Doğan Özlem

Söyleşiler

Yaşamı ve Felsefeyi Anlama Serüveni

Felsefe

Notos Kitap 091

Kuram 020

Felsefe 015

©Doğan Özlem, Söyleşiler, 1994

©Notos Kitap Yayınevi, 2010

Birinci Basım

Kasım 2013

Bu dijital eser Libronet e-kitap atölyesinde üretilmiştir

Sertifika 16343

Editör

Kaan Özkan

Kapak Resmi

Juan Gris

Açık Kitap, 1925

Notos Kitap Yayınevi

İnönü Caddesi, Dümen Sokak, 7/7

Gümüşsuyu, Beyoğlu 34427 İstanbul

0212 243 49 07

www.notoskitap.com

facebook.com/NotosKitap

facebook.com/Notosoloji

twitter.com/NotosKitap

twitter.com/Notosoloji

Doğan Özlem

1944’te İzmir’de doğdu. İzmir Atatürk Lisesi’nde başladığı lise öğrenimini tamamlayamadan kunduracı kalfası ve tezgâhtar olarak çalışmak zorunda kaldı. 1965’te Sivas’a er olarak askere gitti. Liseyi askerliği sırasında dışarıdan sınavlara girerek bitirdi. Yine askerliği sırasında üniversite giriş sınavını kazandı. 1967’deki terhisinden sonra İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nde yükseköğrenimine başladı ve bu bölümden 1971’de mezun oldu. 1971-1974 arasında Almanya’da bulundu ve çeşitli işlerde çalıştı. Mezun olduğu bölümde 1974’te başlayıp daha sonra Max Weber’de Bilim ve Sosyoloji (1990) adıyla yayımlanan doktora tezini 1979’da tamamladı. Yükseköğrenimi ve doktora çalışması sırasında (1967-1979) Almanya’da ve Türkiye’de işçi, büro memuru, sendikacı, muhasebeci ve yönetici olarak çalıştı. 1980’de, otuz altı yaşındayken, Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nde asistan olarak göreve başladı. 1988’de doçent, 1993’te profesör oldu. 2001’de kendi isteğiyle emekliye ayrıldıktan sonra, aynı yıl içinde, Muğla Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nde yeniden akademik hayata döndü ve uzun süre bölüm başkanlığı yaptı. 2003’te adına armağan kitap yayımlandı. 2004’te TÜBA – Türkiye Bilimler Akademisi Hizmet Ödülü’nü aldı. Halen Yeditepe Üniversitesi Felsefe Bölümü’nde öğretim üyesidir.

Doğan Özlem’in

Notos Kitap’tan çıkmış kitapları

Bilim Felsefesi

Hermeneutik ve Şiir

Mantık

Tarih Felsefesi

Kültür Bilimleri ve Kültür Felsefesi

Metinlerle Hermeneutik Dersleri I

Metinlerle Hermeneutik Dersleri II

Felsefe ve Doğa Bilimleri

Çeviri Kitapları

Wilhelm Dilthey, Hermeneutik ve Tin Bilimleri

BUGÜNDEN GEÇMİŞE BAKARKEN¹

Söyleşi Nuh Demirci-Bilgin Sait

Hocam, son yirmi beş yıl içinde yayımlanmış olan telif eserleriniz ve çevirilerinizle ülkemizin düşünce hayatında büyük etkiler bıraktınız; bırakmaya da devam ediyorsunuz. Akademik çalışmalarınızın yanında, sendikacılıktan öğretim üyeleri derneği başkanlığına kadar geçmişte oldukça etkili bir dizi sosyal ve politik faaliyette bulunduğunuzu da biliyoruz. Ne var ki, aydın kamuoyumuz, bazı kitaplarınızın iç kapağına yayınevleri tarafından konulan kısacık biyografiniz dışında, gerek kişiliğiniz ve yaşamınız hakkında gerekse yaşamınız ile eserleriniz arasındaki bağ hakkında bir şey bilmiyor. Televizyondan, basından ısrarla uzak durduğunuzu, görüşme ve söyleşi taleplerini sürekli geri çevirdiğinizi biliyoruz. Biz de hemen hemen bir yıldır sizinle görüşmeye çalışıyoruz ve nihayet sürekli ısrarlarımız üzerine bizimle söyleşi yapmayı kabul ettiğiniz için size teşekkür ederiz. Bu söyleşinin sizinle yapılan ilk söyleşi olması, pek tabii ki bizi onurlandırıyor. Bu söyleşiyi arzunuz üzerine kısa tutmaya çalışacağız; fakat ileri bir tarihte geniş kapsamlı bir söyleşi için verdiğiniz sözü tutacağınızdan hiç kuşkumuz yok.

Yaşamöykünüze geçmeden önce medyadan bu kadar uzak durmanızın sebebini sizden öğrenebilir miyiz?

Her şey medyatikleşiyor ve medyatikleştiriliyor. Metalaşma ve metalaştırma, bilimden sanata ve felsefeye kadar uzanmış durumda. Felsefe de sonunda pazara düştü; hem de çoğu kez eski fikirlerin alalanmış bir halde yeniymiş gibi sergilendiği, dolayısıyla ilk bakışta bitpazarı görünümü vermeyen bir bitpazarına. Köklü bir felsefe kültüründen yoksun olanlar, bu pazarı hep yeni ve tabii ki moda olan şeylerin pazarı gibi görüyorlar. Bu da felsefe pazarlamacılarının pek işine geliyor. Günümüzde felsefe, benim düşünce piyasası dediğim bir piyasa çeşidinde dolaşıma sokuldu ve felsefi ürünler kişinin düşünsel olgunlaşmasındaki önemlerinden çok, düşünce tüketimi diyebileceğimiz özel bir tüketim tarzının nesnesi olmaya başladı. Neokapitalizmin ahtapot kolları, her yeri olduğu gibi, felsefe alanını da sardı. Oysa düşüncenin, hele felsefi düşüncenin metalaşması, insanlığın bugünü ve geleceği açısından çok tehlikeli. Tehlike, felsefeyle ilgilenenlerin çoğunun, bir yandan ontolojiden, epistemolojiden ahlaka ve politikaya kadar her alanda düşünce üretmeyi ve kişiliklerini oluşturma süreci içinde düşüncelere, idelere, ideallere göre eylemeyi savsaklamalarında; öbür yandan bu düşünceleri, ideleri ve idealleri, sadece öğrenilmeleri ve gerektiğinde kullanılmaları, tüketilmeleri ve kullanılıp tüketildikten sonra atılmaları gereken birer sosyal statü edinme malzemesine dönüştürmelerinde. Neokapitalizm, sadece felsefede değil, hemen her alanda kendini gösteren bu eğilimi çok iyi gözlüyor, yaygınlaşmasına çalışıyor ve kullanıyor; bu eğilim ile neokapitalizm birbirini sürekli besliyor; “postmodernizm” neokapitalizmin aynası gibi. Samimi sanatçılar, bilim insanları, filozoflar, yaşamları boyunca sanatsal ve düşünsel sorunlarla boğuşan, bunların çözümü için inatla çaba sarf eden, imge ve düşünce üreticileridir. Yani onlar da üreticilerdir. Ne var ki, onlar bu üretimi kendilerini toplum önünde ifade etmek, başkalarını etkilemek ve başkalarından etkilenmek, dolayısıyla başkalarıyla bir şeyler paylaşmak gereksinimini karşılamak ve bu süreç içinde de kendilerini ve toplumu geliştirmek amacıyla gerçekleştirirler; şan, şöhret ve para uğruna imge ve düşünce piyasasına mal yetiştirmek için değil. Gerçi bugünkü kadar asla olmasa da hemen her dönemde “piyasaya oynayan” sanatçı, bilim insanı ve hatta filozof, az veya çok, olur. Ne var ki, bunların foyaları uzun zaman geçmeden ortaya çıkar; fakat bu arada bunlar samimi düşünce insanlarının, yaratıcıların önüne geçerler. Bunların ürettikleri “düşünceler” çoğunlukla kendilerinin değildir, başkalarından aşırılmış ve apartılmıştır; fakat yeni gibi görünen ve yeni diye gösterilen bir söylem içinde sunulurlar ve ne yazık ki düşünce gündemini bir moda salgını halinde işgal ederler. Bu düşünce ve imge cambazları, düşünce piyasasının canlı tutulmasında, düşünce tüketiminin artmasında, bu piyasayı yönlendirenlerin el üstünde tuttukları kişilerdir. Öyle ki, sayıları azsa, piyasa mekanizmasının deneyimli yönlendiricileri yeni isimler bulup piyasaya sürmekte ve piyasayı canlı tutmakta pek mahirdirler. Unkapanı müzik piyasasının çalışma tarzı, hemen hemen aynen burada da karşımıza çıkar. Ben bu piyasanın gözde isimlerinden oluşan kervana katılmaktan hep kaçındım. Samimi biri olduğumu biliyorum. Benim düşünsel sorumlarım vardı, hâlâ var tabii. Düşünce yaşamım bunlarla hesaplaşmakla geçti ve geçiyor. Bunları ifade etmek ve sorunlarımı ve düşüncelerimi başkalarıyla paylaşma, başkalarını etkileme ve başkalarından etkilenme gereksinimimi, derslerimde, konferanslarımda ve tabii ki yazılı çalışmalarımda gideriyorum. Bunlar bana fazlasıyla yetiyor. Bir akademisyen yaşamı benimkisi. Stoik bir yapım var; mütevazı, ölçülü ve sade yaşamanın, üretmenin ve paylaşmanın mutluluğunu (ülkemizin –istisnalar dışında– edilgen ve verimsiz üniversite yaşamına ve akademik çekememezliklere rağmen), o dingin mutluluğu yaşayan bir akademisyenim ben. Herkesin on dakikada ünlü olup unutulduğu, sabun köpüklerinin bir anda balonlaşıp söndüğü, kalıcılık tasasının olmadığı ve zaten hiçbir şeyin kalıcı olmamasına çalışılan bir dünyanın insanı değilim. Medyadan uzak duruşumun nedenleri arasında öncelikle bunları sayabilirim.

İlk soruda da belirttiğimiz gibi, bazı kitaplarınızın iç kapaklarına yayınevlerince konulan kısa yaşamöykünüz dışında, aydın kamuoyu, yaşamınız hakkında pek bir şey bilmiyor. Bu kısa yaşamöyküsü bile okur için pek etkileyici; hele büyük zorluklar içinde bulunan ve fakat kendilerini gerçekleştirme azmine sahip genç insanlara, inanıyoruz ve birkaç örnekle de biliyoruz ki, bu zorlukları yenme konusunda güçlü bir motivasyon sağlıyor. Yaşamöykünüzü, bu arada bu motivasyonun daha da güçlü olmasını sağlayacağını düşünerek, bu söyleşinin belki de en uzun kısmını oluşturacak ölçüde, genişçe bir şekilde anlatır mısınız?

O kısacık yaşamöyküsü, kitaplarıma yayınevlerinin isteği üzerine konuldu. Bunun etkili olduğunu bizzat gördüm. Başlangıçta, bu yaşamöyküsünün, kısacık da olsa, kitaplarıma konulmasından tedirgin olduğumu söylemeliyim. Öyle ya, okuru ilk planda ilgilendirmesi gereken, benim yaşamöyküm değil, ne düşündüğüm ve ne söylediğimdir. Öbür yandan, iş başvurularında istenen türden pek kuru ve formel bir “özgeçmiş” de koyamazdım kitaplarıma; bu benim hermeneutikçiliğime uymazdı. Hermeneutik, her zaman, bireysel ve sosyal yaşamı çoğu kez örten kurulukları ve formalizmleri aşma isteğinin de ürünü olagelmiştir.

29 Mart 1944’te İzmir’in Kadifekale semtinin Yapıcıoğlu Mahallesi’nde, bugünkü Rakım Elkutlu Caddesi üzerindeki küçük, iki göz bir evde doğmuşum. Babam, Girit’in Kandiya kentinden 1905’te İzmir’e göç etmiş bir ailenin çocuğu. İzmir’e yerleştiklerinde 6 yaşındaymış. Babamın ailesi Türk-Müslüman-Rum karışımı bir aileymiş. Ailenin Türk-Müslüman kanadı Türkiye’ye göç ederken, Rum kanadı Girit’te kalmış. Babam arada bir “Eleni Teyze”sinden, “Yorgo Dayı”sından özlemle söz ederdi. Annem, Balkan Savaşı’nda Bulgaristan’ın Razgrad kentinden göç etmiş bir diğer Müslüman göçmen aileden. Babam da, annem de büyük sıkıntı ve acılarla dolu göçler yaşamışlar. Babam muakiplik yapardı. Gençler bilmeyebilir; muakiplik, avukat sayısının yetersiz olduğu Cumhuriyet’in ilk onyıllarında, bir çeşit diplomasız avukatlıktı; dava vekilliği ve dava takipçiliği olarak epey yaygın bir meslekti. Babamın ailesinin hali vakti yerindeymiş; İstanbul Hukuk Fakültesi’nde (Hukuk Mektebi’nde) başladığı yükseköğrenimini bitirememiş, İzmir’e dönüp muakipliğe başlamış. Annemle o sırada tanışıp evlenmişler. Annemi hatırlamıyorum; ben üç yaşındayken ölmüş. Babam, annemi ben bir yaşındayken terk edip İstanbul’a yerleşmiş ve o öldükten sonra bir başka kadınla evlenmiş. Babamı ilk kez, sekiz yaşına girdiğimde, İzmir’e bir işi dolayısıyla geldiğinde tanıdım. 16 yaşına kadar da İzmir’e günübirliğine veya bir iki günlüğüne gelmeleri dışında da babamla bir ilişkim olmadı.

Annem öldükten sonra yaşlı ninemle kaldım. Sekiz yaşındayken, çocukları olmayan büyük ablam ve yine bir Girit göçmeni olan ve oğlan çocuk özlemi çeken eniştem, ninemin de ölmesi üzerine, beni yanlarına, Namazgâh/Pazaryeri semtindeki evlerine aldılar. Yaşamda kalmayı, hiç şüphesiz, büyük ölçüde onların beni sahiplenmelerine borçluyum.

İlkokula, iki yıllık bir gecikmeyle, ablamın yanında başladım. Ablamın ve eniştemin bana ana babalık etmeleri on yedi yaşına kadar, dokuz yıl sürdü. İlkokul, ortaokul ve liseyi (3. sınıfa kadar) onların yanında okudum. Okuduğum ilkokulun adı Oltu İlkokulu’ydu. Okul, Namazgâh’taki antik Agora kalıntılarına komşu, zarif bir binadaydı; 1970’lerde yandı gitti. Ortaokulu, Halit Ziya Uşaklıgil’in ailesine ait konağın biraz aşağısındaki Tilkilik Ortaokulu’nda okudum. Eski bir konaktan bozma bu okul da sonradan yıkıldı; şimdi yerinde Hürriyet İlköğretim Okulu var. Lise öğrenimine Alsancak’taki Atatürk Lisesi’nde başladım. Ablam verem hastasıydı; yarı yatalak durumdaydı; Tepecik’teki sanatoryumda sık sık ve aylarca yatardı. Yazları tümüyle, okul zamanı ise yarım gün, eniştemin yanında veya kunduracı atölyelerinde sayacı ve kunduracı çıraklığı, ayakkabı mağazalarında tezgâhtarlık yapardım.

On altı yaşındayken, ablam veremden öldü. Eniştem aradan bir yıl geçmeden yeniden evlendi. Beni yanında tutmak istiyordu gerçi ama ben bunun çok zor, hatta olanaksız olacağını anlamıştım. Ablamın ölümü de beni derinden sarsmıştı. Okula artık düzenli gidemiyordum. Bulduğum her işi yapıyordum; sinemalarda yer göstericiliğinden işportacılığın her türlüsüne kadar.

1961’de İstanbul’a, babamın yanına göçtüm. Liseyi bitirmeye çalışıyordum; bu arada ilk kez baba ekmeğiyle besleniyor, bir işte çalışmıyordum. Ne var ki, babamın evi tam bir kaos ortamıydı, sevilmediğim belliydi; babamın evinde bir sığıntı gibiydim. İstanbul’un varoşlarında, o zamanki adıyla Taşlıtarla’da, bugünkü Gaziosmanpaşa’da, Eyüp’te, Kocamustafapaşa’da, ucuz bodrum odalarında, salaşlarda yaşıyor; zaman zaman tüm kaotik ortamına rağmen “babaevi”ne dönmekten de kendimi alamıyordum.

1965’e kadar üç-dört yıl böyle geçti. O yıl Sivas’a er olarak askere gittim. Hiç olmazsa evden uzaklaşmıştım. Sivas’ta 24 ay askerlik yaptım. Askerlik yıllarım, yaşamımın en önemli yıllarıdır. Sivas’ta er eğitim tugayı vardı; lise mezunlarını ve “lise terk”leri önce onbaşı yapıp sonra talimgâhta çavuş eğitiminden geçirirler ve acemi erlerin eğitimine verirlerdi. Bende öyle olmadı; talimgâh eğitiminden sonra beni talimgâh çavuşluğuna ayırdılar; çavuş yetiştiren çavuş, öğretmen-çavuş oldum. Bir yıl süreyle, çok ağır olan talimgâh eğitimini önce aldım, sonra yaptırdım. Birinci yılın sonunda, talimgâh taburunun yazıcısı terhis olunca, beni onun yerine yazıcı yaptılar. İşte, askerliğimin bu ikinci yılı, yaşamımın en önemli yılı oldu. Ağır talim koşullarından, Sivas’ın zorlu soğuğundan kurtulup sobası hiç sönmeyen, rahat bir yazıcı odasına geçivermiştim. Zamanımı hiç de fazla almayan görevlerimi aksatmadan yerine getiriyordum ve geriye hayli boş zamanım kalıyordu. Babamdan tek bir mektup ve bir kuruş bile gelmiyordu. Otuz lira çavuş maaşım vardı. O parayla pazar iznine çıkıp Sivas’taki bir kitapçıdan lise ders kitapları, üniversiteye hazırlık kitapları ve ayrıca bulabildiğim her türlü felsefe, bilim kitapları ve klasik romanlar alırdım. Sınavlarını verip liseyi bitirmeyi ve üniversite giriş sınavına katılmayı pek arzu ediyordum; o kitapları da talimlerden fırsat bulursam bakarım diye almıştım. Lise bitirme ve üniversiteye giriş sınavlarına askerliğim sırasında gireceğim ve hele liseyi askerde bitirip üniversite giriş sınavını askerde kazanacağım aklımın ucundan bile geçmiyordu. Sırasıyla tabur komutanlarım olan Albay Ahmet Akıt ve Albay Ömer Erdal’ın hoşgörüleri ve hatta teşvikleriyle, o yıl içinde bu iki işi de başardım. İki rahmetli albayıma da minnet borcum var; onların hoşgörü ve teşvikleri olmasaydı, ne olurdum bilmem.

Terhisim yaklaşmıştı ve ben İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nü kazanmıştım. Fakat 1967 Temmuzu’ndaki terhisimden sonra “babaevi”ne dönmeyi asla arzu etmiyordum. Bana bir ev ve iş gerekiyordu. Eyüp’ten tanıdığım sevgili ağabeyim Erdoğan Kalıpçıoğlu o sırada, DİSK’e bağlı Gıda-İş Sendikası’nın genel sekreteriydi. Ona mektup yazdım, durumumu anlattım. Sendikaya on parmak daktilo yazan bir sekreter aranıyormuş. On parmak ve çok seri daktilo yazmayı askerliğim sırasında öğrenmiştim zaten. İstanbul’a dönüp bir daktilo yazma “sınav”ından geçtikten sonra sendikada üç yüz lira maaşla sekreter olarak hemen işe başladım. Bu arada okul zamanı gelmişti. Hem iş, hem okul nasıl olacaktı? Şöyle çözdük: Ders saatlerinde üniversitede olacaktım ve ders biter bitmez, Cağaloğlu’nda Nuruosmaniye Caddesi ile Kızılay Caddesi’nin kesiştikleri köşedeki sendika merkezine, işimin başına dönecek ve ayrıca gece nöbetlerinin tümünü tutacaktım. 9.00-11.00 arası dersim mi var; 8.45’te biraz koşar adımla sendikadan çıkar, Nuruosmaniye Caddesi’ni, Kapalıçarşı’yı kat eder, Vezneciler’deki Edebiyat Fakültesi binasına ulaşırdım. Ders biter bitmez, aynı güzergâhtan sendikaya dönerdim. Gece nöbetlerinde ders çalışır, okur ve yazardım. Geç vakitte salaş “ev”ime çoğu zaman dönmez; sendikada hantal ama yumuşak ve rahat maroken koltuklar üzerinde uyuyup sabahı ederdim. 1971’de bölümü, “Herbert Marcuse ve Analitik Felsefe” adlı tezimle ve pekiyi dereceyle bitirdim. O yıllarda sendikada birlikte çalıştığımız sevgili ağabeyim Necat Tözge’nin ilgi ve desteğini burada şükranla anıyorum.

Almanya’da felsefe doktorası yapmak istiyordum. Fakat solcu ve genç bir sendikacı olarak, bir sağ darbe yapmış askerlerin her şeye hâkim oldukları o yıllarda bir devlet bursu kazanma şansım asla yoktu. Sendikada çalışanlar ve sendika üyesi kimi işçiler aralarında para topladılar; Almanya’da bir sendikacının gönderdiği “garantör” belgesine dayanarak ve top-ladıkları parayı (1.500 Mark) elime tutuşturarak, beni Berlin’de eski DİSK Başkanı İbrahim Güzelce’nin yanına gönderdiler. İbrahim Güzelce gerçekten birçok bakımdan “güzel” bir insandı. Beni babaca sahiplendi ve bana geçici işler buldu. Restoranlarda bulaşıkçılıktan gece bekçiliğine ve fabrikalarda geçici işçiliğe kadar çeşitli işlerde çalışıyordum. Bu arada Berlin Özgür Üniversitesi’nde Almanca doktora sınavını kazanıp doktora yapma hakkını da elde etmiştim. Doktora hocam, sonradan oldukça ünlenen Wolfgang Fritz Haug’du. Çok çalışmaya, okumakla çalışmayı birlikte yürütmeye alışkındım. Ne var ki, çok yüklü doktora ders programını izleyebilmem için çalışmamam gerekiyordu. Türkiye’deki gibi ikisini birlikte götürmem olanaksızdı. Almanlar da burs vermeye pek yanaşmıyorlardı. Yine de iki yıl kadar daha direndim. Nihayet 1973’te Türkiye’ye döndüm. Erdoğan Ağabeyim o sıralarda Kartal’da bir çimento fabrikasında personel müdürü olarak çalışıyordu. Fabrikanın personel servisinde çalışmaya başladım ve bu arada müstakbel eşim Meral’le tanıştım. Kısa süre sonra evlendik, bir yıl sonra da kızım Pınar doğdu. 1980’e kadar bir bankanın muhasebe servisinde, toptan beyaz eşya pazarlayan bir firmanın irsaliye servisinde, traktör ve tarım araçları pazarlayan bir firmanın Tekirdağ şubesinde çalıştım, para karşılığı küçük çeviriler yaptım, doktora tezleri vb. yazdım. Bu arada 1974’te mezun olduğum bölümde doktorama yeniden başlamıştım. Doktora tezimi, çalıştığım işyerlerindeki işimi asla aksatmadan ve ister istemez mesai zamanından çalarak, bazen evde sabahlayarak, 1979’da tamamladım.

1980 yılı, yaşamımın, askerlikteki ikinci yılım olan 1966’dan sonra, en önemli yılı oldu. 1980’de, 36 yaşında, Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nde asistan olarak göreve başladım. 1983’te yardımcı doçent, 1988’de doçent, 1993’te profesör oldum, 2001’de de kendi isteğimle emekliye ayrıldım. 1980’den sonraki yaşamım, öncesine oranla az dertli, pek sakin, dingin ve üretken bir akademisyen yaşamı oldu. Kızım Pınar 2000’de evlendi; şu anda aynı fakültenin Arkeoloji Bölümü’nde araştırma görevlisi ve doktorasını yapmakta. Damadım Nezih de aynı bölümde ve o da doktorasını tamamlamaya çalışıyor.

Halen eşim Meral’le birlikte Muğla/Gökova’da, Akyaka beldesinde yaşıyorum. Önümüzdeki ders yılında (2001-2002) Muğla Üniversitesi Felsefe Bölümü’nde yeniden akademik yaşama döneceğim.

Yaşamöykünüzü anlatırken örgütçülüğünüze, sosyal çalışmalarınıza yeterince değinmediğinizi düşünüyoruz. Örneğin, kamuoyu özellikle 1990’lı yıllardaki öğretim elemanları derneği çalışmalarınızı biliyor. Bu yönünüzü genişçe bir şekilde anlatabilir misiniz?

Varoşlarda, fakir semtlerde çocukların kurdukları mahalle takımlarında futbol topu kiminse genellikle takım kaptanı da o olur. Benim futbol topum hiç olmadı; fakat İzmir’de Namazgâh/Pazaryeri’ndeki mahalle takımının kaptanı çoğunlukla ben oldum; çünkü hırgürün eksik olmadığı mahalle maçlarında çok ihtiyaç duyulan şeyleri, uzlaştırmayı, havayı yumuşatmayı, kavgaları önlemeyi becerebiliyordum; maçlar yarıda kalmıyordu.

İlk önemli örgütçülük deneyimimi 19 yaşında, İstanbul’da, Eyüp’ün Akarçeşme Mahallesi’ndeki mahalle takımını mahalleli diğer gençlerle birlikte kulüp haline getirip amatör kümeye sokmakla edindim. Aynı yıllarda yine Eyüp’ün Yeniçeşme semtinde yeni kurulmuş bir kültür ve sosyal dayanışma derneğinde yoğun şekilde çalıştım. Tutucu semt sakinlerinin kuşku dolu bakışları ve Emniyet’in dernekler masasının hiç eksik olmayan denetimleri altında, kısa sürede, çalmadık kapı bırakmamacasına sağlanmış, birçoğu seçme, iki bin dolayında kitabı olan bir kitaplık ve elli kişilik bir toplantı salonu oluşturulmasında payım oldu. Ve bu dernek uzun yıllar, 1980’lerin başına kadar, sonradan işlev ve etkisini büyük ölçüde kaybetmiş olsa da yaşadı. Kitaba para ayıramayacak kadar parasız pulsuz geçen gençlik yıllarımda, bu dernek kitaplığının gelişimimde önemli payı olmuştur.

1967’de askerden döndükten sonra çalışmaya başladığım DİSK’e bağlı Gıda-İş Sendikası, benim için iyi bir okul oldu. Büyük çaplı örgütçülüğün, perde arkasıyla ve önüyle siyasetin ne olduğunu iyi kötü biliyorsam, bunu büyük ölçüde orada geçen yıllarıma borçluyum. Daktilo-sekreter olarak işe başlamış olduğum sendikada bir süre sonra örgütlenme şubesinde de çalışmaya başladım. Bu yıllarda en övündüğüm çalışmam, o sıralarda Eminönü-Küçükpazar’da bulunan Hacı Şakir Sabun Fabrikası’nın 150 işçisini, deneyimli örgütçü Necat Tözge Ağabeyimin yol göstericiliğinde, tek başıma sendikalı yapmam olmuştur.

Almanya’dan döndükten sonra çalıştığım işyerlerinden biri olan Anadolu Bankası’nda, 1976-1977’de, işyerinde kurdurulmuş olan sarı sendikaya karşı örgütlenmede çalıştım. Sarı sendikanın hakkından geldik; ne var ki solun müzmin hastalığı olan bölünme ve anlaşmazlıklardan dolayı işverene karşı istenen sonucu alamadık.

1980’de Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölü-mü’nde göreve başladıktan sonra, 1987’ye kadar herhangi bir dernek ve sendika çalışmasında bulunmadım. 1988’de, İzmir Üniversiteleri Öğretim Elemanları Derneği’nin (İZÜNİDER) kuruluşunda çalıştım ve derneğin kurucu başkanı oldum. Dernek kısa sürede Türkiye’nin üye sayısı bakımından en büyük öğretim elemanları derneği haline geldi. Sağlık sorunlarım nedeniyle dernek başkanlığından ayrılıncaya kadar YÖK’e, daha doğrusu, o yıllarda adı YÖK’le özdeşleştirilen İhsan Doğramacı’ya karşı, dernek olarak sert bir muhalefet yaptık ve etkili olduk. Doğramacı bu süre içinde YÖK başkanlığını bıraktı. Bunda derneğimizin payının olmadığı söylenemez. İZÜNİDER, bine ulaşan üye sayısıyla, kurulduğu günlerde olduğu gibi bugün de Türkiye’nin en büyük öğretim elemanları derneği olmayı sürdürüyor.

Bununla birlikte halen, Türkiye Felsefe Kurumu Derneği ile Felsefe Derneği’nin üyesiyim.

Yaşamınıza ilişkin bu açıklamalarınız için teşekkür ederiz. Tüm zorluklara rağmen başarılı olmuş bir insansınız. Zorluklar sizi yıldırmamış. Sizce başarınızın artalanında neler var? Klasik soruş biçimiyle, başarınızı nelere borçlusunuz?

Başarılı olmak için başarılı olmak gibi bir saplantım hiç olmadı. Kapitalizmin tinine pek uygun düşen “başarı etiği”ne de hiçbir zaman yakın hissetmedim kendimi. Benim başarılı olmaktan başka şansım yoktu. Ayakta kalmak ve çoğu insanın hazır bulduğu bazı imkânları kendim yaratmak zorundaydım. Bir kısmının adını anmış olduğum birçok insandan destek görmüş olsam da tek dayanağım en nihayetinde kendimden başkası değildi. Hiçbir kişiyle ve kurumla, beni onlara bağımlı kılacak türden bir ilişkim olmadı. Tüm yaşamım boyunca tek, büyük ve titizlikle korumaya çalıştığım servetim, bağımsızlığım oldu. Kimseye eyvallah etmedim. Başarılı olmak, görünmek ve gösterilmek için hiç kimseye, hiçbir kuruma, kuruluşa, lobiye, mezhebe, tarikata vb. yardakçılık, uşaklık etmedim, onların desteğini istemedim. Başarıya yazgılı olduğumu biliyordum; fakat bunun için yardakçılık, uşaklık etmeye, birinin ya da bir yerlerin adamı, sığıntısı, militanı olmaya yazgılı olmadığımı da biliyordum. Sonuçta, en zor yollardan yürümek kaldı bana. Kimileri açıksözlülüğüme, lafı dolaştırmadan, kim ne der diye aldırmadan, cesur bir şekilde söylememe imrendiklerini belirtiyorlar. Son zamanlarda artık onlara bunun için ne kadar ağır bedeller ödediğimi söylemeye üşeniyorum.

Zorlukların beni yıldırmadığını söylediniz. Evet, hatta zorlukların azmimi bilediğini, enerjimi artırdığını, beni güdümlediğini bile söyleyebilirim. Bunca zorluğu yaşamasaydım, okumaya, yazmaya bol zaman ayırabilseydim, çok daha verimli ve başarılı olabileceğimi düşündüğüm anlar olmuştur. Ne var ki, o zorlukları yaşamasaydım, bazen kendimin de şaştığı o azim ve enerji belirebilir miydi bende, bilmiyorum. Ernst Cassirer’den çevirdiğim Kant’ın Yaşamı ve Öğretisi adlı kitapta, Cassirer, Kant estetiğinin önemli bir terimini Kant’ın yaşamını betimlemede birkaç yerde kullanır: Amaçsız amaçlılık. Kant da büyük zorlukların, sıkıntıların içinden gelmiş bir insan. Fakat daha pek küçükken, “doğamın instinkt’i” dediği bir uyarıcının sesine kulak vermiş. Bir amaca, ama henüz bilincinde olmadığı, yani amaçlamadığı bir amaca, tuhaf ama “amaçsız amaca” doğru tüm enerjisiyle yürümeye başlamış. Bende de tam böyle mi oldu bilemem. Ama pek küçükten, kendi doğamın instinkt’inin sesine kulak verdiğimi, kulak vermediğim anlarda bile onun bana yol gösterdiğini hissetmişimdir. Bu açıklama biraz bulanık ve fazla psikolojik oldu; farkındayım. Bunun dışında belirtebileceğim nedenler, bilinen nedenlerdir. Örneğin, yakınlarımın “müthiş” diye niteledikleri bir çalışma gücüne ve düzenli çalışma disiplinine sahibim. Aralıksız yirmi saat çalışabilir(d)im. Yine “müthiş” sözcüğüyle ifade edebileceğim bir okuma hırsım ve hızım vardı(r). Bunlar, yine pek küçükten kendimde ortaya çıktığını gözlemlediğim soru sorma, sorgulama, analiz ve sentez gücümü ve eleştiri yeteneğimi besleyen, geliştiren yönler oldu.

Uzun yıllardır hermeneutik gelenek çerçevesinde çalışıyorsunuz. Hermeneutikten, birbiriyle bağıntılı fakat yine de farklı şeyler anlayanlar var. Örneğin Dilthey için hermeneutik, bir yöntem öğretisi ve bizzat bir yöntemdi. Heidegger, hermeneutiği Dasein analizi haline getirdi. Gadamer, değişik tarihsel dönemlerin ufuklarının kaynaştığı ve karşılaştırıldığı bir refleksiyon öğretisine dönüştürdü ve onu büyük ölçüde Aristotelesçi ontolojiye dayandırdı. Sizce hermeneutik bütün bunlardan hangisidir veya hermeneutik hepsinin bir karışımı mıdır?

Neredeyse hermeneutik tarihinin tümünü tarayarak yanıtlanması gereken bir soru sordunuz. Çalışmalarımda kendi tavrımı ortaya koymaya gayret ettim. Bence felsefi hermeneutiğin kurucuları ve ona en uygun çerçeveyi çizenler, Schleiermacher ve Dilthey’dır. Heidegger, hermeneutik mirası kendi keyfince yorumlamış ve hermeneutiği kendi felsefesine uyarlamıştır. Oysa hermeneutik herhangi bir felsefeye uyarlanamaz; tersine o, felsefelerin ne’liği üzerine de gerçekleştirilen bir yorumlama faaliyetinin öğretisi, bu yönüyle felsefenin felsefesidir. Gadamer de, 20. yüzyılda hermeneutiğin Almanya dışında tüm dünyada tanınmasına büyük hizmeti geçmiş olsa da, Heidegger’in bir öğrencisi olarak, hermeneutiği ana amacından saptırarak, onu bir çeşit doğruluk (hakikat) öğretisine dönüştürmek istedi. En ünlü yapıtının adı (Hakikat ve Yöntem) bile onun niyetini belli eder. Oysa hermeneutik, binlerce yıllık tarihine baktığımızda, her şeyden önce bir yorumlama öğretisi ve sanatıdır. Schleiermacher ve Dilthey’la birlikte bir felsefe, ama var olan yöntem öğretisine ışık tutan ve her türlü bilme ediminin temellerini ve niteliklerini işaret eden bir felsefe de hermeneutiğe eklendi. Ben Diltheycı çizgide, hermeneutikten üç şey anlıyorum: 1. Binyılların yorum sanatı, yöntemi ve tekniği. 2. Bu sanat, yöntem ve tekniğe ışık tutan bir yorum öğretisi. 3. Bu yorum öğretisini temellendiren bir felsefe. Burada tartışma esasen hermeneutiğin bu üçüncü görünümü, onun “felsefe” olmak bakımından ne’liği üstünde yoğunlaşıyor. O, felsefeyi ve “felsefeler”i de anlamayı amaçlar; bu yönüyle “felsefenin felsefesi” görünümüne de sahiptir. Gerçi şunu da belirtmek gerekir ki, “felsefenin felsefesi” de en nihayetinde bir “felsefe”dir. Ama hermeneutik, bana göre, bir felsefe olmaktan çok, bir felsefe yapma tarzıdır. Bu bakımdan, diğer felsefe yapma tarzları arasında yer alan bir felsefe yapma tarzı ve en önemlisi bir felsefi eleştiri tarzı olarak da görülmelidir.

Son kitabınız Siyaset, Bilim ve Tarih Bilinci’nde yer alan bir yazınızda, hermeneutiğin postmodernizmle ilişkisi (veya ilişkisizliği) üstünde kısaca duruyorsunuz. Bu konuyu biraz açar mısınız?

Burada bu konu üstünde genişliğine tabii ki durulamaz. Yine de o yazımda söylediklerime birkaç şey ekleyebilirim. Postmodernizm, bütün put kırıcı, özgürleştirici görünümüne rağmen neokapitalizm çağına özgü değerleri perde arkasında benimsemiş, tutuculuğa, statükoculuğa hizmet eden bir görüşler karmaşasıdır. Hermeneutiğin herhangi bir “izm” olma veya herhangi bir “izm”e hizmet etme gibi kaygıları yoktur. O, tam tersine, bu “izm”lerin tarihsel yerini, etkisini ve anlamını kavrama gayretinin yöntemi, yöntem öğretisi ve tarihe, kültüre ve nihayetinde insana anlam-bağımlı objeler olarak bakma olanağı sağlayan bir felsefe yapma tarzıdır. Postmodernizm, hermeneutiğin yüz elli yıldır tekrarladığı hususları; örneğin, felsefelerin ve büyük öğretilerin evrensellik iddialarının boşunalığı, insana ve insanlığa ilişkin her şeyin tekillik ve geçicilik arz ettiği, tarihe rasyonel kılıklı öğretilerden ve uygulamalardan çok, irrasyonel kılıklı duygu ve tutkuların, uygulamaların yön verdiğine vb. ilişkin saptamaları; üstelik yeniymiş gibi görünen bir terminolojiyle düşünce piyasasına sürdü ve etkili oldu. Hermeneutikçi bugün, her tarihsel fenomen gibi postmodernizmin yol açtığı bu tarihsel tabloyu da anlamakla yükümlüdür. Bunu da postmodernizmi bir tarihsel-kültürel fenomen olarak görmekle başarabilir. Bana göre postmodernizm, etkisi yavaş yavaş sona ermekte olan (ve yerine düşünce piyasası simsarlarının mutlaka başka şeyler koyacağına inandığım) bir akımdır ve hermeneutik yöntemlerle anlaşılmaya ve eleştirilmeye bir süredir de başlanmıştır.

Çalışmalarınızdan da bilindiği üzere hermeneutik, geçen yüzyıldan beri pozitivizme karşı bir pozisyonu benimsemiştir. Oysa ülkemizde geçen yüzyıldan bu yüzyılın ortalarına kadar, yani hem Osmanlı’nın son dönemlerinde hem de Cumhuriyet’in ilk elli yılında, Fransız tipi bir pozitivizmin neredeyse devletin felsefesi haline gelmiş olduğunu biliyoruz. Sizin de katkılarınızla, son zamanlarda ülkemizde antipozitivist bir kımıldanma olduğunu görüyoruz. Özellikle akademik çevre dışında bu kımıldanmanın açık işaretleri görülüyor. Bununla birlikte hermeneutiğin akademik çevrelerdeki etkisi konusunda açık işaretler olup olmadığı belirsiz. Bu konuda ne dersiniz?

Hermeneutiğin pozitivizme karşı çıkışı, bir rekabet veya cepheleşme sonucu değildir. Çünkü hermeneutik faaliyet, insan eli ve düşüncesinden çıkmış olan her şeyi anlamak ve yorumlamak gibi bir görevi yerine getirmekle yükümlüdür. Dolayısıyla pozitivizm de, tüm görünümleriyle, hermeneutik yorumlamanın bir nesnesidir. Ne var ki aynı pozitivizm, insanı, tarihi ve toplumu kavrama konusunda pek sığ ve sekter bir akım olması dolayısıyla, hermeneutiğin anlamacı tavır yanında aynı zamanda eleştirel tavırla da yaklaşmak durumunda kaldığı bir akım olmuştur.

Sorunuzun ikinci kısmına gelince: Ülkemizde akademik tutuculuk oldukça yaygın. Değişik üniversitelerde görev yapan, çok değerli fakat dağınık ve ne yazık ki yavaş büyüyen bir grup var. Bunların dışında, kendisi üretmeyen, tamamına yakını dışarıda (veya pek ender olarak bazen bizde) üretilmiş olanı can simidi gibi kapıp benimseyen ve neredeyse tüm akademik yaşamı boyunca ona sarılmaya alışmış, genç ve istekli akademisyenlerin önünü tıkamayı iş edinmiş, akademik unvanları bir sosyal statü aracı olarak kullanmayı alışkanlık haline getirmiş, büyük çoğunluğu kötü anlamda politize olmuş, tembel ve statükocu akademisyenlerden oluşan bir akademik dünyamız var. Ayrıca son yirmi yıl içinde “vakıf üniversitesi” adı altında faaliyet gösteren, hukuki statüleri gerçekten de öyle olan, fakat her şeyleriyle özel sektöre özel insanlar yetiştirmek ve kâr etmek amacıyla kurulmuş “özel üniversite”lerden başka bir şey olmayan, tamamına yakını sömürgelere özgü, alçaltıcı bir tutumla İngilizce öğretim yapan üniversitelerin pıtrak gibi çoğaldığını gözlüyoruz. Buna koşut olarak, akademik dünyamıza, Amerika Birleşik Devletleri ve İngiltere’de düşünce ve bilim alanında üretilen her şeyin geçerli ve doğru olduğuna inanmış veya inandırılmış ya da inanır görünmeyi çıkarına uygun bulan, Amerikanofil ve Anglofil bir modem meczuplar kitlesi de eklendi. Büyük çoğunluğunun ortaya koyduğu özgün bir şey de yok. Anglo-Amerikan düşünce ve bilim dünyasının papağanlığını (o da düşük kalitede) yapıyorlar. Son elli yılda Türkiye’de siyasal iktidarların yüzü Atlantikötesine dönük olduğundan, bu modern meczuplar kitlesinin itibarı, hele 1980 darbesinden sonra, iyice arttı. YÖK’e de, kurulduğundan beri, büyük ölçüde bu kitle hâkim. Türkiye’de “bilimsellik”, bir süredir bunların koydukları, daha doğrusu Anglo-Amerikan bilim dünyasından ithal ettikleri ölçütlere göre belirleniyor. Onlar bu ölçütleri “evrensel” sanıyorlar, bunların Anglo-Amerikan markalı, yani evrensel olmayan ölçütler olduklarını göremiyorlar, görseler bile örtbas ediyorlar. Üniversitelerimiz Anglo-Amerikanizmin saldırısı altında. Bir başka yerde YÖK gibi bir kurum yaşayamazdı; bizde yaşayabiliyorsa, nedenlerinden biri ve belki de başlıcası, akademik dünyamızın bu özelliğidir. Böyle bir dünyada bazı şeyleri yerinden kımıldatmak bile oldukça zor oluyor. Akademik dünyaca hakkında kulak dolgunluğu ötesinde pek bir şey bilinmeyen bu alan veya konu üstüne yazıp söylemeye başladığınızda, iktidarlarının sarsılacağı korkusuyla ve bir çeşit korunma içgüdüsüyle sizi önce ayrıksı kılıp alay bile ediyorlar. Sonrasında dışlanıyor, nihayetinde de düşman gibi görülmeye başlıyorsunuz. Bunun acısını yeterince çektiğimi söyleyebilirim.

Hermeneutik konusunda benden önce Kâmuran Birand’ın çalışmaları vardı. Kendisini 1960’lı yılların başlarında, genç yaşta kaybettik. Yaşasaydı, değerli katkılarına yenilerini ekleyeceği kesindi. Yaşadığı dönem, ülkemizde Fransız tipi pozitivizmin hâkim olduğu dönemdi. Küçücük bir çevre dışında, Kâmuran Hanım’ın eserleri bir etki bırakmadı, bırakamazdı. Bu konuda ondan sonra en geniş kapsamlı çalışmaları ben yaptım. 1971 tarihli lisans tezimden beri hermeneutik gelenek içinde çalışıyorum. Benim bir talihim, 1980’lerden sonra esmeye başlayan postmodern rüzgârlar dolayısıyla, hermeneutiğe karşı tüm dünyada moda tarzında beliren ilginin, geleneksel ithalciliğimiz sayesinde ülkemizde de ortaya çıkması olmuştur. Postmodernizmi hep eleştiriyorum ama Türkiye’de hermeneutiğe karşı bir ilginin uyanmasındaki payını inkâr edemem. Postmodernistler hermeneutikte, aradıkları şeylerin çoğunu buldular; ne var ki hermeneutiğin ana savlarını ve ana kaygılarını, amacını ya doğru dürüst anlamadılar, ya onların üstünü örttüler ya da çarpıttılar. Bugün akademik çevre dışında hermeneutiğe büyük bir ilgi var görünüyorsa da bu ilgi, demin belirttiğim gibi, postmodernist dolayımdan geçiyor. Bunun yanı sıra üniversitelerimizin felsefe ve sosyoloji bölümlerinin birçoğunda, bazı psikoloji, filoloji ve tarih bölümlerinde hermeneutikle ilgilenenlerin çoğaldığını biliyorum. Akademi dışı çevrelere göre, buralarda hermeneutiğe karşı daha ciddi ve ağırbaşlı bir ilgi var. Öncelikle ilahiyat fakültelerimizin hemen hepsinde bir hermeneutik rüzgârının esmekte olduğunu gözlemliyorum. Bunun üzerinde özellikle durmak isterim.

Son zamanlarda İslamı ve onun başlıca kaynağı olan Kur’an’ı yeniden yorumlama ihtiyacının ve arzusunun ülkemizde artmış olmasını ve bunun için hermeneutik yönteme başvurulmasını, pek tabii ki olumlu buluyorum. Bununla birlikte şunların altının çizilmesi gerekir: Dogmasız dinsel teoloji hiç olmaz; bu nedenle, en incelmiş dinsel teoloji bile felsefeyle bağdaşmaz. Gerçi dinsel teoloji (İslam teolojisi, Hıristiyan teolojisi vb.) içinde sürdürülen bir felsefe olduğu gibi, felsefenin bir dalı olarak felsefi teoloji de vardır. Fakat dinsel teolojideki dogmacılık ile felsefi teolojideki eleştirellik bir arada barınamaz. Teolojik hermeneutik, dinsel dogmalar ışığında gerçekleştirilen bir yorumlama faaliyetidir, bundan öteye geçemez. Fakat bu sınırlar içinde bile olumlu işlevler yüklenebilir; tıpkı Luther’in Protestan teolojisinde ve teolojik hermeneutiğinde olduğu gibi. Çünkü yoruma ihtiyaç duyulduğu yerde artık, bir şeylerden pek emin olunamadığını, hatta onlardan kuşkulanıldığını, bir şeylere karşı çıkmanın gerekli hale geldiğini görürüz.

Ben bütün bunların dışında, hermeneutiğin esas etkisinin, ülkemizde sosyal bilimler alanında olmasını dilerim. Çünkü felsefi hermeneutik, çıkışı itibariyle, özellikle Dilthey’la birlikte, sosyal bilimlerin yeniden yapılandırılma çabaları içinde gelişimini bulmuştur. Onun bu misyonu asla unutulmamalı, o Heideggerci, Gadamerci, Derridacı yönlendirmeler karşısında bir ölçüde septik kalmalıdır. Hermeneutiğin ülkemizde ve özellikle akademik çevrelerde daha çok bu misyon doğrultusunda ve sosyal bilimciler arasında etkili olmaya başladığını gözlemlemekten memnuniyet duyuyorum.

Hocam, Bilim, Tarih ve Yorum adlı kitabınızda yer alan Gadamer üstüne incelemenizden bildiğimize göre, Gadamer hermeneutikteki muhafazakâr ve devrimci yönlerin birlikteliğini vurguluyor. Bunu biraz açar mısınız?

Gadamer’e göre hermeneutik, insani olan her şeyi tarihselliğiyle anlama amacına sahip olması bakımından muhafazakâr bir yöne sahiptir. Hermeneutik faaliyet, ancak tarihi sahiplenme duygusu ve tarihsellik bilinci eşliğinde gerçekleştirilebilir. Bununla birlikte, Gadamer’in “Her yorum bir devrim içerir” sözüyle ifade ettiği üzere, hermeneutikteki muhafazakârlık, bir tutuculuğa ve hele bir gericiliğe, hermeneutik faaliyetin özünden dolayı, asla dönüşemez. Çünkü geçmişe ancak şimdiden bakılabilir ve geçmişe baktığımız her an, Gadamer’in “ufuklar karşılaşması” dediği şeyi yaşarız. Geçmişin ufku ile günümüzün ufku veya ufukları birbiriyle hermeneutik bir sarmal içinde karşılaştıklarında, artık, daha Goethe’nin işaret ettiği gibi, “Geçmiş bize bugünümüzün ışığı altında görünür”. Bu demektir ki, isteseniz de geçmişi aynen bugüne taşıyamazsınız, onu ihya edemezsiniz. Dolayısıyla tutucu, gerici olmak, düşüncede mümkündür belki ama fiilen, de facto imkânsız bir şeydir. Geçmişte kalmış bir ideolojiyi, öğretiyi, kurumu, inançlar topluluğunu aynen tutmak (tutuculuk) ve bugünü onlara taşımayı denemek (gericilik), gerçekleştirilemez şeylerdir. Herakleitos’un dediği gibi, “Her şey akar” ve ırmağı ters yönde akıtamazsınız. Dolayısıyla her yorum, zorunlu olarak bir yeniyi içinde barındırır, başka türlüsü olamaz. Hermeneutiğin devrimci yönü de buradadır. Örneğin Luther’in, İncil’i Protestanca yorumlaması ve bunun sonuçları, Hıristiyanlık tarihinde bir devrimdir. “Dinde devrim olmaz” diyen ve öyle olmaları imkânsızken, kendilerine tutucu ve gerici denenlerin kulakları çınlasın. Tekrarlamakta yarar görüyorum: Tutuculuk ve gericilik, tarihsel olarak mümkün olmayan, ancak psikolojik haller olarak psikede ve fikir olarak düşüncede yaşanan şeylerdir. Hermeneutik, insan özgürlüğünün ancak tarih içinde ve onun tarihselliğiyle mümkün olduğu ilkesiyle çalışır. Özgürlükse, kendini insan tarafından oluşturulan ve değiştirilen bir alan olarak ancak ve sadece tarihte gösterebilir. Oluşturma ve değiştirme, bunlar dolayısıyla her şeyin geçici ve rölatif kalması, insan özgürlüğünün işaretleridir. Ve insan kendi oluşturup değiştirdiklerini yeniden ve sürekli yorumlayan ve bu yeniden yorumlamayla yeniden oluşturup değiştiren bir varlık olması bakımından zaten hep hermeneutik bir ağ içinde yaşar.

Bize gelince: Bizde yorum, İslam teolojisi, yani bir dogmatik teoloji çerçevesinde hayat alanı bulabilmiş. Bu da, biraz önce söz ettiğim gibi, dogmaların kendilerine yönelmeden, onlara dokunmadan, tam tersine her şeyi bu dogmalar ışığında ve onlara uyarlayarak yorumlama tarzından ibaret kalmış. Yine yukarıda işaret ettiğim gibi, bu çaba bile kendi içinde bir yeniden yorumlama isteğinin ve ihtiyacının ürünü olduğu sürece olumludur. Öbür yandan, felsefi hermeneutiğin çerçevelediği yorumlama faaliyeti, dogmatik yorumlamayı ve bunun ürünü olan yorumları ve onların ışığında gerçekleştirilen dinsel/teolojik değişimleri de, diğer insani/kültürel/tarihsel ürünler yanında, anlamayı hedefler. Dolayısıyla bizim ihtiyaç duyduğumuz yorumlama tarzı, dinsel/dogmatik yorumlama tarzından daha öncelikli olarak, devletinden ekonomisine, sanatından diline, sosyal tabakalarından örf ve âdetlerine kadar tarihimizin tüm görünümlerine yönelik bir yorumlama tarzıdır. Dogmatik/dinsel yorumlama tarzı, bu işin üstesinden zaten gelemez. Bizde örneğin Yahya Kemal’de, Kemal Tahir’de, Yusuf Akçura’da, Hikmet Kıvılcımlı’da, Attilâ İlhan’da, Halil İnalcık’ta, Taner Timur’da, İlber Ortaylı’da, her biri ayrı telden çalsalar da (ki başka türlüsü olamaz) felsefi hermeneutik açısından olumlanacak yorumlama tarzlarına rastlamak mümkündür.

“Küreselleşme” sizin için ne ifade ediyor? “Evrensel değerler”, “sivil toplum”, “insan hakları” terimleri, “küreselleşme” terimiyle birlikte daha sık kullanılır hale geldi. Hermeneutiğin tekilci/nominalist bir epistemolojiye dayandığını yazıyorsunuz. Bu durumda bu terimlere nasıl yaklaşılmalı? Bu terimler bugün bizim toplumumuz için ne ifade ediyorlar?

Küreselleşme yeni bir şey değil. 1860’larda, 1900’lerde ve nihayet 1980’lerde, değişik adlar ve sloganlarla Batı’nın aralıklarla dayattığı bir şey. Batı kapitalizmi son 150 yıldır dünyayı ele geçirmek istiyor. Eskiden kültürel/düşünsel kanallara pek başvurulmadan, askeri, ekonomik ve diplomatik yollardan sürdürülen bu ele geçirme operasyonunda, özellikle 1980’li yıllardan bugüne, kültürel/düşünsel kanalların eskisine oranlanamayacak ölçüde genişliğine kullanıldığını gözlüyoruz. Burada ikili bir taktikle karşılaşıyoruz: Batı bir yandan, Aydınlanma dönemine özgü evrenselci söylem içinde, “evrensel değerler”den, “evrensel insan hakları”ndan, “devlete karşı sivil toplum”dan filan söz edip bunları kendi eliyle dünya ölçeğinde yaygınlaştırmak istiyor. Ama öbür yandan, aynı Batı Aydınlanmacı söyleme karşıt bir söylemle, tikelciliği, tekilciliği, irrasyonaliteyi, antisistemciliği, hatta ve hatta antihümanizmi savunan “postmodernizm”i yine kendi eliyle yaygınlaştırmayı ihmal etmiyor. Bu ne perhiz, bu ne lahana turşusu, demeyiniz. Amerika Birleşik Devletleri’nin (ve ister istemez tüm Batı’nın) tek derdi, kendi hegemonyasını dünyaya kabul ettirmek, bir dünya imparatorluğu tesis etmek. Bu amaç doğrultusunda, diğer kültürlerin değerleri yanında tekil ve özgül kalan kendi değerlerini “evrensel” saymak ve saydırmak zorunda; ama bu arada diğer kültürlerin değerlerini ve “çokkültürlülüğü” de gözetmek durumunda; kendi dışındaki kültürlere önem ve değer verdiği için değil, bizzat çokkültürlülüğün pazarlanması, her kültürün kendi değer ve ürünlerinin piyasa dolaşımına sokulması kaygısıyla. Örneğin, Osmanlı zevkini yansıtan bir saz semaisinin Amerikan kaset ve video yapımcıları eliyle pazarlanması gibi. Kapitalizm evrenselliği ve evrenselciliği de, tekilcilik ve çokkültürlülüğü de metalaştırıyor, kullanıyor. O, kendi üretim ve tüketim yasalarından başka bir şey tanımıyor. Bu yasalar da her şeyin üretilmesini ve tükettirilmesini buyuruyor. Kapitalizm hiçbir dönemde kendine bu kadar pervasızca güven duymadı. O hiçbir şeyden korkmuyor, üstelik korkuyu bile metalaştırıyor.

Hermeneutik açıdan bakıldığında sorunuzun ilk bölümüne ilişkin olarak, ayrıca ve hemen şunu söylemek gerekir: İnsan, Dilthey’ın dediği gibi, her dönemde değişir, çözülür, kendisini yeniden inşa eder, inşa edilmiş halini sonradan yeniden dönüştürür vb. Bu demektir ki, sabit bir “insan” varlığından söz etmek ve zamanüstü, tarihüstü, evrensel bir insan tanımı vermek, teorik ve pratik olarak mümkün değildir. Dolayısıyla “evrensel insan hakları” sözü sadece bir sözdür, bir flatus vocis’tir. “Evrensel” nitelemesiyle anılan her şey de facto, tekil, tarihsel ve özgüldür. “Sivil toplum” sözüne gelince: Bu da Batı’nın liberal ideolojisi doğrultusunda üretilmiş sahte içerikli, pseudo bir terimdir. “Sivil toplum” diye bir şey yoktur, olmamıştır; o, liberallerin devleti küçültme politikaları doğrultusunda, kendi bireylik ve bireyciliklerine daha fazla alan yaratmak için uydurdukları bir slogan sözdür; bir propaganda sözüdür.

Ne yazık ki hangi terim ve sözcüklerle düşüneceğimizi son 150 yıldır Batı ve Batı’nın içerideki sözcüleri dikte ediyor. Bu daha uzun süre böyle devam edecek gibi görünüyor. Nereye kadar mı? Kendi tarihsel/kültürel gerçekliğimizi, o gerçekliğe uyan kendi terim ve sözcüklerimizle ifade etmeyi becerinceye kadar. Bu söylediklerimin dar ve şoven bir milliyetçilik olarak anlaşılmasını asla istemem. Ben bu ülkede Batı’yla sürekli ilişki içinde olmak (bu zaten Batı’nın bizi zorladığı bir şey) ve fakat bu ilişkiden birey ve toplum olarak kendi adıma ve kendi adımıza yararlanmak istiyorum. Batı’nın beni ve toplumumu ekonomiden sanata, edebiyata kadar her alanda kullanmasını ve sömürgeleştirmesini istemiyorum. Bu, Batı’nın pek titizlenir göründüğü şeylerin, örneğin benim birey olma hakkımın kısıtlanmasını getiriyor; örneğin bireylik onurumu zedeliyor ve nihayetinde özgürlüğümü elimden alıyor. Hermeneutik bilinç; tarihin ve kültürün insan ürünü olduklarının, insanın da kendi ürünü olan ve yine kendi eliyle sürekli değişime uğratılan bu şeyin, yani tarihin ve kültürün belirleniminde yaşadığının, “insan” olmanın da bundan başka bir şey olmadığının bilincidir. Kendi ülkemde “insan” olarak yaşamanın yolunun, şovenist duygularla başka kültürlerin ürünlerinden yararlanmayı reddetme ahmaklığına düşmeden ve fakat sonuçta kendi kendimi ve toplum olarak kendi kendimizi kendi ellerimizle inşa etmekten geçtiğini düşünüyorum. Kapitalizmin ahtapot kollarının her yeri sardığı, Amerikanizmin kendini dünyaya tek seçenek olarak dayattığı bir zamanda bu söylediklerim biraz ütopya kokuyor, bunun farkındayım. Ama bizi “İnsan” kılan en önemli şeylerden biri, ütopyalar üretip onların gerçekleştirilmesi yolunda çaba sarf etmektir; çünkü güçlünün gücünü kabul etmek şeklindeki bir kuru ve soğuk gerçekçilik ile teslimiyetçilik arasında çok ince, hatta belirsiz bir çizgi vardır.

Genetik üzerine Bilim, Tarih ve Yorum’da yer alan bir yazınızda, her şeyi genlerle açıklamaya kalkışan bir biyolojizm türünden, “genetizm”den söz ediyor ve bunu, Aydınlanmacı rasyonalizmin ve bilimciliğin tek-nedenci ve indirgemeci tutumunun bir ürünü sayıyorsunuz. Postmodernistlerinse bu konudaki suskunluğunu eleştiriyorsunuz. Sizce neden susuyorlar?

Bu sorunuzu önce, bir önceki sorunuza verdiğim yanıtla bağıntılandırmak istiyorum. Dedim ki, kapitalizm ve Amerikanizm her şeyi kullanıyor ve dünyaya hâkim olabilmek için birbiriyle görünüşte karşıt düşen anlayış, akım ve değerleri bile araçlaştırabiliyor. Bunun son örneklerinden biri, kapitalizmin bir yandan Aydınlanmacı/evrensel bilim modeline göre kurulmuş modern biyolojinin bir kolu olarak genetiği yüceleştirmesi; fakat diğer yandan, bu Aydınlanmacı/evrenselci bilim modelini yerden yere vuran, tekilci, irrasyonalist tavra sahip postmodernizmi, yukarıda bir kısmına değinebildiğim sebeplerle yaygınlaştırması. Postmodernizme samimi olarak ilgi duyanların işin bu yönünü pekiyi göremediklerini düşünüyorum. Görenlerinse, postmodern hale geldiğini sandıkları bir dünyada Aydınlanmacı/evrenselci bir bilimin, genetiğin olağanüstü yükselişi karşısında içine düştükleri bir çeşit şaşkınlıktan ötürü suskun kaldıklarını düşünüyorum. Önce, postmodern bir dünyanın hiç de öyle baskın bir şekilde var olmadığını, “postmodernizm”in de bir çeşit slogan söz, bir propaganda sözü olduğunu görmeleri gerek. Dünyayı hâlâ ideler, ideolojiler, ekonomik çıkarlar, hegemonya dürtüleri yönlendiriyor; postmodern pasifikler değil.

Hocam, son olarak gençlerle ilgili bir sorumuz olacak. Ülkemiz gençliği, özellikle üniversite gençliği 1990’lı yıllardan itibaren bize, büyük ölçüde bir kaosa, amaçsızlığa ve bağlı olarak da bir nihilizme sürüklenmiş görünüyor. Hele son ekonomik kriz, bu durumun üstüne tuz biber ekti. Çoğumuz, geleceği belirsiz bir ülkede geleceği belirsiz insanlar olarak görüyoruz kendimizi. Ülkemizin ve özellikle ülke gençliğinin geleceği hakkında ne düşünüyorsunuz?

Amaçsızlık ve nihilizm, birbirini üreten şeylerdir. Çoğunlukla da gençlik yıllarında insanlara musallat oluyorlar – ülkenin sosyo-ekonomik ve kültürel durumu parlak olsa bile. Fakat içinde yaşanılan ülke, Birinci ve İkinci Dünya savaşlarında olduğu gibi, büyük bir savaş sonrası yıkılmışlığı yaşıyorsa veya sorunuzda belirttiğiniz gibi barışta olduğu halde kaostan, krizden bir türlü yakasını sıyıramıyorsa, amaçsızlık ve nihilizm daha yaygın hale geliyor. Ne var ki, amaçsızlık ve nihilizm, hermeneutiğin “insan” tanımına göre, hiç de kendini gerçekleştiren varlık olarak insana özgü şeyler değiller. Hepimizin zaman zaman yaşamış ol-duğu şeyler bunlar. Ne var ki, “insanlaşmak” “kendini gerçekleştirmek”ten geçiyorsa, amaçlarınızın, ideallerinizin, ütopyalarınızın, kendinizin esenliğinin başkalarının esenliğinden geçtiğini size hep duyuran altrüist bir tavrınızın ve bunlar ışığında ortaya koyduğunuz eylemlerinizin olması gerekli.

Ülkemizin geleceği konusunda kötümser olmak için çok neden var. Ama iyimser olmak için sayılacak nedenler, bunlardan hiç de az değil. Sorun, kendimizi ve ülkemizi ekonomiden felsefeye, her alanda gerçekleştirme istek, azim ve cesaretine ne ölçüde sahip olduğumuzdur. Ben şahsen bir şeyler yapabildiysem, bunları bazı yetenekler yanında, belki onlardan da önce, o şeyleri yapma istek, azim ve cesaretine sahip olduğum için yapabildim.

Çok teşekkür ederiz hocam.

YAŞAMI VE FELSEFEYİ ANLAMAK²

Öncelikle davetimizi kırmayıp geldiğiniz için çok teşekkür ederiz; hoş geldiniz. İsterseniz TALİD söyleşilerinin âdeti üzere sizin felsefe maceranızdan başlayarak Türkiye’de felsefe üzerine konuşmaya başlayalım. Daha önce sizinle yapılan birkaç röportajda zorlu hayat hikâyenizden bahsetmiştiniz. Bu hikâye içinde felsefeye olan ilginiz ne zaman başladı?

Elbette doğuştan yetenekliydim diyemem; hayır, hele felsefe için böyle bir şey mümkün olamaz. Doğuştan sahip olduğumuzu söyleyebileceğimiz yetenekler, zekâ, güçlü hafıza, dikkat, hayal gücü vb. psişik yeteneklerdir. Fakat felsefe, bilim ve sanat, birer kültür ürünü olarak, söz konusu psişik yeteneklerin işlerlik kazanma ortamında, bu demektir ki bir kültürel ortamda varlık kazanabilecek ve gelişebilecek olan şeylerdir. Doğuştan felsefeci, bilim insanı, sanatçı olunmaz, olunamaz. Söze böyle bilinen bir hususun altını çizerek başlamak istememin nedeni şu: Bir kültürel ortamdan beslenmediği, bir kültür içinde işlenmediği, diğer insanlarla duygusal, bilişsel, düşünsel bir ilişkiye girilmediği sürece, psişik yeteneklerin kendiliklerinden sağlayacakları hiçbir şey yoktur.

Şimdi sorunuzdan ve Cüneyt’le yaptığımız öngörüşmeden, bu röportajda başımdan geçenlerden, tanıklıklarımdan daha fazla söz etmem gerekeceğini anlıyorum. Biyografik yanı ağır basan bir röportaj olacak bu.

İzmir Atatürk Lisesi’ndeki lise yıllarımdan başlayayım.

Lise yıllarında fen kolundaydım. Bizim zamanımızda liseler fen ve edebiyat kollarına ayrılırdı. Fen koluna kaydolmuştum ve memnundum, amacım da makine mühendisi olmaktı, liseyi bitirdikten sonra teknik üniversiteye, İTÜ’ye gitme hayallerim vardı. Ama ikinci sınıfta bir tür metamorfoz, ani bir değişim yaşadım. Komşumuzun oğlu, benden birkaç yaş büyük Yalçın Anayurdu’nun yönlendirmesiyle Sartre, Camus, Kafka vd. okumaya başlamıştım; ne kadarını anlıyordum bu yazarların yazdıklarının, orası belli değildi ama beni çok sarsmışlardı. 60’lı yıllarda düşünce ve edebiyat piyasasının en önemli adları onlardı zaten. Ve Türkiye’de de 20. yüzyıl felsefesi adına çeviri metin olarak en çok Sartre’ın ve Camus’nün kitaplarını bulabilirdiniz. Türkçe telif felsefe kitabı yok denecek kadar azdı. Bende, özellikle Sartre’ın ve Camus’nün etkisiyle felsefeye karşı yoğun bir ilgi doğdu. Fakat süreç içinde (bu süreçten kastım en az 3-4 yıldır) onların söylediklerinin pek çoğunun tam anlamıyla felsefe içi olmadığının da farkına vardım. Onlar edebiyatçı yönleri de olan ve hatta edebiyatçı yönleri felsefeci yönlerine daha ağır basan insanlardı, bunun farkına vardım. Türkçeye çevrilen eserlerinin büyük kısmı da edebi eserleriydi. “Ekzistensiyalizm” sözü ağızlardan düşmüyordu, ama bundan anlaşılan şeyin ne olduğu pek de belirgin değildi. Moda olan şeylere karşı yaşamımın her döneminde az veya çok şüpheci olmuşumdur. Bu, “ekzistensiyalizm” karşısında da böyle oldu. Daha sonra moda etkilerle değil de henüz ne olduğu hakkında tam bir fikir edinememiş olsam, yetersizliğimi hissetsem de yüzlerce yıllık tarihsel, klasik ve temel sorunlarıyla felsefede yoğunlaşma arayışı içine girdim. Ne var ki birtakım ailevi ve özellikle ekonomik nedenlerle liseyi üçüncü sınıfta terk etmek zorunda kaldım ve Sivas’a er olarak askere gittim. Orada 24 ay kesintisiz askerlik yaptım, piyade er olarak. Askerliğimin, sanıyorum 12. veya 13. ayında beni tabur yazıcısı yaptılar. Tabur yazıcılığı çok önemli ve itibarlı bir işti, yani bir tabur içinde bir tür kalem efendisi oluyordunuz. Herkes talime çıkarken (ki Sivas’ı bilenler bilir, kışı çok serttir) sıcak bir odada evrak işleriyle meşgul olma fırsatı buldum. Günlük işlerimiz de zaten hızlı çalışmayla bir saatte hemen bitirilecek türden rutin işlerdi. Yazıcı odasının bitişiğinde bir kömürlük vardı. Kocaman bir ahşap sandık, içi kömür dolu. Hemen oradan kömür getirir ve sobaya atardık. Ben o kömür sandığının bir bölümünü yavaş yavaş küçük bir kitaplığa dönüştürdüm. Tabii bunu gizli gizli yapıyordum. Kitap bulundurmak, hele felsefe kitabı bulundurmak, askerliğimin yanmasına, hapse girmeye kadar gidecek sonuçlar doğurabilirdi. Ben o kömür sandığında kartonlarla, mukavvalarla bir bölme oluşturdum, üstünü de yine kartonlarla, mukavvalarla örterek kamufle etim. Hafta sonları çarşı izninde Sivas’a inerdim, Hükümet Konağı civarında bir kitapçı dükkânı, birkaç da seyyar kitapçı, daha doğrusu sergici vardı. Sergicinin birinde, hiç umulmadık şekilde, bayağı felsefe kitapları buldum. Ölen bir memurun eşi bu kitapları başından atmak istemiş, sergiciye bunları para almadan vermiş. Askerliğimin 13. ayında talimgâh taburunda görevliydim ve talimgâh çavuşu olmuştum. Onbaşıları çavuş olmak üzere eğiten çavuş olmuştum (nüfus cüzdanımın askerlik hanesinde “öğretmen-çavuş” olduğum yazılıdır). Bu, 10 lira olan asker maaşımın 30 lira olması demekti. Birdenbire böyle yüzde 300 gibi bir zam görmüştüm. Ben o 30 liralarla her ay en az 4-5 kitap edinmek suretiyle o sergiciden 50-60 kitaplık bir kömürlük kitaplığı oluşturdum. Ve felsefenin bazı önemli isimleriyle o kömürlük kitaplığındaki 50-60 kitap aracılığıyla tanıştım diyebilirim.

Yabancı yazarların kitapları mı?

Türkçede zaten pek bir şey yoktu o sıralarda, ne Batı felsefesi alanında ne de İslam felsefesinde. Zaten İslam felsefesi ilgimi hiç mi hiç çekmiyordu. Ekzistensiyalist yayınlar yanında Marksist yayınlar da çoğalmaya başlamıştı. Hatta bir süre sonra Marksist yayınlar daha fazla okur bulmaya başlamıştı. Ben bu kitaplar sayesinde felsefeye epey bir yakınlaştım. Askerliğim sırasında Sivas 4 Eylül Lisesi’nde dışarıdan sınavlara girerek liseden mezun oldum, yine o sıralarda aynı lisede üniversite giriş sınavına girdim ve İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nü kazandım. 1967’de terhis olur olmaz DİSK’e bağlı Gıda-İş Sendikası’nda işe başladım, aynı anda da felsefe öğrenimime başlamış oldum.

Böyle bir yolu tercih edişinizde lisedeki bir hocanızın veya arkadaş çevrenizin etkisi oldu mu?

Lisede bir beden eğitimi öğretmenimiz vardı, o yılların çok ünlü kadın türkücüsü Muzaffer Akgün’ün adaşı, Muzaffer Akgün Bey. Hava kapalı olduğu zaman dershanede ders yapma zorunluluğu doğardı ve Muzaffer Hoca bize Jack London öyküleri okur, okuduklarını yorumlar ve sınıfa yorumlatırdı. Sol eğilimli bir hocaydı, fakat doğrudan ideolojik ve siyasal konulara girmezdi. Tam bir mücadele içinde geçmiş bir yaşamdı London’ınki. Bir varoş çocuğu olarak kendi yaşamımla ve London’ın kahramanlarının yaşamlarıyla koşutluklar kurardım. Etkilendiğim ikinci hoca, askerlik hocamız olan, Rıfat adlı genç bir üsteğmendi. Rıfat Hoca’nın pek askerlik filan anlattığı yoktu, şair mizaçlıydı, edebiyata düşkündü, herhalde hasbelkader asker olmuştu. Derste “özgürlük”, “eşitlik”, “adalet” sözlerini sık sık kullanırdı. Onun bende hocalığı yanında kişilik özellikleriyle de önemli etkisi olmuştur diyebilirim. İkinci yıl bize derse gelmedi, çok üzülmüştük, belki komutanları uygun görmedi, bilemem. Okuduğum İzmir Atatürk Lisesi o yıllarda ülkenin en iyi birkaç lisesinden biriydi; yaşadığımız özel okullar, kolejler enflasyonunda bile hâlâ öyle olduğunu, büyük ölçüde öyle kaldığını söylüyorlar. Benim özel okullarda, kolejlerde okuma imkânım yoktu, ev adresimin tutması nedeniyle o liseye kaydolmuştum. Orada aldığım eğitimin çok güçlü bir eğitim olduğunu, bir varoş çocuğu olarak bunun ne büyük bir nimet olduğunu sonraları çok daha iyi anladım. Günümüzde varoş çocuklarının böyle bir şansı artık yok veya son derece kısıtlı.

1967’de İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü’ne girdiğinizde nasıl bir felsefi ortamla karşılaştınız?

Beklentilerime uygun bir atmosfer bulduğumu söyleyebilirim. Macit Gökberk’in Felsefe Tarihi’ni ve Nermi Uygur’un bir iki kitabını askerdeyken okumuştum. Hocaları beğendim, hatta bazılarına hayran oldum. Mesela Nermi Uygur benim idolümdü, çok bağlıydım ona. O da beni severdi. O, biliyorsunuz, çok arı Türkçeci bir hocamızdı. Denemeci esasında, felsefeci olduğu kadar da bir deneme ustasıydı. Bu tabii diline, üslubuna, tavrına, edasına, her şeyine yansıyordu onun. Benim o yıllarda gerçekten de idolüm o olmuştur. Bitirme tezimi de onun danışmanlığında yaptım, ne var ki tez sırasında onunla aramız biraz soğudu. Onu biraz ayrıntılı anlatayım.

O yıllarda Nermi Hoca tam anlamıyla, fanatik denecek ölçüde analitik felsefe yandaşıydı, ondan başka felsefe tanımaz bir tavır içine girmişti. Oysa daha önceki döneminde tarih felsefesi, kültür felsefesi, fenomenoloji yaptığını biliyordum, ama bize analitik felsefeci olduğu dönem isabet etti. Tez konum “Herbert Marcuse ve Analitik Felsefe”ydi. Marcuse, biliyorsunuz, Frankfurt Okulu’nun ünlü adlarından biriydi ve o sıralarda yayımlanan ve Türkçeye de yayımından kısa bir süre sonra Seçkin Cılızoğlu (Irmak) tarafından çevrilen Tek Boyutlu İnsan adlı kitabı keskin bir analitik felsefe eleştirisi içermekteydi. Ben tezimde Marcuse’nin analitik felsefeyi kurulu kapitalist düzene uyarlanmış, ona hizmet eden, teknolojik toplumun dümen suyunda geliştirilmiş bir felsefe olarak gören eleştirilerinden çok etkilenmiştim ve tezimde bu eleştirilere dayanarak ben de kendimce sert bir analitik felsefe eleştirisi yapmıştım. Hani biraz sol bir protestoda bulunmak istediğimi de söylemeliyim. Nermi Hoca’nın hoşgörüsünden emindim. Yine de hocanın eleştirilerimden hoşlanmayacağını düşünmekten kendimi alamıyor, tezimi riske edip etmediğimi kendime soruyordum. Hoca tezimi kabul etti ve teze 100 puan verdi. Bağlı olduğu felsefe anlayışına böylesine keskin eleştiriler içeren bir tezi kabul etme olgunluğunu göstermişti hoca. Voltairyen bir tavırla, “Tabii yazdıklarının çoğuna katılmıyorum, fakat konuyu iyi anlamışsın, iyi yazmışsın,” demişti. Yaşadığım bu olay, gerçek anlamıyla müstesna bir olaydı, ondan sonra da akademik dünyamızda buna benzer bir başka olaya tanık olmadım.

O yıllarda Wittgenstein’ın Tractatus’unu bir seminerde işlerdi hoca. Kendisi çevirirdi kitaptan cümleleri. Benim de İzmir Atatürk Lisesi’ndeki Almanca hocam Hikmet Hanım’ın özel ilgi ve teşviki sonucunda fena sayılmayacak bir yazılı Almancam vardı. (Ben akustik bir tip, yani duyarak, dinleyerek öğrenen biri pek olamadım; daha çok, vizüel tip olarak kaldım, yani görerek, okuyarak öğrenen biri oldum.) Ben de yaptığım çevirileri gösterirdim hocaya ve hocanın düzeltmeleri ve onayıyla benim çevirdiğim cümleler de tartışma konusu olurdu seminerde. O seminerlere katılan arkadaşlarımdan birkaçının adını anayım size. Naci Soykan (“Ömer” adını çok sonraları kullanır olmuştur), Suvar Köseraif (ODTÜ’de hoca oldu ve genç yaşta