri, David Séchard, kardeşim, dostum oraya kabul edilmezse oraya bir daha asla dönmeyeceğimi söyledim ona. Evde bir cevap bulacağımı sanıyorum. Ama bütün aristokratlar bu akşam okuyacağım şiirleri dinlemek için davetli olsa da, cevap olumsuzsa bir daha Madam de Bargeton’un evine ayağımı basmayacağım.

David gözlerini sildikten sonra Lucien’in elini sertçe sıktı. Saat altıyı vurdu.

− Ève merak eder, dedi birden Lucien, hoşça kal.

Kaçtı gitti ve David’i taşra hayatının henüz kanatlarını kesip koparmadığı bu iki genç kuğunun içinde bulunduğu durumda hissettikleri duygulardan biriyle baş başa bıraktı.

− Altın kalpli çocuk, dedi David atölyeden geçen Lucien’i gözleriyle takip ederek.

Lucien güzel Beaulieu patikasından, Minage Sokağı’ndan ve Porte-Saint-Pierre’den geçerek Houmeau’ya indi. Böyle en uzun yoldan gittiğine göre, Madam de Bargeton’un evinin bu yol üstünde bulunduğunu düşünebilirsiniz. O farkında olmasa da bu kadının evinin pencereleri altından geçmekten öyle zevk alıyordu ki iki aydır Houmeau’ya Porte-Palet’den gelmiyordu.

Beaulieu ağaçlarının altına geldiğinde Angoulême ile Houmeau arasındaki mesafeyi ölçtü bakışlarıyla. Ülkenin âdetleri Lucien’in ilerlediği rampa dışında başka yolla ulaşılması zor olarak ahlaki engeller dikmişti. Bargeton malikânesine kabul edilmeye başlamış, bu yolla da kent ile varoş arasına ün köprüsünü kurmuş hırslı delikanlı, iktidarını genişlettikten sonra gözden düşmekten korkan bir gözde gibi sevgilisinin kararından endişe duyuyordu. Üst mahalleler ile alt mahalleler olarak bölünmüş kentlere özgü âdetleri henüz gözlemlememiş birine bu sözler tuhaf gelebilir ama burada, bu hikâyenin en önemli kişilerinden biri olacak Madam de Bargeton’u anlamamız için Angoulême’le ilgili bir iki açıklama gerekiyor.

Angoulême, Charente Irmağı’nın aktığı çayırları gören sivri uçlu bir kayalığın zirvesine kurulmuş eski bir kenttir. Bu kayalık Paris-Bordeaux yolu üstünde aniden kesilen, Périgord’a doğru uzun bir tepeye bağlanır ve manzaralı üç vadiyle resmedilen bir tür çıkıntı oluşturur. Surları, kapıları ve kayalığın tepeliğine oturtulmuş bir kalenin kalıntıları, kentin din savaşları sırasında sahip olduğu öneme tanıklık eder. Konumu bakımından zamanında hem Katolikler hem de Kalvenciler için önemli bir stratejik noktaydı burası ama eskiden gücünü oluşturan şey şimdilerde zayıflığına neden oluyordu: Setler ve kayalığın çok dik yamacı nedeniyle Charente Irmağı’na doğru genişleyememesi yüzünden kent öldürücü bir durağanlığa mahkûmdu. Bu hikâyenin geçtiği zamanlara doğru hükümet kenti tepe boyunca vali konağını, bir denizcilik okulunu, askeri tesisleri inşa ederek, yollar yaparak Périgord’a doğru genişletmeye çalışıyordu. Ama ticaret çok daha öncesinden başka bir yön seçmişti. Uzun süreden beridir Houmeau beldesi kayalığın dibinde ve kenarında Paris-Bordeaux yolunun geçtiği ırmağın kıyısında mantar gibi bitivermişti. Üç yüzyıldır ister istemez Charente Irmağı boyunca ve şelalelerin bulunduğu kolları üstünde yerleşmiş olan Angoulême kâğıt fabrikalarının şanını herkes bilir. Devlet Ruelle’de donanma için en önemli dökümhanelerini kurdurmuştu. Nakliyeciler, posta, hanlar, araba atölyeleri, faytonculuk şirketleri, yol ve akarsuyla ilgili bütün sanayi, yukarı tırmanmak zor olduğundan Angoulême’in alt tarafına toplanmıştı. Doğal olarak dericiler, çamaşırcılar, suyla çalışan bütün esnaf Charente’e yakın yerleştiler; sonra abıhayat dükkânları, ırmak yoluyla nakledilen bütün hammaddelere ait depolar, kısaca nakliye işiyle uğraşan işyerleri binalarıyla Charente kıyılarını tutmuştu. Böylece Houmeau zengin bir sanayi bölgesi, hükümetin, piskoposluğun, adliyenin, aristokrasinin yerleşmiş bulunduğu yukarı kentin kıskandığı ikinci bir Angoulême haline geldi. Böylelikle etkin ve giderek artan gücüne karşın ancak Angoulême’in bir eklentisi oldu. Yukarıda soylu sınıf ve iktidar, aşağıda ticaret ve para; her konuda birbirine düşman iki toplumsal alan, bu nedenle ikisinden hangisinin diğerine daha büyük bir nefret duyduğunu söylemek zordur. Restorasyon, İmparatorluk döneminde epeyce sakin kalan durumu dokuz yıldır ağırlaştırmıştı. Yukarı Angoulême’in evlerinin çoğunda ya soylu aileler ya da gelirleriyle yaşayıp yabancıların asla kabul edilmediği, bir tür içe kapalı ulus oluşturan burjuva aileleri oturuyordu. Herhangi bir taşra kentinden gelmiş bir aile burada iki yüzyıl boyunca otursa, üstelik en köklü ailelerden biriyle akraba bile olsa, onlar tarafından zar zor kabul görürdü; böyle bir aile yerlilere göre ülkeye daha dün gelmiş gibidir. Kırk yıldır birbiri ardına gelip giden valiler, yedieminler, hükümet yetkilileri tehditkâr bakışlı kargalar gibi kayalıkları üstüne tünemiş bu eski aileleri medenileştirmeye çalıştılar: Aileler onların bayramlarını, yemeklerini kabul etti ama kendi evlerine kabul etmeye gelince bunu hep reddettiler. Bu alaycı, dedikoducu, kıskanç, cimri aileler kendi aralarında evlenir ve birbirlerine sıkı sıkı sarılırlar, oraya ne bir kişi girebilir ne de oradan biri çıkabilir; modern lüksün ürünlerini bilmezler. Onlara göre Paris’e çocuk göndermek demek çocuğun mahvolması demektir. Bu ihtiyatlılık, kralcılığa akılsızca saplanmış, hepsi de kentleri ve kayaları gibi hareketsiz yaşayan, dindar olmaktan çok yobaz olan bu hanelerdeki geri kalmış hayat tarzını ve görenekleri resmeder. Bununla birlikte Angoulême orada verilen eğitim nedeniyle komşu kentlerde büyük bir üne sahiptir. Komşu kenttekiler kızlarını oraya yatılı okullara ve manastırlara gönderir. Angoulême ile Houmeau’yu birbirinden ayıran sınıf ruhunu anlamak kolaydır. Tüccarlar zengindir, soylular genellikle yoksul; her iki sınıf diğerini hor görerek öcünü alır. Angoulême burjuvazisi bu kavgaya katılır. Yukarı kentin esnafı varoştaki bir tüccar hakkında belirsiz bir ağızla şunu söyler: “Houmeau’lunun biri işte!” Fransa’da soylu sınıfın resmini çizip ona genel bir yıkım olmaksızın gerçekleşemeyecek vaatler veren Restorasyon, Angoulême ile Houmeau arasındaki zihinsel mesafeyi mekânsal uzaklıktan çok daha ileriye götürdü. O zamanlar hükümetle birleşmiş olan soylu toplum orada Fransa’nın diğer yerlerinde olduğundan daha özel bir yere sahipti. Houmeau’da oturanlar paryalara benziyordu neredeyse. 1830 ayaklanmasına bu denli korkunç bir oybirliği sağlayan ve Fransa’da süreğen bir sosyal devletin öğelerini yerle bir eden üstü örtük ve derin kin bundan ileri geliyordu. Saraydaki soyluların kibri taşra soylularını tahttan soğuttu, tıpkı taşra soylularının her türlü gururlarını inciterek burjuvaları kendilerinden soğutması gibi. Bu yüzden bir eczacının oğlunun, Houmeau’lu birinin Bargeton’un evine kabul edilmiş olması küçük bir devrim sayılırdı. Bu devrimin hazırlayıcıları kimdi? Lamartine ve Victor Hugo, Casimir Delavigne ve Candis, Béranger ve Chateubriand, Villemain ve Mösyö Aignan, Soumet ve Tissot, Étienne ve d’Avrigny, Benjamin Constant ve Lamennais, Cousin ve Michaud, kısaca hem yaşlı hem genç ünlü edebiyatçılardı, hem liberaller hem de kralcılardı. Madam de Bargeton sanatı ve edebiyatı severdi; tuhaf bir zevk, Angoulême’de hiç hoş karşılanmayan bir delilikti, ama ünlü olmak için doğmuş, engellenemeyen durumlar yüzünden karanlıkta kalmış ve etkisiyle Lucien’in yazgısını belirleyen bu kadının hayatını anlatırken bunların nedenlerini de açıklamak gerekiyor.

Mösyö de Bargeton, Bordeaux’da yargıçken görevinde uzun süre çalışarak XIII. Louis tarafından soyluluk unvanı almış Mirault adlı birinin soyundandı. XIV. Louis döneminde Mirault de Bargeton adını alan oğlu Porte muhafız alayında subay oldu ve öyle zengin bir kızla evlendi ki XV. Louis döneminde oğlu sadece Mösyö de Bargeton olarak bilinirdi. Yargıç Mirault’nun torunu olan bu Mösyö de Bargeton soylu hayat tarzına öyle önem vermişti ki ailenin varını yoğunu yemiş, talihini karartmıştı. Şimdiki Bargeton’ların büyük amcaları olan erkek kardeşlerinden ikisi yeniden tüccar oldu, bu yüzden şimdi Bordeaux’da tüccar Mirault’lar da vardır. La Rochefoucauld tımarına bağlı olan Angoumois’da bulunan Bargeton arazisi, Angoulême’deki Bargeton Konağı denen evle birlikte sahiplerine geri verilince mirasyedi Bargeton’un torunu bu iki mülkü miras olarak aldı. 1789’da emlak üstündeki haklarını kaybetti ve geriye yaklaşık altı bin frank getiren arazilerin geliri kaldı. Büyükbabası I. Bargeton ve II. Bargeton’un şanlı örneğini izlemiş olsa, dilsiz diye ad takılabilecek V. Bargeton Marki de Bargeton olabilirdi; büyük bir ailenin kızıyla evlenir, kendini dük ve tıpkı başka birçoğu gibi meclis üyesi olarak bulabilirdi; oysa 1805 yılında Güney Fransa’nın en eski ailelerinden birinin küçük koluna ait olmakla birlikte uzun zamandan beri kendi köşesine çekilmiş, herkesçe unutulmuş bir soylunun kızı olan Marie-Louise-Anaïs de Nègrepelisse’le evlendiği için gururluydu. Saint-Louis’nin rehineleri arasında bir Nègrepelisse vardı; ama büyük kolun başında ünlü Espard adı vardı ve bu ad bu ailenin mirasçısıyla evlilik sayesinde IV. Henri döneminde elde edilmişti. Bu küçük kolun küçük oğlu olan adam, karısının Barbezieux yakınlarında bulunan küçük çiftliğinde yaşıyor, burayı çok iyi işletiyor, buğdayını pazarda satıyor, şarabını kendi yapıyor, alaylara aldırış etmeksizin para biriktirmeye bakıyor ve zaman zaman da topraklarını genişletiyordu.Taşranın ücra yerlerinde pek rastlanmayan kimi koşullar Madam de Bargeton’a müzik ve edebiyat zevki kazandırmıştı. Devrim sırasında Rahip Roze’un en iyi öğrencisi olan Rahip Niollant yanında bestelediği eserlerle birlikte küçük Escarbas şatosunda gizlendi. Yaşlı soylunun misafirperverliğinin karşılığını, kısaca Naïs diye adlandırdıkları kızları Anaïs’in eğitimini sağlayarak fazlasıyla ödemişti; böyle olmasa Anaïs ya kendi haline bırakılırdı ya da daha beteri kötü bir oda hizmetçisinin eline kalırdı. Rahip müzisyen olduğu kadar edebiyat hakkında da geniş bilgiye sahipti, İtalyanca ve Almanca biliyordu. Böylelikle Matmazel Nègrepelisse’e bu iki dili ve kontrpuan öğretti; Fransa, İtalya ve Almanya’nın büyük edebi eserlerini açıkladı, büyük ustaların müziklerinin sırlarını da birlikte çözdü. Nihayet yasal olayların onları mahkûm ettiği derin yalnızlığın avareliğini yenmek için ona Yunanca ve Latince öğretti, doğabilimlerine dair bilgiler verdi. Annenin varlığı, kır hayatı nedeniyle daha o yaşta bağımsızlığa fazlasıyla eğilimli genç bir kıza verilen bu erkeksi eğitimi hiç değiştirmedi. Coşkulu, şair ruhlu Rahip Niollant, birçok kayda değer niteliğe sahipti ama yargılarının serbestliği ve görüşlerinin genişliğiyle burjuva fikirlerinin üstüne çıkan sanatçılara özgü zihniyetiyle özellikle dikkat çekiyordu. Toplumda bu zihin özgün derinliğiyle girişken tutumları affettirse bile özel hayatta zararlı görülebilir. Rahip kalpsiz değildi, genç insanlarda doğal olarak bulunan coşkunun kırdaki yalnızlıkla hasara uğradığı genç bir kız için fikirleri bulaşıcıydı. Rahip Niollant kendisindeki çözümleme ataklığı ve yargıya ulaşma kolaylığı gibi bu nitelikleri öğrencisine aktardı ama erkek için gerekli olan bu niteliklerin ileride ev kadınlarına özgü mütevazı işlerle uğraşacak bir kadın için aslında kusur olacağını hiç düşünmedi. Rahip öğrencisine bilgisinin genişliği ölçüsünde zarif ve mütevazı olmasını öğütlese de Matmazel Nègrepelisse kendini mükemmel olarak gördü ve diğer insanları şiddetle küçümsedi. Çevresinde yalnızca kendinden aşağı ve ona hizmet etmek için yanıp tutuşan kişiler görünce konak hanımlarının kibrini takındı ama onlardaki zarif kurnazlıklara sahip değildi. Zavallı bir rahip tarafından gururu her durumda okşanan, bir yazarın kendi eserine hayran olması gibi kendine hayran olan Matmazel, kendi değerini anlamasını sağlayacak hiçbir kıyaslama fırsatı bulamadı. Arkadaşının olmaması kır hayatının en büyük sakıncalarından biridir. İnsanın kendine bakıp süslenirken çektiği küçük zahmetleri adayacağı biri olmayınca, diğerleri için sıkıntıya girme alışkanlığını da kaybeder. Böylece her şeyimiz, hem dışımız hem içimiz bozulmaya başlar. Toplulukla temas yoluyla dizginlenemeyince Matmazel Nègrepelisse’in fikirlerindeki cüretkârlık davranışlarına, bakışlarına da yansıdı. İlk bakışta kendine özgü görünen ama ancak maceracı kadınlara yakışan erkekçe tavrı takındı. Bu eğitimin sivrilikleri topluluğun kibar çevrelerinde olsa törpülenebilirdi, oysa bu eğitim kızı Angoulême’de, hayranları sadece gençlikte zarafet taşıyabilecek kusurları yüceltmeyi bıraktığı anda gülünç gösterirdi. Mösyö de Nègrepelisse’e gelince, o hasta bir öküzü iyileştirmek uğruna kızının bütün kitaplarını feda ederdi, çünkü o kadar cimriydi ki, eğitimi için gerekli küçücük bir şeyi satın alması gerekse, hakkı olan gelir dışında ona metelik vermezdi. Rahip sevgili öğrencisinin evliliğinden önce, 1802 yılında öldü, sağ olsa bu evliliği hiç tasvip etmezdi. Rahip ölünce yaşlı bey kızıyla ne yapacağını bilemedi. Cimriliği ile işsiz güçsüz kızının bağımsız ruhu arasında çıkacak kavgada kendini çok zayıf hissetti. Kadınların tutması gereken yoldan çıkmış bütün genç kızlar gibi, Naïs evliliği küçümsüyor ve bunun için hiç endişelenmiyordu. Zekâsını ve kişiliğini karşılaştığı niteliksiz, çapsız erkeklerin eline bırakmak istemiyordu. Hükmetmek istiyordu o, oysa boyun eğmesi gerekecekti. Kaba heveslere, beğenilerine hoşgörülü olmayacak kişilere boyun eğmektense hoşuna gidecek bir âşıkla hiç duraksamadan kaçardı. Mösyö de Nègrepelisse kızının kötü bir evlilik yapmasından korkacak kadar soylu biriydi. Birçok baba gibi kızını sırf kızı için değil, daha çok kendi rahatı için evlendirmeye karar verdi. Bir soylu ya da bir beyzade bulmalıydı, kızına vereceği vesayet konusunda gevezelik etmeyecek, pek zeki olmayan biri; Naïs’in istediği gibi davranmasına razı olacak, onu çeyizsiz kabul edecek kadar çıkarına aldırış etmeyen biri. Ama hem babaya hem de kıza uygun düşecek damadı nasıl bulmalıydı? Böyle bir damat Anka kuşu gibi nadirdi. Bu iki açıdan Mösyö de Nègrepelisse yöredeki erkekleri gözden geçirdi ve Mösyö de Bargeton tasarısına uyan tek kişi gibi göründü. Gençliğindeki çapkınlıklarından çok zarar görmüş kırklı yaşlardaki Mösyö de Bargeton kafasının çalışmamasıyla müthiş ün yapmıştı, ama işte tam da servetini idare etmeye yetecek sağduyuya sahipti ve Angoulême çevrelerinde herhangi bir sakarlık ya da aptallık yapmadan tutunmasını sağlayacak kadar yol yordam bilirdi. Mösyö de Nègrepelisse kızına, onun için teklif ettiği adamın olumsuz yönlerini açıkça anlattı ve kendi mutluluğu için bu durumdan elde edebileceği yararların farkına varmasını sağladı. İki yüz yıl eski bir armayla evleniyordu; Bargeton’ların birinde altın üstünde üç kırmızı öküz, ikincisinde üç öküz kafasında bir haç, üçüncüsünde gök rengi bir balkonla altı parçadan oluşan para ve yine gök renginin altı altından kabukla birleşmesinden oluşan arması. Koluna girecek bir teşrifatçı satın alıyordu o kadar; bir şirket güvencesi altındaymışçasına, Madam de Bargeton hem zekâsı hem de güzelliğiyle Paris’te kuracağı bağlantılar yardımıyla servetini idare edebilecekti. Naïs ufukta böyle bir özgürlüğün çekiciliğine kapıldı. Mösyö de Bargeton kayınpederinin sevgiyle genişlettiği araziyi kısa süre sonra kendisine bırakacağını umarak parlak bir evlilik yaptığını sandı ama tam o sırada Mösyö de Nègrepelisse damadının mezar taşını yazmaya hazırlanıyor gibiydi.

Madam de Bargeton o zamanlar otuz altı, kocası da elli beş yaşındaydı. Bu yaş farkı, karısı genç kız rolü oynayıp pembeler giyinebilir ya da çocuksu saç modelleri seçebilecek kadar genç görünürken Mösyö de Bargeton yetmiş yaşında göründüğünden daha da şaşırtıcıydı. Servetleri on iki bin livre olsa da tüccarlarla idareciler hariç eski kentin en büyük altı serveti içinde yer alıyordu. Madam de Bargeton’un Paris’e gitmek için mirasına konmayı beklediği ama bu işi kendinden önce damadını öbür dünyaya yollayacak kadar uzatmış olan babalarına bakma zorunluluğu Mösyö ve Madam Borgeton’u Angoulême’de oturmak zorunda bıraktı; orada Naïs’in parlak zekâsının filizleri ve kalbinde işlenmeden gömülü kalmış zenginlikler meyvelerini vermeden kaybolacak ve zamanla gülünç ıvır zıvırdan sayılacaktı. Gerçekten de bizim gülünçlüklerimiz kimi kez aşırıya vardırılmış güzel bir duygunun, erdemlerin ya da yeteneklerin ürünleridir. Kalabalıklarla ilişkinin değiştirmediği gurur, yüksek duyguların dairesini genişletmek yerine küçük şeylere takılıp kalırsa katı bir kişilik yaratır. Coşku, azizleri yaratan, gizli bağlılıklara ve çarpıcı şiirlere esin kaynağı olan, erdem içindeki bu erdem, taşradaki küçük şeylerle uğraştığında abartı halini alır. Büyük zihinlerin parladığı, havada fikirlerin uçuştuğu, her şeyin yenilendiği merkezden uzakta kalındığında eğitim yaşlanır, beğeniler durgun su gibi bozulur. Uygulamaya dökülemeyen tutkular önemsiz şeyleri büyütürken kendileri küçülür. Taşra hayatını zehirleyen cimrilik huyu ile dedikoduculuğun nedeni budur. En seçkin kişi bile kısa sürede bu dar fikirlerin ve köhne yaşama biçiminin etkisi altına girer. İşte böyle, doğuştan büyük adamlar, kibar çevrelerin eğittiği ve üstün zekâların yetiştirdiği, hoş olabilecek kadınlar yok olur gider. Madam de Bargeton olur olmaz şeylere şairane yaklaşıyor, kişisel olanla etrafında olan arasında ayrım yapmıyordu. Gerçekten de insanın içinde tutması gereken, anlaşılmayacak duygular vardır. Günün batışı büyük bir şiirdir, doğru, ama bir kadının işini gücünü yapan insanların ortasında bunu süslü sözcüklerle anlatması gülünç olmaz mı? İnsan kendi içindeki duyguların tadına ancak baş başa olduğunda, şairden şaire, kalpten kalbe aktardığında varabilir. Madam de Bargeton’un şatafatlı sözlerle dolu, uzun uzun cümleler kullanmak gibi bir kusuru vardı, ki gazetecilikte bunlara zekice bir adlandırmayla turta derler ve gazeteler her sabah abonelerine bu zor yenen turtalardan bol bol verir, buna karşın okurlar da bunları yalayıp yutarlar. Madam de Bargeton en küçük şeyin devasa boyutlara büründüğü konuşmalarında sıfatları hep abartılı kullanırdı. Bu dönemden itibaren her şeyi birörnek, bireyci, sentezci, dramatik, üstün hale getirir, çözümler, şiirselleştirir, nesirleştirir, devleştirir, melekleştirir, yenileştirir ve trajikleştirirdi, çünkü bir iki kadının paylaştığı yeni kusurları resmetmek için dili biraz bozmak gerekir. Zaten zihni de dil gibi coşardı. Şiiri kalbinde ve dudaklarında taşırdı. Her türlü olay, hastabakıcı rahibenin fedakârlığı ve Faucher Kardeşler’in idamı, Mösyö d’Arlincourt’un Ipsiboé’si, Lewis’in Anaconda’sı, Lavalette’in hapishaneden kaçması, kalınlaştırdığı sesiyle bağırıp hırsızları kaçıran arkadaşlarından biri gibi, olur olmaz şeyler karşısında çırpınır, sararır solar, heyecanlanır, coşardı. Ona göre her şey yüce, olağanüstü, tuhaf, tanrısal, muhteşemdi. Canlanır, köpürür, kahreder, ileri atılır, yeniden düşer, göğe bakar, yere bakardı; gözleri yaşlarla dolardı. Hayatını sürekli hayranlıklarla geçirir ve tuhaf küçümsemelerle içi içini yerdi. Yanya paşasını aklından geçirir, sarayında onunla savaşmak ister, bir çuvala tıkıştırılıp suya atılmayı büyüklük sayardı. Leydi Esther Stanhope’a, çölün yapmacıklı edebiyatçısına imrenirdi. Sainte-Camille’in kardeşi olmak ve hastaları tedavi ederken Barselona’da sıtmadan ölmek isterdi: Ne büyük, ne soylu bir yazgıydı bu! Kısaca hayatının çimenleri arasında geçen berrak su hariç her şeye susuzluğu vardı. Lord Byron’a, Jean-Jacques Rousseau’ya, bütün şiirsel ve dramatik hayatlara hayrandı. Bütün üzüntüler için ve bütün zafer boruları için gözleri yaşarırdı. Yenilmiş Napoléon’a, Mısır’ın zorbalarını kırıp geçiren Mehmet Ali’ye sevgi beslerdi. Nihayet dehaların başına haleler kondurur ve onların kokularla ve ışıklarla beslendiğini sanırdı. Birçokları için zararsız bir deliydi, ama keskin bakışlı bir gözlemci bunları, başlar başlamaz biten müthiş bir aşkın kırıntıları, göksel bir Kudüs’ün kalıntıları, yani âşığı olmayan bir aşk gibi görürdü. Bu doğruydu da. Madam de Bargeton’un evliliğinin ilk on sekiz yılı birkaç sözcükle özetlenebilir. Bir süre kendi başına, uzak umutları besleyerek yaşadı. Sonra, düşlediği Paris hayatının yetersiz serveti yüzünden kendisine kapalı olduğunu kabullendikten sonra çevresindeki kişileri incelemeye başladı ve yalnızlığını görüp ürktü. Çevresinde onu, herhangi bir ilginçliğin ya da küçücük bir olayın bile geçmediği bir hayattan umutsuzluğa kapılan kadınların kendilerini kaptıracakları türden çılgın bir hayata sürükleyecek bir tek erkek bile yoktu. Hiçbir şey beklemiyordu, tesadüf bile, çünkü tesadüfsüz hayatlar da vardı. İmparatorluğun bütün görkemiyle parladığı, Napoléon’un en seçkin kıtalarını gönderdiği İspanya’dan geçişi sırasında bu kadının o zamana kadar hep kırılan umutları yeniden uyandı. Merak onu doğal olarak gündeme alınan bir söz üzerine Avrupa’yı fethe çıkmış ve şövalye zamanlarının masalsı çarpışmalarını tekrarlayan bu kahramanları seyretmeye itiyordu. En cimri ve en dalavereci şehirler bile imparatorluk muhafız alayını törenle karşılamak zorundaydı; bu tören alayının en başında da tıpkı krallık döneminde olduğu gibi, ağızlarında hazır nutuklarıyla belediye başkanları ve valiler bulunurdu. Kentte bulunan bir alayın verdiği baloya katılan Madam de Bargeton bir beyzadeye, kurnaz Napoléon’un Fransa mareşali bastonunu gösterdiği basit bir teğmene âşık oldu. O zamanlar kolayca kurulup bozulan aşk ilişkilerine benzemeyen bu seviyeli, soylu, büyük tutku ölümün eliyle iffetlice kutsandı. Wagram’da bir top güllesi Marki de Cante-Croix’nın kalbi üstünde, Madam de Bargeton’un güzelliğini gösteren tek resmi parçaladı. Madam de Bargeton iki savaşta albaylığa yükselen, ünle, aşkla coşmuş ve Naïs’in bir mektubunu imparatorluğun verdiği ödüllerin üstünde tutan bu yakışıklı genç için uzun süre ağladı. Acı kadının yüzüne bir hüzün peçesi indirdi. Bu bulutlar kadınların tadına varamadan geçmiş yıllarına yandıkları, güllerinin solduğunu gördükleri, aşk arzularının gençliğin son tebessümlerini biraz daha uzatma isteğiyle birleştiği bir çağda dağılabildi. Taşranın soğuğunun içine işlediği bir zamanda bütün o üstün nitelikleri ruhunda yaralar açıyordu. Akşamları karnını iyice doyurduktan sonra birkaç kuruşuna oyun oynamaktan başka bir şey düşünmeyen erkeklerle tesadüfen temasından kakım gibi kirlenmiş olsa üzüntüsünden ölürdü. Gururu onu taşranın üzücü aşklarından uzak tuttu. Çevresindeki erkeklerin işe yaramazlığı ile boşluk arasında bu kadar üstün bir kadın hiçliği seçmek zorunda kaldı. Böylece evlilik ve sosyal hayat onun için bir manastır oldu. Karmelit Rahibeleri nasıl dinle yaşarlarsa o da şiirle yaşadı. O zamana kadar bilinmezken 1815 ile 1821 yılları arasında yayımlanan ünlü yabancıların eserleri, Mösyö Bonald’ın ve Mösyö Maistre’in, bu iki keskin bakışlı düşünürün büyük risaleleri, nihayet ilk filizlerini güçlü biçimde veren Fransız edebiyatının daha az muhteşem eserleri onun yalnızlığını güzelleştirdi, ama ne ruhunu ne kişiliğini esnetebildi. Üstüne yıldırım düşmüş ama devrilmemiş bir ağaç gibi dimdik ve güçlüydü. Sıradan yardakçıların hayranlık gösterileri arasında kalanlar gibi, kusurlarıyla birlikte çalım satar oldu. Madam de Bargeton’un geçmişi böyleydi; evlerine tuhaf biçimde girip çıkmaya başlayan Lucien’le ilişkisini anlatabilmek için gerekli, tatsız bir hikâye. Bu son kış kentte bir adam ortaya çıkmış, Madam de Bargeton’un sürdüğü tekdüze hayatı canlandırmıştı. Vergi müdürlüğü boşta kaldığından Mösyö de Barante buraya birini atadı; adamın maceralı hayatı, kadınların merakını bölgenin kraliçesinin evine girebilmek için bir anahtar haline getirecek kadar fayda sağlıyordu.

Kısaca Sixte Châtelet adıyla dünyaya gelmiş ama 1806’dan itibaren kendine soyluluk sıfatı ekleyecek kadar kafası çalışan Mösyö du Châtelet, Napoléon döneminde hep imparatorun güneşine yakın dursa da her tür seferberlikten kurtulmuş o hoş gençlerden biriydi. Mesleğine bir imparatorluk prensesinin emir kâtibi olarak başlamıştı. Mösyö du Châtelet makamının gerektirdiği bütün yeteneksizliklere sahipti. Yapılı, yakışıklı, iyi dans eden, iyi bilardo oynayan, bütün talimlerde becerikli, kötü bir salon adamıydı; şarkılar söyler, esprilere alkış tutar, her şeye hazır, esnek, kıskanç, her şeyi bilir hiçbir şeyi bilmezdi. Müzikten anlamazdı ama bir ay boyunca bin bir güçlükle öğrendiği bir şarkıyı hoşa gitmek için söylemek isteyen bir kadına piyanoda eşlik ederdi. Şiiri hissetmekten âciz olsa da on dakika yürüyüş izni ister, sonra da tokat gibi çarpan, fikrin yerine kafiyenin geçtiği bir iki dörtlük hazırlardı. Mösyö du Châtelet’nin, çiçeklerine prensesin başladığı bir halının zeminini doldurmak gibi bir yeteneği de vardı; prensesin sardığı ipek çilelerini sonsuz bir zarafetle tutar, bu sırada kaba sabalığı pek de iyi gizlenmemiş şeyler anlatırdı. Resimden anlamasa da bir manzarayı kopyalamayı, bir profili çıkarmayı, bir elbiseyi çizip boyamasını bilirdi. Kısaca kadınların iş hakkında sanıldığından da etkili olduğu bir zamanda büyük faydası olacak bütün o ufak tefek yeteneklere sahipti. Hiçbir bilgileri olmayan ve derinlikleri boş oluşlarından ileri gelenlerin bilimi olan siyasetten iyi anladığını ileri sürerdi; bu bilim zaten elverişli bir bilimdir, çünkü yüksek makamlara gelindiğinde kendini kanıtlayabilir; cahillere ağzı sıkı olayım derken hiçbir şey söylememe, kararlarını anlamı belirsiz kafa sallamalarla bildirme fırsatını verir; nihayet bu bilimde en güçlü insan, yönünü belirlediğini sandığı bir olaylar nehrinde başını su üstünde tutarak yüzen insandır, ki bu da ancak içi boş olana özgü bir şeydir. Sanatta olduğu gibi bu konuda da bir deha için binlerce vasat insana rastlanır. İmparatorluk prensesine olan düzenli ve olağanüstü hizmetine karşın, koruyucusunun nüfuzu onu müsteşarlıkta bir makama yerleştirmeye yetmemişti, çünkü birçokları gibi müthiş bir müsteşarlık çalışanı olabilirdi, ama prenses onun başka yerde değil kendi yanında kalmasının daha iyi olacağını düşünüyordu. Bununla birlikte baron unvanı aldı, özel ulak olarak Cassel’e geldi ve orada gerçekten de özel biri oldu. Başka deyişle Napoléon onu bir krizin ortasında diplomatik kurye olarak kullandı. İmparatorluğun düştüğü sıralarda Baron du Châtelet, Westphalia’da Jérôme’un yanında bakan olarak atanma sözü almıştı. Bir aile elçiliği dediği bu fırsatı kaçırınca umutsuzluğa kapıldı, General Armand de Montriveau’yla Mısır’a gitti. Tuhaf olaylar sonucu arkadaşından ayrı düşmüş ve iki yıl çöl çöl, kabile kabile dolaşmıştı; Araplara esir düşmüş, onlar da yeteneklerinden yararlanamayınca onu birbirlerine satmıştı. Nihayet Montriveau’nun Tanca’ya doğru yöneldiği sırada İmam Maskat’ın topraklarına ulaştı, ama Maskat’ta şansı yaver gitti ve yelken açmak üzere olan bir İngiliz gemisi bulup yol arkadaşından bir yıl önce Paris’e ulaştı. Son zamanlardaki talihsizlikleri, eski günlerden kalma birkaç ilişki, o sıralarda gözde kişilere yapılmış hizmetler sayesinde konsey başkanına tavsiye edildi, o da onu boşalacak ilk müdürlüğü beklerken Mösyö de Barante’ın yanına verdi. Mösyö du Châtelet’nin imparatorluk prensesinin yanında yöresinde bulunması, çapkın biri olarak ünü, yolculuklarında başına gelen garip olaylar, her şey Angoulême kadınlarının ilgisini çekiyordu. Yukarı kentin âdetlerini öğrenen Baron Sixte du Châtelet buna göre davrandı. Hasta rolü oynadı; bıkkın, bezgin biri gibi davrandı.

Her fırsatta sanki acılarından bir an bile kurtulamıyormuş gibi başını ellerinin arasına alıyordu, yolculuklarını hatırlatan ve onu ilgi çekici kılan küçük bir manevraydı bu. Üst makamları, generali, valiyi, defterdarı ve piskoposu ziyaret etti, ama gittiği her yerde, layık olduğu yere gelememiş ve iktidarın lütfunu bekleyen adamlar gibi nazik, mesafeli, birazcık küçümser bir eda takındı. Toplum hayatına dair yeteneklerini birazcık sezdirdi, bu ise bu yetenekleri daha değerli kıldı; sonra uyandırdığı merakı usandırmaksızın arzuları da uyandırıp, erkeklerin işe yaramazlığını inceleyip kadınları da katedralde birçok pazar iyice gözlemledikten sonra yakınlığı işe yarayacak kişinin Madam de Bargeton olduğunu gördü. Yabancıların giremediği bu sunağın kapılarının açılması için müziğe güvendi. Miroir’ın bir ayin şarkısını buldu ve gizli gizli piyanoda çalıştı; sonra, güneşli bir pazar günü bütün Angoulême ayindeyken orga dokunarak bütün cahilleri mest etti ve küçük papazların org çalanın adını fısıltıyla söylemelerini sağlayarak ona karşı uyanan merakı körükledi. Kiliseden çıkınca Madam de Bargeton ona iltifat etti, onunla müzik yapma olanağı olmamasına üzüldüğünü söyledi; hesapladığı bu karşılaşma sırasında, herhangi bir şekilde isteyip de elde edemeyeceği evine girme iznini kolayca elde etti. Becerikli baron Angoulême prensesinin evine gidip gelmeye, ona kuşku uyandıran hizmetlerde bulunmaya başladı. Kırk beş yaşını geçtiği için yaşlı denebilecek bu yakışıklı adam, o kadında uyandırılacak bir gençlik, sergilenecek hazineler görüyordu; belki de yakında evlenme umudu taşıyan zengin bir dul haline gelecek, kendisiyle evlenip Nègrepelisse ailesiyle akrabalığı olduğunda, Paris’te itibarıyla kendisine siyasetin kapılarını açacak Markiz d’Espard’la temas kurabilecekti. Bu güzel ağacı kemiren donuk ve bol ökseotuna karşın ağaca yapışmaya, onu budayıp bakmaya ve güzel meyveler elde etmeye karar verdi. Angoulême soyluları kasabada bu giaour’un¹⁸ kabul görmesine karşı yaygarayı bastı, çünkü Madam de Bargeton’un salonu her tür melezlikten arınmış bir topluluğun kutsal birliğiydi. Bir tek piskopos gelirdi, vali yılda iki üç kez gelebilirdi; defterdar asla girmezdi, Madam de Bargeton akşam davetlerine, konserlerine gider ama asla onun evinde yemek yemezdi. Defterdarı görmemek ve basit bir vergi müdürünü kabul etmek gibi bir terslik, dikkate alınmayan eşrafa göre olacak iş değildi.

Her tür toplumsal çevrede bulunabilecek bu tür küçüklükleri düşünebilecek kişiler, Angoulême burjuvazisinde Bargeton Konağı’nın ne denli baskın olduğunu anlayabilir. Houmeau’dakiler için bu ihtişamlı Louvre Sarayı yavrusu, Angoumois yöresinin bu Rambouillet Konağı güneş gibi uzaktan parlıyordu. Orada toplanmış olanlar o yörenin en acınası, en boş, en kafasız, en sefil insanlarıydı. Siyaset burada tutkuyla söylenen içi boş laflardan ibaretti: Quotidienne gazetesini fazlasıyla hafif buluyorlar, XVIII. Louis’yi Jakoben sayıyorlardı. Çoğunluğu aptal ve zarafetten yoksun kadınlara gelince, kötü giyinirlerdi, hepsinde mutlaka görünür bir kusur vardı, hiçbir şeyleri tam değildi: ne sohbetleri, ne bakımları, ne zekâları ne de vücutları. Madam de Bargeton’la ilgili tasarıları olmasa Châtelet buraya dayanamazdı. Bununla birlikte buradaki bütün boşluğun üstü, kast âdetleri ve zihniyeti, soyluluk havası, küçük şatolu soyluların kibri, nezaket kurallarının tanınıp bilinmesi sayesinde örtülüyordu. Duyguların soyluluğu Paris’in kibar çevrelerindekinden daha gerçekti; her şeye karşın yine de Bourbon’lara saygılı bir bağlılık göze çarpıyordu. Bu topluluk, benzetme yerindeyse, eski tarz, kararmış ama ağır bir gümüş takımına benziyordu. Siyasal fikirlerindeki hareketsizlik sadakati andırıyordu. Kendisi ile burjuvazi arasına koyduğu mesafe, oraya ulaşmanın zorluğu ona sahte bir üstünlük veriyor, herkesçe kabul gören bir değer kazandırıyordu. Bu soylulardan her birinin, tıpkı Bambara zencileri arasında deniz kabuklarının para yerine geçmesi gibi, onlar için özel bir değeri vardı. Mösyö du Châtelet’nin gönlünü okşadığı ve onda çevrelerindeki erkeklerde olmayan üstünlükler bulan birçok kadın kırılan gururlarının isyanını bastırdı: Hepsi imparatorluk prensesinin yerini almayı umuyordu. Tutucular davetsiz misafiri Madam de Bargeton’un evinde göreceklerini ama başka hiçbir eve kabul edilmeyeceğini düşündüler. Du Châtelet çok sayıda küstahlıkla karşılaştı ama din adamlarının suyuna gidip yerini korudu. Sonra Angoulême kraliçesine o yörenin bulaştırdığı kusurları kaşıdı, ona bütün yeni kitapları getirdi, yayımlanmış şiirleri okudu. Birlikte genç şairlerin şiirini okuyup kendilerinden geçiyorlardı, Madam de Bargeton samimiydi ama öteki biraz can sıkıntısından, imparatorluk okulundan yetişmiş biri olarak az anladığı romantik şairlere sabırla katlanıyordu. Kralcılığın etkisinden ileri gelen rönesansla coşkuya kapılan Madam de Bargeton, Victor Hugo’yu müthiş bir çocuk diye adlandırdığı için Mösyö de Chateaubriand’ı seviyordu. Dehayı ancak uzaktan tanıdığına üzülüyor, büyük adamların yaşadığı Paris’in hayaliyle tutuşuyordu. Mösyö du Châtelet Angoulême’de başka bir müthiş çocuğun, parlaklığıyla yeni çıkmış Paris yıldızlarını gölgede bırakacak genç bir şairin bulunduğunu söyleyerek harikalar yarattığını sandı. Gelecekte büyük adam olacak biri doğmuştu Houmeau’da! Lise müdürü barona hayranlık verici dizeler göstermişti. Bu yoksul ve mütevazı çocuk, İngiliz şairini koruyucuları aleyhinde yergiler yazmaya iten, büyük toplumsal mevkilere karşı o siyasal korkaklığa, o korkunç kine sahip olmayan bir Chatterton’du. Biri bir parça keman gıcırdattığı, diğeri beyaz kâğıdı iyi kötü kirletmeyi becerdiği, biri ziraat derneği başkanı olduğu, bir diğeri “Se fiato in corpo avete” şarkısını avcı narası atar gibi söylemesine izin veren bas sese sahip olduğu için güzel sanatlara ve edebiyata olan merakını paylaşan beş altı kişi: Madam de Bargeton bu ucubelerin ortasında, yemekleri kâğıttan yapılma bir tiyatro sofrası önündeki aç birine benziyordu. Bu yüzden hiçbir şey bu haberi duyduğunda yaşadığı sevinci anlatamazdı. O şairi, meleği görmek istiyordu! Yerinde duramadı, coştukça coştu, saatlerce bundan söz etti. Ertesi gün eski diplomatik kurye müdürden Lucien’in Madam de Bargeton’a takdim edilmesi konusunu görüştü.

Siz ey küçük taşra köşelerine sığınmış zavallılar, sizin toplumsal mesafeleri aşmanız, bu mesafeleri günden güne daha kolay aşan Parislilerden daha zordur, siz ki her dünyanın içine girip orada kendini raca sanan demir parmaklıkların ağırlığı altında onca ezilirsiniz, kelli felli müdür gelip de Bargeton Konağı’nın kendisine kapılarını açtığını söylediğinde Lucien Chardon’un beyninde ve kalbinde kopan fırtınayı bir tek siz anlarsınız! Edebi ün işte böyle kapıları menteşeleri üstünde döndürmüştü! David’le Beaulieu’de akşamları dolaşırken, aşağılardan gelen bilimin sesini pek duymayan bu kulaklara asla ulaşamayacağını düşünerek, eski tarz sivri çatı tepelerini seyrettiği bu eve kabul edilecekti sonunda. Ève tutumlu bir ev kadını, ilahi bir büyücü gibi kenardaki parasından birkaç altın çıkarıp Angoulême’in en iyi ayakkabıcısından zarif ayakkabılar ve kentin en ünlü terzisinden yeni bir frak satın aldı. En iyi gömleğine kendi eliyle yıkayıp plilerini ütülediği bir göğüslük taktı. Onu bu kıyafetle gördüğünde öyle mutluydu ki! Kardeşiyle ne de gurur duymuştu! Öğütlerinin ardı arkası kesilmiyordu! Bin bir çirkin davranışı geçiriyordu aklından. Düşüncelere dalma merakı yüzünden Lucien oturur oturmaz dirseklerini masaya koyma alışkanlığı edinmişti, hatta dirseklerini dayayabilmek için masayı kendine doğru çektiği bile olurdu. Ève ona o aristokrasi tapınağında kendini kaptırıp gelişigüzel davranmayı yasakladı. Ona Porte Saint-Pierre’e kadar eşlik etti, neredeyse katedralin karşısına kadar geldi, orada durup Lucien’in Mösyö du Châtelet’yle buluşacakları Promenade’a gitmek üzere Beaulieu Sokağı’na dönüşünü izledi. Sonra zavallı kız sanki büyük bir olay olmuş gibi heyecanlandı. Lucien’in Madam de Bargeton’un konağına kabul edilmesi demek talihli bir ufkun açılması demekti. Melek kız bilmiyordu ki tutkunun başladığı yerde masum duygular biter. Minage Sokağı’na varınca evin dış görünümü Lucien’i hiç şaşırtmadı. İçindeki fikirlerle büyüyen bu Louvre Sarayı oraya özgü yumuşak taştan yapılmış ve zamanla sararmış bir evdi. Sokaktan bakıldığında epey hüzün verici görünümü içeriden hayli sadeydi: Soğuk ve temizce bir taşra avlusuydu burası; yalın, neredeyse manastırı andıran, iyi korunmuş bir mimari. Lucien basamakları ilk kata kadar taş olan, kestane ağacından tırabzanlı eski bir merdivenden çıktı. İzbe bir dış odadan, pek aydınlatılmamış geniş bir salondan geçtikten sonra konak sahibesini önceki yüzyılın zevkine göre işlenip griye boyanmış oyma ahşap kaplı küçük bir salonda buldu. Kapıların üstü kabartma resimlerle süslüydü. Eski bir kırmızı damasko panoları süslüyordu. Eski tarz mobilyaları kırmızı beyaz kareli örtülerle acınası biçimde gizlenmişti. Şair, Madam de Bargeton’u gördü; küçük pike minderli bir divanda oturuyor, divanın önünde iki mumlu ve siperlikli eski tarz bir şamdanın aydınlattığı, üstünde yeşil örtü bulunan yuvarlak bir masa bulunuyordu. Kraliçe ayağa kalkmadı, oturduğu yerde şaire gülümseyerek hoş biçimde kıpırdandı, Lucien bu yılan gibi kıpırdanış karşısında çok heyecanlandı. Bu hareketi kibar buldu.

Lucien’in aşırı yakışıklılığı, davranışlarındaki sıkılganlık, sesi, her şeyi Madam de Bargeton’u etkiledi. Şair çoktan şiirin kendisi oluvermişti. Genç adam belli etmeden gözlemleyerek kadını inceledi ve hakkında söylenenleri doğruladı; bu kibar hanım Lucien’in onun hakkındaki düşüncelerini boşa çıkarmıyordu. Madam de Bargeton’un başında yeni moda siyah kadifeden yırtmaçlı bir bere bulunuyordu. Bu saç biçimi genç birine kadını neredeyse büyüterek etkileyici gösteren ortaçağ tarzını hatırlatıyordu; bu bereden ışıkta yaldızlanan, bukle kıvrımları kızıllaşan, kırmızıya çalan sarılıkta gür saçlar fışkırıyordu. Soylu kadının parlak bir teni vardı, kadınların bu kızıl rengin sözümona sakıncalarını gidermelerini sağlayan parlaklıkta bir tendi bu. Külrengi gözlerinden kıvılcımlar saçıyordu, epeydir kırışmış olan alnı iddialı biçimli beyaz genişliğiyle bu gözlere çok yakışıyordu; gözlerin çevresinde sedefli birer halka vardı ve burnun her iki yanında iki mavi damar bu nazik çerçevenin beyazlığını belirginleştiriyordu. Burnunda Bourbon Hanedanı’na özgü bir kıvrım vardı ve bu burun, Condé’lerin krallık soyunun parıldadığı göz alıcı bir nokta sunarak uzun bir yüzün çekiciliğini artırıyordu. Saçlar enseyi tamamen örtmüyordu. Yakası özensizce bir araya getirilmiş elbiseden kar beyazı gerdan görünüyor, gözler burada kusursuz ve yerine yakışmış göğüsleri tahmin edebiliyordu. Madam de Bargeton ince ve bakımlı ama biraz kuru parmaklarıyla genç şaire dostça bir hareketle yanında duran sandalyeyi gösterdi. Mösyö du Châtelet bir koltuğa oturdu. Lucien yalnız olduklarını o zaman fark etti. Madam de Bargeton’la sohbeti Houmeau’lu şairi kendinden geçirdi. Lucien için onun yanında geçirdiği üç saat ebedileştirilmek istenecek rüyalardan biriydi. Bu kadını zayıf değil ama zayıflamış, âşığı olmasa da âşık, güçlü olsa da hastalıklı buluyordu; yapmacıklı tavırları yüzünden daha da ortaya çıkan kusurları hoşuna gitti, zira gençler iyi kalpli insanların yalanı olan abartıyı sevmekle başlarlar. Elmacıkkemikleri üstündeki, bazı sıkıntılar ve acıların kiremit rengi verdiği benek benek lekeleri hiç fark etmedi. Hayal gücü önce ateş saçan gözleri, ışıkların çağladığı zarif saç buklelerini, parıltılı beyazlığı yakalamış, Lucien mum çevresindeki kelebek gibi kendini bu ışıltılı noktalara kaptırmıştı. Sonra da ruhu kendi ruhuna o kadar çok hitap etti ki kadınlığına dikkat bile etmedi. Bu kadınca coşkunun canlılığı, Madam de Bargeton’un uzun süredir tekrarladığı ama ona yeni görünen bütün o eski tarz cümlelerdeki ustalık, aslında her şeyi beğenmeye zaten istekli olduğu için onu büyülüyordu. Okumak için hiç şiir getirmemişti, bu hiç söz konusu edilmedi: Yine gelme fırsatı elde etmek için dizelerini unutmuştu, Madam de Bargeton da başka bir gün şiir okumaya davet edebilmek için bu konuyu hiç açmadı. Bu aralarındaki ilk anlaşma değil miydi? Mösyö Sixte du Châtelet bu kabulden memnun olmadı. Bu yakışıklı gencin kendisine rakip olacağını geç de olsa anladı, onu kendi siyasetine bağımlı kılmak amacıyla Beaulieu’ye çıkan ilk yokuşun dönemecine kadar götürdü. Lucien vergi müdürünün onu konağa soktuğu için böbürlenişine ve ona bu konuda öğütler verişine az şaşırmadı. Şöyle anlatıyordu Mösyö du Châtelet: Umarım orada ona kendisine davrandıklarından daha iyi davranırlardı. Saray bile bu hödüklerden daha küstah değildi. İnsan orada öldürücü yaralar alıyor, inanılmaz küçümsemelerle karşılaşıyordu. Bu adamlar kendilerine çekidüzen vermezlerse 1789 Devrimi tekrarlanabilirdi. Ona gelince, bu eve gitmeye devam etmesinin nedeni Madam de Bargeton’a olan ilgisiydi, Angoulême’de temiz kadın olarak bir o vardı ve o da can sıkıntısından ona kur yapmış, delice âşık olmuştu. Yakında karısı olacaktı, kendisini seviyordu, her şey buna işaret ediyordu. Bu gururlu kraliçenin kendisine boyun eğmesi bu ahmak taşra soylularından alacağı tek intikam olacaktı.

Châtelet karşısına bir rakip çıktığında onu öldürecek kadar âşık olduğunu anlattı. İmparatorluk rejiminin bu yaşlı kelebeği, bütün şahsiyetiyle onu ezmeye ve korkutmaya çalışarak tüm ağırlığıyla zavallı şairin üstüne yükleniyordu. Yolculuğunu tehlikelerini abartarak anlatıp daha da kurumlandı, ancak şairin hayal gücüne baskın gelmiş olsa da âşığı hiç korkutamadı.

O akşamdan beri, kendini beğenmiş yaşlı adama, tehditlerine ve kavga meraklısı burjuva tavırlarına karşın Lucien, Madam de Bargeton’un evine yine gelmişti; ilk başta Houmeau’lu birinin çekingenliği vardı üstünde, sonra kısa sürede önceleri kendisine büyük bir lütufmuş gibi görünen bu duruma alıştı ve giderek daha çok gelmeye başladı. Bir eczacının oğlu bu topluluk tarafından önemsiz biri gibi görüldü. İlk başlarda Naïs’leri ziyarete gelen beyler ya da hanımlar Lucien’le karşılaştıklarında ona kibar kişilerin astlarına karşı sergiledikleri ezici nezaketi gösteriyordu. Lucien ilk önce bu çevreyi son derece zarif buldu ama daha sonra bu sahte ilginin kaynaklandığı duyguyu anladı. Kısa süre sonra kimilerinin ona karşı koruyucu tavrı takındığını fark etti ve bu durum geleceğin bu soylu yurttaşlarının çoğunun yüksek tabakayla birlikte sınadığı kindar cumhuriyetçi fikirlerini güçlendirdi. Ama Naïs için ne de çok acıya katlanmıştı; ona Naïs diyordu hep, zira bu çevrenin insanları, tıpkı İspanya’nın büyükleri ve Viyana’daki kaymak tabaka gibi, kadın olsun erkek olsun birbirlerini hep adlarıyla çağırırdı, ki bu Angoulême aristokrasisinin kalbinde bir farklılık yaratmaya yönelik son icattı.

Naïs tıpkı her delikanlının onu şımartan ilk kadını sevdiği gibi sevildi, zira Naïs Lucien’de büyük bir gelecek, sonsuz bir ün görüyordu. Madam de Bargeton şairi evine yerleştirmek için bütün becerisini kullandı: Onu sadece aşırı yüceltmekle kalmıyor, aynı zamanda bir yerlere getirmeye çalıştığı talihsiz bir çocuk olarak takdim ediyordu; elinde tutabilmek için onu küçültüyordu; kitap okutturuyor, sekreterlik yaptırıyordu ama başına gelen korkunç felaketten sonra artık eskisi gibi sevebileceğini sanmasa da, onu düşündüğünden fazla seviyordu. Kendi kendini yiyip bitiriyor, toplumsal konumu bakımından kendisine çok uzak, yirmi yaşındaki bir genci sevmenin delilik olduğunu düşünüyordu. Gösterdiği yakınlık, kaygıları yüzünden yerli yersiz takındığı kibirli havayla boşa çıkıyordu. Kimi kez kibirli ve koruyucu kimi kez de şefkatli ve gönül okşayıcı davranıyordu. Bu kadının yüksek seviyesinden önceleri çekinen Lucien, ilk aşkı demir döver gibi döven ve onu kalpte birbiri ardına acının ve zevkin saldırıya geçeceği bir noktaya yerleştiren her tür korkuyu, her tür umudu ve her tür umutsuzluğu yaşadı. İki ay boyunca ona kendisiyle anne edasıyla ilgilenecek koruyucu bir melek gibi baktı. Ama itiraflar başladı. Madam de Bargeton şairine, sevgili Lucien diye, ardından sadece sevgili diye hitap etti. Cesaretlenen şair bu soylu kadına Naïs dedi. Madam de Bargeton, Lucien’in ona bu adla seslendiğini duyduğunda öfkelendi, küçük bir çocuğu baştan çıkaran bir öfkeydi bu; herkesin kullandığı adla hitap ettiği için ona çıkıştı. Gururlu ve soylu Nègrepelisse o güzel meleğe adlarından en tazesini verdi ve Lucien’in ona Louise demesini istedi. Lucien’in aşkı göğün katlarını aştı. Bir akşam Louise bir resmi seyrederken Lucien içeri girince resmi aceleyle sakladı, Lucien bu resmi görmek istedi. İlk kıskançlık tepkilerini yatıştırmak için Louise, genç Cante-Croix’nın resmini gösterdi ve o denli saf ve o kadar da acımasızca boğulmuş aşklarının hikâyesini gözlerinden yaşlar akıtarak anlattı. Ölmüş sevgilisine sadakatsizliğe mi yelteniyordu yoksa Lucien’e bu portreyle bir rakip mi çıkarıyordu? Lucien sevgilisini anlayamayacak kadar gençti, safça umutsuzluğa kapıldı, zira Madam de Bargeton kadınların az çok beceriyle güçlendirdikleri kaygıları dağıtmalarını sağlayan bir savaşa girdi. Ödevler konusundaki tartışmaları, yol yordam, din gibi konulardaki sohbetleri, saldırıya geçmeyi sevdiği alanlardı. Masum Lucien’e karşı bu cilvelere gerek yoktu, çünkü o doğal bir şekilde ileri atılacaktı. Bir akşam, Mösyö de Cante-Croix konusunu kapamak isteyen ve Louise’e artık son sınırına dayanmış bir tutkunun okunduğu bakışlarla bakan Lucien,

– Ben ölmeyeceğim, sizin için yaşayacağım, dedi cüretkâr bir edayla.

Bu yeni aşkın kendinde ve şairde gösterdiği ilerlemelerden korkuya kapılan Madam de Bargeton albümünün ilk sayfası için Lucien’in söz verdiği şiiri, geciktirdiğini hatırlatıp kavga ararcasına istedi. Aristokrat sınıfın şairi Canalis’in en iyi şiirlerinden doğal olarak daha güzel bulduğu kıtayı okuduğunda kadının ne halde olduğunu düşünebiliyor musunuz?

Sihirli fırçalarıyla, yalancı ilham perileri

Sadık tirşesini süslemeyecekler

İnce kâğıtlarımın;

Ve güzel sevgilimin hoyrat kalemi

Gizli neşesini ya da sessiz kederini

Bana teslim edecek.

Ah! Ağırlaşmış parmakları solmuş sayfalar üstünde

Geleceğin vaat ettiği parlak yazgıların

Hesabını sorduğunda;

Aşk lütfetsin, bu güzel yolculuğun bereketli hatırası

Bulutsuz bir gök gibi zevkle seyredilsin!

– Bu dizelerin esin kaynağı ben miyim? diye sordu Louise.

Ateşle oynamayı seven bir kadının hoppalığından kaynaklanan bu kuşku Lucien’in gözlerini yaşarttı; Madam de Bargeton onu ilk kez alnından öperek yatıştırdı. Lucien kesinkes büyük bir adamdı, onu yetiştirmek istiyordu; ona İtalyanca ve Almanca öğretmeyi, görgüsünü artırmayı düşünüyordu; kendisine kur yapan can sıkıcı adamların inadına, onu evine kabul etmek için bunlar iyi bahanelerdi. Hayatı ne de ilginçleşmişti! Şairi için müziğe yeniden başladı, ona müzik dünyasını anlattı, Beethoven’ın birkaç parçasını çaldı ve onu hayran bıraktı; onu memnun ettiği için mutlu bir halde, ikiyüzlülükle, “Bu mutluluk yetmez mi bize?” diye soruyordu. Zavallı şair de budalaca, “Evet,” diye cevap veriyordu.

Sonunda iş o hale geldi ki önceki hafta Louise, Lucien’le birlikte Mösyö de Bargeton’un eşliğinde akşam yemeği yedi. Bu önleme karşın bütün kent durumu öğrendi ve o kadar aykırı buldu ki kimse inanamadı. Korkunç bir dedikodu malzemesiydi bu. Birçoklarına göre toplum yıkımın eşiğine gelmişti. Kimileri de, “İşte liberal fikirlerin meyveleri!” diye haykırdı. Kıskanç du Châtelet o sıralarda loğusalara hizmetçilik yapan Madam Charlotte’un, Houmeau’lu Chateaubriand lakaplı adamın annesi Madam Chardon olduğunu öğrendi. Bu lakap güzel bir espri olarak anlaşıldı. Madam de Bargeton’un evine ilk koşan Madam de Chandour oldu.

– Biliyor musunuz Naïs’ciğim, bütün Angoulême neyi konuşuyor? dedi. İki ay önce loğusalığında görümceme bakan kadın meğer o şair çocuğun annesi değil miymiş!

Madam de Bargeton haşmetli bir tavır takınarak,

– Şekerim, dedi, bunda şaşılacak ne var? O kadın bir eczacının dulu değil mi? Rubempré’lerden bir matmazel için hazin bir son. Meteliksiz kaldığımızı düşünün bir... Geçinmek için biz ne yapardık ki? Nasıl beslerdiniz çocuklarınızı?

Madam de Bargeton’un soğukkanlılığı soyluların şikâyetlerini susturdu. Büyük ruhlar bir felaketi erdem haline getirmeye hep hazırdır. Ayrıca herkesin kötü gözle baktığı iyi bir işteki ısrar dayanılmaz çekiciliğe sahiptir: Masumiyet günahın tuzu biberidir. O akşam Madam de Bargeton’un salonu kendisine sitem etmeye gelen dostlarıyla doluydu. Naïs zekâsının bütün keskinliğini işbaşına geçirdi: O beyler Molière, Racine, Rousseau, Voltaire, Massillon, Beaumarchais, Diderot olamıyorlarsa, çocukları büyük adam olan döşemecileri, saatçileri, bıçakçıları kabul etmek gerekirdi. Dehanın her zaman soylu olduğunu söyledi. Gerçek çıkarları konusundaki anlayışsızlıkları yüzünden taşra beylerine çıkıştı. O kadar budala olmayanlara iyi gelecek birçok saçmalık da söyledi, ama onlar bunu kendine özgü oluşuna bağladılar. Kısaca fırtınaya yaylım ateşi açtı. Onun davet ettiği Lucien dört masada vist oynanan o eski, boyası solmuş salona ilk kez girdiğinde onu zarifçe karşıladı ve itaat bekleyen kraliçe edasıyla takdim etti. Vergi müdürüne Mösyö Châtelet diye hitap etti ve soyluluk unvanını sonradan edindiğini bildiğini ima ederek donup kalmasına neden oldu. Lucien o akşamdan sonra Madam de Bargeton’un çevresine zorla girmiş oldu ama oradakiler onu zehirli bir maddeymiş gibi gördü ve aralarından atmak için küstahlığı silah gibi kullandı. Bu zafere karşın Naïs’in hüküm alanı küçüldü, baş kaldırıp çevreden çıkmaya yeltenenler oldu. Mösyö du Châtelet’nin öğüdü üzerine Amélie, yani Madam de Chandour çarşamba günleri evinde misafir kabul ederek farklı bir toplanma mekânı oluşturmaya karar verdi. Madam de Bargeton salonunu hep açık tutardı ve evine gelenler aynı halılar önünde buluşmaya, aynı tavlayı oynamaya, aynı kişileri, şamdanları görmeye, mantolarını, galoşlarını, şapkalarını aynı koridora bırakmaya o denli alışmışlardı ki merdivenin basamaklarını da evin hanımını da seviyorlardı. Alexandre de Brébian nükteli bir biçimde, herkesin kutsal korulukta ortaya çıkan saka kuşuna katlanmaya razı olacağını söyledi. Sonunda tarım derneği başkanı ayaklanmayı müthiş bir gözlemle dindirdi.

– Devrimden önce, dedi, en büyük soylular Duclos’ları, Grimm’leri, Crébillon’ları evlerine kabul ediyordu, hepsi de bu Houmeau’lu şair gibi zararsız kişilerdi; ama vergi tahsildarlarını kesinlikle kabul etmezlerdi, ki aslında Châtelet de öyle.

Chardon’un cezasını du Châtelet ödedi, herkes soğuk davrandı ona. Kendisine Châtelet diye hitap ettiği andan itibaren Madam de Bargeton’a sahip olmaya yemin etmiş olan vergi müdürü, saldırıya uğradığını hissedince evin hanımının yanında yer aldı, arkadaşı olduğunu söyleyerek genç şairi destekledi. İmparatorun kendini hizmetinden beceriksizce mahrum ettiği bu kurnaz diplomat, Lucien’in gönlünü okşadı, onun dostu olduğunu söyledi. Şairi tanıtmak için valinin, defterdarın, alay komutanı albayın, denizcilik okulu müdürünün, mahkeme başkanının, kısaca bütün hükümet erkanının hazır bulunacağı bir ziyafet verdi. Zavallı şair öyle çok takdire boğuldu ki, yirmi iki yaşında bir delikanlı olmasa kendisine yöneltilen övgülerin arkasında bir oyun olduğundan kuşkuya düşebilirdi. Yemeğin sonunda tatlıya geçildiğinde Châtelet rakibine Sardanapale’ın ölümü konusunda o zamanın başyapıtı olan bir şiir okutturdu. Durgun biri olan lise müdürü şiiri dinleyince Jean-Baptiste Rousseau’nun bile daha iyisini yazmadığını söyleyerek alkışladı. Baron Sixte Châtelet eninde sonunda küçük şairin bu sıcak övgüler içinde sönüp gideceğini ya da erken gelen şöhretin sarhoşluğuyla küstahlıklar yapacağını, sonra da ilk baştaki karanlığına yeniden gömüleceğini düşündü. Bu dehanın ölümünü beklerken Madam de Bargeton hakkındaki iddialarından vazgeçmiş gibi göründü, ama kurnazlara özgü ustalıkla tasarısını askıya aldı ve Lucien’e son darbeyi vurma fırsatını kollayarak iki âşığı stratejik bir dikkatle izledi. O zamandan sonra Angoulême’de ve çevresinde, yörelerinde büyük bir adamın yaşadığı hakkında kulaktan kulağa söylentiler başladı. Madam de Bargeton bu genç kartala gösterdiği yakınlıktan dolayı genelde övülüyordu. Davranışı onay görünce bunu genel bir durum haline getirmek istedi. Dondurmalı, pastalı, çaylı bir akşam daveti vereceğini bütün kente yaydı; çayın sindirim sorunları için hâlâ eczanelerde satıldığı bir kentte büyük bir yenilikti bu. Soylu sınıfın ileri gelenleri Lucien’in okuyacağı büyük bir eseri dinlemek üzere davet edildi. Louise üstesinden geldiği güçlükleri dostundan gizlemişti ama çevrenin ona karşı tertiplediği oyuna dair bir iki söz söyledi, çünkü dâhi adamların aşmak zorunda olduğu ve vasat kişilerin aşmaya cesaretlerinin yetmeyeceği engellerin bulunduğu tehlikelerden habersiz bırakamazdı onu. Bu zaferi ibretlik bir ders haline getirdi. Beyaz elleriyle ona sürekli işkenceler pahasına elde edilecek şöhreti gösterdi, gideceği yolda onu bekleyen, atlatılacak darağaçlarından söz etti, en güzel ekmekleri onun için yağlayıp en gösterişli cümleleriyle süsledi. Bu sanki Corinne romanının tadını kaçıran doğaçlama konuşmaların bir tekrarıydı. Louise kendisinin bu uzdilli halini öyle beğendi ki esinini aldığı delikanlıyı daha da sevdi; cesaretle ortaya çıkıp babasının adını bir kenara atmasını, soylu Rubempré adını almasını önerdi, bu değişikliğin koparacağı gürültüye aldırış etmemeliydi, çünkü kral da bunu onaylayacaktı. Sarayda sözü geçen Blamont-Chauvry ailesinin kızı olan Espard Markizi’yle akrabalığı olduğundan bu lütfu elde etmeyi üstleniyordu. Kral, Espard Markizi, saray sözcükleri Lucien’in gözü önünde havai fişekler gibi patladı ve adını değiştirmenin gerekli olduğuna inandı.

– Yavrucuğum, dedi Louise şefkatle yoğrulmuş bir alaycılıkla, bunu ne kadar çabuk yaparsan o kadar çabuk onaylanır.

Louise ona sosyal çevrenin diğer tabakalarını birer birer gösterdi ve bu ustaca kararla bir anda kaç basamak birden atlayacağını da saydırdı. Lucien’i 1793’ün eşitlik konusundaki hayal ürünü yaygın düşüncelerinden bir anda vazgeçirdi, David’in soğukkanlı değerlendirmeler sayesinde yatıştırdığı seçkinlik susuzluğunu yeniden uyandırdı, yüksek sosyeteyi üzerinde duracağı tek sahne olarak gösterdi. Kinci liberal in petto, gizli bir kralcı oldu. Lucien aristokratik lüksün ve şöhretin elmasını ısırdı. Sevgilisinin ayakları dibine, kana bulanmış da olsa bir taç getireceğine yemin etti; elde edecekti bunu, hem de quibuscumque viis, ne pahasına olursa olsun. Cesaretini kanıtlamak için Louise’den sakladığı hayatının sıkıntılarını anlattı, ilk duygulara yapışıp kalan o tarif edilmez mahcubiyet hissiyle davranmıştı; bu his delikanlının üstün taraflarını sergilemesine engel oluyordu, ruhunun takdir edilişi incognito, sessiz sedasız olsun istiyordu çünkü. Gururla katlandığı sefaletin kollarını, David’deki çalışmalarını, işte geçirdiği gecelerini anlattı. Bu genç ihtiras Madam de Bargeton’a yirmi altı yaşındaki yüzbaşıyı hatırlattı, bakışları yumuşadı. Gösterişli hanımının gevşediğini gören Lucien ona uzatılan eli tuttu ve şairin, delikanlının, sevgilinin heyecanıyla öptü. Louise eczacının oğluna alnına kadar uzanmasına ve titreyen dudaklarıyla alnını öpmesine izin verecek kadar ileri gitti.

– Çocuk! Çocuk! Bizi bir gören olursa ne gülünç duruma düşerim, dedi kendinden geçercesine düştüğü uyuşukluktan sıyrılarak.

O akşam boyunca Madam de Bargeton’un zekâsı, Lucien’de önyargı diye adlandırdığı duyguları yerle bir etti. Ona bakılırsa dâhi insanların ne erkek kardeşleri ne de kız kardeşleri, ne babaları ne anneleri olurdu: Yaratmak zorunda oldukları büyük eserler üstlerine bir bencillik havası serer, onların her şeyi bu büyüklük arzusuna feda etmelerine yol açardı. Devasa bir beynin neden olduğu ezici bedellerden dolayı sıkıntı çekse de daha sonra zaferin meyvelerini paylaşır, güçlüklerle boğuşan bir kraliyetin yaptığı fedakârlıkların karşılığını yüz misliyle alırdı. Deha sadece kendine bağımlıydı; kullanacağı araçları bir tek o seçerdi, çünkü amacı bir tek o bilirdi. Bu yüzden işte, kendini yasaların üstünde görürdü, yasaları yeniden yapmaya adaydı çünkü zaten çağına hâkim olan kişi her şeyi üstlenebilir, her şeyi tehlikeye atabilir, çünkü her şey ona tabidir. Bernard de Palissy’nin, XI. Louis’nin, Fox’un, Napoléon’un, Kristof Kolomb’un, Caesar’ın, önceleri boğazına kadar borca batmış ya da sefalet içinde kalmış, anlaşılamamış, deli gözüyle bakılmış, hayırsız evlat, hayırsız baba sayılmış ama sonradan ailelerinin, ülkelerinin ve dünyanın gurur kaynağı haline gelmiş o ünlü kumarbazların hayatlarının nasıl başladığını anlatıyordu. Bu düşünceler Lucien’in gizli niyetlerine uyuyor ve kalbinin yoldan çıkmasını hızlandırıyordu, çünkü arzularının ateşiyle, kullanılacak araçları kesin doğrular olarak görüyordu. Ama başarılı olamamak topluluğa karşı işlenen bir suçtur. Yenilmiş biri, yıkıntıları önünde çöküp oturmuş Marius’ları tiksintiyle kovan o toplumun dayandığı burjuva erdemlerinin hepsini yerle bir etmiş sayılmaz mı? Lucien kürek mahkûmlarının onursuzluğu ile dehayı süsleyen çelenkler arasında kalmıştı; peygamberlerin Sina’sının üstünde süzülüyor ama aşağıda, Gomorra’nın korkunç kefeni gibi Ölü Deniz’in serildiğini bilmiyordu.

Louise şairinin kalbini ve zihnini taşra hayatının vurduğu cenderelerden öyle iyi ayırmıştı ki Lucien bir reddin utancını yaşamadan bu büyük hedefe ulaşıp ulaşamayacağını görmek için Madam de Bargeton’u denemek istedi. Haber verilen akşam daveti bunu denemeye girişmek için bir fırsattı. Hırsı aşkıyla karışıyordu. Seviyor ve yükselmek istiyordu, tatmin edecekleri bir kalpleri ve savaşacakları yoksullukları olan gençlerde bu iki arzu da doğaldı. Günümüzde bütün çocuklarını bugün aynı şölene davet eden toplum, hayatlarının baharında hırslarını uyandırıyor. Gençliği zarafetlerinden yoksun bırakıyor ve onları içten pazarlıklı hale getirip duygularını yozlaştırıyor. Şiir durumun farklı olmasını ister ama gerçekler, inanmak istediğimiz hayalleri hep boşa çıkarmıştır, öyle ki genç adamı on dokuzuncu yüzyılda olduğundan farklı göstermeye imkân yoktur. Lucien de bu hesabın iyi bir duyguya, David’e olan dostluğuna yararlı olacağını sanmıştı.

Lucien, Louise’e uzun bir mektup yazdı, çünkü eline kalemi aldığında konuşurken olduğundan daha atak buluyordu kendini. Üç kere temize çektiği on iki sayfada babasının dehasını, kaybolan umutlarını ve pençesine düştüğü sefaleti anlattı. Sevgili ablasını bir melek gibi anlattı, büyük bir adam olmaktan önce kendisi için bir baba, bir kardeş, bir dost olan David’i geleceğin Cuvier’ine benzetti; ondan kendisine yaptıklarını David’e de yapmasını istemeyecek olursa, ilk gurur kaynağı olan Louise’in sevgisine layık görmeyecekti kendini. David Séchard’a ihanet etmektense her şeyden vazgeçerdi, başarısına David’in tanık olmasını istiyordu. Gençlerin ret cevabına intihar tehdidiyle karşılık verdikleri, çocukça nedenler öne sürdükleri, soylu ruhların akla mantığa sığmaz diliyle konuştukları çılgınca mektuplardan birini yazdı; yazan kişinin farkında olmadan kalbinden çıkıp gelen saf itiraflarla işlenmiş ve kadınların pek hoşlandığı laf kalabalığıydı bu. Bu mektubu hizmetçiye teslim ettikten sonra Lucien matbaaya gelip bütün gün provaları düzeltmiş, bir iki işi görmüş, matbaanın ufak tefek işlerini düzene sokmuş ama David’e hiçbir şey söylememişti. Kalbin hâlâ çocuk kaldığı günlerde gençlerin böyle soylu sessizlikleri olur. Zaten belki de Lucien, David’in kullanmasını bildiği Phocion baltasından korkmaya başlamıştı; belki de ruhunun derinliğine işleyebilecek bir bakışın aydınlığından korkuyordu. Chénier’nin şiirlerini okuduktan sonra, bir doktorun yaranın üstüne parmağını basması gibi hissettiği bir yakınmanın ardından, kalbindeki giz dudaklarından dökülüvermişti.

Şimdi, Angoulême’den Houmeau’ya inerken Lucien’in aklına hücum etmesi gereken düşünceleri kavramaya çalışın. O soylu kadın kızmış olabilir miydi? David’i evine kabul edecek miydi? Hırslı delikanlı Houmeau’daki çukura geri mi atılacaktı? Her ne kadar Lucien, Louise’i alnından öpmeden önce bir kraliçenin gözdesi olmak için harcanan zamanı bilse de, kendisinin beş ayda aştığı mesafeyi David’in bir çırpıda geçemeyeceğini aklına bile getirmiyordu. Küçük insanların soylularca aforozunun ne denli mutlak olduğundan haberi yoktu, bu yüzden bu türden ikinci bir girişimin Madam de Bargeton’un mahvına neden olabileceğini bilmiyordu. Uygunsuz kişilerle yüz göz olduğuna kanaat getirilirse Louise, tıpkı ortaçağda cüzamlılardan kaçıldığı gibi, kendi çevresinin kendisinden uzaklaşacağı kenti terk etmek zorunda kalabilirdi. Yüksek aristokrat sınıf ve hatta rahipler bile Naïs bir hata işlediğinde onu herkese ve her şeye karşı savunurdu ama uygunsuz kişilerle düşüp kalkması asla affedilmezdi, çünkü iktidardakinin hataları affedilse bile iktidardan çekildikten sonra mahkûm edilir. Peki, David’i eve kabul etmek iktidardan vazgeçmek demek değil miydi? Lucien sorunun bu yönü üstünde durmasa da aristokrat içgüdüleri onu dehşete düşüren başka zorlukları hissettiriyordu. Duyguların soylu oluşu zorunlu olarak davranışları da soylu hale getirmez. Racine en soylu saraylı havasına sahipken, Corneille bir sığır satıcısına benziyordu daha çok. Descartes’ın tam bir Flaman tüccarı hali vardı. Montesquieu’yü omzunda tırmığı başında uyku takkesiyle gören Brède ziyaretçileri onu adi bir bahçıvan sanmıştır çoğunlukla. Soylu bir doğumdan gelmeyen edep erkân, sütten süzülmüş, kanla aktarılmış bir bilim değilse yazgının hal ve tavırlara zarafet katması, hatlara kibarlık, sese bir tokluk kazandırması beklenir. David bütün bu küçük ama önemli şeylerden yoksundu, oysa doğa bunları dostuna vermişti. Annesi tarafından soylu Lucien’in ayakları bir Frank ayağı gibi çukur tabanlıydı, oysa David Séchard’ın ayakları Welche’ler gibi düztabandı, tavırlarıyla matbaacı babasına çekmişti. Lucien, David’in üstüne yağacak alayları duyuyordu, Madam de Bargeton’un bastırmaya çalışacağı gülüşü görür gibi oluyordu. Nihayet, kardeşinden tam da utanç duymasa da artık aklına eseni yapmayacağına ve sonradan iyice düşüneceğine dair kendi kendine söz verdi. Kısaca şiir ve bağlılık saati geçince, iki dosta yeni bir güneşle aydınlanan edebiyat alanını gösteren bir okumanın ardından, Lucien için siyasetin ve hesap kitabın saati çalmaya başlamıştı. Houmeau’ya dönerken, gönderdiği mektuptan dolayı pişman olmuştu, elinden gelse geri alırdı, çünkü dünyanın acımasız yasalarını bir aralıktan görüyordu. Edinilmiş servetin hırsı ne denli körüklediğini düşünerek, büyük işlere doğru çıkacağı merdivenin ilk basamağından ayağını geri çekmek ağır geliyordu ona. Sonra duyguların en canlı çiçekleriyle süslenmiş sade ve sakin hayatını düşündü; ona onca soylulukla yardım etmiş, gerektiğinde canını bile verebilecek David; düşmüş olsa da soyluluğunu korumuş ve onu zekâsı kadar iyi kalpli olarak bilen annesi; kız kardeşi, kanaatkârlığı içinde o denli zarif olabilen o kız, o denli saf çocukluğu ve henüz bembeyaz vicdanı; hiçbir rüzgârın yapraklarını henüz dökmediği umutları, her şey hatırasında yeniden canlanıyordu. O zaman soyluların ya da burjuvaların sert katmanlarını kendi başarılarının silahıyla delip geçmenin, bir kadının yardımlarıyla yükselmekten daha iyi olacağını düşünüyordu. Dehası er geç parlayacaktı, tıpkı kendinden önce gelen, toplumu evcilleştirmiş onca insan gibi; kadınlar onu sevecekti o zaman! Onca vasat insana telkin ettiği iddialarla on dokuzuncu yüzyılda o denli mahvedici olmuş Napoléon örneği aklına gelince, Lucien bu tür hesapları bir yana atıp bunları düşündüğü için pişmanlık duydu. Lucien böyleydi işte, kötülükten iyiliğe, iyilikten kötülüğe aynı kolaylıkla gidip gelirdi. Bilginin aşkla kendi köşesine çekilme isteği varken, Lucien bir aydır yeşil zemin üstünde sarı harflerle CHARDON’un halefi Postel eczanesi yazısının okunduğu dükkânı gördükçe utanç duyar gibi oluyordu.Bütün arabaların geçtiği bir yerde yazılı duran babasının adı gözlerini incitiyordu. Beaulieu’de, Madam de Bargeton’un kolunda yukarı kentin en zarif gençleri arasına karışmak üzere, zevksiz demir çubuklu küçük parmaklığın süslediği kapısından çıktığı akşam, bu evle ilerideki parlak geleceği arasındaki uyumsuzluğa hayıflanmıştı.

“Madam de Bargeton’u sevmek, belki de yakında ona sahip olmak, sonra da gelip bu fare deliğinde oturmak!” diye düşünüyordu dar geçitten küçük avluya çıkarken; burada duvarlar boyunca birçok kaynatılmış ot demeti yere serilmişti; çırak laboratuvar kazanlarını temizliyor, beline bir mutfak önlüğü bağlamış, elinde boynuzlu imbik bulunan Mösyö Postel bir yandan dükkânına göz atıyor, diğer yandan da kimyasal bir maddeyi inceliyordu; bütün dikkatini ilaca vermiş görünse de kulağı çıngıraktaydı. Papatyaların, nanelerin, birçok damıtılmış bitkinin kokusu avluyu ve tırabzan yerine gerili ipin bulunduğu, değirmenci merdiveni denen bir merdivenle çıkılan mütevazı evi dolduruyordu. Bunun üstünde de Lucien’in kaldığı çatı katı odası bulunuyordu.

– Merhaba evlat, dedi Mösyö Postel, tastamam bir taşra esnafı kılığında. Keyifler nasıl bakalım? Şeker macunuyla bir deney yaptım ama aradığımı ancak babanız bulurdu. Ne yaman adamdı! Gut hastalığına karşı bulduğu ilacın sırrını öğrenmiş olaydım, bugün ikimiz de altın içinde yüzüyor olurduk!

Gün geçmezdi ki iyi kalpli olduğu kadar ahmak biri olan eczacı, babasının yaptığı keşfe dair hiçbir şey söylememesinden yakınarak Lucien’in kalbine hançer sokmasın.

– Çok yazık oldu, diye kısaca cevapladı Lucien; dürüst Postel birçok kez ustasının dul karısıyla çocuklarına yardım ettiği için Lucien onu önceleri sık sık minnetle anardı ama giderek babasının öğrencisini daha aşağılık bulmaya başlıyordu.

– Neyiniz var? diye sordu Mösyö Postel elindeki şişeyi laboratuvarın masasına bırakarak.

– Bana mektup geldi mi?

– Evet, mis kokulu bir mektup! Tezgâhın yanında, çalışma masamın üstünde.

Madam de Bargeton’un mektubu eczane kavanozları arasında ha! Lucien dükkâna seğirtti.

Güzel bir ses yarı açık pencereden,

– Çabuk ol Lucien! Yemeğin bir saattir seni bekliyor, soğuyacak, diye seslendi yavaşça; Lucien duymadı.

– Ağabeyiniz bir tuhaf matmazel, dedi Postel başını kaldırarak.

Bir ressam fantezisiyle üstüne çiçekbozuğu ve kızarık, kocaman bir surat yerleştirilmiş bir içki fıçısına epey benzeyen bu bekâr adam Ève’e bakarken törensi ve hoş bir eda takındı, bu da ustasının kızıyla evlenmeyi düşündüğünü ama kalbinde aşk ile çıkar arasında süren mücadeleye son veremediğini gösteriyordu. Bu nedenle sürekli söyleyip durduğu cümleyi Lucien yanından geçerken bir kez daha yineledi:

– Çok güzel bir kız kardeşiniz var! Siz de ondan aşağı kalmazsınız! Babanız her işi iyi yapardı.

Ève siyah saçlı, mavi gözlü, uzun boylu esmer bir kızdı. Erkeksi bir kişiliğin niteliklerini taşısa da uysal, şefkatli ve özverili bir kızdı. Saflığı, sadeliği, çalışma zorunluluğunu sakince kabullenmesi, kimsenin dil uzatamayacağı akıllı uslu davranışları David Séchard’ın gönlünü çelmiş olmalıydı. Bu nedenle ilk karşılaşmalarından beri aralarında, gürültülü duygu gösterileri ya da aceleye getirilmiş itiraflar olmaksızın, Almanlara özgü, kapalı ve basit bir aşk doğmuştu. Her biri bir diğerini, sanki aralarında bu duygudan rahatsız olacak kıskanç bir koca varmış gibi, gizliden gizliye sevmişti. Her ikisi de bu sevgiyi, belki de zarar vereceklerinden korktukları için, Lucien’den saklıyordu. David, Ève’in hoşuna gitmemekten korkuyor ve Ève de kendini yoksulluğun yarattığı sıkılganlığa kaptırıyordu. Gerçek bir işçi kızı pervasız olurdu ama iyi yetişmiş ve sonradan yoksulluk içine düşmüş bir kız kaderine boyun eğiyordu. Alçakgönüllü görünen ama aslında gururlu olan Ève zengin bilinen bir adamın oğlunun peşinden koşmak istemiyordu. O sıralarda mülklerin sürekli artan değerinden haberli olanlar Marsac bağına seksen bin franktan fazla değer biçiyordu; üstelik zengin birikimi olan, iyi hasat kaldıran, satışlarını ustaca yapan Yaşlı Séchard’ın fırsatını bulduğunda bunlara ekleyecekleri de cabasıydı. David babasının serveti hakkında bir şey bilmeyen belki de tek kişiydi. Ona göre Marsac, 1810’da on beş on altı bin franga alınmış bir kulübeydi, oraya yılda bir bağbozumu zamanı gider ve babası matbaacının hiç görmediği ve pek de umursamadığı bağ çubukları arasında mahsulü överdi. Zorlukları abartarak duygularını keskinleştirdiği yalnızlığına alışmış bir bilginin aşkı desteklenmeye muhtaçtı, çünkü David’e göre Ève basit bir kâtibin yanında soylu bir kadından çok daha azametliydi. Taptığı kızın yanında beceriksiz ve endişeli duran, yanına gelmeye can attığı gibi yanından ayrılmakta da acele eden matbaacı, aşkını dile getirmek yerine içine atıyordu. Akşamları sık sık Lucien’e danışmak için bahaneler bularak Mûrier Meydanı’ndan Houmeau’ya kadar inerdi; ama demir parmaklıklı yeşil kapıya geldiğinde, çok geç geldiğini ya da kuşkusuz uyumuş olması gereken Ève’e uygunsuz görünebileceğini düşünüp korkuyla oradan uzaklaşırdı. Bu büyük aşk her ne kadar küçük şeylerle kendini belli etmiş olsa da Ève bu aşkı pekâlâ anlamıştı; David’in bakışlarında, sözlerinde, hal ve tavırlarında izleri bulunan, kendisine duyduğu derin saygıyı görüp gururu okşanıyor ama kibirlenmiyordu; ama matbaacının en büyük çekiciliği Lucien’e olan düşkünlüğüydü: Ève’in hoşuna gitmenin en iyi yolunu tahmin etmişti. Bu aşkın sessiz zevklerinin çalkantılı aşklardan farkını anlatmak için bunu tarhlardaki çarpıcı renkli çiçeklerin karşısındaki kır çiçeklerine benzetmek gerekir. Bunlar sular üstünde yüzen mavi nilüferler gibi tatlı ve hoş bakışlar, yaban güllerinin zayıf kokuları gibi uçucu yüz ifadeleri, yosunların kadifesi kadar yumuşak hüzünlerdi; zengin, bereketli, sağlam bir topraktan doğan iki güzel ruhun çiçekleri. Ève bu zayıflığın altında gizlenen gücü birçok kez hissetmişti; David’i cesaret edemediği şeylerden dolayı öyle iyi anlıyordu ki en küçük bir olay ruhlarını çok daha sıkı biçimde birbirine bağlayabilirdi.

Lucien, Ève’in açık bıraktığı kapıdan içeri girip bir şey söylemeden X biçimindeki sehpa üstünde kurulmuş sofranın önüne oturdu; örtüsüz sofra üstüne çatal bıçak konmuştu. Yoksul ailenin sadece üç gümüş takımı vardı, Ève üçünü de sevgili ağabeyine ayırmıştı.

– Sen ne okuyorsun orda? diye sordu ocaktan indirdiği bir sahanı masaya koyup ispirto ocağını söndürme külahıyla söndürdükten sonra.

Lucien cevap vermedi. Ève asma yapraklarıyla zarifçe düzenlenmiş küçük bir tabağı aldı ve krema dolu bir kâseyle masaya koydu.

– Lucien bak, senin için çilek buldum.

Lucien okuduğuna o kadar dalmıştı ki hiçbir şey duymadı. Ève hiç ses çıkarmadan gelip yanına oturdu, çünkü bir kız kardeş ağabeyinin kendisine teklifsiz davranmasına bayılır.

– Ama neyin var senin? diye haykırdı ağabeyinin gözünde gözyaşlarının parıldadığını görünce.

– Hiç, hiç, Ève, dedi Lucien, kolunu beline dolayıp onu kendine çekerek alnından, saçlarından, boynundan şaşırtıcı bir coşkuyla öperken.

– Benden bir şeyler gizliyorsun.

– Peki söyleyeyim! Seviyor beni!

– Zaten beni diye başkasını öptüğünü anlamıştım, dedi zavallı kız kardeş kızararak ve somurtkan bir tavırla.

– Hepimiz mutlu olacağız, dedi Lucien çorbasını kaşık kaşık içerken.

– Hepimiz mi? diye tekrarladı Ève. Bizi daha az seveceksin! diye ekledi, David’in kapıldığı aynı önseziyle.

– Beni tanıyorsan böyle bir şeyi nasıl düşünebilirsin?

Ève ağabeyinin elini sıkmak için elini uzattı, sonra boş tabağı, kızıl topraktan çorba kâsesini kaldırdı ve hazırladığı yemeği uzattı. Lucien yemeğini yemek yerine Madam de Bargeton’un mektubunu yeniden okudu, çekingen Ève mektubu göstermesini istemedi, ağabeyine saygısı o kadar büyüktü; ona mektubu göstermeye niyeti varsa beklemeliydi, niyeti yoksa nasıl olur da isteyebilirdi ki? Bekledi. İşte o mektup.

Dostum, size sunduğum desteği bilim kardeşinizden neden esirgeyeyim? Benim gözümde yetenekler eşit haklara sahiptir, ancak çevremi oluşturan kişilerdeki önyargıları bilmiyorsunuz. Cehaletin aristokrasisine ait olanlara zihinlerini soylulaştırmayı kabul ettiremeyiz. Mösyö David Séchard’ı kabul ettirecek kadar güçlü olmasam da bu zavallıları seve seve feda ederdim. Antikçağdaki hekatombe’lere¹⁹ benzerdi. Ancak sevgili dostum, ruhu ve tutumları benim hoşuma gitmeyecek birinin arkadaşlığını bana kabul ettirmek istemeyeceğinize kuşku yok. İltifatlarınız bana dostluğun insanın gözlerini nasıl kolayca kör edebileceğini gösterdi! Kabulümü bir koşula bağlarsam bana gücenir misiniz? Arkadaşınızı görmek, kendim değerlendirmek, geleceğiniz için, yanılıp yanılmadığınızı bizzat anlamak istiyorum. Sizin için bu anne özenini göstermeye hakkım var herhalde sevgili şairim.

LOUISE DE NÈGREPELISSE

Lucien kibar çevrelerde sonunda hayır demek için evetin, evet demek için de hayırın nasıl ustalıkla kullanıldığını bilmiyordu. Bu mektup onun için bir zaferdi. David, Madam de Bargeton’un evine gidecek, orada dehasının ihtişamıyla parlayacaktı. İnsanlar üstünde etkili olduğuna inanmasına neden olan bir sarhoşluk içinde o denli gururlu bir tavır takındı, yüzünde o denli umutlu ifadeler belirdi ki kız kardeşi ağabeyine güzel olduğunu söylemekten kendini alamadı.

– Aklı varsa, bu kadın seni seviyordur! Bu yüzden bu akşam çok üzülecek, çünkü bütün kadınlar sana bin türlü cilve yapacak. Saint Jean Patmos’ta şiirini okurken çok daha yakışıklı görüneceksin! Keşke fare olsaydım da oraya sokulabilseydim! Gel, annemizin odasında elbiselerini hazırladım.

Bu oda yoksul ama düzenli ve temiz bir odaydı. Beyaz perdelerle çevrili ceviz yatak, ayakucunda da ince bir yeşil halı vardı. Aynayla süslenmiş ahşap üstlüklü bir komodin ve ceviz sandalyeler mobilyayı tamamlıyordu. Şöminenin üstündeki bir duvar saati, kaybolmuş eski bolluk günlerini hatırlatıyordu. Pencerede beyaz perdeler vardı. Duvarlar gri çiçekli gri kâğıtla kaplıydı. Ève’in boyattırıp parlattığı döşeme temizlikten parlıyordu. Bu odanın ortasında tek ayaklı yuvarlak bir masa, bunun üstünde de yaldızlı çiçekli kırmızı bir tepside Limoges porseleninden üç fincan ve bir şekerlik görülüyordu. Ève içinde dar bir yatağın, eski bir koltuğun ve pencere yanında bir dikiş masasının bulunduğu bitişikteki odada yatıyordu. Bu gemi kamarasının darlığı içeri hava girmesi için camlı kapının hep açık kalmasını gerektiriyordu. Her şeyde göze çarpan yoksulluğa karşın çalışmayla geçen bir hayatın sadeliği soluk alıp veriyordu. Anne ile iki çocuğu tanıyanlarda bu manzara şefkat uyandıran bir uyum sunuyordu.

Lucien kravatını bağlarken küçük avludan David’in ayak sesleri geldi ve hemen ardından matbaacı yetişmek için acele etmiş olduğunu gösteren tavırlarla içeride beliriverdi.

– David! Başardık! diye haykırdı hırslı genç. Beni seviyor! Sen de gideceksin.

– Hayır, dedi matbaacı aklı karışmış bir halde. Gösterdiğin bu dostluktan dolayı teşekkür etmeye geldim, uzun uzun düşündüm benim için yaptığın şeyi. Lucien, benim hayatım artık burada durdu. Ben Angoulême’de bütün duvarlarda, ilanların altında adı bulunan kralın matbaacısı David Séchard’ım. O sınıftan insanlara göre ben zanaatçıyım ya da hadi tüccar diyelim ama Beaulieu Sokağı’nda Mûrier Meydanı’nın köşesinde dükkânı bulunan bir esnafım nihayetinde. Henüz ne Keller’inki kadar servetim var ne de Desplein’inki kadar şöhretim ve zaten soylular bu iki tür gücü de kabullenmez ama onlarla bir konuda hemfikirim: Kibarların edep erkân bilgisine, hal ve tavırlarına sahip değillerse, bu iki gücün hiçbir değeri yoktur. Birdenbire yükselmemi haklı çıkaracak neyim var? Benimle hem burjuvalar hem de soylular alay eder. Senin durumun farklı. Bir başmürettip bir yere bağımlı değildir. Başarmak için gerekli bilgileri edinmeye çalışırsın, şimdiki işlerini geleceğini öne sürerek haklı gösterebilirsin. Zaten yarın başka işler yapabilir, hukuk, diplomasi okuyabilir, memur olabilirsin. Kısaca, bir yerde ne kaydın var ne bağın. Toplumsal bekâretinden yararlan, tek başına yürü ve saygınlığını yakala! Neşe içinde her zevki tat, hatta insanı kibirli kılanları bile. Mutlu ol, başarılarınla övünürüm ben de, ikinci bir ben olursun böylece. Evet, senin hayatını ben düşüncelerimde yaşarım. Şölenler, gösterişli toplumsal hayat ve buralarda hızla yükselmeni sağlayacak fırsatlar senin olacak. Kanaatkâr tüccarın çalışmayla geçecek hayatı ve bilimin zahmetli işleri de benim. Bizim aristokratımız olacaksın, dedi Ève’e bakarak. Sendelersen, kolum sana destek olacak. Olur da ihanete uğrarsan, gelip kalplerimize sığınacaksın, orada asla bitmeyecek bir sevgi bulacaksın. İnsanların koruması, lütfu, iyi niyeti iki kişiye bölünürse bıktırıcı olabilir, birbirimize zararımız dokunur öyle olursa; sen önden git, gerekirse sonradan beni de peşine takar götürürsün. Kıskanmak şöyle dursun, kendimi sana adayacağım. Beni terk etmek yerine koruyucu meleğini, belki de sevgilin olacak kadını kaybetmeyi göze alarak benim için yaptığın şeyi, bu basit ama büyük, evet, tabii ki Lucien, bu büyük hareket, eğer zaten iki kardeş gibi olmasaydık beni sana ebediyen bağlardı. En büyük payı kendine ayırmış gibi görünmekten ne vicdan azabı duy ne de tasa. Montgomery tarzı bu paylaşım benim hoşuma gider. Bana üzüntü verecek bir şeylere neden olsan bile, yine de sana ebediyen minnet duymayacağımı kim söyleyebilir?

Bu sözleri söylerken Ève’e en çekingen bakışlarla baktı, onun da gözlerinde yaş vardı, çünkü her şeyi anlamıştı.

– Nihayet, dedi şaşırıp kalmış Lucien’e dönerek, sen yakışıklısın, boyun bosun yerinde, giydiğin yakışıyor, sarı düğmeli mavi kıyafetin içinde sade nankin pantolonunla tam bir beyefendi gibisin; bense o çevrenin içinde bir amele gibi kalırdım, beceriksiz görünüp sıkılgan durur, ya aptalca şeyler söyler ya da hiç konuşmazdım; sense adlar konusundaki önyargılara takılmamak için annenin adını alabilir, Lucien de Rubempré diye anılabilirsin; bense David Séchard’ım ve hep öyle kalacağım. Gittiğin çevrede her şey senin lehinde, benimse aleyhimde. Sen orada başarmak için yaratılmışsın. Kadınlar melek yüzüne hayran kalacak. Öyle değil mi Ève?

Lucien, David’in boynuna sarıldı ve onu öptü. Bu tevazu çok sayıda kuşkuyu ve güçlüğü silip atıyordu. Onun hırsla düşündüğü şeyleri dostluğun gücüyle düşünmüş olan birine sevgisi nasıl olur da iki katına çıkmazdı? Hırslı ve âşık, yolunun açık olduğunu hissediyor ve genç adamın ve dostun kalbi sevinçle doluyordu. Bütün güçlerin yavaşça yerine geldiği, bütün tellerin tok sesler çıkararak tınladığı, hayatta ender rastlanan anlardan biriydi bu. Ancak iyi kalpli dostunun bu bilgeliği Lucien’de insanı her şeyi kendine mal etmeye sürükleyen eğilimi daha da kışkırtıyordu. Hepimiz şöyle ya da böyle XIV. Louis gibi, “Devlet benim!” deriz. Annesinin ve kız kardeşinin ona bütün sevgilerini göstermeleri, David’in bağlılığı, bu üç varlığın gizli çabalarının odağında olmaya alışmış olmak, ona ailenin şımartılmış çocuğunun kusurlarını veriyor, içindeki soylu insanı kemiren bir bencillik yaratıyor, Madam de Bargeton da bu bencilliği onun kız kardeşine, annesine ve David’e karşı yükümlülüklerini unutmaya neden olacak biçimde okşuyordu. Gerçi henüz bu dereceye gelmemişti ama hırslarının çemberini çevresine doğru genişlettikçe, burada tutunabilmek için sadece kendini düşünmek zorunda kalması korkulacak bir şey değil midir?

Bu duygulu anlar geçtikten sonra David, Lucien’e Saint Jean Patmos’ta şiirinin fazlasıyla İncil tarzında olduğunu, bu yüzden de dinsel şiirlere pek alışkın olmayan bir çevrenin önünde okunmaya uygun olmadığını hatırlattı. Charente’ın en titiz insanlarının karşısına çıkacak olan Lucien endişelendi. David yanına André Chénier’nin kitabını almasını ve zevk vermesi kuşkulu olacak bir şey yerine kesinkes zevk duyacakları bir şiir okumasını öğütledi. Lucien mükemmel şiir okurdu, herkes kesinkes hoşlanacaktı ve göstereceği alçakgönüllülük de kuşkusuz işine yarayacaktı. Gençlerin çoğu gibi, kibar çevrenin insanlarını da kendileri gibi zeki ve erdemli sanıyorlardı. Henüz iflas etmemiş olan gençlik, diğerlerinin kusurları konusunda hoşgörüsüz olsa da, onlara kendi inanışlarını atfetmekten geri durmaz. Gerçekten de Raphaello’nun doğru biçimde dile getirdiği gibi, anlamak demenin aynı çapa erişmek demek olduğunu kabullenmek için hayatta çok sayıda deneyim yaşamak gereklidir. Genellikle şiiri anlamak için gereken duygu Fransa’da nadirdir; burada zekâ coşkunun kutsal gözyaşlarının kaynağını çabucak kurutur, hiç kimse zahmete girip yüceliği çekip çıkarmaya, ipe sarılıp sonsuz derinliklerine inmeye çalışmaz. Lucien kibarlar dünyasının cehaleti ve soğukluğunu ilk kez deneyimleyecekti! Şiir kitabını almak için David’e uğradı.

İki âşık baş başa kalınca David hayatında hiç karşılaşmadığı sıkıntılı bir durum içine düştü. Bin bir korku içinde bir iltifatı hem arzuluyor hem de bundan çekiniyor, kaçmak istiyordu, çünkü iffet duygusunun da oyunları vardır! Zavallı âşığın bir teşekkür beklediği havası yaratacak bir söz söylemeye cesareti yoktu; aklına gelen her sözü tehlikeli buluyor ve suçlu tavrıyla susuyordu. Bu tevazuun yarattığı azapları tahmin eden Ève bu sessizliğin tadını çıkarmakla yetiniyordu ama David şapkasını elinde evirip çevirerek gitmeye yeltenince gülümsedi.

– Mösyö David, dedi, akşamı Madam de Bargeton’da geçirmeyecekseniz beraber geçirebiliriz. Hava güzel, Charente boyunca gezintiye çıkalım mı, ister misiniz? Lucien’den konuşuruz.

David bu harika kızın önünde yerlere kapanmak istedi. Ève ses tonuyla umulmadık hediyeler sunuyordu; şefkatli sesiyle bu durumun zorluklarını çözmüştü; teklifi bir iltifatın da ötesindeydi, aşkın ilk lütfuydu.

– Yalnız, dedi David’in bir hareketi üzerine, birkaç dakika izin verirseniz giyineyim.

Ömrünce şarkı nedir bilmemiş David bir hava mırıldanarak çıktı, bu durum saf Postel’i şaşırttı ve içinde Ève ile matbaacının ilişkileri konusunda büyük kuşkular uyandırdı.

O akşamın en küçük ayrıntıları, kişiliği gereği ilk izlenimlere büyük önem veren Lucien’in üstünde büyük bir etki bıraktı. Tıpkı bütün deneyimsiz âşıklar gibi o kadar erken geldi ki Louise henüz salona inmemişti. Mösyö de Bargeton salonda yalnızdı. Evli bir kadının âşığı mutluluğunu elde etmesini sağlayan küçük sahtekârlıklar kadınların daha neler isteyebileceğine dair ipucu verir, Lucien bu sahtekârlıkları öğrenmeye yeni başlıyordu ama henüz Mösyö de Bargeton’la karşı karşıya gelmemişti.

Bu bey zararsız bir faydasızlık ile ne almaktan ne vermekten hoşlanan kurumlu budalalık arasına sakince yerleşmiş, kafası hâlâ işleyen o basit zekâlılardan biriydi. İçinde bulunduğu çevreye karşı ödevlerine sıkı sıkı sarılmış, o çevrenin hoşuna gitmeye çalışan biriydi ve benimsediği tek yüz ifadesi dansçı gülümsemesiydi. Memnun olsun olmasın hep gülümserdi. Sevindirici bir olaya nasıl gülümserse bir felaket haberine de aynı biçimde gülümserdi. Bu gülümseme Mösyö de Bargeton’un kattığı ifadeyle her şeye karşılık verirdi. Doğrudan bir onaylama gerekiyorsa bu gülümsemeyi saygılı bir gülüşle destekler, ancak çok zorunda kalırsa bir söz söylerdi. Biriyle baş başa kalmak, bitki gibi hareketsiz hayatını karmaşıklaştıran tek sıkıntısıydı, çünkü öyle olduğunda içindeki uçsuz bucaksız boşluktan bir şeyler bulup çıkarmak zorunda kalırdı. Çoğu zaman meseleyi çocukluğundaki basit olayları anlatarak çözerdi: Yüksek sesle düşünür, hayatının en küçük ayrıntısını anlatırdı; isteklerini, basit izlenimlerini fikir beyan eder gibi söylerdi. Havadan sudan da söz etmezdi; ahmakların işin içinden sıyrılmak için başvurdukları sıradan konulara girmezdi, hayatın en kişiye özel ayrıntılarına başvururdu. “Bu sabah Madam de Bargeton’un hatırına çok sevdiği dana etinden yedim, midem kötü oldu,” derdi. “Bunu bilirim, hep başıma gelir! Neden olur acaba?” Ya da: “Çıngırağı çalıp bir bardak şekerli su isteyeceğim, siz de ister misiniz?” Ya da: “Yarın ata bineceğim, kayınpederi ziyaret etmeye gideceğim.” Sohbeti ilerletmeyen bu kısa cümleler dinleyen kişinin ağzından bir evet ya da bir hayır çıkmasına yarar ve konuşma böylece kapanırdı. O zaman Mösyö de Bargeton yaşlı buldok burnunu batıya doğru uzatıp ziyaretçisinden yardım dilerdi; iri tekeş gözleriyle, “Ne dediniz?” diye sorarcasına size bakardı. Kendilerinden söz etmeye bayılan sıkıcı gevezelerden çok hoşlanırdı, onları dürüst ve ince bir dikkatle dinlerdi, bu haliyle onu çok beğenen Angoulême’in gevezelerine göre sinsi bir zekâsı vardı ve diğerleri onun değerini bilmiyordu. Bu nedenle dinleyecek kimse bulamayınca bu insanlar hikâyelerini ya da fikirlerini anlatıp bitirmek üzere, övgü dolu bir gülümsemeyle karşılaşacaklarından emin olarak bu soylu beyin yanına gelirlerdi. Karısının salonu hep dolu olduğundan orada genellikle rahat ederdi. En küçük ayrıntılarla ilgilenirdi: İçeri girenlere bakar, gülümseyerek selamlar ve gelen kişiyi karısına götürürdü; ayrılanları gözetir, vedalarını bitmek bilmez gülümseyişiyle karşılayarak onları geçirirdi. Akşam daveti kalabalık olduğunda ve herkes bir tarafta meşgulken bu mutlu dilsiz, uzun bacakları üstünde bir leylek gibi hareketsiz kalır, siyasal bir sohbeti dinliyormuş gibi yapardı; ya da bir oyuncunun kâğıtlarına hiçbir şey anlamadan bakardı çünkü hiçbir oyun bilmezdi; ya da tütün çubuğundan bir nefes çeker, dumanıyla birlikte hazmetmekte olduğu yemeğin soluğunu da üfleyerek gezinirdi. Anaïs hayatının güzel yanıydı, ona sonsuz hazlar tattırırdı. Karısı ev hanımı rolünü yerine getirirken, o bir koltuğa yayılır ve onu hayranlıkla seyrederdi, çünkü onun yerine de konuşurdu. Sonra, cümlelerindeki incelikleri aramaktan zevk alırdı ve çoğunlukla bunlar söylendikten çok sonra anlamlarını kavradığı için, toprağa gömüldükten sonra birden uyanan çiçekler gibi, sonradan açan gülümsemeler belirirdi yüzünde. Ayrıca ona karşı saygısı hayranlığa kadar giderdi. Herhangi bir hayranlık hayatta mutlu olmaya yeterli değil midir zaten? Zeki ve cömert bir insan olarak Anaïs, kocasında elinden tutulup götürülmekten başka isteği olmayan bir çocuğun kolay doğası olduğunu görmüş, onun bu yönlerini kötüye kullanmamıştı. Tıpkı bir mantoya bakar gibi bakmıştı ona; onu temiz tutuyor, fırçalıyor, saklıyor, koruyordu; korunduğunu, fırçalandığını, bakıldığını hisseden Mösyö de Bargeton karısına bir köpek sadakati beslemişti. Hiçbir zahmet gerektirmeyen bir mutluluğu vermek öyle kolaydır ki! Madam de Bargeton kocasının iyi bir yemek dışında herhangi bir zevkinin olabileceğini düşünmediğinden onun için mükemmel sofralar kurdururdu; ona acıyordu; hiçbir zaman yakınmamıştı; kimileri onun gururlu sessizliğini anlamayarak Mösyö de Bargeton’a gizli kalmış erdemler atfediyordu. Zaten Madam de Bargeton onu asker disiplinine sokmuştu ve karısının isteklerine edilginlikle boyun eğerdi. Karısı ona, “Mösyö ya da madam filancayı görmeye gidin,” dediğinde emir almış asker gibi giderdi. Bu nedenle karısının önünde hep emre hazır ve kımıldamadan dururdu. İşte o sırada bu dilsiz vekili görevine atamak gerekiyordu. Lucien bu akıl almaz kişiliği saklayan örtüyü kaldırmış olamayacak kadar yeni gidip gelmeye başlamıştı bu eve. Koltuğuna kurulmuş, her şeyi görüyor ve anlıyor havasında, sessizliğini vakar gibi sunan Mösyö de Bargeton, Lucien’e müthiş azametli görünüyordu. Lucien onu granitten köşe taşı olarak görmek yerine, hayal gücü yüksek insanların her şeyi büyütmeye ve her şeye bir ruh atfetmeye olan merakları yüzünden pohpohlamak gerektiğini sandı.

– İlk ben geliyorum, dedi, onu herkesin gösterdiğinden daha saygılı biçimde selamlayarak.

– Gayet tabii, diye karşılık verdi Mösyö de Bargeton.

Lucien bu sözü kıskanç bir kocanın iğnelemesi olarak anladı, kızardı ve kendini toplamaya çalışarak aynaya baktı.

– Houmeau’da oturuyorsunuz, dedi Mösyö de Bargeton, uzakta oturanlar yakında oturanlardan hep daha önce gelir.

– Neden acaba? diye sordu Lucien sevimli bir tavırla.

– Bilmem, diye karşılık verdi Mösyö de Bargeton ve yeniden hareketsizliğine gömüldü.

– Nedenini bulmaya çalışmamışsınız, ondan belki. Gözlem yapan kişi bunun nedenini de bulabilir.

– Ha, nihai sebepler! dedi Mösyö de Bargeton. Hah! Hah...

Lucien kesilen konuşmayı yeniden başlatmak için kafa yordu.

– Madam de Bargeton giyiniyordur herhalde, diye sordu ve bu budalaca sorudan ürperdi.

Koca doğal olarak,

– Evet, giyiniyor, diye karşılık verdi.

Lucien kafasını kaldırdı, araları tavan alçısıyla süslenmiş, gri boyalı iki kiriş çıkıntısına baktı, konuşmayı başlatacak bir söz bulamadı; ancak o sırada eski kristal saçaklı küçük şamdanın üstündeki tülün açılıp içine mum konmuş olduğunu görünce elinde olmadan korkuya kapıldı. Mobilya örtüleri kaldırılmıştı ve kırmızı Çin ipeklisi üstünde solmuş çiçekler görülüyordu. Bu hazırlıklar olağanüstü bir toplantıyı haber veriyordu. Şair kıyafetinin böyle bir toplantıya uygun olup olmadığından kuşku duydu, çünkü ayağında çizmeler vardı. Korkunun yarattığı şaşkınlıkla gidip XV. Louis zamanından kalma oymalı bir konsol üstündeki Japon vazosunu seyretti, sonra yaltaklanmazsa bu kocanın hoşuna gitmeyeceğinden korktu ve adamcağızın okşanabilecek bir takıntısı var mı diye ağız aramaya karar verdi.

Mösyö de Bargeton’a doğru yürüyerek,

– Kentten nadiren ayrılıyorsunuz mösyö, değil mi? dedi.

– Nadiren.

Yeniden sessizlik oldu. Mösyö de Bargeton rahatını bozan Lucien’in en küçük hareketini dikkat kesilmiş bir kedi gibi gözledi. İkisi de birbirinden korkuyordu.

“Buraya sık gelişimden kuşkulandı mı acaba?” diye düşündü Lucien. “Çünkü bana karşı çok düşmanca davranıyor!”

Tam o anda, Lucien gidip gelişlerini izleyen Mösyö de Bargeton’un endişeli bakışlarına zorlukla katlanırken, neyse ki içeri giren üniformalı yaşlı uşak du Châtelet’nin geldiğini bildirdi. Baron çok rahat bir tavırla dostu Bargeton’u selamlarken Lucien’e o sıralarda moda olan küçük bir baş hareketiyle selam verdi, ama şair bunu küçük memurlara özgü bir küstahlık olarak gördü. Sixte du Châtelet göz kamaştırıcı beyazlıkta bir pantolon giymişti, ayakkabının içine yerleştirilmiş bir kayış pantolon plilerini düz tutuyordu. Zarif ayakkabıları ve İskoç ipliğinden çorapları vardı. Beyaz yeleğinin üstünde gözlüğünün siyah ipi sallanıyordu. Nihayet siyah elbisesi kesim ve biçim olarak Paris işi olduğunu belli ediyordu. Geçmişte çok macerası olmuş, tastamam geçkin yakışıklı havası vardı, ancak yaşı ona zarafet çerçevesi içinde gizlenmesi epey zor olan küçük bir göbek vermişti çoktan. Yolculuğundaki acılar yüzünden beyazlamış saçlarını ve favorilerini boyuyor, bu da ona sert bir hava veriyordu. Eskiden çok yumuşak olan teni Hindistan’dan dönenlerin bakır rengini almıştı, ancak hali tavrı, taşıdığı iddialar nedeniyle gülünç olsa da, imparatorluk prensesinin sevimli emir kâtibini belli ediyordu. Gözlüğünü takıp Lucien’in Angoulême’de yapılmış nankin pantolonunu, çizmelerini, yeleğini, mavi ceketini, kısaca rakibini tepeden tırnağa süzdü. Sonra, “Memnun oldum,” dermiş gibi gözlüğünü kayıtsızca yeleğinin cebine koydu. Maliyecinin şıklığı karşısında ezilen Lucien, şiirle aydınlanacak yüzünü davetli topluluğuna gösterdiği zaman öcünü alacağını düşündü, ama Mösyö de Bargeton’u kendisine düşman sanmasından ileri gelen iç huzursuzluğunu artıran derin bir üzüntü hissetti. Baron bu fakiri daha da aşağılamak için Lucien’in üstüne bütün servetinin ağırlığını yüklüyor gibiydi. Artık hiçbir şey söylemeye gerek kalmadığını düşünen Mösyö de Bargeton’un, iki rakibin birbirlerini süzerken içine gömüldükleri sessizlikten canı sıkıldı, ama gücü tükendiğinde susuz kalma ihtimaline karşı sakladığı bir armut gibi başvurduğu bir sorusu vardı, işte bu soruyu ortaya atmayı gerekli buldu, meşgul bir tavırla şöyle dedi:

– Ee, söyleyin bakalım mösyö, ne var ne yok? Var mı yeni bir haber?

– Haber Mösyö Chardon’da, dedi vergi müdürü sinsice. Ona sorun. Bize güzel bir şiir getirdiniz mi? diye sordu neşeli baron, şakaklarından birinde düzgün durmadığını düşündüğü iri bir bukleyi kaldırarak.

– Başarılı olup olmadığımı görmek için sizin fikrinizi almam gerekiyor, diye karşılık verdi Lucien. Siz benden önce şiirle ilgilendiniz.

– Yok canım, hoşa gidecek birkaç vodvil, yeri geldiğince yazılmış şarkılar, müziği sayesinde değerlenen romanslar, Buonaparte’nin (nankör adam!) kız kardeşi için yazdığım uzun bir manzum mektup geleceğe miras kalacak şeyler değil!

Tam o sırada Madam de Bargeton özenle hazırlanmış, gösterişli kıyafetiyle ortaya çıktı. Doğu tarzı agrafla tutturulmuş bir Yahudi türbanı vardı. Boynuna bir tül eşarp zarifçe sarılmıştı ve bunun altında bir gerdanlığın akik taşları parıldıyordu. Resimlerle süslenmiş, kısa kollu muslin giysisi güzel beyaz kollarındaki çok sayıda bileziği gözler önüne seriyordu. Bu tiyatro kostümü Lucien’i büyüledi. Mösyö du Châtelet kraliçeye mide bulandırıcı iltifatlarda bulundu çapkın tavırlarla, Lucien’in önünde övüldüğüne çok mutlu olan kraliçe zevkle gülümsedi. Sevgili şairiyle sadece bakıştı ve vergi müdürüne onu mahremiyetinden uzak tutacak denli ezici bir nezaketle karşılık verdi.

O sırada davet edilenler gelmeye başladı. İlk önce piskopos ve naibi göründü; bu iki vakur ve heybetli kişi arasında büyük bir zıtlık vardı: Piskopos hazretleri uzun boylu ve zayıf, yanındakiyse kısa boylu ve şişmandı. Her ikisinin de parlak gözleri vardı ama piskopos solgun yüzlüydü, naibin ise turp gibi bir sağlığı haber veren kırmızı yanakları vardı. Her ikisinin hareketleri ve tavırları ağırdı. Her ikisi de tedbirli görünür, soğuklukları ve sessizlikleri çevredekileri tedirgin ederdi, zeki insanlar sayılırlardı.

İki din adamından sonra Madam de Chandour ve kocası geldi; taşrayı bilmeyenler için hayal ürünü gibi görünecek olağanüstü kişilerdir bunlar. Madam de Bargeton’un rakibi gibi tavırlar takınan Amélie’nin kocası, Stanislas diye adlandırılan Mösyö de Chandour kırk beş yaşında, hâlâ ince ve suratı eleğe benzeyen bir genç eskisiydi. Kravatını bir ucu sağ kulağının hizasında diğeri haçının kırmızı kurdelesine doğru, tehditkâr iki uç bırakacak biçimde bağlardı. Frakının etekleri sertçe geriye kıvrılmıştı. Çok açık yeleğinden bir yığın taşla süslü, iğnelerle tutturulmuş, kabarık, kolalı bir gömlek görünüyordu. Kısaca bütün kıyafetinde onu karikatürlere benzetecek o denli abartı vardı ki tanımayanlar gülümsemekten kendini alamazdı. Stanislas yeleğindeki düğme sayısını kontrol edip dar pantolonunun üstündeki kıvrımlı dikiş çizgilerini izleyerek, bacaklarını çizmelerinin uçlarında âşıkçasına takılıp kalacak bir bakışla okşayarak, yukarıdan aşağıya, bir tür memnuniyet içinde sürekli kendini süzerdi. Kendini böyle süzmeyi bırakınca gözleri bir ayna arar, saçlarının kıvrımlarının düzgün durup durmadığına bakardı; kadınları hoşnut bakışlarla sorgular, bu sırada parmaklarından birini yeleğinin cebine koyar, geriye doğru kasılıp kurumlanırdı; horoz gibi kabararak takındığı bu tavırlar yakışıklı bilindiği aristokrat çevrede ona başarı sağlardı. Sözlerine çoğunlukla on sekizinci yüzyılda hep yapıldığı gibi açık saçık imalar eklerdi. Bu iğrenç konuşma tarzı bazı kadınların hoşuna gider, onları güldürürdü. Mösyö du Châtelet onu endişelendirmeye başlıyordu. Gerçekten de o kasıntı vergi müdürünün kayıtsızlığıyla merakları uyanan, onu durgunluğundan çıkarmanın imkânsız olduğunu ima edercesine tavırlar takınmasıyla daha da şevke gelen ve bezmiş sultan tavırlarına illet olan kadınlar, Madam de Bargeton Angoulême’li Byron’a tutulduktan sonra ona daha düşkün olmuşlardı. Amélie şişman, beyaz tenli, siyah saçlı, her şeyi küçümseyen, yüksek sesle konuşan, yazın tüylerle kışın çiçeklerle kaplı başını tavus kuşu gibi açan, beceriksizce dalavere çeviren kısa boylu bir kadındı; güzel konuşurdu ama gizlediği astımı yüzünden cümle sonlarında çıkardığı ıslık sesini engelleyemezdi.

Astolphe adıyla bilinen uzun boylu ve şişman, kanlı canlı biri olan ziraat cemiyeti başkanı Mösyö de Saintot, Élisa’nın kısaltması olarak Lili diye çağrılan, kuru bir çalıya çokça benzeyen karısının arkasından içeri girdi. Kişiliğine çocuksu bir yön yapıştıran bu Lili adı, ciddi, son derece sofu, zor ve mızıkçı bir oyuncu olan Madam de Saintot’nun hal ve tavırlarına çok ters düşüyordu. Astolphe birinci sınıf bir bilgin olarak tanınırdı. Kör cahil olsa da bir ziraat sözlüğünde şeker ve abıhayat hakkında makale yazmaktan geri durmamıştı; bu iki ürünün ele alındığı bütün gazete makaleleri ve eski eserlerden en küçük ayrıntısına kadar aşırılmış bilgilerle yazılmış iki yazıydı bunlar. Bütün bölge halkı onun modern ziraat konusunda bir kitap yazmakta olduğunu sanıyordu. Bütün sabah çalışma odasına kapanıp kalsa da on iki yıldır iki sayfa bile yazamamıştı. Biri onu görmeye geldiğinde kâğıtlar karalamakla, kaybettiği bir notu aramakla ya da kalemini açmakla meşgul görünürdü ama çalışma odasında kaldığı zamanları aslında boş şeylerle geçirirdi: Uzun uzun gazete okur, çakısıyla şişe tıpalarını yontar, sumen kâğıdına ipe sapa gelmez resimler çizer, o günün olayları için kullanılabilecek bir cümleye ya da bir bölüme rastlamak için Cicero’nun kitabını karıştırırdı; sonra akşam olunca, “Cicero’da öyle bir sayfa var ki günümüzün olayları için yazılmış gibi,” diyebilmek için konuyu buraya getirirdi. Sonra da bu bölümü ezberden okuyarak dinleyicileri şaşkına çevirir, bunlar kendi aralarında, “Gerçekten Astolphe bir bilgi küpü,” derlerdi. Bu garip durum kentte anlatılır durur ve Mösyö de Saintot hakkındaki övgü dolu düşünceleri desteklerdi.

Bu çiftten sonra Adrien adıyla bilinen Mösyö de Bartas geldi, bariton aryaları söyleyen ve müzikte büyük iddiaları olan bir adamdı. Kendini beğenmişliği notalara bağlanmıştı: İlk başta şarkı söylerken kendi kendine hayran kalmış, sonra müzikten söz etmeye koyulmuş ve sonunda sadece müzikle uğraşır olmuştu. Müzik sanatı onda bir saplantı haline gelmişti; sadece müzikten söz ettiğinde coşar, akşam davetlerinde ondan şarkı söylemesi isteninceye kadar kıvranır dururdu. Herhangi bir aryayı böğürerek okuyunca keyfi yerine gelirdi: Kurumlanır, iltifatları kabul ederken topukları üstünde yükselir, alçakgönüllüyü oynardı ama övgü toplamak için bir gruptan diğerine giderdi; sonra, her şey söylendiğinde, şarkının güçlüğüne dair bir sohbet açarak ya da bestecisini överek yeniden müzik konusuna dönerdi.

Sepya kahramanı, dostlarının odalarını tuhaf resimlerle berbat eden ve bölgenin bütün albümlerini rezil eden Mösyö Alexandre Brebian, Mösyö de Bartas’la birlikteydi. Her biri bir diğerinin karısının koluna girmişti. Rezilliklere dair söylentilere bir de bu değiştokuş ekleniyordu. İki kadın, Lolotte (Madam Charlotte de Brebian) ve Fifine (Madam Joséphine de Bartas) bir atkıyla, bir süsle, birbirine uymayan renkleri nasıl bir araya getirecekleriyle uğraşır, Parisli görünme arzusuyla yanıp tutuşur ve her şeyin kötüye gittiği evlerini ihmal ederlerdi. Ucuza çıkarılmış giysiler içinde, sarmalanmış iki bebeği andıran iki kadın dikkat çekecek kadar tuhaf renkleri sergilerken, kocaları sanatçı sıfatıyla, onları ilginç kılan ve taşraya özgü bir rahatlığa bırakıyorlardı kendilerini. Buruşuk giysileri onlara küçük tiyatrolarda düğüne davet edilmiş kibarları oynayan figüran havası veriyordu.

Salona girenler arasında en kendine özgü olanlardan biri de, Jacques adıyla aristokratça adlandırılan Sénonches Kontu’ydu; büyük bir av meraklısı, kibirli, kuru, yanık tenli, bir yabandomuzu kadar sevimli, bir Venedikli kadar güvensiz, bir Afrikalı kadar kıskançtı; evin dostu olan ve Francis de denen Mösyö de Hautoy’yla çok iyi anlaşırdı.

Madam de Sénonches (Zéphirine) uzun boylu ve güzel bir kadındı, ama bir karaciğer bozukluğu nedeniyle şimdiden kırmızılaşmış yüzünden dolayı zor beğenir bir kadın izlenimi uyandırırdı. İnce beli, zarif vücut hatları, yapaylık kokan ama hep sevilen birinin tutku ve kaprislerini resmeden edalı tavırlar takınmasını sağlıyordu.

Francis, Valencia konsolosluğunu ve diplomasideki umutlarını bir yana bırakıp Zizine de denen Zéphirine’in yanında Angoulême’e gelmiş epey seçkin biriydi. Eski konsolos eviyle ilgilenir, çocuklarının eğitimiyle uğraşır, onlara yabancı diller öğretir ve tam bir sadakatle Mösyö ve Madam de Sénonches’un mali işlerini idare ederdi. Soyluların Angoulême’i, memurların Angoulême’i ve burjuvaların Angoulême’i, bu üç kişilik mutlak uyumlu birlikteliğe dair çok dedikodu çıkarmıştı, ama zamanla bu üç kişilik evliliğin gizemini o denli nadir ve hoş bulmuşlardı ki, Mösyö du Hautoy evlenmeye yeltense müthiş bir ahlaksızlık yapmış sayılacaktı. Zaten Madam de Sénonches’un kendisine nedimelik yapan Matmazel de la Haye adlı bir vaftiz kızına gösterdiği aşırı bağlılıkta endişelendirici sırlar olduğu yolunda kuşkular baş göstermişti; ve bir iki tarih açıkça uyuşmuyor olsa bile, Françoise de la Haye ile Francis du Hautoy arasında çarpıcı benzerlikler bulunuyordu. Jacques çevrede avlanmaya gittiğinde herkes ona Francis’yi sorardı, o ise karısından önce gönüllü kâhyasının küçük rahatsızlıklarını anlatırdı. Bu körlük kıskanç bir adamda o kadar tuhaf görünüyordu ki en iyi dostları onunla alay etmeye bayılıyor ve işin aslını bilmeyenlere eğlendirmek için işi anlatıyorlardı. Mösyö du Hautoy kişisel bakımla ilgili küçük işleri yapmacık ve çocukça bir hal almaya başlamış, kibarlık budalası bir çıtkırıldımdı. Öksürüğüyle, uykusuyla, sindirimiyle ve yemeğiyle uğraşır dururdu. Zéphirine her işini yaptırdığı bu adamı sağlığı hassas biri yapıp çıkmıştı: Sarıp sarmalar, başına başlıklar geçirir, ilaçlar verirdi; bir süs köpeğiymişçesine lapalar yedirirdi; şu ya da bu yemeği yemesini emreder ya da yasaklardı; ona yelekler, kravatlar, mendiller işlerdi; sonunda onun o kadar güzel şeyler giydirmeye alıştırmıştı ki neredeyse bir Japon kuklasına döndürmüştü. Aralarında tam bir anlaşma vardı: Zizine, Francis’nin ağzının içine bakar, Francis de aklına gelen fikirleri Zizine’in gözlerinden okuyormuşçasına bakışlarını ondan ayırmazdı. Bir ağızdan ayıplarlar, birlikte gülümserlerdi ve basit bir merhabayı bile birbirlerine danışarak söyler gibiydiler.

O çevrenin en zengin mülk sahibi, tek başlarına kırk bin frank gelirleri olan, herkesin imrendiği Marki de Pimentel ve karısı komşularıyla birlikte köyden geldiler; yanlarında baronun teyzesi ile iki kızı vardı; bunlar yoksul ama doğal güzelliklerin değerini daha da artıran sadelikle giyinmiş pek hoş iki kızdı. Kuşkusuz davetlilerin en seçkini olan bu kişiler, özellikle de Madam de Bargeton’un onları nasıl özenle karşıladığını gördüklerinden, soğuk bir sessizlik ve kıskançlık dolu bir saygıyla karşılandılar. Bu iki aile taşrada dedikodulara bulaşmayan, hiçbir çevreye karışmayan, sessiz bir inzivada yaşayan ve büyük bir vakarı koruyan az sayıdaki insanlardandı. Mösyö de Pimentel ve Mösyö de Rastignac unvanlarıyla çağrılırlardı; karıları ve kızları Angoulême’in yüksek tabakalarıyla içli dışlı değildi, sarayın soylularına taşranın görgüsüzleriyle yüz göz olamayacak kadar yakındılar.

Vali ile general, sabah ipekböcekleri konusundaki raporunu David’e getirmiş olan kır efendisiyle birlikte en son geldiler. Bu kuşkusuz büyük mülkleriyle isim yapmış bir kasaba belediye başkanı olmalıydı, ancak kılığı kıyafeti sosyete hayatıyla ilgisinin olmadığını gösteriyordu: Giysileri içinde rahat değildi, ellerini nereye koyacağını bilmiyordu, konuşurken karşısındakinin tarafına dönüyordu, ona bir şey sorulduğunda yerinden kalkıp oturuyor, ev işine hazır görünüyordu; kimi zaman aşırı saygılı, kimi zaman endişeli, kimi zaman ciddi görünüyor, bir şakaya gülmekte gecikmiyor, söylenenleri hizmetçi tavrıyla dinliyor ve kimi zaman da kendisiyle alay edildiğini sanıp sinsice bir havaya bürünüyordu. O gece, hazırlamış olduğu rapor hep aklında olduğundan birçok defa ipekböceği konusunu açtı, ama talihsiz Mösyö de Séverac birinde müzik konusunu açan Mösyö de Bartas’a, diğerindeyse Cicero’dan alıntı yapan Mösyö de Saintot’ya çattı. Davetin ortasına doğru zavallı belediye başkanı bir dul ve onun kızıyla anlaşabildi; o çevrenin hiç de küçümsenemeyecek ilginçlikteki iki siması olan Madam ve Matmazel Brossard’dı bunlar. Tek cümleyle: Soylu oldukları kadar yoksuldular. Giysilerinde gizli bir sefaleti ele veren bir şıklık iddiası vardı. Madam du Brossard, yirmi yedi yaşında, iriyarı ve iyi piyano çaldığı söylenen kızını her fırsatta ama beceriksizce överdi; annesi evlenecek kişilerin bütün beklentilerini ona yamardı ve sevgili Camille’ine yuva kurma isteğiyle, aynı akşam davetinde onun hem garnizonların göçebe hayatını hem de topraklarını işleyen mülk sahiplerinin sakin hayatını sevdiğini ileri sürmüştü. Her ikisi de, herkesin zevkle acıdığı, bencillik yüzünden ilgi gösterilen ve toplumun talihsizleri teselli etmek için söylemekten hoşlandığı içi boş teselli sözlerini söylemiş kişilerin katı, tatlı sert vakarını taşıyordu. Mösyö de Séverac elli dokuz yaşındaydı, dul ve çocuksuzdu; bu nedenle de ipekböcekleri konusunda verdiği ayrıntıları anne ile kız inançlı bir hayranlıkla dinlediler.

– Kızım hayvanları hep sevmiştir, dedi anne. Bu hayvanların yaptığı ipek kadınların ilgisini çektiği için, izniniz olursa bir gün Camille’i Séverac’a getireyim de ipeğin nasıl toplandığını görsün. Camille o kadar zekidir ki söyleyeceğiniz şeyleri hemen anlayacaktır. Bir gün mesafelerin karekök hesabının ters orantısını anlayıvermesin mi?

Lucien’in şiirini okumasından sonra bu cümle, Mösyö de Séverac ile Madam de Brossard arasındaki konuşmayı gösterişli biçimde tamamladı.

Evin müdavimlerinden birkaç kişi kalabalığa rahatça karışıverdi; bir de böyle bir edebiyat ziyafetine davet edilmiş olmaktan hoşnut iki üç itibarlı aile çocuğu vardı; çekingen, sessiz, sandukalar gibi süslüydüler ve bunlardan en girişkeni Matmazel de La Haye’le epey sohbet etti. Bütün kadınlar daire halinde, ciddiyetlerini bozmadan oturdu, arkalarında da erkekler ayakta durdu. Farklı farklı kıyafet giyinmiş, yüzleri boyalı bu tuhaf kişilerden oluşan topluluk Lucien’e çok heybetli göründü. Bütün bakışların ona çevrildiğini görünce kalbi çarpmaya başladı. Angoumois yöresinin en ünlü kişilerini gösterişli bir saygı ve en zarif hareketleriyle karşılayan sevgilisinin yüreklendirmelerine ve cesur davranmasına karşın bu ilk sınavı başarması kolay olmadı. Öngörülmesi kolay olan ama kibarlar dünyasının âdetleriyle yeni tanışmış bir genci korkutacak bir durum sıkıntısına eklendi. Lucien gözlerini açmış, kulak kesilmiş bir halde Louise’in, Mösyö de Bargeton’un, piskoposun ve evin hanımına hoş görünmek isteyen birkaç kişinin kendisine Rubempré diye hitap ettiğini ama bu tedirgin edici kalabalıktaki çoğu kişinin Mösyö Chardon dediğini duyuyordu. Meraklıların sorgulayıcı bakışlarından sıkılıyor, dudak hareketlerinden burjuva adını söylediklerini anlıyordu; hakkındaki önyargıların çoğunlukla nezaketsizliğe yaklaşan taşralılara özgü o toksözlülükle ifade edildiğini tahmin ediyordu. Bu beklenmedik ve bitmek bilmez iğnelemeler yüzünden daha da rahatsız oldu. İçindeki işkenceyi bitirecek bir tavır takınabilmek için okumaya başlayacağı zamanı sabırsızlıkla bekledi; ama Jacques, Madam de Pimentel’e son avını anlatıyordu; Adrien, Laure de Rastignac’la son müzik yıldızı Rossini hakkında sohbet ediyordu; bir gazetede gördüğü yeni bir pulluğun özelliklerini ezberlemiş Astolphe, barona bundan söz ediyordu. Zavallı şair Lucien, Madam de Bargeton dışında bu kafalardan hiçbirinin şiirden anlayamayacağını bilmiyordu. Duygudan yoksun bütün bu kişiler onları bekleyen gösterinin içeriğini bilmeden koşup gelmişlerdi. Cambazların boruları, zilleri ve davulları gibi halkı çeken sözcükler vardır. Güzellik, ün, şiir en kaba ruhları baştan çıkaran büyüye sahiptir.

Herkes geldikten ve karısı tarafından yollanan Mösyö de Bargeton’un tıpkı sopasını taşlara vura vura gezen bir kilise bekçisi gibi bin bir uyarıyla susturabildiği konuşmalar kesildikten sonra Lucien, Madam de Bargeton’un yanındaki yuvarlak masaya heyecandan içi titreyerek oturdu. Hiç kimsenin beklentisini boşa çıkarmamak için tanınmamış büyük bir şairin başyapıtlarını okuyacağını bildirdi titreyen bir sesle. André de Chénier’nin şiirleri 1819’da yayımlanmış olsa da Angoulême’de kimse André de Chénier adını duymamıştı. Bu açıklamayı herkes şairin onurunu korumak ve dinleyicileri rahatlatmak için Madam de Bargeton tarafından bulunmuş bir hile sandı. Lucien önce Genç Hasta adlı şiiri okudu, şiir gönül okşayıcı fısıltılarla karşılandı; sonra da Kör’ü okudu ve bu vasat ruhlar şiiri uzun buldular. Bu okuma sırasında Lucien, ancak yetkin sanatçıların ya da coşku ve yüksek zekâları sayesinde onların seviyesine çıkabilenlerin tam olarak anlayabileceği bir cehennem azabı içine düştü. Şiir, yüksek sesle okunabilmek için olduğu kadar kavranabilmek için de kutsal bir dikkat ister. Okuyan ile dinleyenler arasında sıkı bir birlik olmalıdır, yoksa aradaki duygu akışı gerçekleşmez. Ruhların birliği eksik kalırsa şair cehennem homurtuları arasında ilahi söylemeye çalışan bir melek durumuna düşer. Oysa zeki insanlar yeteneklerinin geliştiği alanda salyangoz gibi her yeri görür, köpek gibi iyi koku alır ve köstebek gibi işitir; çevrelerindeki her şeyi görür, hisseder, duyarlar. Nasıl bir bitki sevdiği yerde hemen serpilir, sevmediği yerde de hemen kurursa müzisyen ve şair de o kadar çabucak anlarlar hayranlık uyandırdıklarını ya da anlaşılamadıklarını. Oraya sadece karılarının hatırına gelmiş, işlerinden konuşan adamların mırıltıları bu özel işitme yeteneği sayesinde Lucien’in kulaklarında çınlıyordu; yine onu önemsemeyen dişleriyle sertçe açılmış bir iki çenedeki sevimli boşluğu görüyordu. Tufandan kurtulmuş güvercin gibi bakışlarının konabileceği uygun bir köşe aradığında bir iki kârlı işi birbirlerine danışmak için bu toplantıdan yararlanmayı düşünen kişilerin sabırsız bakışlarıyla karşılaşıyordu. Laure de Rastignac, bir iki genç ve piskopos dışında bütün davetliler sıkılıyordu. Gerçekten de şiirden anlayanlar şairin mısralara ektiği tohumları ruhlarında yeşertmeye çalışıyordu, ama o buz gibi dinleyenler, şairin ruhunu içlerine çekmek bir yana dizeleri dinlemiyorlardı bile. Bu yüzden Lucien’in cesareti öyle derinden sarsıldı ki soğuk soğuk terlemekten gömleği ıslandı. Louise’e dönüp baktığında ondan gelen ateşli bir bakışta şiiri bitirme cesareti buldu ama şairin kalbindeki binlerce yara kanıyordu. Belki de bir iki hokkabazlık görmeyi uman sıska Lili,

– Bunu sahiden eğlenceli buluyor musunuz Fifine? diye sordu.

– Bana bir şey sorma tatlım, biri bir şey okumaya başladı mı benim gözlerim hemen kapanır.

– Umarım Naïs bize akşamları sık sık şiir dinletmeye kalkmaz. Yemekten sonra okunanları dinlerken göstermek zorunda kaldığım dikkat yüzünden hazmım güçleşiyor.

– Zavallı kuzucuğum, bir bardak şekerli su için, dedi Zéphirine alçak sesle.

– Pek tumturaklı okuyor, dedi Alexandre, ama vist oynamayı yeğlerim.

İngilizce sözcüğün anlamı nedeniyle espri sayılan bu cevabı işiten birkaç oyun meraklısı, şiir okuyan şairin dinlenmeye ihtiyacı olduğunu söyledi. Bunu fırsat bilen bir iki çift yan odaya sıvıştı. Lucien, Louise’in, sevimli Laure de Rastignac’ın ve piskoposun yalvarmaları üzerine, Iambe’ların devrim karşıtı coşkusu sayesinde dikkati uyandırdı, bu ateşli okumalarla iştahlanan birçok kişi bunları anlamadan alkışladı. Bu tür insanlar bağıra çağıra okumalardan etkilenir, tıpkı sert içkilerin kaba damakları tahrik etmesi gibi. Dondurma yemek için ara verildiği bir sıra Zéphirine, Francis’ye gidip kitaba bakmasını söyledi ve yanındaki Amélie’ye Lucien’in okuduğu dizelerin basılmış olduğunu söyledi.

– Tabii, dedi Amélie açık bir memnuniyetle, Mösyö de Rubempré bir matbaacının yanında çalışıyor. Güzel bir kadının kendi elbiselerini dikmesi gibi bir şey, diye ekledi Lolotte’a bakarak.

– Şiirleri kendisi basmış, dedi kadınlar birbirlerine.

– Peki neden Mösyö de Rubempré adını taşıyor? diye sordu Jacques. Bir soylu köle gibi çalışmaya başlarsa adını bırakmalıdır.

– Zaten bıraktı, dedi Zizine, ama annesinin soylu ismini aldı.

– Madem şiirler basılmış, biz kendimiz de okurduk, dedi Astolphe.

Bu aptalca cümle konuyu dağıttı, sonunda Sixte du Châtelet gelip bu cahil topluluğa ilk başta söylenen şeyin laf olsun diye söylenmediğini ve güzel şiirlerin devrimci Marie-Joseph Chénier’nin kralcı kardeşine ait olduğunu söylemeye tenezzül etti. Bu güzel şiirlerden etkilenen piskopos, Madam de Rastignac ve iki kızı dışında Angoulême sosyetesi aldatıldığını sandı ve bu hileden rencide oldu. Boğuk bir mırıltı yükseldi ama Lucien işitmedi. İçindeki bir melodinin yarattığı sarhoşlukla bu çirkin dünyadan uzaklaşmış, aynı melodiyi yinelemeye çalışıyor ve yüzleri bir bulutun arkasında görüyordu. İntiharı konu alan o elemli şiiri, yüce bir hüznün nefes alıp verdiği, eski tarzdaki o şiiri okudu; sonra içinde,

Şiirlerin hoş, severek okuyorum, yeniden ve yeniden

dizesinin geçtiği şiiri okudu.

Nihayet Néère adlı o çok hoş aşk şiiriyle bitirdi.

Bir eli farkına varmadan bozduğu buklelerinde, diğeri aşağı sarkmış, gözleri dalgın, salonun ortasında tek başına bir hülyaya dalmış Madam de Bargeton hayatında ilk kez kendi dünyasında hissediyordu. Herkesin dileğini söylemeyi iş edinmiş Amélie’nin sözleriyle ne denli canının sıkıldığını siz düşünün.

– Naïs biz Mösyö Chardon’un şiirlerini dinlemeye geldik, siz bize basılmış şiirler dinletiyorsunuz. Bu şiirler güzel, doğru ama bu hanımlar memleket sevgisiyle yerli malını tercih ederler.

– Fransız dili şiire pek uygun değil gibi, siz ne dersiniz? diye sordu Astolphe vergi müdürüne. Cicero’nun düzyazısı bin kere daha şiirsel bence.

– Gerçek Fransız şiiri hafif şiirdir, şarkıdır, diye karşılık verdi du Châtelet.

– Şarkı bizim dilimizin çok müzikal olduğunu gösteriyor, dedi Adrien.

– Naïs’in aklını başından alan şiirleri bilmek isterdim, dedi Zéphirine, ama Amélie’nin isteğini nasıl karşıladığına bakılırsa bize birazını bile gösterme niyetinde değil.

– Şiirlerini okutmak onun görevi, çünkü onu ancak bu delikanlının dehası temize çıkarır, dedi Francis.

– Siz diplomatlık yaptınız, bunu yaptırabilirsiniz, dedi Amélie Mösyö du Châtelet’ye.

– Ondan kolay ne var, dedi baron.

Bu tür oyunlara alışkın olan eski emir kâtibi piskoposa gidip onu öne sürmeyi başardı. Piskoposun ricaları üzerine Naïs, Lucien’den ezberindeki bir şiirini okumasını istemek zorunda kaldı. Baronun bu işte gösterdiği başarı karşılığında Amélie ona baygın bir bakışla gülümsedi.

– Şu baron kesinlikle zeki biri, dedi Amélie, Lolotte’a.

Lolotte, Amélie’nin, elbiselerini kendileri diken kadınlara dair sert sözünü unutmamıştı.

– Ne zamandan beri imparatorluk baronlarını tanıyorsunuz? diye karşılık verdi gülerek.

Lucien liseyi yeni bitirmiş bütün gençlerin bulabilecekleri bir başlıkla ona yazdığı bir şiirde sevgilisini tanrılaştırmaya çalışmıştı. Beğenilme arzusuyla okşayarak yazdığı, kalbinde hissettiği bütün aşkla güzelleştirdiği bu şiir ona Chénier’nin şiirleriyle yarışabilecek tek eseri gibi göründü. Madam de Bargeton’a kibirlice bakarak, “O Kadına” diye başladı şiirine. Sonra bu tutkulu şiiri okumak için kurumlu bir eda takındı, çünkü Madam de Bargeton’un eteği arkasında şairlik gururuyla rahatladığını hissetti. O anda Naïs sırrını kadınlardan gizleyemedi. Zekâsının bütün üstünlüğüyle bu topluluğa hükmetmeye alışkın olmasına karşın Lucien için titremekten kendini alamadı. Soğukkanlılığı kaybolmaya başladı, bakışlarıyla hoşgörü diler gibiydi sanki; sonra gözlerini indirmek ve aşağıdaki şiirin kıtaları okundukça memnuniyetini gizlemek zorunda kaldı.

O KADINA

Bu şan ve ışığın koynunda

Altın çalgılarla, dikkatli melekler

Yehova’nın ayakucunda tekrarlarken duasını

Dertli yıldızlarımızın;

Sık sık sarı saçlı bir Kerrubi,

Alnında duran Tanrı ışıltısını gizleyip

Gümüşlü tüylerini göğün cennetlerine bırakır

Ve yere iner.

Tanrı’nın iyilikçi bakışlarını bilmiştir;

Umutsuz dehanın acılarını sırtlar;

Tapılan genç kız yaşlıyı avutur

Çocukluğun çiçekleriyle;

Kötülerin gecikmiş tövbelerini kaydeder;

Endişeli anneye düşünde, “Umut et!” der

Ve kalbi sevinçle dolu, iç çekişlerini sayar

Sefalet çekenlerin.

O güzel elçilerden bir tanesi aramızda,

Âşık olan yeryüzü onu yolundan çevirdi;

Ama ağlar o, ve üzgün ve tatlı bir bakışla

Baba ocağı göğü seyreder.

Alnın beyaz parlaklığı değil asla

Soylu sırrını bana söyleyen,

Ne gözlerinin ışıltısı ne de bereketli ateşi

Tanrısal erdeminin.

Ama Gözleri kamaşmış aşkım o denli ışıltıyla

Onun kutsal doğasıyla birleşmeye çalıştı;

Ve korkunç meleğin üstündeki

Delinmez zırhıyla karşılaştı.

Ah! Engel olun, engel olun görmesine

Göklere doğru uçan parlak İsrafil’i görmesine;

Hemen öğrenecektir sihirli sözünü

Akşamları söylenen!

O zaman göreceksiniz onu, gecelerin tüllerini yırtarken,

Bir şafak ışığı gibi, yıldızlara eriştiklerini

Kardeşçe bir uçuşla;

Ve uyumadan bir alamet bekleyen bir denizci gibi,

Işıklı ayaklarının geçişini

Ebedi bir fener gibi gösterecektir.

− Bu laf oyunundan bir şey anladınız mı? diye sordu Amélie, Mösyö du Châtelet’ye işveyle bakarak.

Baron hiçbir şeyin şaşırtamayacağı hakem rolüne sadık kalmak için canı sıkılmış bir havayla,

− Lise biterken hepimizin çiziktirdiği şiirler gibi, diye karşılık verdi. Eskiden Ossian tarzı puslu sözlere kaptırırdık kendimizi. Malvina’lardan, Fingal’lerden, puslu görüntülerden, başlarında yıldızlarıyla birlikte mezarlarından çıkan savaşçılardan söz ederdik. Bugün o ıvır zıvır konuların yerini Yehova, melekler, İsrafil’in tüyleri, uçsuz bucaksız, sonsuz, yalnızlık, zekâ gibi sözcüklerle birlikte yenilenen bütün o cennet ıvır zıvırı aldı. Göller, Tanrı sözleri, Hırıstiyanlaştırılmış bir tür çoktanrıcılık; cevher, miğfer, cet, zebercet gibi nadir ve zorlama kafiyelerle süslenmiş halde bir de. Nihayet enlemimiz değişti: Kuzeyde olmamız gerekirken doğuya döndük ama orası da aynı zifiri karanlık.

− Şiir karanlık olsa da ilanıaşk çok açık görünüyor bana, dedi Zéphirine.

− Ayrıca meleğin zırhı epey ince bir muslin, dedi Francis.

Madam de Bargeton yüzünden nezaket icabı şiiri açıkça çok hoş buldular, ama buna karşın kendilerini melek yerine koyacak bir şairleri olmamasına sinirlenen kadınlar, buz gibi soğuk bir edayla, sıkılmış gibi, çok iyi, güzel, mükemmel diye mırıldanarak kalktılar.

Lolotte sevgili Andrien’ine,

− Beni seviyorsanız ne şaire ne de meleğine iltifat edersiniz, dedi zorba bir edayla, o da boyun eğmek zorunda kaldı.

− Aslında bunların hepsi laf, dedi Zéphirine, Francis’ye, ve aşk da eylem halindeki şiirdir.

− Tam aklımdakini söylediniz Zizine ama ben bu kadar incelikle dile getiremezdim, diye söze başladı Stanislas, kendi kendini tepeden tırnağa okşayıcı bir bakışla süzerek.

− Şu melekmiş gibi davranan Naïs’in kibrinin söndüğünü görmek için neler vermezdim, dedi Amélie, du Châtelet’ye. Sanki bizden fazlası varmış gibi, üstelik bir de babası eczacı, annesi hastabakıcı, kız kardeşi işçi olan, kendisi de bir matbaacının yanında çalışan biriyle yüz göz ediyor bizi.

− Babası kurt²⁰ düşürmek için peksimet satıyorsa, oğluna da yedirseymiş ya, dedi Jacques.

− Babasının işini devam ettiriyor işte, bize sunduğu şey sanki ilaç, dedi Stanislas en rahatsız edici tavırlarından birini takınarak. İlaç üstüne ilaç; hayır, ben almayayım.

Bir anda herkes aristokratça bir alayla Lucien’i aşağılamak için ağızbirliği etmişti. Sofu kadın Lili, bir deliliğin sınırına gelmiş Naïs’in gözünü açmanın zamanının geldiğini söyleyip bir hayır işleme fırsatı gördü. Diplomat Francis bütün bu vasat zekâların bir dramın son sahnesine tanık olurcasına ilgilendikleri ve ertesi gün anlatacakları bir macera olarak gördükleri bu aptalca tertibi yönetme işini üstlendi. Sevgilisinin gözleri önünde işiteceği bir sözle kudurabilecek bu genç şairle kavga etmeye hiç de hevesli olmayan eski konsolos, öç almaya fırsat bırakmayacak, kutsal bir kılıçla Lucien’in canını almak gerektiğini anladı. Lucien’e şiir okutmak söz konusu olduğunda becerikli du Châtelet’yi örnek aldı. Piskoposun yanına gelerek Lucien’in şiirinin Zatı Şahaneleri üzerinde uyandırdığı coşkuyu paylaşıyormuş gibi davrandı; sonra Lucien’in annesinin oğluna bütün yazılarının konusunu sağlayan üstün ve olağanüstü mütevazı bir kadın olduğuna inandırarak onu aldattı. Lucien’in en büyük zevki taparcasına sevdiği annesine olan hakkını ödemekti. Francis bu fikirleri piskoposa kabul ettirdikten sonra monsenyöre söyletmeyi düşündüğü kırıcı sözün söylenmesini konuşmanın gidişine bıraktı. Francis ile piskopos ortasında Lucien’in bulunduğu halkaya katıldıklarında, kendisine zehir içiren insanların dikkati daha da arttı. Salon entrikalarına tamamen yabancı olan zavallı şair, Madam de Bargeton’a bakıp kendisine beceriksizce sorulan sorulara beceriksizce cevaplar veriyordu. Oradaki kişilerin çoğunun adlarını ve unvanlarını bilmiyordu; kendisine utanç duyduğu saçmalıklar söyleyen kadınlarla nasıl konuşacağını da bilmiyordu. Lolotte, Adrien, Astolphe, Lili, Fifine gibi adlar taşıyan bu kadınların ona kimi kez Mösyö Chardon, kimi kez de Mösyö de Rubempré dediklerini duydukça, kendini Angoumois’lı bu tanrıçalardan binlerce fersah uzakta hissediyordu. Lili’yi erkek adı sanıp o kaba Mösyö de Sénonches’a Mösyö Lili diye hitap etti. Suratsız adam, “Mösyö Lulu mü,” diye Lucien’in sözünü sert bir tavırla kesti, bu yüzden Madam de Bargeton kulaklarına kadar kızardı.

− İnsanın bu oğlanı eve kabul edip bize takdim etmek için epey kör olması lazım, dedi Mösyö de Sénonches alçak sesle.

Zéphirine, Madam de Pimentel’e alçak sesle ama sesini duyuracak biçimde,

− Madam Markiz, Mösyö Chardon ile Mösyö de Cante-Croix arasında büyük bir benzerlik bulmuyor musunuz? diye sordu.

− Tıpatıp benziyor, diye cevap verdi Madam de Pimentel gülümseyerek.

− Şöhretin itiraf edilebilecek çekicilikleri vardır, dedi Madam de Bargeton markize. Büyüklüğe tutulan kadınlar olduğu gibi küçüklüğe heves edenler de vardır, diye ekledi Francis’ye bakarak.

Zéphirine anlamadı, çünkü konsolosunu çok üstün görüyordu; ama markiz gülmeye koyularak Naïs’in tarafında yer aldı.

Mösyö de Pimentel, Chardon dedikten sonra kendini tutup Mösyö de Rubempré diye hitap ederek,

− Çok mutlusunuz mösyö, dedi. Hiç canınız sıkılmıyor olsa gerek.

− Hızlı mı çalışıyorsunuz, dedi Lolotte sanki bir marangoza, “Kutu yapmanız çok sürer mi?” diye sorar gibi.

Lucien balyoz darbesi altında şaşkına döndü ama Madam de Bargeton’un gülümseyerek söze girdiğini duyunca başını kaldırdı:

− Şekerim, şiir Mösyö de Rubempré’nin aklında avlumuzdaki ot gibi kendiliğinden yeşermez.

− Madam, dedi piskopos Lolotte’a, Tanrı’nın ışıklarından biriyle donattığı soylu ruhlara ne kadar saygı duysak azdır. Evet, şiir kutsaldır. Şiir demek ıstırap demektir. Hayranlık duyduğunuz kıtalar kim bilir kaç sessiz gecenin ürünüdür! Neredeyse her zaman mutsuz bir hayat süren ve Tanrı’nın hiç kuşkusuz gökte, peygamberleri arasında bir yer ayırdığı şairi sevgiyle selamlayınız.

Elini Lucien’in başına koyarak,

− Bu genç adam bir şair, bu güzel alnına yazılmış kaderi görmüyor musunuz, diye ekledi.

Bu denli soylu bir tarzda savunulmaktan mutlu olan Lucien piskoposu, saygıdeğer pederin ileride kendi celladı olacağını bilmeksizin, tatlı bir bakışla selamladı. Madam de Bargeton halkadaki düşmanlarına doğru zafer kazanmışçasına öyle bir baktı ki, bu bakış rakiplerinin kalbini delip geçti ve bu da öfkelerini büsbütün artırdı.

− Ah monsenyör, diye karşılık verdi şair bu ahmak kafalara altın asasını indirdiğini umarak, bayağı insanda sizdeki zekâdan ve iyilikten eser bulunmaz. Bizim acılarımızı bilmezler, nasıl çalıştığımızdan haberleri yoktur. Madenden altın çıkaran madenci bile bizim dillerin en nankörünün bağrından imgeleri söküp almak için çektiğimizden daha azını çeker. Eğer şiirin amacı herkesin görebileceği ve hissedebileceği o tam noktaya fikirleri yerleştirmekse, şair sürekli olarak hepsini tatmin edebilmek için insanların zekâ merdivenlerinden inip çıkmalıdır; mantığı ve duyguyu, bu iki düşmanı en canlı renklerin altında bir arada tutabilmeli; bütün bir düşünce dünyasını bir tek sözcük içine saklayabilmeli, bütün felsefeyi bir resimle özetleyebilmeli; nihayet dizeleri birer tohumdur, çiçekleri her kalpteki kişisel duygu tarhlarında açmalıdır. Her şeyi ifade edebilmek için her şeyi hissetmek gerekmez mi önce? Ve derinden hissetmek, acı çekmek değil midir? Bu yüzden işte, şiirler düşüncenin ve toplumun uçsuz bucaksız diyarlarında girişilmiş zahmetli yolculuklardan sonra ortaya çıkar. Hayatları gerçekten yaşamış insanlarınkinden daha hakiki hale gelen insanlara borçlu olduğumuz eserler ölümsüz çalışmalar değil midir, tıpkı Richardson’un Clarisse’i, Chénier’nin Camille’i, Tibulle’ün Délie’si, Ariosto’nun Angelica’sı, Dante’nin Francesca’sı, Molière’in Alceste’i, Beaumarchais’nin Figaro’su, Walter Scott’un Rebecca’sı, Cervantes’in Don Quijote’si gibi!

− Ya siz ne yaratıyorsunuz bize? diye sordu du Châtelet.

− Bu tür tasarıları önceden bildirmek insanın kendisine deha payesi vermesi anlamına gelmez mi? diye karşılık verdi Lucien. Zaten bu yüce yaratımlar büyük bir dünya deneyimi ister, insan tutkularının ve çıkarlarının incelenmesini gerektirir ki benim elimden gelmez bu; ama başındayım henüz, dedi kederle, çevresindekilere intikam dolu bir bakışla bakarak. Akıl uzun zaman...

Mösyö du Hautoy, Lucien’in sözünü keserek,

− Doğurmanız zahmetli olacak, dedi.

− Kıymetli anneniz size yardım edebilir, dedi piskopos.

Bu denli ustaca hazırlanmış bu söz, bu beklenen intikam bütün gözleri sevinç aleviyle tutuşturdu. Soylu bir hoşnutluk gülümseyişi bütün dudaklara hızla yayıldı, hemen gülmeye başlayan Mösyö de Bargeton’un budalalığı bu hoşnutluğu artırdı.

− Monsenyör, sizin zekânızın seviyesine henüz gelmiş değiliz biz, bu hanımlar söylediklerinizi anlamadı, dedi Madam de Bargeton ve bu söz üzerine gülümsemeler donup kaldı, bakışlar ona çevrildi. Bütün ilhamını Kutsal Kitap’tan alan şairin gerçek annesi Kilise’dir. Mösyö de Rubempré, bize Saint Jean Patmos’ta’yı ya da Baltazar’ın Şöleni’ni okuyun da monsenyör Roma’nın hâlâ Vergilius’un magna parens’i, büyük ailesi olduğunu anlasın.

Kadınlar Naïs’in söylediği Latince iki sözcüğü duyunca birbirlerine bakıp gülümsedi.

Hayatın başında en gururlu cesurlar da yılgınlığa düşebilir. Bu darbe Lucien’i önce suyun dibine gönderdi ama ayağını yere vurup bu dünyaya hâkim olmaya yemin ederek suyun yüzüne çıktı. Sırtına bin bir ok saplanmış boğa gibi öfkeyle başını kaldırdı ve Louise’in dediğine kulak verip Saint Jean Patmos’ta’yı okumaya hazırlandı, ama oyun masalarının çoğu dolmuştu, oyuncular şiirden alamadıkları zevki bulmak için eski alışkanlıklarının kucağına dönüyorlardı. Ayrıca kırılmış bunca onurun intikamı, ancak Lucien ile Madam de Bargeton’u terk edip yerli şiire karşı olumsuz bir tavır takınmaksızın tamamlanamazdı. Herkes başka bir şeyle uğraşır göründü: Biri gidip valiyle bir köy yolu hakkında konuşmaya başladı, bir başkası biraz müzik çaldırarak gecenin zevklerine renk katmaktan söz etti. Angoulême’in yüksek sosyetesi şiir konusunda fikir yürütemeyeceğini düşünerek, özellikle Rastignac’ların, Pimentel’lerin Lucien hakkındaki görüşünü bilmek istedi ve birçok kişi onların çevresine toplandı. Bu iki ailenin bölgede sahip oldukları büyük etki önemli durumlarda hep takdir edilirdi; herkes onları kıskanır ama onlara hoş görünmeye çalışırdı, çünkü herkes bir gün onların yardımının gerekebileceğini hesap ederdi.

− Şairimizi ve şiirini nasıl buluyorsunuz? diye sordu Jacques arazisinde avlandığı markize.

− Yine de taşrada yazılmış şiirler olarak pek fena değiller, dedi markiz. Hem bu kadar güzel bir şairin elinden kötü şey çıkmaz.

Herkes karara hayran kaldı ve bu sözü markizin kastettiğinden de fazla kötü niyet katarak başkalarına aktardı. O sırada Châtelet’nin Mösyö de Bartas’ya eşlik etmesi rica edildi, Bartas ise Figaro’nun ünlü aryasını berbat etti. Müziğin kapısı bir kez aralandıktan sonra, Chateaubriand’ın İmparatorluk zamanında yazılmış şövalye romansını da Châtelet’nin sesinden dinlemek gerekti. Sonra sevgili Camille’inin yeteneğini Mösyö de Séverac’a göstermek isteyen Madam du Brossard’ın ısrarı üzerine, küçük kızların dört elle çaldığı piyano parçalarına sıra geldi.

Şairinin herkes tarafından hor görülmesine alınan Madam de Bargeton, küçümsemeye küçümsemeyle karşılık verip müzik boyunca kendi odasına çekildi. Farkında olmadan söylediği sözdeki derin alayı yardımcısı açıklayınca piskopos hatasını tamir etmek üzere peşinden gitti. Şiirin çekiciliğine kapılmış olan Matmazel de Rastignac annesinin haberi olmadan odaya girdi. Louise, Lucien’i de yanına alarak götürdüğü pike minderli kanepesine otururken kimse görüp duymadan kulağına,

− Sevgili meleğim, onlar seni anlamadılar, dedi, ama...

Şiirlerin hoş, severek okuyorum, yeniden ve yeniden.

Bu iltifatla teselli bulan Lucien bir süreliğine acılarını unuttu.

− Şan şöhret kolay kazanılmaz, dedi Madam de Bargeton onun elini tutup sıkarak. Acı çekin, acı çekin, büyük biri olacaksınız, acılarınız ölümsüzlüğünüzün bedelidir. Bir kavganın güçlüklerine katlanmayı ne kadar çok isterdim. Tanrı sizi durağan ve kavgasız bir hayattan, kartal kanatların yer bulamayacağı bir hayattan korusun. Acılarınızı kıskanıyorum, çünkü hiç olmazsa yaşıyorsunuz. Gücünüzü kullanacak, başarıyı umacaksınız. Kavganız onurlu olacak. Büyük yeteneklerin hâkim olduğu krallara layık yere ulaştığınızda, zekâları manevi bir azotun basıncıyla sıfıra inen, yaşamanın ne demek olduğunu bildikleri halde yaşamadan ölüp giden, keskin bakışlarına karşın hiçbir şey göremeyen, hassas bir koku alma duyusuna sahip olup da sadece çürümüş çiçekleri koklayabilmiş, kaderin nasipsiz bıraktığı o zavallıları hatırlayın. O zaman ormanın kuytusunda, sarmaşıklarla, obur, arsız bitkilerle üstü kapanmış, güneşin hiç okşamadığı, çiçek bile açmadan kuruyup gitmiş ağacın şarkısını söyleyin. Dehşetli ve hüzünlü bir şiir, tastamam fantastik bir şiir konusu olmaz mı bu? Asya’nın gökleri altında doğmuş ama Batı’nın soğuk ülkelerinden birine götürülmüş, orada sevgili güneşine hasret, anlaşılmayan acılar içinde, soğuktan ve aşktan kıvranarak can veren genç bir kızın ya da bir çöl kızının betimlenişi ne yüce bir eser olur! Birçok hayatın örneğini verecek bir eser olurdu bu.

− Böylece gökleri hatırlayan bir ruhu betimlemiş olurdunuz, dedi piskopos. Eski zamanlarda yazılmış bir şiir, Neşideler Neşidesi’nde bir bölümünü görüp sevdiğim bir şiir.

− Bu eseri yazmaya başlayın, dedi Laure de Rastignac, Lucien’in dehasına safça bir inancı belli ederek.

− Fransa’nın yüce bir kutsal şiiri yok, dedi piskopos. İnanın bana, şöhret ve servet din için çalışacak yetenekli kişinin olacaktır.

− Bu esere başlayacaktır monsenyör, dedi Madam de Bargeton yapmacıkla. Bu şiirin gözlerinde bir şafak alevi gibi parladığını görmüyor musunuz?

− Naïs bize pek kötü davranıyor, dedi Fifine, ne yapıyor acaba?

− Duymuyor musunuz, diye karşılık verdi Stanislas, başı sonu belirsiz büyük büyük lafları dörtnala koşturuyor.

Amélie, Fifine, Adrien ve Francis odanın kapısında belirdiler, yanlarında ayrılmak üzere kızlarını arayan Madam de Rastignac vardı.

− Naïs, bize şeyler çalsanız ne iyi olur, dedi odanın mahremiyetini bozmuş olmaktan zevk alan iki kadın.

– Yavrucuğum, Mösyö de Rubempré bize muhteşem bir Kutsal Kitap şiirini, Saint Jean Patmos’ta’yı okuyacak, diye karşılık verdi Madam de Bargeton.

− Kutsal Kitap şiiri mi! diye yineledi Fifine şaşırarak.

Amélie ile Fifine bu sözü alay konusuymuş gibi salona taşıdı. Lucien şiirin ezberinde olmadığını söyleyip özür diledi. Salona döndüğünde hiç kimseden ilgi görmedi. Herkes ya oyun oynuyor ya da sohbet ediyordu. Şair bütün ışıltısından arınmıştı, mal mülk sahipleri onda işlerine yarayacak bir şey görmüyor, iddialı kişiler de kendi cehaletlerini açığa çıkarabilecek bir güçmüş gibi ondan korkuyorlardı; piskopos yardımcısının deyişiyle bu yeni Dante’nin Beatrice’ini, Madam de Bargeton’u kıskanan kadınlar da ona küçümseyici, soğuk bakışlarla bakıyordu.

Lucien, “Demek kibarlar dünyası buymuş,” diye geçirdi içinden.

Houmeau’ya doğru Beaulieu setlerinden iniyordu, çünkü hayatta öyle anlar vardır ki insan içinde bulunduğu düşüncelerin hareketini yürürken düzenlemek ve bu hareketlere kendini uydurmak amacıyla en uzun yolu seçer. Geri çevrilmiş, tutkulu bir ruhun öfkesi cesaretini kırmak bir yana, ona yeni bir güç vermişti. İçgüdüleriyle yüksek bir yere, orada burada tutunabilecek güce erişmeden önce gelmiş bütün kişiler gibi, kibarlar dünyasında kalabilmek için her şeyi feda etmeye kendi kendine söz verdi. Yürüdükçe ruhuna saplanan zehirli okları birer birer çıkarıyor, kendi kendiyle yüksek sesle konuşuyor, karşısına geçen budalaları azarlıyordu; ondan istenen aptalca şeylere ince karşılıklar buluyor, bunların aklına sonradan gelmesine hayıflanıyordu. Dağın eteğinde dolambaçlı biçimde uzayan ve Charente kıyılarını izleyen Bordeaux yoluna ulaşınca, ay ışığında, ırmak kenarındaki fabrika yanında bir kiriş üstünde oturmuş Ève ile David’i görür gibi oldu ve bir patikadan onlara doğru indi.

Lucien, Madam de Bargeton’un evindeki işkenceye koşarken kız kardeşi sık çizgili pembe bezden bir elbise giymiş, dikişli hasır şapkasını takıp küçük bir ipek şal almıştı; bu sade kıyafetiyle, doğal güzellikleri sayesinde küçücük bir takıya ayrı bir değer katan bütün insanlarda olduğu gibi süslü görünüyordu. Bu nedenle işçi kıyafetini çıkardığında David’i müthiş tedirgin ederdi. Matbaacı kendinden söz etmekte kararlı olsa da Houmeau’dan geçmek üzere güzel Ève’in koluna girdiğinde ona söyleyecek hiçbir şey bulamazdı. Aşk, Tanrı’nın azametinin inananlar nezdinde uyandırdığı saygı dolu korkuya benzer duygular uyandırır sevende. İki sevgili Charente’ın sol yakasına geçmek için Saint-Anne Köprüsü’nden sessizce yürüdü. Bu sessizliği rahatsız edici bulan Ève köprünün ortasında ırmağı seyretmek için durdu; ırmak oradan baruthanenin yapıldığı yere kadar uzun bir su örtüsü oluşturuyor ve buraya o sırada batmakta olan güneşin neşe verici bir parıltısını yansıtıyordu.

− Ne güzel gece, dedi Ève bir konuşma konusu arayarak. Hava hem ılık hem serin, çiçek kokusu var her yerde; gök muhteşem.

− Her şey insanın kalbine sesleniyor, diye karşılık verdi David sözü benzetme yoluyla kendi sevgisine getirmeye çalışarak. Seven kişiler için bir manzaranın rastgele biçimlerinde, havanın şeffaflığında, toprağın kokusunda kendi ruhlarındaki şiiri bulmak sonsuz bir zevktir. Doğa onların adına konuşur.

− Ve dillerini de çözer, dedi Ève gülerek. Houmeau’dan geçerken epey sessizdiniz. Biliyor musunuz, ne yapacağımı bilemiyordum...

− Sizi o kadar güzel buluyordum ki dalmışım, dedi David safça.

− Peki şimdi daha az mı güzelim? diye sordu Ève.

− Hayır, ama sizinle birlikte gezmekten o kadar mutluyum ki...

Birden durdu ve Azizeler yolunun indiği tepelere baktı.

− Bu gezintiden biraz zevk alıyorsanız bundan mutlu olurum, çünkü benim için feda ettiğiniz akşamın karşılığında size bir akşamı hediye etmeye zorunlu hissediyorum kendimi. Madam de Bargeton’a gitmeyi kabul etmemekle, Lucien’in o isteğiyle madamı kızdırmayı göze alması kadar cömertçe davrandınız.

− Hayır cömert değil ama akıllıca bir davranış, diye karşılık verdi David. Şu gök kubbe altında yalnız olduğumuza ve Charente’ı çevreleyen sazlıklar ve otlardan başka tanığımız olmadığına göre, Lucien’in şimdiki durumunun bende uyandırdığı bazı endişeleri size ifade etmeme izin verin sevgili Ève. Ona söylediklerimden sonra umarım benim korkularım size dost canlısı birinin kuruntuları gibi görünür. Siz ve anneniz onu bulunduğu yerin üstüne çıkarmak için her şeyi yaptınız; peki ama tutkularını alevlendirerek bilmeden onu büyük acılarla baş başa bırakmış olmuyor musunuz? Heveslendiği o dünyada nasıl tutunacak? Onu tanıyorum! Çalışmayı değil, hasadı seven bir yapısı vardır. Sosyete uğraşları bütün zamanını alacaktır ve zaman servet olarak sadece zekâları olan kişilerin tek sermayesidir; parlamayı sever, hiçbir bedelin doyuramayacağı isteklerini o dünya kamçılayacaktır, para harcayacak ama kazanamayacaktır; nihayet, onu büyük olarak görmeye alışmışsınız, ama onda herhangi bir üstünlük görmeden önce dünya çarpıcı başarılar ister. Oysa edebi başarılar yalnızlık içinde ve inatla çalışmakla elde edilir. Madam de Bargeton kardeşinize ne verebilir ayakları dibinde harcadığı onca zaman karşılığında? Lucien onun yardımını kabul etmeyecek kadar gururludur ve iki misli yıkıcı sosyetesiyle görüşmeyi sürdüremeyecek kadar yoksul olduğunu da biz biliyoruz. Bu kadın ondaki çalışma hevesini yok ettikten, lüks tutkusunu, bizim basit hayatımıza karşı küçümseme duygusunu, zevk ve sefa düşkünlüğünü, şair ruhlu insanlardaki safahata, tembelliğe olan eğilimini geliştirdikten sonra er geç sevgili kardeşimizi terk edecektir. Evet, bu soylu kadının Lucien’le oyuncak gibi oynaması düşüncesi ürpertiyor beni: Ya onu samimiyetle seviyor ve her şeyi unutturacak ya da sevmiyor ve onu mutsuz edecek, çünkü Lucien ona deli oluyor.

− Kalbim buz gibi oldu, dedi Ève, Charente bendinde durarak. Ama annem o zor işini yapacak güce sahip oldukça ve ben yaşadıkça elde edeceğimiz kazanç, Lucien’in masraflarını karşılayıp onu servet kazanacağı günlere ulaştırmaya yetecek gibi görünüyor. Benim cesaretim hiç kırılmayacak, çünkü sevilen bir kişi için çalışmak, dedi Ève coşarak, işin bütün zorluğunu ve sıkıntılarını yok eder. Kimin için bu kadar zahmete katlandığımı düşündükçe mutlu oluyorum, tabii bunlara zahmet denirse. Evet, korkmayın, Lucien’in kibarlar dünyasında kalmasına yetecek kadar para kazanacağız. Onun geleceği orada.

− Yıkımı da orada olacak, diye söze girdi yeniden David. Dinleyin beni sevgili Ève. Deha ürünü eserlerin ağır ağır icra edilmesi hazır duran büyük bir serveti ya da yoksul bir hayatın her şeyi sineye çeken yüce tokgözlülüğünü gerektirir. İnanın bana! Lucien sefaletin mahrumiyetlerinden büyük bir korku duyar; şölenlerin kokusunu, başarıların tadını öylesine derinden almıştır, gururu Madam de Bargeton’un odasında öylesine büyümüştür ki başarısız olmamak için her şeye yeltenecektir ve sizin çalışmalarınızın kazancı onun ihtiyaçlarını hiçbir zaman karşılamayacaktır.

− Demek gerçek bir dost değilmişsiniz, diye haykırdı Ève umutsuzca. Öyle olmasa cesaretimizi böyle kırmazdınız!

− Eve! Ève! diye karşılık verdi David. Lucien’in kardeşi olmak isterdim. Bir tek siz bunu sağlayabilirsiniz, böylece benden gelen her şeyi kabul eder; ben de kendimi ona sizin onun uğrunda yaptığınız fedakârlıklarınıza kattığınız kutsal aşkla adayabilirim; elbette hesaplı ve dikkatlice. Ève, sevgili yavrum, Lucien’e utanç duymadan faydalanacağı bir servet sunun! Bir kardeşin parası aynı zamanda kendi parası değil midir? Lucien’in bu yeni durumuyla ilgili neler düşündüğümü bir bilseniz! Madam de Bargeton’un evine gidip gelmek istiyorsa benim başdizgicim olarak kalmamalı, Houmeau’da oturmamalı, siz artık işçi olarak kalmamalısınız, anneniz yaptığı işi yapmamalı. Eğer karım olmaya razı olursanız bütün güçlükler yok olur: Lucien avlunun sonundaki sundurmanın üstünde bir daire yapılıncaya kadar ikinci katta oturabilir, kaldı ki babam eve ikinci bir kat yaptırmaya razı bile olabilir. Böylece ona kaygısız, bağımsız bir hayat sunmuş oluruz. Lucien’e yardım etme isteği servet edinmek için beni cesaretlendirecektir, bir tek kendim için olsa böyle bir gayreti göstermezdim, ama bu bağlılığa bir tek siz izin verebilirsiniz. Belki de bir gün kendini gösterebileceği, yeteneklerinin takdir görüp karşılık bulacağı tek sahne olan Paris’e gider. Paris’te hayat pahalıdır, orada yaşamasını sağlamak için üçümüzün bir araya gelmesi gerekir. Ayrıca hem size hem de annenize bir destek gerekmeyecek mi? Sevgili Ève, Lucien’i seviyorsanız evlenin benimle. Daha sonra ona hizmet etmek ve sizi mutlu kılmak için harcayacağım çabaları görerek beni seversiniz belki de. İkimiz de mütevazı zevkleri olan insanlarız, az şeye ihtiyacımız olacak; Lucien’in mutluluğu bizim büyük amacımız, onun kalbi de servetimizi, duygularımızı, heyecanlarımızı, her şeyimizi yatıracağımız hazine olacak!

− Birbirimizin dengi değiliz, dedi Ève bu büyük aşk karşısında ne denli küçüldüğünü görüp duygulanarak. Siz zenginsiniz, ben yoksulum. Böyle bir zorluğu aşabilmek için çok seviyor olmak gerekir.

− Demek beni henüz o kadar sevmiyorsunuz, dedi David yıkılmış halde.

− Ama babanız karşı çıkar belki...

− Yok, yok, eğer bir tek babama kaldıysa karım oldunuz demektir. Ève, sevgili Ève! Şu anda omuzlarımdaki yükü öyle hafiflettiniz ki. Yazık ki dile getiremediğim, söylemeyi bilmediğim duyguların ağırlığı var içimde. Bana sadece beni biraz da olsa sevdiğinizi söyleyin, içimde kalan düşüncelerimi söylemek için gereken cesareti böyle bulayım.

− Beni gerçekten çok utandırıyorsunuz, dedi Ève, ama mademki duygularımızı birbirimize açıyoruz, hayatımda sizden başka birini düşünmüş değilim. Sizi bir kadının ait olmakla gurur duyacağı bir erkek olarak gördüm, ama geleceği olmayan zavallı bir işçi kız olarak böyle büyük bir mutluluğu ummaya cesaret edemedim.

− Yeter, yeter, dedi David yanına geldikleri bendin destek direğinin üstüne oturarak, çünkü bir süredir aynı yerde deliler gibi bir gidip bir geliyorlardı.

Kadınların kendilerine ait bir varlık için hissettikleri o zarif endişeyi ilk kez belli eden Ève,

− Neyiniz var? diye sordu.

− Yalnızca mutluyum, dedi David. İnsan önünde mutlu bir hayatı görünce aklı başından gidiyor, içi içine sığmıyor. Neden en mutlu insan benim? dedi hüzünlü bir ifadeyle. Ama nedenini biliyorum.

Ève, David’e açıklama bekleyen işveli ve kuşkucu bir edayla baktı.

− Sevgili Ève, verdiğimden fazlasını alıyorum. Bu yüzden işte, sizin beni sevdiğinizden hep daha fazla seveceğim sizi, çünkü benim sizi sevmem için daha fazla neden var: Siz bir meleksiniz ama ben bir insanım.

− O kadarına aklım ermez benim, dedi Ève gülümseyerek. Sizi seviyorum...

− Lucien’i sevdiğiniz kadar mı? diye sordu sözünü keserek.

− Karınız olmayı kabul edecek kadar, kendimi size adayacak kadar ve hayatta, ilk başta biraz güç olabilecek hayatımızda size hiçbir sıkıntı vermemeye çalışacak kadar.

− Sevgili Ève, sizi ilk gördüğüm günden beri sevdiğimi fark ettiniz mi?

− Hangi kadın sevildiğini hissetmez ki? diye sordu.

− O zaman sözde servetimin sizde uyandırdığı kaygıları gidermeme izin verin. Ben yoksulum sevgili Ève. Evet, babam beni yıkıma uğratmaktan zevk aldı, emeğimden kazanç umdu, birçok sözde velinimetin minnettarlara davranması gibi davrandı. Eğer zengin olursam sizin sayenizde olacak. Bu seven bir insanın değil, düşünen birinin sözüdür. Size kusurlarımı bildirmeliyim, servetini kendi başına kazanmak zorunda olan bir insan için çok büyük kusurlar bunlar. Kişiliğim, alışkanlıklarım, hoşuma giden uğraşlar beni ticaretten ve kârlı işlerden uzak tutuyor, ama ancak bir işletme işiyle zengin olabiliriz. Altın madeni keşfetmek elimden gelse de onu işletmek konusunda tuhaf bir beceriksizliğim vardır. Ama siz, kardeşinize olan sevginizden ötürü en küçük ayrıntıları düşünen, çok tutumlu olan, gerçek tüccarın sabırlı dikkatine sahip siz, benim ektiğim ekinin hasadını siz yapabilirsiniz. Durumumuz, uzun süredir ailenizden biri olduğum için durumumuz diyorum, bizim durumumuz kalbimi o kadar sıkıştırıyor ki günlerimi ve gecelerimi bir servet edinme fırsatı kollayarak geçiriyorum. Kimya alanındaki bilgilerim ve piyasanın ihtiyaçları beni kazançlı bir keşfin yoluna sürükledi. Henüz size bir şey söyleyemem, çok yavaş ilerleyeceğini düşünüyorum bu işin. Belki bir iki yıl sıkıntı çekeriz; ama aradığım üretim yollarını sonunda bulacağım, ancak bu yolları arayan bir ben değilim ve eğer ilk ben bulursam büyük bir servete sahip olacağız. Lucien’e hiçbir şey söylemedim, çünkü coşkulu kişiliğiyle işi bozabilir, kafamdakileri gerçekmiş gibi görüp lordlar gibi yaşamaya başlar ve belki de borca girebilirdi. Bu yüzden bu sırrı saklayın. Bu uzun uğraşlar sırasında sizin tatlı ve değerli dostluğunuz beni teselli edecek, sizi ve Lucien’i zengin etme isteği de sabrımı, inadımı korumamı sağlayacak...

− Sizin tıpkı babam gibi, ona bakacak bir kadına ihtiyacı olan mucitlerden biri olduğunuzu tahmin etmiştim, dedi Ève onun sözünü keserek.

− Demek beni seviyorsunuz! Ah, korkmadan söyleyin bunu bana, adınızda aşkımın bir simgesini görmüş olan bana. Ève dünyadaki tek kadındı, bu Âdem için maddi olarak, benim için de manevi olarak bir gerçekti. Tanrım, beni seviyor musunuz?

Ève, duygularının enginliğini anlatmak istercesine, sözcüğü uzatarak,

− Evet, dedi.

− Ya, peki öyleyse, gelin şuraya oturalım, dedi Ève’in elinden tutup bir kâğıthanenin çarkları altında duran bir direğe doğru götürerek. Bırakın gecenin havasını içime çekeyim, kurbağaların sesini dinleyeyim, sular üstünde titreşen ay ışıklarını hayranlıkla seyredeyim. Ève, sevgilim! Kaderin bana tattırdığı ilk katıksız mutluluk ânı bu! Lucien’in benim kadar mutlu olduğundan kuşkuluyum!

David avuçları içinde Ève’in nemli ve titreyen ellerini hissedince, gözünden süzülen bir damla yaş bu elin üstüne düştü.

− O sırrı öğrenemez miyim? diye sordu Ève sevimli bir sesle.

− Buna hakkınız var çünkü babanız büyük önem kazanacak bu konuyla uğraşmıştı. Nedeni şu: İmparatorluğun yıkılması pamuklu giysilerin kullanımını yaygınlaştırdı, bunun nedeni bu maddenin ketene göre daha ucuz olmasıdır. Bu sıralarda kâğıt hâlâ kenevir ve kenevir paçavrasıyla yapılıyor ama bu madde pahalı ve bu pahalılık Fransız basınının mutlaka yapacağı büyük hamleyi geciktiriyor. Oysa paçavra üretimi artmaz. Paçavra çamaşır kullanımının sonucu olarak ortaya çıkar ve bir ülkenin halkı da ancak belli ölçüde paçavra verebilir. Bu miktar ancak doğumların artışıyla çoğalabilir. Bir ülkenin nüfusunda hissedilir bir artış olabilmesi için çeyrek yüzyılın geçmesi ve yaşama biçimlerinde, ticarette ya da tarımda büyük devrimlerin yapılması gerekir. Kâğıt ihtiyacı Fransa’nın paçavra üretimini aşarsa, iki ya da üç katına çıkarsa, kâğıdı düşük fiyatta tutabilmek için üretiminde paçavra dışında başka bir şey kullanmak gerekli olacaktır. Bu fikir burada olup biten bir olguya dayanıyor. Kâğıdı paçavradan üretecek olan Angoulême kâğıtçıları pamuğun hamura giderek daha fazla girdiğini görüyorlar.

Bu hamur sözcüğünün anlamını bilmeyen genç işçi kıza David kâğıtçılıkla ilgili, somut varlığını kâğıda olduğu kadar matbaaya da borçlu olan bir eserde hiç de yadırganmaması gereken bilgiler verdi; ama sevgili ile âşığı arasında parantez içinde kalan bu uzun açıklamayı özetlemek doğru olur.

Temel malzemesi olduğu basımcılık kadar muhteşem bir ürün olan kâğıt Çin’de uzun süreden beri vardı; sonradan gizli ticaret yollarından Küçük Asya’ya geldi; burada kimi söylentilere göre 750 yılına doğru dövülüp hamur haline getirilen bir pamuk kullanılıyordu. Fiyatı aşırı yüksek parşömenin yerine başka bir şey koyma gerekliliği yüzünden charta bombycina’yı (Doğu’da kâğıdın adı buydu) taklit ederek paçavradan kâğıt yapıldı; kimileri bunu yapanın Basel’de 1170 yılında göçmen Rumlar olduğunu, kimileri de Padova’da 1301 yılında Pax adlı bir İtalyan olduğunu söyler. Böylece kâğıt yavaşça ve gizemli biçimde gelişti, ama şurası kesin ki VI. Charles döneminde bile Paris’te oyun kâğıdı için hamur yapılıyordu. Ölümsüz Faust, Coster ve Guttemberg KİTAP’ı icat ettiklerinde, o çağın onca büyük zanaatçısı gibi adları bilinmeyen zanaatkârlar kâğıtçılığı basımcılığın gereklerine uygun hale getirdiler. O denli güçlü ve yapmacıksız on beşinci yüzyılda çeşitli boyutlardaki kâğıt adları, tıpkı harflere verilen adlar gibi, zamanın saflığının izlerini taşıyordu. Örneğin Raisin, Jésus, Colombier, Pot kâğıdı, Écu, Coquille, Couronne adları; salkım, İsa Efendimizin sureti, taç, ekü, çömlek nihayet kâğıdın ortasına konan filigranlardan alınmadır, tıpkı daha sonra Napoléon döneminde kâğıda kartal filigranı konması gibi. Bu kâğıda da grand aigle [büyük kartal] kâğıdı dendi. Bunun gibi, harflere verilen Cicero, Saint-Augustin, Gros Canon adları da bu harflerin ilk kez kullanıldıkları dua kitapları, dini eserler ve Cicero risalelerinden gelir. İtalik, Alde’ler tarafından Venedik’te icat edildi, adı da buradan gelir. Uzunluğu ölçüsüz olan makine kâğıdının icadından önce en büyük boylar Grand-Jésus ya da Grand-Colombier kâğıtlarıydı, bu sonuncusu atlaslar ve gravürler için kullanılırdı sadece. Gerçekten de baskı kâğıdının boyutu basım tablasının boyutuna göre ayarlanırdı. David’in bahsettiği dönemde, Denis Robert Essone’un 1799’da bobin kâğıdını üretmek üzere bir makine icat etmiş olmasına ve o tarihten sonra da Didot-Saint-Léger’nin bunu geliştirmeye çalışmasına karşın Fransa’da bobin kâğıdı henüz bir hayaldi. Ambroise Didot’nun icat ettiği tirşe 1780 yılında ortaya çıktı. Bu kısa tarihçe de kesinlikle gösteriyor ki sanayinin ve zekânın bütün büyük kazanımları tastamam Doğa’da olduğu gibi müthiş bir yavaşlıkla ve farkına varılmayan ilerlemelerle gerçekleşmiştir. Mükemmel duruma ulaşabilmek için yazı, belki de dil matbaacılık ve kâğıtçılıkla aynı uzun bocalama evrelerini yaşamıştır.

− Paçavracılar bütün Avrupa’da paçavraları, eski çamaşırları toplar ve her tür kumaş artığını satın alırlar, dedi matbaacı sözlerini bitirirken. Türlerine göre ayrılan bu kalıntılar toptan paçavracılarda birikir, onlar da kâğıt fabrikalarına mal satar. Bu ticarete dair size bir fikir vermesi için şunu söyleyebilirim matmazel: 1776’da Léorier de l’Isle’in babanızın ilgilendiği sorunu çözmeye çalıştığı Buges ve Langlée depolarının sahibi olan bankacı Cardon, 1814 yılında Proust adında birine on milyon livrelik, yani yaklaşık dört milyon franklık bir hesapta iki milyon değerinde paçavra hatası olduğu iddiasıyla dava açmıştı. Üretici paçavraları yıkar ve beyaz bir bulamaç haline getirir; bu tıpkı aşçı kadının süzgeçten geçirdiği sos gibi, forma adı verilen demir çerçeveye dökülür; bunun içi metal bir kumaşla kaplıdır ve bunun ortasında kâğıda adını veren filigran bulunur. Böylece kâğıdın boyu formanın büyüklüğüne bağlıdır. Ben Didot’larda çalışırken bu sorunla uğraşıyorlardı ve hâlâ da uğraşıyorlar, çünkü babanızın yapmaya çalıştığı iyileştirme bu zamanın en büyük gereklerinden biridir. İşte görüyorsunuz, keten ve kenevirin dayanıklılığı pamuk ipliğine göre bunları daha ucuza getirse de, yoksullar ceplerinden para çıkması gerektiğinde her zaman makul bir miktar vermeyi tercih ettiklerinden, vae victis, yani “altta kalanın canı çıksın” ilkesi nedeniyle büyük zararlara uğrarlar. Burjuva sınıfı yoksul gibi davranır. Bu nedenle keten çamaşır eksiği vardır. İngiltere’de halkın beşte dördünde pamuk ketenin yerine geçtiğinde artık sadece pamuktan kâğıt üretilmektedir. Önceleri kopma ve yırtılma sakıncası olan bu kâğıt suda o kadar kolay dağılır ki pamuk kâğıdından bir kitap su içinde on beş dakika kalsa hamur haline gelir, oysa eski kâğıt su içinde iki saat kalsa bir şey olmaz. Eski kitap kurutulabilir; sararıp solmuş olsa bile metin okunacak durumdadır, eser yok olmaz. Servetlerin eşitlenerek azaldığı, herkesin yoksullaşacağı bir döneme giriyoruz: Ucuz çamaşır ve kitap arayacağız, tıpkı büyük tabloları asacak yer olmadığından küçük tablo istenmeye başlaması gibi. Gömlekler ve kitaplar dayanıklı olmayacak, hepsi bu. Ürünlerin dayanıklılığı her alanda azalıyor. Bu nedenle sorunun çözülmesi edebiyat için, bilimler ve siyaset için çok önemlidir. Bir gün çalıştığım yerde Çin’de kâğıt üretiminde kullanılan maddeler konusunda ateşli bir tartışma oldu. Orada hammaddeler sayesinde kâğıtçılık eskiden beri bizde olmayan bir mükemmelliğe erişmiştir. O zamanlar Çin kâğıdıyla çok ilgileniyorlardı; hafifliğiyle, inceliğiyle bizim kâğıtlardan çok üstündü, çünkü bu değerli nitelikler kâğıdın sağlamlığını engellemiyordu; ayrıca bütün inceliğine karşın şeffaf da değildi. Çok bilgili bir düzeltmen (Paris’te düzeltmenler arasında bilginler vardır: Fourier ve Pierre Leroux şu anda Lachevardière’de düzeltmenlik yapıyor!), işte bunlardan biri o sırada düzeltmen olan Saint-Simon Kontu, tartışma sırasında yanımıza geldi. Bize Kempfer ile Du Halde’ın dediklerine göre broussonatia’nın Çinlilere tıpkı bizimki gibi bitkisel bir kâğıdın hammaddesini sağladığını söyledi. Başka bir düzeltmen Çin kâğıdının esas olarak hayvan kaynaklı bir madde olan ve orada çok bulunan ipekten yapıldığını savundu. Gözümün önünde bahse girdiler. Didot’lar Kurul’un basımcıları olduklarından, doğal olarak tartışma bu bilginler kuruluna taşındı. Hakem olarak atanan eski imparatorluk matbaası müdürü Mösyö Marcel iki düzeltmeni Arsenel kütüphanecisi papaz Grozier’ye yolladı. Papaz Grozier’nin verdiği hüküm sonucu her iki düzeltmen de bahsi kaybetti. Çin kâğıdı ne ipekle ne de broussonatia’yla yapılırmış, hamuru dövülmüş bambu liflerinden yapılırmış. Papaz Grozier’de resimleri de olan teknik bilgilerle dolu bir yapıt, bir Çin kitabı vardı; burada kâğıdın bütün yapım evrelerini gösteren çok sayıda şekil bulunuyordu; bize bir kâğıthanenin köşesine yığılmış bambu dallarını gösteren ayrıntılı bir çizimi gösterdi. Lucien bana babanızın yetenekli insanlara özgü bir içgüdüyle bu çamaşır artıklarının yerine çok bilinen, tıpkı Çinlilerin lifli dalları kullanması gibi, memlekette hemen bulunup işlenebilecek bitkisel bir maddeyi koymayı düşündüğünü söylediğinde benden öncekilerin denemelerini sınıflandırdım ve nihayet bu sorunu incelemeye giriştim. Bambu bir sazdır, doğal olarak ben de bizdeki sazları düşündüm. Çin’de el emeğinin pek değeri yoktur, bir günlük işçilik bedeli üç kuruştur; bu nedenle Çinliler kâğıda biçim verdikten sonra kâğıdı sayfa sayfa alıp ısıtılmış beyaz seramikler arasına koyarlar, bunlarla sıkıştırırlar ve kâğıdı dünyanın en iyi kâğıdı haline getiren o sağlamlığı, hafifliği ve saten yumuşaklığını verirler. İşte! Çinlilerin uyguladığı bu yöntemleri bir makineyle yapmak gerekir. Çin’in el emeğinin ucuzluğu sayesinde çözdüğü maliyet sorununu biz makinelerle çözüyoruz. Eğer Çin kâğıdına denk bir kâğıdı düşük fiyatla üretebilirsek kitapların ağırlığını ve kalınlığını yarıdan fazla azaltabiliriz. Bizdeki tirşeyle basıldığında iki yüz elli libre çeken ciltli bir Voltaire kitabı Çin kâğıdıyla elli libre bile gelmez. İşte, kuşkusuz bir başarı olacaktır bu. Böyle bir devirde eşyalar ve insanlar, evlerine varıncaya kadar her alanda küçülmekteyken, kütüphanelere yer bulma sorunu giderek çözülmesi zor bir sorun haline gelecektir. Paris’te büyük konaklar, büyük evler er geç yıkılacak; babalarımızın yaptıkları yapılarla uyumlu servet kalmayacak yakında. Dayanıksız kitaplar üretmek çağımız için ne büyük bir utanç! On yıl sonra paçavra lifinden üretilmiş Hollanda kâğıdı tamamen olanaksız hale gelecektir. Oysa cömert kardeşiniz kâğıt üretiminde bazı lifli bitkilerin kullanılabileceği fikrini söylemiştir, yani gördüğünüz gibi, eğer başarırsam, sizin de hakkınız...

O anda Lucien kız kardeşinin yanına geldi ve David’in cömert teklifini yarıda kesti.

− Bu akşamı güzel bulup bulmadığınızı bilmiyorum ama ben zor bir akşam geçirdim, dedi.

− Ah Lucien’ciğim, ne oldu? dedi Ève ağabeyinin yüzündeki hareketliliği fark ederek.

Öfkeli şair üzüntüsünün nedenlerini anlattı, içe işleyen bu düşünceler bu dost kalplere ağır geldi. Ève ve David sessizce Lucien’i dinlediler, hem büyüklüğe hem de küçüklüğe işaret eden bu azaplar çağlayanı gözlerinin önünde akıyor, onlara üzüntü veriyordu.

− Mösyö de Bargeton, dedi Lucien sözlerini bitirirken, herhalde yakında bir hazımsızlık sorunundan göçüp gidecek yaşlının biri; işte ben de o zaman bu kibirli dünyaya hükmedeceğim, Madam de Bargeton’la evleneceğim! Bu akşam gözlerinde benimkiyle aynı aşkın izlerini gördüm. Evet, bendeki yaraları o da hissetti, acılarımı dindirdi; güzel ve zarif olduğu kadar büyük ve soylu bir kadın o! Hayır, bana asla ihanet etmeyecek!

− Ona rahat bir hayat sağlamanın zamanı gelmedi mi? diye sordu David, Ève’e alçak sesle.

Ève sessizce David’in kolunu sıktı, o ise düşüncelerini anlayarak Lucien’e aklındaki tasarıları anlatmaya başladı aceleyle.

İki sevgili tıpkı Lucien’in kendi kendiyle meşgul olması gibi sadece kendileriyle ilgiliydi; öyle ki Ève ile David, mutlu kararlarını onaylatmak için acele ederek kız kardeşi ile David’in evleneceklerini öğrendiğinde Madam de Bargeton’un sevgilisinin açığa vurduğu şaşkınlığın farkına bile varmadılar. Kendisi yüksek bir statüye geldiğinde, hırslarını güçlü bir ailenin ilgisiyle desteklemek amacıyla kız kardeşine iyi bir evlilik hayali kuran Lucien bu evliliği kibarlar dünyasındaki başarısına yeni bir engel olarak gördü.

“Madam de Bargeton Madam de Rubempré olmaya razı olsa bile David Séchard’ın yengesi olmayı asla istemez!” Bu cümle Lucien’in kalbini sıkıştıran düşüncelerin açık ve kesin ifadesiydi. “Louise’in hakkı var! Geleceği olan insanlar aileleri tarafından asla anlaşılamıyor,” diye düşündü acıyla.

Eğer bu evlilik Mösyö de Bargeton’u aklında hayali olarak öldürdüğü bir zamana rastlamamış olsaydı, kuşkusuz en büyük sevinçlere boğardı onu. Şimdiki durumunu düşününce, güzel ve yoksul bir kızın, Ève Chardon’un kaderini sorgulayınca bu evliliği umulmadık bir mutluluk olarak görebilirdi. Ancak şimdi genç insanların “eğer” ile başlayan düşüncelerle kurdukları ve bütün engelleri aştıkları o altından masal dünyası içinde yaşıyordu. Şair biraz önce bütün bir topluluğa hâkimken, şimdi kendini gerçekliğin tam ortasında bulduğuna üzülüyordu. Ève ile David kardeşlerinin bu kadar cömertlik karşısında duygulandığını düşündüler. Bu iyi kalpli insanlar için sessiz bir kabulleniş gerçek bir dostluğun kanıtıydı. Matbaacı tatlı ve sevgi dolu bir zarafetle dördünü de bekleyen mutluluğu resmetmeye koyuldu. Ève’in karşı çıkışlarına karşın birinci katı bir âşığın lüksüyle donattı; ikinci katı saf bir iyi niyetle Lucien için ve sundurmanın üstünü de Madam Chardon için inşa etti, ona bir evlat bağlılığıyla saygı göstermek istiyordu. Nihayet aileyi o denli mutlu, Lucien’i de o denli bağımsız hale getirdi ki David’in sesine ve Ève’in okşamalarına kendini kaptıran Lucien yolun gölgeliklerinde, sakin ve ışıltılı Charente Irmağı boyunca, yıldızlı gök kubbenin altında, gecenin ılık havası içinde kibarlar dünyasının başına koyduğu o dikenli tacın yarasını unuttu. Mösyö de Rubempré sonunda yeniden eski David’i gördü karşısında. Kişiliğindeki hareketlilik kısa süre sonra onu hep sürdürdüğü saf, çalışkan ve burjuva hayatına geri döndürdü, bu hayatı daha da güzel ve dertsiz gördü. Aristokrat dünyanın gürültüsü giderek uzaklaştı. Nihayet Houmeau’nun taş döşeli sokaklarına gelince tutkulu adam kardeşinin elini sıktı ve mutlu âşıkların duygularıyla birleşti.

− Umarım baban bu evliliğe karşı çıkmaz, dedi David’e.

− Biliyorsun benimle ilgilenmez pek, adamcağız kendisi için yaşar sadece, ama yarın Marsac’a gidip onu göreceğim, en azından ihtiyacımız olan inşaatları yaptırmasını sağlamam gerekiyor.

David erkek ve kız kardeşe Madam Chardon’un evine kadar eşlik etti ve gecikmek istemeyen bir adamın aceleci tavrıyla ondan kızını istedi. Anne kızının elini tuttu, sevinç içinde David’in eliyle birleştirdi ve cesaret kazanan sevgili nişanlısının alnını öptü, Ève ise kızararak gülümsedi.

− İşte yoksullar böyle kız verir, dedi Tanrı’ya yakarır gibi gözlerini göğe kaldırarak. Cesaretlisiniz çocuğum, dedi David’e, çünkü biz yokluk içindeyiz, bulaşıcı olmasından korkarım.

− Zengin ve mutlu olacağız, dedi David ciddiyetle. Hastabakıcılığı hemen bırakacak, kızınız ve Lucien’le Angoulême’de oturacaksınız.

Derken üç çocuk annelerine hoş tasarılarını anlattı aceleyle; ekmeden mahsul toplamak, bütün sevinçleri önceden yaşamaktan zevk aldıkları o delice aile sohbetlerinden birine daldılar. David’i kapının önüne koymaları gerekti; gece hiç bitmesin istiyordu. Lucien müstakbel eniştesini Porte-Palet’ye kadar geçirdiğinde saat biri vuruyordu. Bu alışılmadık gidip gelmelerden endişe duyan zavallı Postel perdenin arkasında ayakta duruyordu, pencerenin kanadını açıp da bu saatte Ève’in evinde ışık gördüğünde, “Chardon’larda neler oluyor acaba?” diye soruyordu kendine.

− Evlat, neler oluyor sizde böyle? diye sordu. Bana ihtiyacınız var mı?

− Hayır efendim, diye karşılık verdi şair, ama benim dostum olduğunuz için size durumu anlatabilirim. Annem Matmezel Chardon’u David Séchard’a verdi.

Karşılık olarak Postel, Matmazel Chardon’un kendisini istemediğine yanarak pencereyi birden kapadı.

David, Angoulême’e dönmek yerine Marsac yoluna düştü. Gezine gezine babasının evine gitti ve güneş doğmak üzereyken eve bitişik bağa vardı. Âşık genç, bir badem ağacının altında, bir çitin üstünden yükselen Yaşlı Ayı’nın başını gördü.

− Günaydın baba, dedi David.

− O, sen mi geldin oğlum? Bu saatte seni buralara hangi rüzgâr attı? Geç geç, gir içeri, dedi bağcı, oğluna küçük bir kafesli kapıyı göstererek. Bağ çubuklarının hepsi çiçeğe durdu, bir tanesinde bile don yok! Bu sene arpent başına yirmi fıçı ürün olacak ama gübresi de iyi oldu ha!

− Baba, sizinle önemli bir konuyu konuşmak için geldim.

− Ya! Makinelerimiz nasıl bakalım? Herhalde çuval dolusu para kazanıyorsundur.

− Kazanacağım baba ama henüz zengin değilim.

− Burada bağa gübre serdiğim için müthiş ayıplıyorlar beni, diye karşılık verdi baba. Burjuvalar, hani şu marki, kont falan filan, şarabın kalitesini düşürüyormuşum, öyle diyorlar. Eğitim neye yarar ki zaten, aklımızı karıştırmaktan başka? Bak! Bu beyler arpent başına yedi, kimi zaman da sekiz fıçı alırlar ve fıçısını altmış franga satarlar, bu da havanın iyi olduğu yıl arpent başına en fazla dört yüz frank eder. Oysa ben yirmi fıçı ürün alıyorum ve fıçısını otuz franga satıyorum, bu da toplam altı yüz frank yapıyor. Peki kimmiş budala? Kaliteymiş! Kaliteden bana ne, kalite beyzadelerin olsun, benim için kalite demek para demektir. Ha, sen ne diyordun...

− Baba, evleniyorum, sizden istediğim...

− İstediğin mi? Ne isteyeceksin ki benden? Hiç isteme, yok bende evladım. Evleneceksen git evlen, ama bana onu ver bunu ver dersen bende metelik yok. İşçi masrafları mahvetti beni. İki yıldır işçi parası ver, vergi ver, onu ver bunu ver; hükümet elde ne varsa alıyor, varımız yoğumuz hükümete gidiyor! İki yıldır zavallı bağcıların durumu vahim. Bu yıl ürün fena olmayacak, fıçı fiyatı şimdiden on bir frangı buldu! Hasadı fıçıcılar için yapacağız! İyi de neden hasattan önce evlenme derdine düştün...

− Baba sizden sadece onayınızı almaya geldim.

− Ha, o zaman başka. Peki, merakımı bağışla ama kiminle evleniyorsun?

− Matmazel Chardon’la evleniyorum.

− O da kimmiş, kimin nesiymiş?

− Houmeau’lu eczacı rahmetli Mösyö Chardon’un kızı.

– Houmeau’lu bir kızla evleniyorsun ha? Senin gibi bir burjuva! Angoluême’de kralın matbaacısı! İşte eğitimin faydaları! Siz de çocuklarınızı liseye yazdırın! Ha, o halde bu kız çok zengin olmalı, değil mi? diye sordu yaşlı bağcı oğluna yumuşak bir tavırla yaklaşarak. Çünkü Houmeau’lu biriyle evlendiğine göre paraya para demiyor herhalde! O zaman birikmiş kiralarımı ödersin! Biliyorsun iki yıl üç aylık birikmiş kira borcun var, bu da iki bin yedi yüz frank yapıyor, tam da fıçıcıya ödeyeceğim para bu kadar. Oğlum olmasaydın senden faiz isterdim, çünkü iş başka dostluk başka ama faizi senin olsun. Söyle bakalım kaç para getiriyor?

− Annem size ne kadar getirdiyse o kadar.

Yaşlı bağcı, “Sadece on bin frank,” diyecekti ki oğlundan annesinin parasını gizlediğini hatırladı ve bağırdı:

− Demek beş parası yok!

− Annemin serveti zekâsı ve güzelliğiydi.

− Bunları pazara götür de sana ne getirecek gör! Ah ben sana ne diyeyim, babalar çocuklarından hiç hayır görmeyecek mi! David, ben evlendiğimde servet olarak başımdaki kâğıttan külah vardı, bir çift de kol, yoksul bir Ayı’ydım, ama sana verdiğim o güzel matbaayla, çalışkanlığın ve bilgilerinle kentli bir burjuvayla, otuz kırk bin frank çeyizi olan zengin bir kadınla evlenmelisin. Bırak bu sevdayı, ben evlendiririm seni! Buradan bir fersah uzakta otuz iki yaşında dul bir değirmenci kadın var, yüz bin franklık mülkü var, işte senin dengin o. Mülklerini Marsac’takilerle birleştirirsin, yan yanalar zaten! Ah ne güzel bir arazimiz olur ve ben de onu öyle güzel çekip çeviririm ki! Söylentiye göre işçibaşısı Courtois’yla evlenecekmiş, sen ondan üstünsün! Ben değirmeni çeker çeviririm, o da Angoulême’de gezer tozar.

− Baba, ben söz verdim...

− David ticaretten hiç anlamıyorsun, böyle giderse iflas edersin. Evet, bu Houmeau’lu kızla evlenirsen alacaklarımı isterim, kiralarımı tahsil etmek için mahkemeye giderim, çünkü sonunu iyi görmüyorum. Ah, zavallı makinelerim, makinelerim! Sizi yağlamak, bakımınızı yapıp işletmek için para gerek. Ancak iyi bir mahsul bu felaketin tesellisi olabilir.

− Baba, şimdiye kadar size çok az sıkıntı vermiş olduğumu sanıyorum...

− Az da kira ödedin ama, diye atıldı bağcı.

− Sizden evlenmeme onay vermenizden başka bir isteğim de evinizin ikinci katını yükseltip sundurmanın üstüne bir daire yaptırmanızdı.

− Yok daha neler! Beş param yok, biliyorsun. Paramı sokağa da atamam, ayrıca bunun bana ne getirisi olacak ki? Kalkmış sabah sabah benden bir kralı iflas ettirecek masraflar istiyorsun. Sana David adını verdim diye bende Süleyman’ın hazinesi yok ya. Sen delirdin mi? Oğlumu yolunacak tavuk görmüşler. İşte üzüm verecek bir çubuk, dedi sözünü kesip David’e bir bağ çubuğu göstererek, babalarının umutlarını boşa çıkarmayan evlatlar bunlar: Gübresini verirsin, para getirirler. Ben seni liseye yazdırdım, okumuş adam olman için servet harcadım, Didot’larda zanaat öğrendin; bütün bunların sonunda bana vere vere beş para çeyizi olmayan Houmeau’lu bir gelin mi verecektin! Okula gitmeyip de gözümün önünde kalsaydın bildiğim gibi yetiştirirdim seni ve bugün yüz bin franklık mülkü olan bir değirmenciyle evlenirdin, değirmen de cabası. Ah, aklınca gönlün istedi diye ödül olarak sana saraylar yaptıracağım ha? Ne yani, şimdi oturduğun evde iki yüzyıl domuzlar mı oturdu ki senin Houmeau’lu kız orada duramasın. İşe bak! Zannedersin Fransa kraliçesi!

− Pekâlâ baba, ikinci katı kendim yaptırırım, oğul babayı zenginleştirsin. Ne kadar ters olsa da bazen böyle de olur.

− Anlamadım çocuğum, inşaata paran var ama kira ödemeye gelince yok mu? Kurnaz tilki, demek babanı kandırıyorsun!

Bu yolla ortaya serilen sorunu çözmek zor oldu, çünkü adamcağız oğlunu babalık görevini yapıyor gibi görünüp ona hiçbir şey vermemesini sağlayan bir duruma sokmaktan çok hoşnuttu. Bu nedenle David babasından evlilik onayı ile babasının evinde gereksinim duyacağı bütün inşaatları kendi hesabına yaptırmak için izinden başka bir şey koparamadı. Yaşlı Ayı, tam bir muhafazakâr baba olarak, oğluna kiralarını istememe ve dikkatsizce sezdirdiği birikimlerini elinden almama lütfunda bulundu. David üzüntülü döndü: Zora düştüğünde babasına güvenemeyeceğini anladı.

Bütün Angoulême piskoposun sözü ve Madam de Bargeton’un ona verdiği cevapla çalkalanıyordu. Olaylar o kadar değiştirilmiş, şişirilmiş, allanıp pullanmıştı ki şair günün kahramanı haline gelmişti. Bu dedikodu fırtınasının estiği yüksek sosyete çevresinden burjuva çevresine de birkaç damla düştü. Lucien, Madam de Bargeton’lara gitmek için Beaulieu’den geçerken birçok gencin kendisine imrenerek, dikkatle baktığını fark etti ve gurur verici birkaç söz işitti.

Noter kâtibi olan Petit-Claud adlı çirkin genç (ki Lucien’in liseden arkadaşıydı ve Lucien zaman zaman koruyucu melek tavrı takınıp onu korurdu),

− Ne mutlu bir genç! diyordu.

− Evet, kuşkusuz yakışıklı bir genç, yetenekli de, ayrıca Madam de Bargeton ona deli oluyor, dedi şiir okuma sahnesi sırasında orada bulunan kibar aileden bir genç.

Louise’i yalnız bulacağı saatin gelmesini sabırsızlıkla beklemişti, kız kardeşinin evliliğini kaderlerinin hâkimi haline gelen bu kadına kabul ettirmeliydi. Önceki akşamdan sonra Louise belki de daha şefkatli olur ve bu şefkat de bir an mutluluğu getirebilirdi. Yanılmamıştı: Madam de Bargeton aşkın acemisi bu genci sevdasında dokunaklı bir ilerleme sağlamasına yol açan bir duygu seliyle karşıladı. Louise güzel altın sarısı saçlarını, ellerini, başını bir gün önce o kadar acı çekmiş şairin dudaklarına teslim etti!

− Okurken yüz ifadeni bir görecektin, dedi.

Önceki gece Louise, kanepe üstünde bir taç kondurduğu Lucien’in alnında inci gibi ter tanelerini beyaz eliyle silerken, sen diye hitap etmeye, onu bu sözle okşamaya başlamıştı.

− Güzel gözlerinden kıvılcımlar çıkıyordu! Dudaklarından kalpleri şairlerin kalbine bağlayan altın zincirlerin döküldüğünü görüyordum. Bana Chénier’nin bütün şiirlerini okuyacaksın, âşıkların şairi o. Artık acı çekmeyeceksin, istemiyorum. Evet sevgili meleğim, senin için bir vaha yaratacağım ve sen orada zaman zaman çalışkan, yumuşak, tasasız, meşgul, düşünceli şair hayatını yaşayacaksın; ama kazanacağın başarıları bana borçlu olacağını hiçbir zaman unutmayasın, başıma gelecek acıların soylu tazminatı da bu olacak benim için. Zavallı yavrum, bu çevre senin gibi benim de gözümün yaşına bakmaz, paylaşamadığı bütün mutlulukların öcünü alır. Evet, beni hep kıskanacaklar, dün görmedin mi bunu? Bu kan emici sineklerin soktukları yerden çıkacak kanı emmek için nasıl üşüştüklerini? Ama ne mutluydum! Yaşadığımı hissediyordum! Kalbimin bütün telleri uzun zamandır böyle titremedi!

Louise’in yanaklarından gözyaşları süzüldü, Lucien elini tuttu ve cevap olarak bu eli uzun uzun öptü. Böylece şairin gururu annesinden, kız kardeşinden ve David’den sonra şimdi de bu kadın tarafından okşanıyordu. Çevresindeki herkes onun üstünde durduğu kaideyi yükseltmeye çabalıyordu. O tutku dolu düşünceleri herkesin, hem dostlarının ilgisi hem de düşmanlarının kini sayesinde canlı kalıyor, seraplarla dolu bir yolda ilerliyordu. Gençlerin hayal gücü bu tür övgülere ve fikirlere o denli doğallıkla kapılır, her şey yakışıklı, geleceği parlak bir gence hizmet etmek amacıyla o denli yanıp tutuşur ki bu tür etkilerden kurtulmak için birçok acı ve soğuk ders görmesi gerekir.

− Demek benim Beatrice’m, ama sevmeme izin verecek bir Beatrice olmayı kabul ediyorsun?

Louise aşağı indirdiği güzel gözlerini kaldırdı ve meleksi bir gülümsemeyle söylediklerini düzeltti:

− Eğer bunu hak edersen... daha sonra! Mutlu değil misin? Yalnızca kendine ait bir kalbe sahip olmak! Anlaşılacağından emin olarak her şeyi söyleyebilmek! Mutluluk değil midir bunlar?

− Evet, dedi Lucien istediği olmamış bir âşığın hafif somurtkanlığıyla.

− Çocuk! dedi Madam de Bargeton alay ederek. Neyse, bana söyleyecek bir şeyin yok mu? Geldiğinde çok düşünceliydin Lucien’ciğim.

Lucien sevgilisine David’in kız kardeşini, kız kardeşinin de David’i sevdiğini ve evlenmeye karar verdiklerini itiraf etti çekinerek.

− Zavallı Lucien, dedi Louise, sanki kendisi evleniyormuş gibi azarlanmaktan, dövülmekten korkuyor. Bunda ne kötülük var? diyerek ellerini Lucien’in saçları üzerinde gezdirdi. Sen ailende apayrı birisin, ailen beni niye ilgilendirsin? Babam hizmetçisiyle evlenseydi sen bundan endişe duyar mıydın? Sevgili yavrum, iki sevgilinin bütün ailesi yine kendileridir. Bu dünyada Lucien’den başka düşündüğüm başka bir şey var mı? Büyük adam ol, ün kazanmaya bak, bizim işimiz işte bu!

Lucien bu bencil cevap sayesinde dünyanın en mutlu insanı oldu. Louise ona dünyada yalnız başlarına olduklarına dair çılgınca kanıtlar sıraladığı bir anda Mösyö de Bargeton içeri girdi. Lucien kaşlarını çattı ve şaşırmış gibi göründü; Louise ona bir işaret yapıp akşam yemeğe kalmasını ve oyuncularla müdavimler gelinceye kadar ona André Chénier’nin şiirlerini okumasını rica etti.

− Bir tek onu değil, beni de memnun edersiniz, dedi Mösyö de Bargeton. Beni en çok yemekten sonra okunan bir şeyler dinlemek keyiflendirir.

Lucien Mösyö de Bargeton’un hoş, Louise’in okşayıcı, hizmetçilerin de efendilerinin gözdelerine gösterdikleri saygılı davranışları karşısında, kullanım hakkı kendisine teslim edilen bir servetin bütün zevklerini benimseyerek Bargeton Konağı’nda kaldı. Salon insanlarla dolunca Mösyö de Bargeton’un budalalığı ve Louise’in sevgisinden kendini öyle güçlü hissetti ki hâkim tavır takındı, güzel sevgilisi de onu cesaretlendirdi. Naïs’in diğerleri üzerinde kurduğu ve onunla seve seve paylaştığı baskınlığın tadını çıkardı. Nihayet o akşam boyunca küçük kentteki bir kahraman rolünü oynadı. Lucien’deki yeni tavırları gören kimileri, eski zamanların bir deyişiyle, onun Madam de Bargeton’un son kırığı olduğunu düşündüler. Mösyö du Châtelet’yle birlikte gelen Amélie, kıskançlarla hasetçilerin toplandıkları salonun bir köşesinde bu büyük felaketi doğruluyordu.

− Asla giremeyeceğini düşündüğü bir dünyada kendini bulmaktan gururlanan bir delikanlının kibrinden Naïs’i sorumlu tutmayınız, dedi Châtelet. Görmüyor musunuz, bu Chardon kibar çevreden bir kadının lütufkâr sözlerini sevgi ifadesi olarak alıyor; güzelliğinin, gençliğinin ve yeteneğinin ona sağladığı koruyucu sözler ile gerçek aşkın sessizliğini birbirinden ayırt etmeyi bilmiyor! Kadınlar bize esinledikleri bütün arzularından sorumlu tutulacak olsalar, suçları çok fazla olurdu. Âşık olduğuna kuşku yok, ama Naïs...

− Ah, Naïs mi? diye tekrarladı sinsi Amélie. Naïs bu sevgiden çok mutlu. O yaşta bir kadın için bir delikanlının aşkı o kadar baştan çıkarıcıdır ki! Onun yanında insan gençleşir, genç bir kız olur, bir gencin kaygılarına, tavırlarına sahip olur ve gülünç olacağını düşünmez... Baksanıza! Bir eczacının oğlu Madam de Bargeton’un evinde ev sahibiymiş gibi davranıyor.

− Aşk böyle ölçüleri tanımaz, dedi Adrien şakrak sesiyle.

Ertesi gün Angoulême’de Mösyö Chardon, namı diğer Mösyö de Rubempré ile Madam de Bargeton arasında kurulan samimiyetin derecesinin konuşulmadığı tek bir ev bile kalmamıştı: Sadece bir iki kez öpüşmüş olsalar da, kibarlar çevresi onları en günahkâr mutlulukla suçluyordu. Madam de Bargeton saltanatının cezasını çekiyordu. Sosyetenin tuhaflıkları arasında yargılarındaki uçarılığı ve taleplerindeki çılgınlığı görmediniz mi? Her şeyi yapabileceğini düşünen insanlar vardır: En akla sığmaz işleri yapabilirler; onlara her şey yakışır; herkes onların yaptıklarını onaylamak için birbiriyle yarışır. Ama sosyetenin inanılmaz bir acımasızlıkla davrandığı başkaları da vardır: Onlar her şeyi iyi yapmalıdır; ne aldanmalı, ne yanılmalıdırlar, hatta ağızlarından budalaca bir tek söz çıkmamalıdır; kış soğuğunda bir parmağı düştüğünde ya da burnu kırıldığında kaidesinin üstünden hayranları tarafından sökülüp alınan heykeller gibidirler; insanca hiçbir hareketlerine izin verilmez, hep tanrısal ve kusursuz olmak zorundadırlar. Madam de Bargeton’un Lucien’e bir tek bakışı Zizine ile Francis’in on iki yıllık mutluluklarına denkti. İki âşığın el sıkışması Charentes’ın bütün şimşeklerini çekecekti artık.

David Paris’ten dönerken, gizlice biriktirdiği bir miktar para getirmişti, bunu evliliğiyle baba evinde yaptıracağı ikinci katın gerektireceği masraflara ayırdı. Evi büyütmek demek kendisi için çalışmak demek değil miydi? Er geç onun olacaktı ev, babası yetmiş sekiz yaşındaydı. İşte böylece matbaacı, bu eski evin çatlamış duvarlarına fazla yük bindirmemek için Lucien’in dairesini sütunlar üstüne oturttu. Güzel Ève’in hayatını geçireceği ilk kattaki daireyi zarif biçimde döşemekten zevk duydu. İki dost için bunlar katıksız mutluluk ve neşe dolu zamanlardı. Lucien taşradaki hayatın cılız boyutlarından usanmış ve yüz meteliği yüklü bir miktar haline getiren o sıkı tutumluluktan yorulmuş olsa da, sefaletin hesaplarına ve yarattığı yoksunluklarına katlandı. Kasvetli hüznü yerini umudun sevincine bırakmıştı. Başının üstünde bir yıldızın parladığını görüyordu; zaman zaman hazım zorlukları çeken, akşam yemeğinden kalma hazımsızlığını yatsı öğünüyle geçecek bir hastalık sanmak gibi pek yerinde bir saplantısı olan Mösyö de Bargeton’un mezarı üstüne mutluluğunu inşa ediyor, gelecekte güzel bir hayatı düşlüyordu.

Eylül ayının başına doğru Lucien artık dizgici değildi, Mösyö de Rubempré’ydi ve küçük Chardon’un Houmeau’da kaldığı çatı katı odasına nazaran mükemmel bir daireye yerleşmişti; artık Houmeau’lu değildi, yukarı Angoulême’de oturuyor ve haftada üç dört kez Madam de Bargeton’larda akşam yemeğine gidiyordu. Piskoposun gösterdiği dostluk sayesinde piskoposluğa girip çıkabiliyordu. Uğraştığı iş onu en yüksek kişilikler arasına sokuyordu. Nihayet günün birinde Fransa’nın ünlüleri arasında yerini alacaktı. Kız kardeşi ve annesinin zorlukla kazandığı maaşlardan her ay aldığı otuz frangın utancını güzel bir salonda, sevimli bir yatak odasında, zevkle döşenmiş bir çalışma odasında gezinerek avutabiliyordu hiç kuşkusuz; çünkü iki yıldır üzerinde çalıştığı tarihsel roman olan IX. Charles’ın Okçusu ile bir şiir derlemesi olan Papatyalar, adını edebiyat dünyasına tanıtacak, o da böylece annesine, kız kardeşine ve David’e borcunu ödemeye yetecek kadar para kazanacaktı. Böylece bu fedakârlıklara, kendini büyümüş olarak görüp gelecekte adının ağızlarda dolaşmasına kulak kabartarak soylu bir güven duygusu içinde katlanıyordu: Acılarına gülümsüyor, bitecek yoksunlukların keyfini çıkarıyordu. Ève ile David kardeşlerinin mutluluğunu kendi mutluluklarının önüne koymuşlardı. Düğün, ilk kattaki mobilya, boya ve duvar kâğıdı işleri için işçilerin istedikleri süre nedeniyle ertelenmişti, çünkü Lucien’in işlerinin önceliği vardı. Lucien’i tanıyan biri bu adanmışlığa şaşırmazdı: O kadar baştan çıkarıcıydı ki! Tavırları o kadar hoştu ki! Sabırsızlığını ve arzularını o kadar zarifçe dile getirirdi ki! Daha ağzını açmadan davasını kazanırdı. Bu öldürücü ayrıcalık çok genci kurtarsa da çok daha fazlasının yıkımına yol açar. Güzel bir gençliğin esinlediği özenli tavırlara alışmış, kibarlar çevresinin sanki acıma duygusu uyandıran dilenciye sadaka verir gibi hoşuna gidenlere sunduğu bu bencil koruyuculuktan mutluluk duyan çok sayıda koca çocuk, kendilerine tanınan bu ayrıcalığı işe yarar hale getirmek yerine onun tadını çıkarır. Toplumsal ilişkilerin anlamı ve amacı konusunda yanılan bu kişiler hep bu düş kırıcı gülümsemelerle karşılaşacaklarını sanır, ama kibarlar dünyası onları tıpkı yaşlı aşüfteler ve yaşlı sefiller gibi bir salonun köşesine, bir kaldırımın kenarına bıraktığında çıplak, dımdızlak, tükenmiş, değersiz ve beş parasız kalakalırlar. Zaten Ève de bu ertelemeyi istemişti, yeni yuva için gerekli olan şeyleri sağlarken tutumlu davranıyordu. Kalpten gelen bir tonla, “Keşke dikiş bilseydim,” diyen bir kardeşin neyine hayır diyebilirdi ki! Sonra ciddi ve basiretli David bu adanmışlığa eşlik etmişti. Bununla birlikte Lucien’in Madam de Bargeton’un evinde elde ettiği başarıdan sonra Lucien’de meydana gelen değişikliklerden korkuya kapıldı, burjuva âdetlerini küçük görmesinden korktu. David kardeşini denemek amacıyla onu kimi kez ailenin eskiden beri bilinen zevkleri ile kibarlar dünyasının eğlenceleri arasında seçim yapmak durumunda bırakmış ve Lucien’in bu boş eğlenceleri bir yana ittiğini görünce de, “Onu hiçbir zaman bozamayacaklar!” diye haykırmıştı. Birçok kez üç arkadaş ve Madam Chardon taşrada yapılageldiği gibi eğlenceli geziler düzenlediler: Angoulême’in yakınında, Charente boyundaki koruda gezinti yapıyorlardı; David’in çırağının kararlaştırılmış bir saatte belli bir yere getirdiği yiyeceklerle çimen üstünde piknik yapıyor, sonra akşam olunca biraz yorulmuş halde, üç frank bile harcamamış olarak geri dönüyorlardı. Önemli günlerde taşra meyhanesi ile Paris meyhaneleri arası bir tür kır lokantası olan restorât dedikleri yerde yemeklerini yediklerinde yüz meteliğe kadar çıktıkları oluyor, bu parayı David ile Chardon paylaşıyorlardı. David bu kır günlerinde Madam de Bargeton’un konağında yaşadığı zevkleri ve kibar sofralarının gösterişini unuttuğu için Lucien’e minnet duyuyordu. O zaman her biri Angoulême’in büyük adamını kutlamak istiyordu.

İşte durumlar böyleyken, müstakbel evlilerin neredeyse hiçbir eksikleri kalmadığı bir anda David’in, gelinini beğenip evin düzenlenmesi için gerekli olan büyük masrafların karşılanmasına katkıda bulunur umuduyla babasından düğüne katılmasını istemek için Marsac’a gittiği sırada, bir kasabada her şeyin durumunu değiştirecek olaylardan biri meydana geldi.

Du Châtelet, Lucien ve Louise’in hayatlarının mahremine girmiş, tutku ve cimrilikle karışık bir kinle rezalet çıkarma fırsatı bekleyen bir hafiyeydi. Sixte, Madam de Bargeton’u, tastamam mahvolmasına neden olacak kadar Lucien’le ilişkisini açıkça sergilemeye sürüklüyordu. Madam de Bargeton’un alçakgönüllü bir sırdaşıymış gibi davranıyordu, ama Minage Sokağı’nda Lucien’e hayranlığını söylese de diğer her yerde onu yerin dibine batırıyordu. Yaşlı hayranından artık sakınmayan Naïs’in evine istediği saatte girip çıkma hakkını yavaş yavaş elde etmişti; ancak iki sevgili hakkındaki öngörülerinde fazla ileri gitmişti, çünkü Louise’in ve Lucien’in aşkı bundan üzüntü duymalarına karşın platonikti. Gerçekten de öyle sevdalar vardır kötü ya da iyi başlar, nasıl istersek öyle diyelim. İki insan duygu yarıştırır, eylemde bulunmaktansa konuşur ve kuşatma yapmak yerine meydan savaşına girişirler. Böylece çoğunlukla arzularını boşuna yorarak kendi kendilerinden yılgınlık duyarlar. O zaman iki âşık düşünüp karar vermek için kendilerine zaman tanır. Çoğu kez bayrak açarak, çalım satarak, her şeyi kırıp geçiren bir güçle savaşa girişen tutkular, hiçbir zafer elde edemeden, süngüsü düşmüş halde ve kopardıkları gürültünün utancı içinde yerlerine dönerler. Yazgının böyle olmasının nedeni gençlerin çekingenliğiyle ve aşk işlerine yeni başlamış kadınların bile isteye gösterdikleri savsaklamalarla açıklanabilir, çünkü karşılıklı aldatmalar ne işi bilen çapkınların ne de tutkuyu idare etmeye alışmış aşüftelerin başına gelir.

Zaten taşra hayatı aşkın tatminlerine tuhaf biçimde karşıdır ve tutkunun zihinde debelenip durmasını kolaylaştırır; tıpkı âşıkları birbirine onca bağlayan tatlı muhabbetin karşısına çıkardığı engeller yüzünden ateşli ruhların uç noktalara savrulması gibi. Bu hayat o denli titiz bir hafiyeliğe dayanır, iç dünyaları öylesine şeffaf kılar, erdeme zarar vermeden teselli sunan mahremiyete o kadar az yer verir, en saf ilişkiler orada akıldışı biçimde suçlanır ki çoğu kadın suçsuzluğuna karşın lekelenir. Böyle olunca içlerinden kimileri bütün acısını çektikleri bir hatanın sunabileceği bütün mutluluklarını tatmamış olmaktan hayıflanır. Uzun gizli savaşlar, açığa çıkıveren durumlarla sona erdiğinde, bu halleri hiçbir ciddi incelemeden geçirmeksizin ayıplayan ya da eleştiren toplum daha en başından bu rezaletlere ortak olur; ama nedensiz olarak iftiraya uğramış kimi kadınların yol açtığı sözümona rezaletler karşısında demediklerini bırakmayanlar, onları her şeyi açıklamaya iten nedenleri hiç düşünmemiştir. Madam de Bargeton haksız yere suçlandıktan sonra mahvolmuş çok sayıda kadının o tuhaf durumuna düşmek üzereydi.

Sevda başlarken engeller deneyimsiz kişileri korkutur; iki âşığın karşılaştıkları şey de Lilliput’luların Gulliver’i bağladığı iplere çok benziyordu. Bunlar çok sayıda önemsiz şeydi ama her tür harekete engel oluyor ve en şiddetli arzuları boşa çıkarıyordu. Böylece Madam de Bargeton her zaman göz önünde olmalıydı. Eğer Lucien’in geldiği saatlerde kapısını kapatırsa hakkında söylenmedik şey kalmazdı, Lucien’le kaçsa daha iyiydi. Aslında Lucien’i o çok alıştığı ve kendini sahibi olarak gördüğü o küçük hanım odasında kabul ediyordu ama kapıları bilerek açık bırakıyorlardı. Erdemsizlik adına en küçük bir şey olmuyordu. Mösyö de Bargeton karısının Lucien’le baş başa kalmak isteyeceğini düşünmeden bir sinek gibi evinde oradan oraya konuyordu. Tek engel o olsa Naïs onu bir yere gönderir ya da bir işle oyalayabilirdi ama ziyaretlerin ardı arkası kesilmiyordu ve ayrıca merak arttıkça ziyaretler de artıyordu. Taşralılar doğaları gereği muziptir, acemi âşıkları zora düşürmeyi severler. Hizmetçiler eskiden beri edinilmiş ve saklayacak bir şeyi olmayan bir hanımın izin verdiği bir alışkanlıkla evin içinde çağrılmadan ya da geldiklerini haber vermeden gider gelirlerdi. Evinin düzenini değiştirmek bütün Angoulême’in zaten kuşkulandığı aşkı itiraf etmek olmayacak mıydı? Madam de Bargeton kapısından dışarı bir adım atsa nereye gittiğini bütün kasaba öğrenirdi. Lucien’le baş başa şehir dışında dolaşmaksa her şeyin sonu olurdu. Onunla evine kapanması en tehlikesiz yoldu. Lucien, Madam de Bargeton’un evinde gece yarısından sonra başka kimse olmadığı halde kalsa ertesi gün demediklerini bırakmazlardı. Böylece hem içeride hem dışarıda Madam de Bargeton hep herkesin gözü önündeydi. Bu ayrıntı bütün taşra hayatını özetler: Açığa çıkmayacak günah işlenemez.

Tıpkı deneyimi olmaksızın bir tutkuya kendini kaptırmış bütün kadınlar gibi Louise durumundaki zorlukları bir bir fark ediyor, korkuya kapılıyordu. O zaman bu korku, iki âşığın baş başa kaldıkları en güzel saatleri dolduran o sevgi dolu muhabbetleri etkiliyordu. Madam de Bargeton’un, ustaca uydurulmuş bir bahaneyle kırlara çekilen kimi kadınlar gibi âşığını götürebileceği bir çiftliği yoktu. Herkesin gözü önünde yaşamaktan usanan, zevklerinin verdiği mutluluktan çok boyunduruğunun acısını hissettiği bu zorbalıktan bıkan Louise, bu sefil engellere o denli öfkeleniyordu ki Escarbas’yı düşünüyor, yaşlı babasını görmeye gitmeyi tasarlıyordu.

Châtelet onların bu kadar masum olduğuna inanmıyordu. Lucien’in Madam de Bargeton’un evine geldiği saatleri kolluyor ve çevrenin en boşboğaz insanı olan Mösyö de Chandour’u da yanına alarak hemen oraya gidiyordu; bu kadar inatçı biçimde bir tesadüfü yakalayıp baskın yapmayı umuyor, bunun için hep Mösyö de Chandour’u öne sürüyordu. Oynatmak istediği dramın bütün oyuncularını yönetebilmek için tarafsız kalmak zorunda olduğundan, kendi rolü ve planının başarısı güçleşiyordu. Bu nedenle sırtını sıvazladığı Lucien ve ileri görüşlülükten yoksun olmayan Madam de Bargeton’u uyutmak için kıskanç Amélie’ye ilgi gösteriyordu. Louise ile Lucien’i daha iyi gözetlemek için birkaç gündür Mösyö de Chandour ile onun arasında sevgililer konusunda bir tartışma çıkarmayı başarmıştı. Du Châtelet, Madam de Bargeton’un Lucien’le alay ettiğini, bir eczacının oğluna gönül indirmeyecek kadar gururlu ve soylu olduğunu ileri sürüyordu. İnanmaz görünmesi çizdiği plana uyuyordu, çünkü Madam de Bargeton’un savunmasını üstlenmek istiyordu. Stanislas ise Lucien’in karşılık görmeyen bir âşık olmadığını ileri sürüyordu. Amélie gerçeği öğrenmek isteyerek tartışmayı kızıştırıyordu. Her biri kendine göre kanıtlar sunuyordu. Du Châtelet ile Stanislas’ın mükemmel gözlemlerle kendi fikirlerini haklı çıkarmaya çalıştıkları bir tartışmanın ortasında, kasabalarda hep olageldiği gibi, Chandour’un samimi bir dostu çıkageliyordu. İki taraftan her birinin yanındakine, “Ya siz, siz ne düşünürsünüz?” diye sormaması elbette olmazdı. Bu tartışma Madam de Bargeton ile Lucien’i sürekli göz önünde tutuyordu. Sonuçta bir gün du Châtelet, Mösyö de Chandour ve kendisi Madam de Bargeton’un evine gittikleri her defasında ve Lucien’in olduğu her seferinde, kuşku verecek hiçbir işaretin olmadığını söyledi: Oda kapısı açık dururdu, insanlar girer çıkardı, hoş aşk suçlarını ele verecek hiçbir sır yoktu vs. Biraz budala olan Stanislas ertesi gün ayaklarının ucuna basa basa içeri girmeyi planladı, sinsi Amélie de onu iyice kışkırttı.

Ertesi gün Lucien için gençlerin acemi âşık rolünü sürdürmemeye yemin edip saçlarını yoldukları günlerden biri oldu. Durumuna alışmıştı. Angoulême kraliçesinin odasında bir sandalyeye sıkılganca oturan şair talepkâr bir âşığa dönüşüvermişti. Kendini Louise’in dengi sayması için altı ay yetmişti ve artık ona sahip olmak istiyordu. Evinden çıkarken akıllı uslu olmayı bir yana bırakacağına, hayatını ortaya koyacağına, ateşli bir hitabetin bütün yöntemlerini kullanacağına, aklını yitirdiğini, hiçbir şey düşünemediğini, tek satır yazamadığını söyleyeceğine dair söz veriyordu kendine. Bazı kadınlar oldubittiye getirilmekten nefret eder ve bu da onların inceliklerine yakışır, önceden tasarlanmış şeylerdense akıntıyla sürüklenmeye bırakırlar kendilerini. Zorla verilmeye çalışılan bir zevki kimse kabul etmez. Madam de Bargeton, Lucien’in alnında, görüntüsünde ve tavırlarında kesin kararını vermiş birinin o heyecanlı halini fark etti; hem biraz inat olsun diye hem de içindeki soylu aşk anlayışı nedeniyle bu karara karşı koymayı düşündü. Şımartılmış bir kadın olarak kendi değerini abartırdı. Onun gözünde Madam de Bargeton bir efendiydi, bir Beatrice, bir Laure’du. Tıpkı ortaçağda yaptıkları gibi kendini edebi turnuvaların gidişine bırakıyordu ve Lucien birçok zaferden sonra onu hak etmeliydi; yüce çocuğu,²¹ Lamartine’i, Walter Scott’u, Byron’ı silip atmalıydı. Soylu kadın aşkını verimli bir cevher biri görüyordu: Lucien’e esinlediği arzular onun şöhret kazanmasını sağlamalıydı. Bu kadınsı donkişotluk aşka saygı duyulacak bir kutsallık sağlar, kadın onu kullanır, büyütür, onurlandırır. Lucien’in hayatında yedi sekiz yıldan beri Dulcinea rolü oynamakta inat eden Madam de Bargeton, birçok taşra kadını gibi, kendisini âdeta kul köle olunması, sevgilisini değerlendirmesine yetecek bir sadakat süresi tanınması karşılığında teslim etmek istiyordu.

Lucien henüz kendilerini özgür hisseden kadınların umursamadığı ama sadece sevilen kadınları üzen o asık surat taktiğiyle mücadeleye giriştiğinde Louise vakur bir tavır takındı ve gösterişli sözcüklerle doldurduğu uzun söylevlerinden birine başladı.

− Bana söz verdiğiniz şey bu mu olacaktı Lucien? diye bağladı sözlerini. Bu kadar hoş bir zamanı sonradan hayatımı mahvedecek azaplarla doldurmayın. Geleceğimizi berbat etmeyin! Gururlanarak söylüyorum, şu ânımızı mahvetmeyin! Kalbim sizin değil mi? Daha ne istiyorsunuz? Aşkınız tensel duygularınızın etkisine mi girecek? Oysa bir kadının en güzel ayrıcalığı bunları susturmak değil midir? Beni ne sanıyorsunuz? Sizin Beatrice’iniz değil miyim? Eğer sizin için sırf bir kadından daha başka bir şey olamamışsam, kadın bile olamıyorum demektir.

− Bunları ancak sevmediğiniz bir adama söyleyebilirdiniz, diye bağırdı Lucien öfkeyle.

− Düşüncelerimin gerçek bir aşkla nasıl dolu olduğunu hissetmiyorsanız bana asla layık olamayacaksınız demektir.

Lucien ayaklarına kapanıp ağlayarak,

− Aşkıma karşılık verme zahmetinden kurtulmak için sevgimden kuşku duyuyorsunuz, dedi.

Zavallı çocuk cennetin kapısında daha uzun süre bekleyeceğini anlayarak içli içli ağladı. Gücünün aşağılandığını sanan şairin gözyaşlarıydı bunlar, istediği oyuncağı elde edemeyen bir çocuğun umutsuz gözyaşlarıydı.

− Beni hiçbir zaman sevmediniz, diye haykırdı.

− Söylediklerinize siz de inanmıyorsunuz, dedi bu şiddetten gönlü okşanan Louise.

− O zaman benim olduğunuzu kanıtlayın, dedi Lucien darmadağın bir halde.

Tam o anda Stanislas gürültüsüzce odaya geldi, Lucien’i yere çömelmiş, gözleri yaşlı, başı Louise’in dizlerine yaslanmış halde gördü. Bu yeterince kuşku uyandıran manzaradan hoşnut olan Stanislas, salon kapısının önünde duran du Châtelet’nin tarafına doğru aniden geri çekildi. Madam de Bargeton birden ileri atıldı ama rahatsızlık yaratmış insanlar gibi aceleyle çekilen iki hafiyeye yetişemedi.

− Kimdi o gelenler? diye sordu hizmetçilerine.

− Mösyö de Chandour ile Mösyö du Châtelet, diye cevap verdi yaşlı oda hizmetçisi Gentil.

Louise rengi solmuş ve titrer bir halde odasına girdi yeniden.

− Eğer sizi o halde gördülerse ben mahvoldum, dedi Lucien’e.

− İyi de olur! diye bağırdı şair.

Louise aşkla dolu bu bencillik çığlığına gülümsedi. Taşrada böyle bir macera anlatım tarzıyla da ağırlaşır. Bir anda herkes Lucien’in Naïs’in dizleri üstünde yakalandığını öğrendi. Mösyö de Chandour bu işin ona sağladığı önemden hoşnut olarak bu büyük olayı önce yakın çevresine, sonra da ev ev dolaşıp anlattı. Du Châtelet her yerde hiçbir şey görmediğini söyledi, ama kendisini bu şekilde olayın dışında tutarak Stanislas’ı konuşmaya zorluyor, onun ayrıntılara girmesine neden oluyordu; Stanislas ise kendini hoşsohbet sanarak her anlatışta yeni ayrıntılar ekliyordu. Akşam sosyete Amélie’nin evine akın etti, çünkü her anlatanın Stanislas’a öykündüğü Angoulême’in soylu çevreleri en abartılı söylentilerle çalkalanıyordu. Kadınlar ve erkekler gerçeği öğrenmek için sabırsızlanıyordu. Rezalet, sapıklık diye haykırırken yüzlerini elleriyle kapayan kadınlar tam da yasak mutlulukları az çok tatmış olan Amélie, Zéphirine, Fifine, Lolotte gibi kadınlardı. Can alıcı hikâyeyi evire çevire, türlü biçimde anlatıyorlardı.

− Ah! diyordu bir kadın. O zavallı Naïs, biliyor musunuz? Ben inanmıyorum, tertemiz bir geçmişi var; Mösyö Chardon’a hamilik yapmaktan öteye gitmeyecek kadar gurur sahibidir o. Ama eğer doğruysa çok acırım.

− Ne kadar acısanız az, gülünç de oluyor aynı zamanda, çünkü Jacques’ın deyişiyle Mösyö Lulu’nun annesi olacak yaşta. Bu yeniyetme şair olsa olsa yirmi iki yaşında, Naïs ise aramızda kalsın ama en az kırkında.

− Bence, diyordu Châtelet, Mösyö de Rubempré’nin o halde görülmüş olması bile Naïs’in masumiyetinin kanıtıdır. İnsan zaten elde ettiği bir şeyi istemek için diz çöküp yerlere kapanmaz.

− Belli olmaz, dedi Francis bayağı bir tavırla, Zéphirine ise ona uyarırcasına bir bakışla baktı.

Salonun bir köşesinde gizli bir kurul oluşturanlar Stanislas’a,

− Şu işin aslını bize anlatsanıza, diyordu.

Stanislas sonunda açık saçık sözlerle dolu bir hikâye yazmıştı ve bunu durumu daha da rezil gösteren hareketler ve tavırlarla anlatıyordu.

− Olacak iş değil, diyorlardı.

− Öğle vakti, diyordu bir kadın.

− Herkesten beklerdim ama Naïs’ten asla beklemezdim.

− Ne yapacak şimdi?

Sonra arkasından sonu gelmez yorumlar, tahminler yapılıyordu.

Du Châtelet Madam de Bargeton’u savunuyordu, ama o kadar beceriksizce savunuyordu ki dedikodunun ateşini söndürecek yerde büsbütün körüklüyordu. Angoumois yöresinin Olympos’unun en güzel meleğinin düşüşünden üzüntü duyan Lili haberi gözyaşları içinde piskoposa yetiştirdi. Bütün kasaba bu söylentiyle çalkanırken durumdan hoşnut olan du Châtelet, Madam de Bargeton’un evine gitti, ama orada ne yazık ki bir tek vist masası kalmıştı; Naïs’e odasında konuşma isteğini diplomatik üslupla bildirdi. İkisi küçük kanepeye oturdular.

− Angoulême’de dillerde dolaşanlardan kuşkusuz haberiniz vardır, dedi du Châtelet alçak sesle.

− Hayır, dedi Naïs.

− O zaman, diye söze girdi du Châtelet, mademki sizin dostunuzum, size bunları anlatmadan edemem. Hiç kuşkusuz sizi kendine rakip görmek gibi bir küstahlık içindeki Amélie’nin uydurmuş olduğu iftiraların hakkından gelebilmeniz için her şeyi anlatmak zorundayım. Bu sabah şu Stanislas maymunuyla odanıza sizi görmeye geliyordum, o birkaç adım önümde yürüyordu, şuraya geldiğinde, dedi eliyle odanın kapısını göstererek, sizi Mösyö de Rubempré ile içeri girmesinin uygun kaçmayacağı bir durumda görmüş olduğunu ileri sürüyor; şaşırmış bir halde birden bana doğru dönüp, ben daha ne olduğunu anlayamadan beni çekip götürdü; bana böyle geri çekilişinin nedenini anlattığında Beaulieu’deydik. Eğer hemen öğrenmiş olsaydım bu meseleyi sizin lehinize çevirmek için evinizde kalırdım ama evinizden çıktıktan sonra yeniden girmek hiçbir işe yaramayacaktır. Şimdi, Stanistas ister gördüklerini yanlış anlamış olsun isterse haklı olsun, yanılmış olmalıdır. Sevgili Naïs, bir aptalın hayatınızla, onurunuzla, geleceğinizle oynamasına izin vermeyin, onu derhal susturun. Burada benim durumumu biliyor musunuz? Herkese ihtiyacım olsa da size sonuna kadar sadığım. Size ait bir insanım, emirlerinize hazırım, bunu bilin. Benim dileklerimi reddetmiş olsanız bile kalbim hep sizin olacak ve sizi ne kadar sevdiğimi her fırsatta göstereceğim. Evet, sadık bir uşağınız gibi üzerinize titreyeceğim, hiçbir karşılık beklemeden, sadece size hizmet etme zevkini tatmak için, siz bunu bilmeseniz bile. Bu sabah salonun kapısının önünde olduğumu ve hiçbir şey görmediğimi her yerde söyledim. Hakkınızda söylenenleri kimden öğrendiğinizi sorarlarsa benim adımı verin. Sizin yeminli avukatınız olmaktan gurur duyarım, ama aramızda kalsın, Mösyö de Bargeton, Stanislas’tan hesap sorabilecek tek kişidir... Şu küçük Rubempré bir delilik yapmış olsa bile, bir kadının onuru ne idüğü belirsiz bir şaşkının ayaklarına kapanmasıyla lekelenmemelidir. İşte böyle dedim.

Naïs başını eğerek du Châtelet’ye teşekkür etti ve düşüncelere daldı. Taşra hayatından yorulmuş, tiksinmişti. Du Châtelet bu konuya girer girmez Paris’e dikmişti gözlerini. Madam de Bargeton’un sessizliği ukala hayranında rahatsızlık yaratmıştı.

− Yine söylüyorum, dedi, emirlerinize hazırım.

− Teşekkür ederim, dedi Naïs.

− Ne yapmayı düşünüyorsunuz?

− Bakalım.

Uzun bir sessizlik.

− Bu küçük Rubempré’yi bu kadar çok mu seviyorsunuz?

Madam de Bargeton muhteşem bir gülümseyişle karşılık verdi ve odasının perdelerine bakarak kollarını kavuşturdu. Du Châtelet bu yüce kadının kalbinin şifrelerini çözemeden odadan çıktı. Lucien ve o kuşkulu dedikodulara aldırış etmeden oyunlarını oynamaya gelmiş dört yaşlı müdavim ayrıldıktan sonra Madam de Bargeton, yatmaya hazırlanarak karısına iyi geceler dilemek üzere ağzını açan kocasını durdurdu.

− Buraya gelin canım, dedi ciddi bir edayla, size söyleyeceklerim var.

Mösyö de Bargeton kadının peşinden küçük odaya girdi.

− Mösyö, dedi Naïs, belki de Mösyö de Rubempré’yi korumaya kalkıştığımda hem bu kasabanın aptalları hem de kendisi tarafından bu kadar yanlış anlaşılabilecek bir sevecenlikle davranmakta hata ettim. Bu sabah Lucien ayaklarıma kapandı ve bana aşkını itiraf etti. Ben bu çocuğu ayağa kaldırırken Stanislas içeri girdi. Bir beyefendinin bir kadına karşı her durumda uyması gereken nezaket kurallarını hiçe sayan bu adam beni, layık olduğu biçimde davranmakta olduğum bu çocukla kötü bir durumda yakalamış olduğunu ileri sürmüş. Bu sersem delikanlı, çılgınlığının neden olduğu iftiraları öğrenmiş olsa gider Stanislas’a hakaret eder ve onu düelloya çağırırdı, bilirim onu. Bu davranış aşkını herkese ilan etmek olurdu. Karınızın günahsız olduğunu söylememe gerek yok; ama kabul edin, beni Mösyö de Rubempré’nin savunması hem sizin hem de benim için onur kırıcı olur. Hemen Stanislas’lara gidin ve hakkımda ileri sürdüğü hakaret dolu sözlerin hesabını ciddi ciddi sorun, çok sayıda ve önemli kişilerin önünde sözlerini geri almadıkça meselenin kapanmasına razı olmayın. Böylece bütün onurlu insanların takdirini kazanırsınız; akıllı biri, kibar biri gibi davranmış olursunuz ve saygımı da hak edersiniz. Gentil’i atla Escarbas’a yollayacağım, babam tanığınız olacak; yaşı geçmiştir ama bir Nègrepelisse’in onurunu karalayan o kuklayı yere serip çiğneyecek adamdır. Silahlarınız var, silahla dövüşün, en iyi şekilde ateş edin.

− Gidiyorum, dedi Mösyö de Bargeton bastonunu ve şapkasını alarak.

− Peki dostum, dedi karısı duygulanarak, işte erkek dediğin böyle olur. Siz soylu bir insansınız.

Öpmesi için alnını ona doğru uzattı, yaşlı adam mutlu ve gururlu bir edayla öptü. Bu koca çocuğa anne sevgisi besleyen bu kadın avlu kapısı açılıp yeniden kapandığında çıkan sesi duyunca gözünden akan bir damla yaşa engel olamadı.

− Ne kadar da seviyor beni, dedi. Zavallı adam hayata o kadar bağlıdır ki, ama benim için kaybetmeye hazır.

Mösyö de Bargeton’un endişesi, ertesi gün bir adamın karşısına dikilip üzerine çevrilmiş bir silahın soğuk namlusunu seyretmek değildi; hayır, bir tek şeyin sıkıntısını çekiyordu ve Mösyö de Chandour’un evine giderken bu düşünceyle titriyordu. “Ne diyeceğim?” diye düşünüyordu. “Keşke Naïs söyleyeceklerimi hazırlasaydı!” Ve gülünç olmayacak birkaç cümleyi bulmak için beynini zorluyordu.

Ama Mösyö de Bargeton gibi, akıllarının kıtlığı ve kifayetsizliği yüzünden ağızlarını açmadan yaşayan insanlar, hayatın önemli anlarında yapay bir ciddiyet kazanırlar. Az konuştuklarından fazla saçmalamazlar; kendilerinden hiçbir şekilde emin olamadıklarından ne söylemeleri gerektiği konusunu uzun uzun düşünür, söyleyeceklerini öyle iyi ayarlarlar ki dertlerini mükemmel biçimde ifade ederler, işte bu durum Balaam’ın eşeğini dile getiren duruma benzer. Mösyö de Bargeton da yüksek seviyeli bir insan gibi davrandı. Onu Pythagoras okulunun bir filozofu gibi görenleri haklı çıkardı. Stanislas’ın evine saat on birde girdi ve orada çok sayıda insanla karşılaştı. Amélie’yi sessizce selamladı ve şimdiki durumda son derece alaylı görünecek o budalaca gülümsemesiyle herkesi selamladı. O zaman bir fırtına yaklaşmadan önce görüldüğü gibi bir sessizlik oldu. Geri dönmüş olan Châtelet çok anlamlı bir edayla önce Mösyö de Bargeton’u, sonra Stanislas’ı süzdü; hakarete uğramış koca nazik bir tavırla Stanislas’ın yanına yaklaştı.

Du Châtelet bu yaşlı adamın yatakta olması gereken böyle bir saatte yapılan bu ziyaretin nedenini anladı: Bu zayıf kolu hareket ettiren kuşkusuz Naïs’ti; Amélie’yle yakınlığı evin işlerine karışma hakkını verdiği için ayağa kalktı, Mösyö de Bargeton’u kenara çekti ve ona,

− Stanislas’la mı konuşmak istiyorsunuz? diye sordu.

− Evet, dedi adamcağız, belki de kendisi adına konuşacak bir aracı bulduğuna memnun olarak.

− Öyleyse Amélie’nin yatak odasına gidin, dedi vergi müdürü, Madam de Bargeton’u dul bırakacak ve aynı zamanda onun Lucien’le evlenmesine engel olacak böyle bir düellodan memnundu.

− Stanislas, dedi du Châtelet Mösyö de Chandour’a, Bargeton kuşkusuz Naïs’le ilgili söyledikleriniz hakkında hesap sormaya gelmiş. Karınızın odasına gelin ve ikiniz de beyefendi gibi davranın. Gürültü yapmayın, nezaketinizi koruyun, İngiliz vakarına yakışır bir sakinlik sergileyin.

Hemen ardından Stanislas ile du Châtelet, Bargeton’un yanına geldiler.

− Mösyö, dedi hakarete uğramış koca, Madam de Bargeton’u Mösyö de Rubempré’yle uygunsuz bir durumda yakaladığınızı söylüyormuşsunuz, öyle mi?

− Mösyö Chardon’la, dedi alaycı bir tavırla, Bargeton’un güçlü bir adam olmadığını düşünen Stanislas.

− Öyle olsun, dedi Mösyö de Bargeton. Bu sözleri şu anda burada olan kişilerin huzurunda yalanlamazsanız bir tanık bulmanızı rica ederim. Kayınpederim Mösyö de Nègrepelisse sabah saat dörtte sizi almaya gelecek. Hazırlıklarımızı yapalım, çünkü bu mesele ancak söylediğim şekilde çözülür. Tabancayı seçiyorum, hakarete uğrayan benim çünkü.

Yol boyunca Mösyö de Bargeton bu sözleri geveleyip durmuştu, hayatındaki en uzun cümlelerdi bunlar, hiç heyecanlanmadan ve son derece sade biçimde söyledi. Stanislas’ın beti benzi attı ve içinden, “Sanki ne görmüştüm ki,” diye geçirdi. Ama bütün kasabanın ve hiç şakası yok gibi görünen bu dilsiz adamın huzurunda sözlerini geri almanın utancı ile korku, yakıcı elleriyle boğazını sıkan o iğrenç korku arasında en uzak tehlikeyi seçti.

Mösyö de Bargeton’a, durumun düzeltilebileceğini düşünerek,

− Pekâlâ. Yarın görüşürüz, dedi.

Üç adam salona döndü ve herkes onların yüz ifadelerini inceledi: Du Châtelet gülümsüyordu, Mösyö de Bargeton sanki kendi evindeymiş gibiydi ama Stanislas’ın yüzü solmuştu. Bu görüntüden bazı kadınlar konuşmanın konusunu tahmin etti. “Düello yapacaklar,” sözü kulaktan kulağa dolaştı. Oradakilerin yarısı Stanislas’ın haksız olduğunu, solgunluğunun ve tavrının yalanını ele verdiğini düşündü, diğer yarısı da Mösyö de Bargeton’un davranışına hayran kaldı. Du Châtelet ciddi ve gizemli biri gibi göründü. Mösyö de Bargeton yüzleri inceleyerek bir süre daha kalıp sonra ayrıldı.

− Tabancalarınız var mı? diye sordu Châtelet tepeden tırnağa titreyen Stanislas’ın kulağına.

Amélie her şeyi anladı ve fenalaştı, kadınlar hemen onu odasına götürdü. Korkunç bir gürültü oldu, herkes hep bir ağızdan konuşuyordu. Erkekler salonda kaldı ve Mösyö de Bargeton’un haklı olduğu konusunda fikir birliğine vardılar.

− Adamcağızın böyle davranabileceği aklınıza gelir miydi? diye sordu Mösyö de Saintot.

− Ama adam gençliğinde orduda en iyi nişancılardandı, dedi insafsız Jacques. Babam Bargeton’un başarılarından hep söz ederdi.

− Yok canım, dedi Francis, Châtelet’ye, yirmi adım ara bırakırsınız, bir de süvari tabancası verdiniz mi, kurusıkı atarlar.

Herkes gittikten sonra Châtelet her şeyin yolunda gideceğini ve altmış yaşındaki bir adam ile otuz yaşındaki bir adam arasındaki düelloda genç olanın her zaman üstünlük sahibi olduğunu söyleyip Stanislas’ı ve karısını rahatlattı.

Ertesi sabah Lucien, Marsac’tan yanında babası olmadan dönen David’le kahvaltı yaparken Madam Chardon telaşla içeri girdi.

− Hey Lucien, haberin var mı, pazarda bile herkes bundan söz ediyor. Mösyö de Bargeton bu sabah saat beşte Mösyö de Chandour’u yere sermiş, Mösyö Tulloye’un çayırında düello yapmışlar, herkes bu ismi ağzına dolamış eğleniyormuş. Mösyö de Chandour seni dün Madam de Bargeton’la yakaladığını söylemiş.

− Yalan! Madam de Bargeton suçsuz, diye bağırdı Lucien.

− Bana ayrıntıları bir köylü anlattı, arabasının üstündeyken her şeyi görmüş. Mösyö de Nègrepelisse Mösyö de Bargeton’a tanıklık etmek için sabah saat üçte oradaymış; Mösyö de Chandour’a eğer damadının başına bir şey gelirse onun intikamını alacağını söylemiş. Süvari alayının subaylarından biri tabancalarını vermiş, Mösyö de Nègrepelisse tarafından bunlar birçok kez denenmiş. Mösyö du Châtelet tabancaların denenmesine itiraz edecek olmuş ama hakem olarak seçtikleri subay, çocuk oyunu oynamıyorlarsa tabancaların işe yarar olması gerektiğini söylemiş. Tanıklar hasımları birbirinden yirmi beş adım uzaklaştırmış. Gezintiye gelmiş gibi rahat duran Mösyö de Bargeton ateş etmiş ilkin ve Mösyö de Chandour’un boynuna bir kurşun isabet ettirmiş, adam karşılık vermek için ayağa kalkamamış. Hastane cerrahı biraz önce Mösyö de Chandour’un ömür boyu eğik boyunlu kalacağını söylemiş. Bu düellonun sonucunu sana söylemek için geldim, Madam de Bargeton’lara gitme, Angoulême’de ortalıklarda görünme, çünkü Mösyö de Chandour’un dostları seni kışkırtabilir.

O sırada Mösyö de Bargeton’un oda hizmetçisi Gentil, peşinde matbaa çırağıyla birlikte içeri girdi ve Lucien’e Louise’den bir mektup bıraktı.

Kuşkusuz Chandour ile kocam arasındaki düellonun sonucunu öğrenmiş olmalısınız dostum. Bugün kimseyi kabul etmeyeceğiz; dikkatli olun, dışarı çıkmayın, bana olan sevginiz adına bunu sizden istiyorum. Bu üzüntü verici günde gelip hayatı bu olay yüzünden mahvolmuş, size söyleyeceği bir sürü sözü olan Beatrice’i dinlemek yapacak en iyi şey değil midir?

− Neyse ki nikâhımız öbür gün kıyılacak, dedi David. Madam de Bargeton’un evine o kadar sık gitmemek için bahanen olur senin de.

− Sevgili David, dedi Lucien, bugün gidip kendisini görmemi istiyor; sanırım sözünü dinlemek gerekiyor, şimdiki durumda nasıl davranmam gerektiğini bizden daha iyi bilir.

− Burada hazırlıklar tamam mı? diye sordu Madam Chardon.

− Gelin bakın, dedi David mutlulukla, her şeyin yeni ve pırıl pırıl göründüğü ilk kattaki değişikliği gösterirken.

Portakal çiçekleriyle gelin duvağının iç mekânı taçlandırdığı, aşkın baharının eşyalara sindiği, her şeyin beyaz, temiz ve çiçekler içinde olduğu, genç çiftlerin evlerindeki o hoş hava hâkimdi orada.

− Ève bir prenses gibi olacak, dedi anne, ama çok para harcamışsınız, delilik yapmışsınız!

David karşılık vermeden gülümsedi, çünkü Madam Chardon zavallı âşığa acı veren gizli bir yaraya parmak basmıştı: Yapılan masraf düşündüğü miktarı o kadar aşmıştı ki sundurmanın üstünü yaptıracak parası kalmamıştı. Kayınvalidesi ona vermek istediği daireye daha uzun zaman kavuşamayacaktı. Cömert kişiler, bir bakıma şefkatin küçük gösterileri olan bu tür sözleri yerine getirememekten büyük üzüntü duyarlar. David, Lucien kendisi için yapılan fedakârlıkları öğrenir de üzüntü duyar diye sıkıntısını özenle gizliyordu.

− Ève ve arkadaşları da iyi çalıştı, diyordu Madam Chardon. Çeyiz, beyaz çamaşırlar, her şey hazır. Bu kızlar onu öyle seviyor ki onun haberi bile olmadan şilteleri beyaz dimiyle kapladılar, etrafına da pembe brode geçirdiler. Çok güzel oldu! İnsanın evlenesi geliyor.

Ana kız bütün birikimleriyle, genç insanların akıllarına gelmeyen şeylerle David’in evini donatmışlardı. David’in evi ne kadar lüks döşediğini, hatta Limoges’dan porselen takım ısmarlamaktan söz edildiğini bildiklerinden, getirdikleri şeylerle David’in aldıkları arasında uyum olsun diye uğraşıyorlardı. Bu küçük aşk ve cömertlik yarışı, o zamanlar Angoulême gibi geri kalmış bir kentte lüks olarak görülebilecek burjuva refahının bütün o işaretleri arasında bu genç evlileri daha evliliklerinin başında sıkıntıya sokuyordu. Lucien, annesi ile David mavi ve beyaz badanasını, güzel mobilyalarını daha önce gördüğü yatak odasına girerken, fark ettirmeden Madam de Bargeton’un evine doğru yola koyuldu. Naïs’i kocasıyla sofrada buldu, sabah gezintisiyle iştahı açılmış Mösyö de Bargeton olup bitenlere hiç aldırış etmeden yemeğini yiyordu. Yaşlı köy asilzadesi, eski Fransız soylu sınıfının bir kalıntısı, etkileyici görünümlü Mösyö de Nègrepelisse kızının yanındaydı. Gentil Mösyö de Rubempré’nin geldiğini haber verdiğinde beyaz saçlı yaşlı adam kızının beğendiği adamı görmek için sabırsızlanan bir babanın sorgulayıcı bakışlarıyla süzdü onu. Lucien’in aşırı yakışıklılığı onu o denli etkiledi ki onaylayıcı bir bakıştan kendini alamadı ama kızının bu ilişkisi gözüne bir tutkudan çok bir gönül eğlencesi, kalıcı bir sevdadan çok bir heves gibi göründü. Yemek sona eriyordu, Louise kalkabildi, babasını ve Mösyö de Bargeton’u arkasında bırakarak Lucien’e kendisini izlemesini işaret etti.

− Dostum, dedi hem üzüntülü hem de neşeli bir ses tonuyla, ben Paris’e gidiyorum, babam da Bargeton’u Escarbas’a götürüyor, ben yokken orada kalacaklar. Nègrepelisse’lerin büyük kolunu oluşturan, Espard’lar tarafından bağlı olduğumuz, Blamont-Chauvry’li bir hanım olan Madam d’Espard hem kendisi hem de ailesi bakımından çok nüfuzludur. Eğer bizi kabul etme lütfunda bulunursa onunla sıkı ilişki içinde olmak istiyorum: İtibarı sayesinde bize Bargeton için bir mevki sağlayabilir. Taleplerim doğrultusunda belki de onu saraya Charente vekili olarak kabul ettirebiliriz, bu da oraya tayinine yardımcı olur. Vekillik daha sonra Paris’teki girişimlerimi kolaylaştıracaktır. Hayatımdaki bu değişikliği benim aklıma sen getirdin sevgili çocuğum. Bu sabahki düello evimi bir süreliğine kapamaya zorluyor beni, çünkü bize karşı Chandour’ların tarafını tutacak insanlar çıkacaktır. İçinde bulunduğumuz durumda ve bir kasabada kinlerin yatışması için bir süre ayrılmak her zaman gereklidir. Ama ya başarılı olur ve bir daha Angoulême’i görmem ya da başarısız olur ve bütün yazları Escarbas’ta ve kışları da Paris’te geçirebileceğim zamana kadar Paris’te beklerim. Bir hanıma yakışan hayat bu ve ben buna sahip olmakta çok geciktim. Bütün hazırlıklarımızı gün içinde tamamlayabiliriz, yarın gece yola çıkıyorum ve siz de benimle gelirsiniz, değil mi? Benden önce yola çıkacaksınız. Mansle ile Ruffec arasında sizi arabama alırım ve kısa süre sonra da Paris’te oluruz. İşte üst seviyeli insanların yaşadığı yer orası. İnsan ancak dengiyle rahat eder, başka yerde acı çeker. Zaten entelektüel dünyanın başkenti Paris sizin başarılı olacağınız bir sahne! Sizi oradan ayıran mesafeyi bir çırpıda aşın! Fikirlerinizin taşrada pas tutmasına izin vermeyin, on dokuzuncu yüzyılı temsil edecek büyük insanlarla hemen irtibat kurun. Saraya ve iktidara yaklaşın. Ne ayrıcalıklar ne de itibar küçük bir kentte sararan bir yeteneğin ayağına gelir. Hem taşrada güzel eser adına ne sayabilirsiniz ki! Aksine, o yüce ve yoksul Jean-Jacques’a bakın, o manevi güneş karşı konulmaz biçimde nasıl da onu kendine çekiyor, rekabetleri kızıştırıp zekâları coşturan şöhretleri o güneş yaratıyor işte. Her devirde ortaya çıkan büyük sanatçılar çevresinde yerinizi almak için acele etmeniz gerekmez mi? Genç bir yetenek için yüksek sosyete tarafından öne çıkarılmanın ne denli yararlı olduğuna inanamazsınız. Sizin Madam d’Espard’lara kabulünüzü sağlayacağım, kimse onun salonuna kolayca girmemiştir; orada bütün büyük kişilikleri, bakanları, elçileri, meclis hatiplerini, en etkili akiller meclisi üyelerini, zengin ya da ünlü kişileri bulacaksınız. İnsan yakışıklı, genç ve yetenek sahibi olduktan sonra ilgilerini çekmemek için epey beceriksiz olmalı. Büyük yeteneklerde küçüklük bulunmaz, size desteklerini vereceklerdir. Herkes sizi yüksek bir seviyede gördükten sonra eserleriniz büyük değer kazanacak. Sanatçılar için çözülecek en büyük sorun göz önünde olmasını bilmektir. Orada karşınıza bol paralı az zahmetli bin bir görev, kral hazinesinden bağlanacak maaş gibi fırsatlar çıkacak. Bourbon’lar edebiyatı ve güzel sanatları kollamaktan zevk alır! Bu nedenle hem dindar hem de kralcı şair olun. Bu hem iyi bir iş hem de servet kapısı olur. Mevkileri, ödülleri veren ve yazarları ihya eden muhalefet midir, yoksa liberalizm mi? O yüzden doğru yolu seçin ve bütün dehaların geldikleri yere gelin. Sırrımı biliyorsunuz, ağzınızı bile açmayın ve peşimden gelmeye hazır olun.

Âşığının sessiz kalışına şaşıran Madam de Bargeton,

− İstemiyor musunuz yoksa? diye sordu.

Bu baştan çıkarıcı sözleri duyunca Paris’i çabucak gözünün önünde canlandıran ve dili tutulan Lucien, o zamana kadar beyninin sadece yarısını kullanmış olduğunu düşündü; sanki diğer yarısı daha yeni kendini belli ediyordu, işte öylesine büyüyordu düşünceleri: Kendini Angoulême’de bataklığın kenarındaki bir kayanın altına sığınmış bir kurbağa gibi gördü. Paris ve ihtişamı, taşralıların hayallerinde Eldorado gibi görünür; Paris Lucien’e, altından giysisi, başında krallara yaraşır taçla, kollarını dehalara doğru açmış gibi göründü. Ünlü kişiler onu kardeşçe kucaklayacaktı. Orada her şey dehanın yüzüne gülerdi. Orada yazarı aşağılamak için ne iğneli sözler söyleyen kıskanç sahte kibarlar ne de şiire karşı ahmakça bir ilgisizlik vardı. Şairlerin eserleri oradan fışkırırdı, orada bu eserler değerlerini bulur ve gün ışığına çıkardı. IX. Charles’ın Okçusu’nun ilk sayfalarını okuduktan sonra yayınevleri kasalarını açacak ve ona, “Ne kadar istiyorsunuz?” diyeceklerdi. Yeni durumdan dolayı karıkoca haline gelecekleri bir yolculuktan sonra Madam de Bargeton artık tamamen onun olacak, birlikte yaşayacaklardı.

Bu “İstemiyor musunuz yoksa?” sorusuna bir damla gözyaşıyla cevap verdi, Louise’i belinden yakaladı, göğsüne bastırdı ve boynuna ateşli öpücükler kondurdu. Sonra aklına bir şey gelmiş gibi birden durdu ve,

− Aman Tanrım, kız kardeşim öbür gün evleniyor! diye haykırdı.

Bu çığlığı soylu ve saf çocuğun son nefesi oldu. Genç kalpleri ailelerine, ilk dostlarına, bütün ilk duygularına bağlayan o denli güçlü ilişkiler korkunç balta darbeleri yiyecekti.

− İyi ama, diye haykırdı kibirli Nègrepelisse, kız kardeşinizin evlenmesi ile aşkımızın geleceği arasında nasıl bir ilgi var? Bu burjuva ve işçi düğününde korobaşı olmaya o kadar mı meraklısınız ki bu soylu zevkleri bana yeğliyorsunuz? Ne büyük fedakârlık! dedi küçümseyerek. Kocamı bu sabah sizin yüzünüzden düelloya gönderdim! Haydi, gidin buradan. Yanılmışım demek.

Kanepesine bitkin bir halde yığıldı. Lucien af dileyerek, ailesine, David’e ve kız kardeşine lanet okuyarak peşinden geldi.

− Size ne çok güvenmiştim, dedi Louise. Mösyö de Cante-Croix’nın taptığı bir annesi vardı, ama benden sadece “Memnunum!” diye yazacağım bir mektubu almak için kendini ateşe atıp can verdi. Ya siz, benimle birlikte yolculuk yapmak için bir düğün ziyafetini geri çeviremiyorsunuz!

Lucien kendini öldürmek istedi ve umutsuzluğu o kadar gerçek, o kadar derindi ki Louise affetti, ama Lucien’e bu hatasını telafi etmesi gerektiğini ima ederek,

− Haydi gidin, dedi sonunda, ağzınızı sıkı tutun, yarın akşam gece yarısı Masle’dan yüz adım kadar ileride bekleyin.

Lucien ayağının altında dünyanın küçüldüğünü hissetti, tıpkı Orestes’in peşini bırakmayan kötü ruhlar gibi yakasına yapışan umutlarla birlikte David’in evine geldi, çünkü bin bir güçlük görüyor, bu güçlüklerin hepsi de aynı sözcükte buluşuyordu: “Ya para!” David’in keskin görüşlülüğünden o denli ürküyordu ki yeni durumun onu düşürdüğü şaşkınlığı üzerinden atmak üzere güzel çalışma odasına kapandı. Demek o kadar masrafla yapılan bu daireyi bırakmak, onca fedakârlığı boşa çıkarmak gerekiyordu. Lucien annesinin burada oturabileceğini, David’in böylelikle avlunun ucuna yapmayı tasarladığı masraflı evden de tasarruf edeceğini düşündü. Bu gidiş ailesini rahatlatabilirdi, kaçışını haklı gösterecek bin bir bahane buldu, çünkü bir arzudan daha ikiyüzlü başka bir şey olamaz. Yeni kaderini bildirmek ve fikrini almak üzere hemen Houmeau’ya, kız kardeşinin evine koştu. Postel’in dükkânının önüne gelince, başka bir yol bulamazsa babasının halefinden Paris’te bir yıl yetecek parayı borç alabileceğini düşündü.

− Louise’le yaşarsam günde bir ekü benim için bir servet demektir, bu da yılda bin frank eder, diye düşündü. Ama zaten altı aya kalmaz zengin olurum!

Ève ile annesi hiç kimseye söylemeyeceklerine söz vererek Lucien’in itiraflarını dinlediler. Her ikisi de hırslı genci dinledikçe ağladılar ve Lucien bu üzüntünün nedenini öğrenmek isteyince ona, sahip oldukları bütün birikimin masa örtüsüyle çamaşırlara, Ève’in çeyizine, David’in düşünmediği bin bir malzemeye gittiğini ve bunu yaptıklarına memnun olduklarını, çünkü matbaacının Ève’in on bin franklık çeyizi olmasını kabul ettiğini söylediler. O zaman Lucien ödünç para alma fikrini açtı ve Madam Chardon, Mösyö Postel’den bir yıllığına bin frank istemeyi kabul etti.

− Peki ama Lucien, dedi Ève kalbi sıkışarak, düğünümde olmayacak mısın o zaman? Ah, geri gel, birkaç gün beklerim. Ona o kadar eşlik ettikten sonra iki hafta sonra geri dönmene izin verecektir! Seni onun için yetiştirmiş olan bizlere bir hafta olsun izin vermez mi! Sen olmazsan nikâhın uğuru kaçar...

Sonra birdenbire durarak,

− Bin frank sana yeter mi acaba? diye sordu. Elbisen sana çok yakışıyor ama tek takımın var! Sadece iki gömleğin var, ince kumaştan, diğerleri kaba bezden. Üç tane patiskadan kravatın var yalnızca, diğer üçü adi bezden; ayrıca mendillerin de güzel değil. Paris’te ihtiyacın olduğunda aynı gün yıkayıp verecek bir kız kardeş bulabilecek misin? Çok daha fazlası gerek sana. Bu sene dikilmiş tek nankin pantolonun var, geçen senekiler de dar geliyor, bu yüzden Paris’te üst baş yaptırman gerekecek, oradaki fiyatlar da Angoulême’deki fiyatlara benzemez. Giyilebilecek sadece iki beyaz yeleğin var, diğerlerini yamadım. İki bin frank götürmeni tavsiye ederim.

O sırada içeri giren David bu son sözleri duymuş gibi göründü, çünkü ses çıkarmadan iki kardeşe bakıyordu.

− Benden bir şey saklamayın, dedi.

− Peki o zaman, dedi Ève, Lucien Madam de Bargeton’la gidiyor.

− Postel bin frank vermeyi kabul ediyor, dedi David’i görmeden içeri giren Madam Chardon, ama sadece altı aylığına. Eniştenin de onaylayacağı bir senet istiyor senden, çünkü sırf senin teminatının hiçbir değeri yokmuş.

Anne geri döndü, damadını gördü ve dördü de derin bir sessizliğe gömüldü. Chardon ailesi David’i fazlasıyla suiistimal ettiklerini hissediyordu. Hepsi utanıyordu. Matbaacının gözlerinden bir damla yaş aktı.

− Düğünümde olmayacak mısın? dedi. Bizimle kalmayacak mısın? Bense elimde ne var ne yoksa harcadım! Ah Lucien, dedi gözlerini silerek ve cebinden mücevher kutucukları çıkararak, Ève için şu zavallı gelin taşlarını almıştım, bir gün aldığıma pişman olacağım aklıma gelmezdi.

Masanın üstüne, kayınvalidenin önüne maroken kaplı birçok kutu koydu.

− Neden beni bu kadar düşünüyorsunuz? diye sordu Ève, söylediğini düzelten meleksi bir gülüşle.

− Sevgili anneciğim, dedi matbaacı, gidin Mösyö Postel’e söyleyin, imzamı vermeye razıyım, çünkü Lucien, gitmeye kararlı olduğunu yüzünden okuyorum.

Lucien yavaşça ve üzüntülü bir tavırla başını eğdi ve bir an sonra,

− Hakkımda kötü düşünmeyin sevgili meleklerim, dedi.

Ève ile David’i tutup öptü, ikisini de kendine çekti ve kucakladı.

− Sonuçları bekleyelim, sizi ne kadar sevdiğimi anlayacaksınız, dedi. David, yasaların duyguları cendereye aldığı küçük törenleri bir yana atmamızı sağlamıyorsa, soylu ve yüksek fikirlerimizin olması neye yarar? Mesafeye karşın kalbim burada olmayacak mı? Düşüncelerimiz hep bir arada olmayacak mı? Kaderime uymam gerekmez mi? IX. Charles’ın Okçusu’nu ve Papatyalar’ı almak için yayıncılar ayağıma kadar gelir mi? Er geç bugün yaptığım şeyi yapmak zorunda kalmayacak mıyım, bundan daha iyi fırsat olabilir mi bunun için? Paris’te Markiz d’Espard’ın salonuna girebilmek benim için hayatımın fırsatı olmayacak mı?

− Haklı, dedi Ève. Zaten Paris’e bir an önce gitmesi gerektiğini söyleyen siz değil miydiniz?

David, Ève’in elini tuttu, onu yedi yıldır içinde yattığı dar odaya götürdü ve kulağına,

− Aşkım, iki bin franga ihtiyacı olduğunu söylüyordun, dedi. Postel sadece bin frank veriyor.

Ève müstakbel kocasına bütün üzüntüsünü belli eden korkunç bir bakışla baktı.

− Dinle sevgili Ève’ciğim, hayatımıza sıkıntıyla başlayacağız. Evet, elimde avucumda ne varsa harcadım. Geriye sadece iki bin frangım kaldı ve bunun yarısı da matbaayı işletebilmem için gerekli. Kardeşine bin frank verirsem kendi ekmeğimizi vermiş olurum, huzurumuzu tehlikeye atarız. Tek olsam başımın çaresine bakarım ama biz iki kişiyiz. Kararını ver.

Ève aklını kaçıracak gibiydi, sevgilisinin kollarına atıldı, onu şefkatle öptü ve gözyaşları içinde kulağına,

− Yalnızmışsın gibi davran, bu parayı yerine koymak için çalışırım, dedi.

İki sevgili ilk kez bu denli ateşli biçimde öpüşüyor olmalarına karşın David, Ève’i bitkin halde bıraktı ve Lucien’in yanına geldi.

− Üzülme, dedi ona, iki bin frangın olacak.

− Gidip Postel’i görün, dedi Madam Chardon, çünkü ikiniz de imza atacaksınız.

İki arkadaş yeniden yukarı çıktıklarında Ève ile annesini diz çökmüş Tanrı’ya yalvarırken gördüler. Dönüşün ne büyük umutları gerçekleştireceğini bilseler de o anda bu ayrılışın onlara kaybettirdiğini hissediyorlardı, çünkü hayatlarının neşesini kaçıracak ve Lucien’in kaderi konusunda onları binlerce endişeye düşürecek bu gidiş, onlara göre gelecekteki mutluluk için ağır bir bedeldi.

− Bu sahneyi aklından çıkaracak olursan, dedi David, Lucien’e, insanların en aşağılığı olursun.

Matbaacı hiç kuşkusuz bu ağır sözleri gerekli gördü; Madam de Bargeton’un etkisi, Lucien’i iyi yola sokabileceği gibi kötü yola da düşürebilecek kararsız kişiliğinden daha az korkutuyor değildi onu. Ève, Lucien’in eşyasını hemen hazırladı. Bu edebiyatın Hernàn Cortés’i yanında çok şey götürmüyordu. En iyi redingotunu, en iyi yeleğini ve iki ince gömleğinden birini üstüne giymişti. Bütün çamaşırı, bildik frakı, eşyaları ve müsveddeleri o kadar küçük bir paket haline geldi ki Madam de Bargeton’un bakışlarından kaçırmak için David bunu posta arabasıyla tanıdığı bir kâğıt tüccarına göndermeyi teklif etti, Paris’te Lucien’e paketi vermesini bildirecekti mektupla.

Madam de Bargeton’un gidişini gizlemek için aldığı önlemlere karşın Mösyö du Châtelet durumu öğrendi ve yolculuğu yalnız mı yoksa Lucien’le mi yapacağını bilmek istedi; oda hizmetçisini Ruffec’e bütün arabaları gözden geçirmesi göreviyle gönderdi.

− Şairini kaçıracak olursa elime düştü demektir, diye geçirdi içinden.

Lucien, babasıyla konuşacakları olduğunu söyleyip bir araba ile at edinen David’le birlikte ertesi gün erkenden yola çıktı, ki durumlar düşünüldüğünde bu küçük yalanda inanılmayacak bir şey yoktu. İki arkadaş Marsac’a vardı, orada günün bir kısmını Yaşlı Ayı’nın evinde geçirdiler, sonra akşam Mansle’ın ilerisine geçtiler ve Madam de Bargeton’u beklediler, araba sabaha doğru geldi. Lucien konağın sundurmasının altında çok kere gördüğü o altmış yıllık yaşlı arabayı görünce hayatının en büyük heyecanını yaşadı, David’in kollarına atıldı, o da ona,

− Tanrım hakkında hayırlısını versin, dedi.

Matbaacı köhne arabasına yeniden bindi ve uzaklaştı, kalbi sıkışıyordu çünkü Lucien’in Paris’teki geleceği konusunda korkunç önsezileri vardı.

İKİNCİ KİTAP
PARİS’TE TAŞRALI BİR BÜYÜK ADAM

Lucien, Madam de Bargeton, Gentil, oda hizmetçisi Albertine, bu yolculukta neler olup bittiğinden asla söz etmediler ama bu yolculuğun bir kadın kaçırmanın bütün zevklerini tadacağını uman bir âşık için, yanlarında sürekli birilerinin olması yüzünden epey sıkıntılı geçmiş olduğu düşünülebilir. Hayatında ilk kez posta arabasıyla yolculuk yapan Lucien, Angoulême ile Paris arasındaki bu yolda bütün bir yılı geçirmek için ayırdığı paranın neredeyse hepsini saçıp savurduğuna çok şaşırdı. Çocukluğun sevimliliğiyle güçlü bir yeteneği birleştiren bütün insanlar gibi ona yepyeni görünen şeylerin karşısındaki saf şaşkınlıklarını dile getirme hatasını işledi. Bir adam heyecanlarını ve düşüncelerini ilk halleriyle açmadan önce karşısındaki kadını iyi incelemeli. Büyük olduğu kadar şefkatli de olan bir sevgili yapılan çocukluklara güler ve bunlara anlayış gösterir, ama birazcık kibri varsa sevgilisinin çocukça, boş ve küçük görünmesini asla affedemez. Birçok kadın aşklarına öyle tapar ki âşıklarını bir tanrı gibi görmek ister; oysa bir erkeği kendileri için değil de sırf onun için seçen kadınlar erkeğin büyüklükleri kadar küçüklüklerine de hayran olur. Lucien, Madam de Bargeton’da aşkın gurur üstüne aşılandığını henüz tahmin edememişti. Bu yolculuk sırasında kendini tutmak yerine deliğinden çıkmış fare yavrusu yaramazlıklarına giriştiğinde Louise’in neden bazen anlamlı anlamlı gülümsediği konusunu düşünmemekte hata etti.

Yolcular gün doğmadan önce Échelle Sokağı’ndaki Gaillard-Bois Oteli’ne indiler. İki sevgili, özellikle de Louise o kadar yorgun düşmüştü ki her şeyden önce yatmak istedi ve yattı, ama önce Lucien’e kendi tuttuğu dairenin üstünde bir oda kiralamasını söylemeyi de unutmadı. Lucien akşam saat dörde kadar uyudu. Madam de Bargeton yemek için onu uyandırttı, saati öğrenince aceleyle giyindi ve Louise’i Paris’in yüz karası olan o iğrenç odalardan birinde buldu; bütün zarafet iddialarına karşın Paris’te zengin bir yolcunun kendi evindeki rahatı bulabileceği bir tek otel bile yok henüz. Gözlerinde hâlâ aniden uyanmış olmanın bıraktığı dumanlar olsa da Lucien soğuk, güneş almayan, perdeleri solmuş, soyulmuş döşemesi sefil görünen, yıpranmış, zevksiz, eski ya da elden düşme eşyaları olan bu odada Louise’ini tanıyamadı. Gerçekten de öyle insanlar vardır ki onlara çerçeve görevi gören kişilerden, şeylerden, yerlerden ayrı düştüklerinde artık ne eski gösterişleri ne de değerleri kalır. Canlı yüzlerin kendilerine özgü bir havası vardır, tıpkı dâhi ressamların Flaman tablolarında çizdikleri yüzlerin canlılığını sağlayan alacakaranlık gibi. Taşra insanlarının hemen hepsi böyledir. Sonra Madam de Bargeton katıksız bir mutluluğun başladığı bir anda gereğinden fazla onuruna düşkün ve düşünceli göründü. Lucien şikâyet edemezdi. Gentil ve Albertine kendilerine hizmet ediyorlardı. Sofrada taşra hayatının özelliği olan bolluk ve zaruri bir cömertlik havası yoktu. Ticari zihniyetin sadeleştirdiği yemekler komşu lokantadan geliyordu, servisleri zayıftı, karavana yemeği gibiydi. Servetleri vasat olanların katlandığı bu küçük şeyler bakımından Paris güzel değildir. Lucien bu değişimini anlayamadığı Louise’i sorgulamak için yemeğin bitmesini bekledi. Kesinlikle yanılmıyordu. O uyurken ciddi bir olay olmuş olmalıydı, zira düşünceler de iç dünyada olup biten olaylardır.

Öğleden sonra saat iki civarında Sixte du Châtelet otele gelip Albertine’i uyandırmış, hanımıyla konuşmak istediğini söylemiş ve Madam de Bargeton hazırlığını henüz bitirmemişken yeniden gelmişti. Yolculuğu çok gizli tuttuğunu sanan Anaïs, Mösyö du Châtelet’nin tuhaf biçimde otele gelişiyle meraklanmış ve onu saat üçe doğru kabul etmişti.

− Dairede azarlanmayı göze alarak sizi izledim, dedi Châtelet onu selamladıktan sonra, çünkü başınıza gelecekleri tahmin etmiştim. Ama ben işimi kaybetsem de siz mahvolmayacaksınız, bu da bana yeter!

− Ne demek istiyorsunuz? diye haykırdı Madam de Bargeton.

− Lucien’i sevdiğinizi açıkça görüyorum, dedi tatlı bir şefkatle, çünkü bir kadının hiçbir şeyi düşünmemesi, yol yordamı, ki siz bunları iyi bilirsiniz, hiçe sayması için bir erkeği seviyor olması gerekir! Peki sevgili Naïs, Angoulême’den genç biriyle kaçarcasına ve özellikle de Mösyö de Bargeton ile Mösyö Chandour’un düellosundan hemen sonra geldiğinizi öğrendiklerinde Paris’te Madam d’Espard’ın salonuna ya da başka herhangi bir salona kabul edileceğinizi düşünüyor musunuz? Kocanızın Escarbas’a gitmesi birbirinizden ayrılmışsınız görüntüsü yaratıyor. Benzer bir durumda kibar insanlar önce karıları için düello eder, sonra da onları serbest bırakırlar. Mösyö de Rubempré’yi sevin, onu koruyun, ne isterseniz yapın ama birlikte kalmayın! Burada aynı arabada seyahat ettiğinizi bilen biri olsa görmek istediğiniz kişiler sizi yanlarına yaklaştırmaz. Zaten Naïs, kimseyle henüz karşılaştırmadığınız bir delikanlı için kendinizi feda etmeyin; henüz hiçbir denemeden geçmedi, hırslarını gerçekleştirmek için sizden daha faydalı bulacağı Parisli bir kadını seçip sizi unutabilir. Sevdiğiniz kişiye zarar vermek değil niyetim, ama onun çıkarlarından önce sizinkileri düşünmeme ve şunları söylememe izin verin: Onu iyice deneyin! Giriştiğiniz işin ne denli önemli olduğunu anlayın. Eğer kapıları kapalı bulacak olursanız, kadınlar sizi kabul etmek istemezlerse, en azından uğrunda bunca fedakârlıkta bulunduğunuz adamın buna layık olduğunu ve bu fedakârlıkların değerini bileceğini düşünüp pişman olmazsınız. Madam d’Espard, kimse ayrılığın nedenini bilmese de kocasından ayrı olduğu için son derece dikkatli ve acımasızdır; ama Navarrein’ler, Blamont-Chauvry’ler, Lenoncourt’lar, bütün akrabaları çevresindedir ve en kasıntı kadınlar onu evlerine saygıyla kabul eder, öyle ki Espard Markizi kusurlu görülür. Daha ilk ziyaretinizde bu düşüncelerimin doğruluğunu göreceksiniz. Doğrusu, Paris’i bildiğim için bunu size önceden söyleyebilirim: Markizin evine girdiğinizde, Gaillard-Bois Oteli’nde, her ne kadar Mösyö de Rubempré olmak istese de aslında bir eczacının oğluyla birlikte olduğunuzu öğrenmesinin ne demek olduğunu göreceksiniz. Burada Amélie’den çok daha düzenbaz ve akıllı rakipleriniz olacak; kim olduğunuzu, nerede olduğunuzu, nereden geldiğinizi ve ne yaptığınızı kısa sürede öğrenecekler. Kim olduğunuzu gizleyebileceğinizi düşünüyorsunuz, biliyorum ama siz kimliğinizi gizleyebilecek kişilerden değilsiniz. Her yerde Angoulême’le karşılaşmayacak mısınız? Meclisin açılışına Charente vekilleri geliyor. Paris’te izinde olan generalin, kısaca Angoulême’li herhangi birinin sizi görmesi hayatınızın bir anda durması için yeterli olacak; o zaman sadece Lucien’in metresi olacaksınız. Eğer herhangi bir şey için bana ihtiyacınız olursa, Madam d’Espard’lara iki adım uzaklıkta Faubourg-Saint-Honoré’deki vergi genel müdürünün evindeyim. Mareşal Carigliano’yu, Madam de Sérizy’yi ve kurul başkanını iyi tanırım, sizi onlarla tanıştırabilirim, ama Madam d’Espard’larda o kadar çok kişiyi göreceksiniz ki bana ihtiyacınız olmayacak. Şu ya da bu salona girmek istemenize gerek kalmayacak, çünkü bütün salonlar sizi kabul etmek isteyecek.

Du Châtelet konuşurken Madam de Bargeton sözlerini hiç kesmedi, bu gözlemlerin ne kadar doğru olduğunu anlamıştı. Angoulême’in kraliçesi gerçekten de kimliğini gizleyebileceğini düşünmüştü.

− Haklısınız sevgili dostum, ama ne yapmalı?

− İzin verin, dedi Châtelet, size uygun, mobilyalı bir ev bulayım; böylece otellerde kalmaktan daha hesaplıya gelir ve kendi evinizde olursunuz; sözümü tutarsanız, derhal bu akşam o evde kalırsınız.

− Peki ama adresimi nereden öğrendiniz? diye sordu Louise.

− Arabanızı tanımak kolay oldu ve zaten peşinizden geliyordum. Sèvres’de sizi getiren arabacı adresinizi benim arabacıya söylemiş. Sizin kâhyanız olmama izin verir misiniz? Kısa süre sonra sizi nereye yerleştireceğimi bir mektupla bildireceğim.

− Peki o zaman, öyle olsun, dedi.

Bu söz önemsiz gibiydi ama her şey demekti. Baron du Châtelet kibar bir kadına kibarlar dünyasının diliyle konuşmuştu. Karşısına