Henry Miller

Uykusuzluk (Insomnia)

ya da
Şeytan İşbaşında

İngilizceden çeviren

Haluk Erdemol

Anlatı

Henry Miller

ABD’li yazar (1891-1980). Özellikle cinsel konulardaki açık ve içten anlatımıyla dikkati çeken otobiyografik nitelikteki romanlarıyla 20. yüzyıl ortalarında edebiyatın daha özgür bir anlatım kazanmasında etkili oldu. Rahat ve işlek üslubunun yanı sıra, iyiyi olduğu kadar kötüyü de kabule yatkınlığı ve herkesçe bastırılan duyguları kolaylıkla itiraf edebilmesinden kaynaklanan üstün espri niteliğiyle de önem kazandı. Cinsel konuları açıklıkla anlatması yüzünden belli başlı yapıtlarının İngiltere ve ABD’de yayımlanmasına 1960’lara dek izin verilmedi, ancak kitaplarının Fransa’da yapılan basımlarının bu ülkelere gizlice sokulması sayesinde yaygınlıkla okundu.

Haluk Erdemol

Emekli bankacı. Çeviri uğraşının yoğun iş yaşamını renklendirdiğine inanıyor. Belleğinden yüreğine inip iz bırakan öyküleri çevirerek dergi okurlarıyla paylaşmayı seviyor. Ortak bir izlek altında topladığı seçkileri var: Öç Hikâyeleri (Bordo-Siyah Yayınları), Maupassant’dan Gönül Öyküleri (Alakarga Yayınları), Bulgakov’dan Bir Köy Doktorundan Öyküler (Notos).

Künye

Notos Kitap 115

Edebiyat 036

©Notos Kitap Yayınevi, 2014

©Henry Miller, Insomnia 1970

Bu kitabın Türkçe yayın hakları Onk Ajans aracılığıyla alınmıştır.

Birinci Basım Ekim 2010

Dokuzuncu Basım Mart 2019

ePub İkinci Sürüm Ekim 2019

ISBN 978-605-5904-25-8

ePub ISBN 978-605-9851-73-2

Sertifika 16343

Kapak Tasarımı: Faruk Ulay

Notos Kitap Yayıncılık Eğitim Danışmanlık ve Sanal Hizmetler Tic. Ltd. Şti.

Ömer Avni Mahallesi, Prof. Dr. Tarık Zafer Tunaya Sokak No: 11/6 Gümüşsuyu, Beyoğlu İstanbul

0212 243 49 07

www.notoskitap.com

facebook.com/NotosKitap

twitter.com/NotosKitap

İçindekiler

Henry Miller

Haluk Erdemol

Künye

İçindekiler

Uykusuzluk

Haluk Erdemol • Henry Miller: Bir Yaşam

Öteki Yapıtları

UYKUSUZLUK

İlkin kırık bir ayak parmağıydı sorun, sonra kırık bir yüz ifadesi, en sonunda da kırık bir kalp. Ancak bir yerde de söylediğim gibi insan kalbi çok dayanıklıdır, yok edilemez; kırıldığını ancak belleğinde canlandırabilirsin. Asıl tokadı yiyen insanın ruhudur ama ruh da güçlüdür, istenirse eski canlılığı kazandırılabilir ona.

Evet, işte o kırık ayak parmağı her sabah üçe doğru uyandırıyordu beni. “Cinli perili saat” diyorum buna, çünkü en çok bu saatte aklıma düşüyordu o kadının ne yaptığı. Gecenin ve sabah alacasının kadınıydı o. Sabah solucan avlamaya çıkan değil, şarkısı ortalığı karıştırıp ürkü yaratan erkenci kuşun biriydi; yastığınıza hüzün tohumları düşüren erkenci bir kuş.

Umutsuz bir aşk çökmüşse gönlüne sabahın üçünde, özellikle onun orada, yerinde olmadığı kuşkusuna kapıldığında telefon etmeyi gururuna yediremiyorsan, ister istemez içe dönüp kendinle baş başa kalırsın; o anda akrep gibi sokarsın kendini ya da hiçbir zaman postalamayacağın mektuplar yazarsın ona, ya da odanda volta atarsın, hem küfür hem dua edersin, sarhoş olursun, ya da kendini öldürecekmiş gibi davranırsın.

Bu gidişat bir süre sonra tatsızlaşır, bıktırır insanı. Yaratıcı biriysen –ama unutma, o anda boktan bir durumdasın– acılı anılardan ortaya elle tutulur bir şeyler çıkarabilir miyim diye sorarsın kendi kendine. Ve işte bir gece saat üç sularında başıma gelen tam da buydu. Birden karar vermiştim, çektiğim acıyı tuvale dökecektim. O günlerde sıkı bir teşhirci olduğumu ancak şimdi, bu satırları yazarken anlıyorum.

Tabii ki suluboyayla delidolu renkler serpiştirerek betimlediğim acının anlamına herkes varamazdı. Hatta kimileri düpedüz şen şakrak çizimler diye bakıyordu onlara. Ne dersiniz buna? Evet, gerçekten öyleler, ama içler acısı bir şenlik bu. Bütün o delidolu sözcüklerle tümcelere esin kaynağı olan şey çarpık bir mizah duygusu değilse nedir ki?

(Bu tür davranışlarım belki de çok önceden bir başkasıyla, ilk sevgilimle başlamıştı. İlk menekşe demetimi onun için almıştım; tam ona uzatırken çiçekler elimden kayıvermiş, o da farkında olmadan [?] üzerlerine basıp ezmişti.) İnsan gençken bu gibi küçük olaylar çok can sıkıcı olabiliyor.

Kuşkusuz genç değilim artık – bu da her şeyi daha da can sıkıcı, söylemeye gerek yok belki, daha da gülünç yapıyor. Tek fark, sözlerime kulak verin, işin içine aşk girdiğinde hiçbir şey, hiç kimse, hiçbir durum o denli gülünç olamaz. Azıyla yetinemediğimiz tek şey aşktır. Ve yeterince veremediğimiz de odur.

“Aşkta yalvarmak ve istemek olmamalıdır...” (Hermann Hesse) (Devamını sonra söylerim. Odamın duvarına yazdığım için bu sözü, unutma tehlikesi de yok.) Evet, kimilerinin bayağı ve basmakalıp bulabileceği bu kısa tümce çok kritik bir anda çıkmıştı karşıma.

“Aşkta yalvarmak ve istemek olmamalıdır.” Elleri ve ayakları bağlı birinden merdiven çıkmasını istemek gibi bir şey bu. Böylesi yüce bir gerçeği kabul etmeden önce acıların en zoruna göğüs germen gerekir. Sinik biri, bunun azizler ve melekler için ortaya atıldığını, ölümlü insanlar için sözü bile edilemeyeceğini ileri sürecektir. Gerçek şu ki, biz sıradan insanlar hep erişilmezi isteriz. Baştan çıkarmanın özgürleştiriciliği yalnızca biz insanlar için geçerli. Ateşlerin arasından geçmesi gereken bizleriz – aziz mertebesine ulaşmak için değil, var olduğumuz sürece iliklerimize dek insan kalmak için. En önemli edebi eserleri hatalarımız ve zayıflıklarımızdan ilham alıp ortaya çıkaran da bizleriz. En kötü halimizde bile umut doluyuz biz.

(Amin! Soloyu kes!)

Ve böylece 75’lik (fazlası var azı yok) yaşlı adama geliyoruz; ünlü olduğu söylenen ve olmayacak duaya amin demek gibi bir serüvene girişen adama. Çok duygusal biri bu yaşlı adam. Oysa şarkıcı genç kadının ayakları yere basıyor. Öyle olmak zorunda, çünkü işi erkekleri kendine âşık etmek, onlara aptalca şeyler yaptırmak, pahalı giysiler ve takılar aldırmak. Kalbinin sesini dinlemeyi San Francisco’da değil, Shinjuku, Akasaka, Chiyoda-ku gibi yerlerde bırakmış o. Başka bir deyişle hayatını kazanmaya başladığında.

 Yaşlı adam (c’est à dire moi, Monsieur Henri¹) tüm sahneyi kırk yıl kadar önce prova etmişti aslında. Sahnede yankılanan notaları bilmeli ve kulaktan çıkartabilmeliydi. Ama ne de olsa kendisi deneyimlerden ders almayı bir türlü beceremeyen şu âdemoğlu kabilesinin bir üyesidir; zayıflığından pişmanlık duymaz, çünkü ruhu deneyimden ders almaz.

Ah “ruh”!!! Kim bilir hakkında kaç mektup yazmışımdır. O kadının konuştuğu dilde ruh için bir sözcük olduğunu sanmıyorum. Kalp sözcüğü var, evet, ama ruh? (Yine de inanmak isterdim var olduğuna.) Böyle söylüyorum ama söyler söylemez de âşık olduğum şeyin onun “ruhu” olduğunu anımsıyorum. O bunu anlamamıştı tabii. Galiba yalnızca erkekler ruhtan söz ediyor. (Ruhtan söz ettiğinde kadın elden gitti demektir.)

Şimdi biraz da Şeytan’dan söz edelim, adı batasıca! Çünkü işin içinde onun da rolü var, adım gibi biliyorum bunu, hem de önemli bir rolü var diyebilirim. (Thomas Mann izlenimi bırakıyorsam bağışlayın.) Şeytan’ı iyi tanıyorsam, “İçgüdülerine güvenme, sezgilerinden uzak dur,” der o. Bizim insan kalmamızı ister – hem de insandan fazla insan. Düşüşe geçmişsen bunu sürdürmen için itici gücünü kullanır. Uçurumdan aşağı itmez seni – yalnızca kenarına dek getirir. Ve orada artık onun elindesindir, ne yapacağı insafına kalmış demektir. Ben iyi tanırım Şeytan’ı; yollarımız çok sık kesişti onunla. Beceriksiz bir ip cambazı gibi ipte yürümeni keyifle izler. Ayağının kaymasına seyirci kalır ama düşmene izin vermez.

Sözünü ettiğim, kadının içindeki şeytanın ta kendisi kuşkusuz. Kadını böylesine anlaşılmaz, şaşırtıcı yapan da oydu. Tanrı yardımcım olsun. Kadının ruhu bende meleksi, benliği de en azından açık ettiği kadarıyla şeytani bir izlenim bırakmıştı. Oluşumunda neler var diye sık sık soruyordum kendime. Ve her gün farklı yanıtlar veriyordum. Bazen ait olduğu ırkla, geçmişiyle, kalıtımından gelen özellikleriyle, savaşla, yoksullukla, vitamin eksikliğiyle, sevgiden yeterince nasibini alamamış olmasıyla, aklıma gelen herhangi bir şeyle ve her şeyle tanımlıyordum onu. Ama bir türlü sonuca varamıyordum. Söylemek uygun düşerse o bir insolite² idi. Peki ben niçin onu bir kelebek gibi iğneyle tahtaya mıhlayıp kendini açık etmeye zorluyordum ki? Olduğu gibi görünmesi yeterli değil miydi? Hayır, değildi. Daha fazlası ya da daha azı olmalıydı. Algılanabilir ve anlaşılabilir olmalıydı.

Biraz saçma gelebilir ama benden başka herkes onun “içyüzünü” biliyor gibiydi. Oysa o benim için çözülmesi zor bir bilmeceydi. Kendimi tanıdığım kadarıyla bu durumun tamamen kadınlar karşısında takındığım her zamanki davranış biçimimin bir parçası olduğuna inanmaya çalışıyordum. Nasıl da severim ulaşılmaz olanı! Ama bu tür hesaplamalar işe yaramıyordu. Bölünemeyen sayılar gibiydi o, karekökü yoktu. Dediğim gibi, yine de başkaları okuyabiliyordu onu. Aslında onun nasıl okunacağını bana anlatmaya çalıştılar. Yararı yoktu. Her zaman içinden çıkamadığım bir şeyler kalıyordu geride.

Özel bir armağan gibi bana ara sıra gülümsemesini, havaya girdiğinde ya da bir şey elde etmeye çalıştığında bir başkasına da yönelttiğini zamanla gözlemlemiştim. Yine de sırf o gülümseyişi çevresine saçtığını izlemek için defalarca oraya gitmeyi sürdürüyordum. Nereye mi? Nereye olacak, her gece şarkı söyleyip çekiciliğini sergilediği piyano bara. (Tıpkı öbür kadınla olan ilişkimde yaptığım gibi. O, müşterilerini taksiye atıp cennete ve ötesine götürürdü. Zavallı aptal şey, dans etmekten hoşlandığı tek kişi benim diye düşünürdüm.)

Yaşlı adama dönelim. Nasıl da acınası ve kırılgan bir durumda! Aşka da öyle gereksinimi var ki – nasıl da kabulleniyor aşkın sahtesini! Yine de, biraz garip gelebilir ama işin sonu sandığınız gibi değil. Sonunda kadını kazanan o oldu. Hiç değilse o böyle düşünüyor. Ama başka bir hikâye bu.

Her gece o barda buluşuyorduk. Gecemiz bazen üst katta akşam yemeğiyle başlıyordu. Yemek yiyişini de, daha sonra dans edip şarkı söyleyişini de aynı dikkatle izliyordum. Genellikle bara ilk gelen bendim. Kişiye özel ilgi görmek ne güzel, ne hoş! (Bu kişi bir başkası da olabilirdi, o da aynı ilgiyle karşılanırdı. Bilindiği gibi, erken gelen oturur.)

Her gece aynı şarkılar – bir insanın her gece aynı şarkıları söylemesi, bu işi kafayı yemeden sürdürmesi olası mı? Ve her zaman içinden gelerek, yüreğiyle söylüyor, ruhunu teslim edercesine. İşte, diyordum kendi kendime, insanları eğlendiren bir sahne sanatçısının yaşamı! Aynı şarkılardan aynı ezgiler, aynı yüzler, aynı yanıtlar ve aynı baş ağrıları. Elimde olsa bunların hepsini değiştirirdim. Herhalde o da sıkılmıştı bunlardan. En azından ben öyle düşünüyordum.

Bir sahne sanatçısı yaptığı işten hiçbir zaman sıkılmaz. Olsa olsa işini sıkıcı bulduğu anlar olur ama uzun sürmez