Victor Hugo
Doksan Üç

Victor Hugo, 26 Şubat 1802’de Fransa’nın Besançon kentinde Joseph Leopold Sigisbert Hugo ve Sophie Trebuchet’nin oğlu olarak dünyaya geldi. O ve iki ağabeyi, Abel ve Eugène, anneleriyle Fransa’nın Paris kentinde yaşarken, bir general ve İtalyan eyaleti Avellino valisi olan babaları ise İtalya’da yaşıyordu. Hugo’nun annesinin, Fransız hükûmetinin düşmanı olan General Victor Fanneau Lahorie ile özel bir dostluğu vardı. Evlerinde saklanmasına izin verdi. Bu sırada ise ailenin erkekleri için öğretmenlik yaptı. Çocuklar babalarını görmek için sık sık seyahat ediyordu. Bu seyahatler çocukların eğitimlerinde kesintilere neden oluyordu. Küçük bir çocuk olan Hugo şiir yazmaya özel bir ilgi duyuyordu. On iki yaşındayken Victor ve erkek kardeşleri Pension Cordier’de bulunan bir okula gönderildi. Orada farklı ekolleri inceleme fırsatı buldular ve boş zamanlarını şiir ve oyun yazarak geçirdiler.

Victor on beş yaşındayken Académie Française tarafından düzenlenen şiir yarışmasını kazandı ve ertesi yıl da Académie des Jeux Florauxun yarışmasında yine birinci oldu. Şair olarak ünü hayatının erken dönemlerinde gelişti.

1822’de Hugo annesinin vefatıyla sarsıldı. Bundan bir buçuk yıl sonra ise çocukluk aşkı Adéle Foucher ile evlendi. Çiftin dört çocuğu oldu. Paris’teki apartmanları, Romantik akımının hırslı yazarlarının buluşma yeri hâline geldi. 1822’de Hugo da ilk imzalı kitabını yayımladı.

1824’te Hugo’nun birkaç arkadaşı Muse Française adlı bir grup kurdu. Hepsi neoklasizmden (Mantıklı, açık ve düzenli yazıya değer verilen antik Yunan ve Roma stillerine dayanan bir yazı stili.) sıyrılmaya çalışan genç yazarlardı. 1826’da Hugo, neoklasizmi reddeden bir kitap yayımladı.

1826 ve 1827 yılları, Hugo ve onun şiirinin destekçisi olan bir grup genç romantiklere verilen isim olan Cénacle için başarılı yıllardı. Ona “şairlerin prensi” demişlerdi. Arkadaşlarının desteği ve tavsiyeleri ile Hugo, romantizmin temellerini attı. Bu inançla, Ekim 1827’de yayımlanmayan oyununa Cromwell’in ön sözünde yer verildi. İncil, Homeros ve William Shakespeare onun benimsediği yeni edebiyat akımının ilham kaynakları oldu.

1831’de Hugo, Amerika Birleşik Devletleri’nde en çok tanınan eseri, Notre Dame’ın Kamburu romanını yayımladı. Bunda, Notre Dame Katedrali’ni ve karakterlerini yaratarak geç Orta Çağ’ın gerçek ruhunu aktarmayı hedefledi. 1831’de Hugo, en güzel şiir koleksiyonlarından biri olan Les Feuilles d’automne’yi yayımladı. Hugo bir kez daha özel konular hakkında yazdı. Hugo’yu depresyona sokan sadece yaşlanıyor olması değildi. Şairin muazzam bencilliğinden ve çocuklarından bıkmış karısı da Hugo’yu oldukça yıpratıyordu.

Hugo, karısının onu reddetmesinden kaynaklanan yalnızlığı nedeniyle, genç oyuncu ve aynı zamanda bir hayat kadını olan Juliette Drouet’ye âşık oldu. Onu kurtarmayı kendine görev bildi. Borçlarını ödedi ve tüm hayatını tamamen ona odaklanmış olarak geçirmeye çalıştı.

Temmuz monarşisinin gelişiyle, Hugo zengin ve ünlü oldu, on beş yıl boyunca Fransa’nın resmî şairi sayıldı. Bu dönemde, üç oyun da dâhil olmak üzere çok çeşitli yeni eserler ortaya koydu.

Önceleri kralcı düşünceyi destekleyen Hugo, Fransa’daki 1848 Devrimi’nin çektiği olaylar sırasında Katolik kralcı yanlısı eğitime başkaldırıp cumhuriyetçiliği ve özgür düşünceyi desteklemeye başladı.

1870’te Paris’e döndüğünde Hugo halk tarafından ulusal bir kahraman olarak selamlandı. Popülaritesine rağmen 1872’de Ulusal Meclise giremedi. Kısa bir zaman zarfı içerisinde hafif bir felç geçirdi, kızı Adèle akıl hastanesine kapatıldı ve iki oğlu öldü. Karısı Adèle de 1868’de ölmüştü. Victor Hugo 22 Mayıs 1885’te seksen üç yaşındayken zatürreden öldü. Ülkeye bir yas havası hâkim oldu. O sadece saygı duyulan önemli bir edebî figür değil, aynı zamanda Fransa’da üçüncü cumhuriyete ve demokrasiye yön veren bir devlet adamıydı. Gömüleceği Panthéon’a kadar götürüldüğü Paris’teki cenaze törenine iki milyondan fazla insan katıldı.

Hugo, Panthéon’da Alexandre Dumas ve Émile Zola gibi önemli yazarlarla aynı yerde yatıyor. Fransa’da pek çok büyük yere onun adı verildi.

Sema Nur Yaprak, Gaziantep’te doğdu. Ankara TED Üniversitesi Psikoloji lisans eğitimine devam ediyor. 2020-2021 senesi için Üniversite Fotoğrafçılık Topluluğunun başkanlığına seçildi. Lisans eğitiminin yanında Dünya Vatandaşlığı alanında da yan dal yapmaktadır. Çeşitli derneklerde çevirmenlik ve eğitim alanında aktif gönüllü desteğinde bulundu. Serbest olarak içerik üreticiliği ve yazarlık yaptı. Bunun yanı sıra akademik çalışmalarına devam etti. Çeşitli psikoloji araştırma gruplarının içinde yer aldı.

BİRİNCİ BÖLÜM
DENİZDE

BİRİNCİ KİTAP
SAUDRAIE ORMANI

1793 yılının Mayıs ayının son günlerinde, Santerre tarafından Bretonya’ya getirilen Paris taburlarından biri, Astillé’deki ürkütücü Saudraie Ormanı’nı keşfe çıkmıştı. Bu acımasız savaşın kırıp geçirdiği taburdan yaklaşık üç yüz kişi kalmıştı. Argonne, Jemmapes ve Valim savaşlarından sonra Paris’in altı yüz gönüllüye sahip ilk taburundan sadece yirmi yedisi, ikincisinden otuz üçü ve üçüncüsünden elli yedisinin kaldığı destansı dövüşler zamanıydı. Paris’ten Vendée’ye gönderilen tabur, dokuz yüz on iki adamdan oluşuyordu. Her taburda üç adet top vardı. Çabucak toplanmışlardı. 25 Nisan’da Bon Conseil bölümündeki Adalet Bakanı Gohier ve Savaş Bakanı Bouchotte, La Vendée’ye gönüllü taburlar göndermeyi teklif etti; rapor, Komün üyesi Lubin tarafından hazırlandı. 1 Mayıs’ta Santerre; on iki bin adam, otuz sahra topu ve bir tabur topçu göndermeye hazırdı. Bu kadar hızlı tertip olmalarıyla bu taburlar günümüzde bile örnek teşkil etmektedir. Hat alayları aynı plan üzerinde saf tutmaktadır; asker sayısı ile astsubaylar arasındaki önceki oranı ise değiştirdiler.

28 Nisan’da Paris Komünü, Santerre gönüllülerine şu emri vermişti: “Merhamet yok, acımak yok.” Mayıs sonunda Paris’i terk eden on iki bin kişiden sekiz bini ölmüştü. Saudraie ile meşgul olan tabur, kendisini korumaya aldı. Acele etmeye gerek yoktu. Her adam bir kere sağa ve sola, önüne ve arkasına baktı. Kléber, “Askerin sırtında da bir gözü vardır.” dedi. Uzun bir süredir yürüyorlardı. Saat kaç olabilir? Günün hangi vaktiydi? Söylemesi zordu çünkü bu vahşi çalılıklarda her zaman bir tür alaca karanlık vardır ve bu ormanda asla ışık olmaz. Saudraie Ormanı trajik bir ormandı. Kasım 1792‘den itibaren iç savaş suçları bu korulukta başladı; acımasız topal Mousqueton, o gizlendiği tehlikeli çalılıkların arasından çıkmıştı. Orada işlenen cinayetlerin sayısı tüyler ürperticiydi. Hiçbir yer buradan daha dehşet verici olamazdı.

Askerler ihtiyatla ilerledi. Her yer çiçek açmıştı. Askerler, yapraklarından hoş bir tazelik yayılan titrek dallarla çevrelenmişti. Güneş ışınları bu yeşil gölgelerin içine işlemişti. Ayaklarının dibinde kuzgun kılıcı, sakallı süsen, yabani nergis, kır papatyası, sıcak havaların müjdecisi bahar çiğdemi bulunuyordu ve bunların hepsi her çeşit yosunla dolu kalın bitki örtüsünü süslemiş, tırtıllarla dolu görünen bitki örtüsünü bir yıldıza benzer hâle getirmişti.

Askerler, çalı altını nazikçe iterek sessizce adım adım ilerledi. Kuşlar, süngülerin hemen üzerinde cıvıldadılar.

Saudraie, eskiden barış zamanında Houicheba’yı, yani geceleri kuş avını, takip ettikleri çalılıklardan biriydi; şimdiyse insan avlamak için bir yer hâline gelmişti.

Koru tamamen huş ağaçları, kayınlar ve meşelerden oluşuyordu; zemin düzdü, yosun ve kalın çimen, ayak seslerini kesiyordu. Hiçbir yol yoktu ya da hiçbirisi kaybolmadan bulunamazdı. Vahşi yaban eriği, keten tarağı, kayışkıran çalıları ve uzun dikenli böğürtlenler on adım uzaktaki bir adamı görmeyi imkânsız hâle getiriyordu.

Bazen bir balıkçıl ya da bir su tavuğu bir bataklığın etrafında görünerek dalların arasında uçuyordu. Askerler gelişigüzel, huzursuz ve aradıklarını bulma korkusuyla yürüdüler.

Zaman zaman yanmış yerler, ezilmiş otlar, haç şeklinde dizilmiş sopalar ya da kan sıçramış dallar gibi kamp izlerini taşıyan alanlara rast geldiler. Burada çorba yapılmış, şurada topluluk söylenmiş, ötede yaralar sarılmıştı. Ama o yoldan kim geçtiyse ortadan kaybolmuştu. Neredeydiler? Belki uzaktalar ve belki de çok yakındalar; ellerinde alaybozan tüfekleriyle saklanıyorlar. Orman ıssız görünüyordu. Tabur, önlemini iki katına çıkardı. Issızlık, güvensizliği de beraberinde getirmişti. Kimse görünmüyordu, birinden korkmak için bundan daha iyi bir neden olamazdı. Adı çıkmış ormanla baş etmek zorundaydılar.

Çavuş tarafından komuta edilen ve gözcü olarak görevlendirilmiş otuz humbaracı, ana gövdeden hatırı sayılır bir mesafede ilerlediler. Taburun kantinci kadını¹ onlara eşlik etti. Kadınlar keşif koluna katılmayı sever, bir şeyler görebilme umuduyla risk alırlar. Merak, kadınsı cesareti oluşturan unsurlardan biridir.

Biraz ilerlemiş olan korucu askerler birdenbire avcı hayvanların aşina oldukları ve avcılara, avlarının inine yakın olduklarını gösteren sarsıntıyı hissettiler. Çalılığın ortasında nefes almaya benzer bir ses işittiler ve yaprakların arasındaki kargaşaya bakılırsa sanki avlarını yakalamış gibiydiler. Askerler kendi aralarında işaretleşti.

Gözetleme usulü ve keşif için gözcüler görevlendirildiğinde, subayların müdahale etmesine gerek yoktur. Yapılması gereken içgüdüsel olarak yapılır.

Bir dakikadan kısa bir süre içinde, hareketin gözlemlendiği yer, aynı anda her taraftan çalılığın karanlık merkezine nişan alınmış tüfeklerle çevrildi. Parmakları tetikte ve gözleri şüpheli noktada olan askerler, yalnızca çavuşun ateş emrini beklediler.

Bu arada kantinci kadın, çalıların altından bakmaya cesaret etti ve tam çavuş “Ateş!” diye emir vermek üzereyken, bu kadın “Dur!” diye bağırdı.

Ve askerlere dönerek, “Ateş etmeyin!” diye haykırdı ve çalılığa koştu. Ardından da erkekler koştu.

Gerçekten de orada biri vardı.

Ağaçların köklerini yakmak için kullanılan odun kömürü fırınları, ormanda küçük daire biçiminde açıklıklar yapar. Bu açıklığın birinin kenarındaki en kalın bölümü, yeşillik bir kameriye, âdeta yarı açık bir çardak gibi görünüyordu. Dalların oluşturduğu bir çukurda, emzirdiği bir çocuğu göğsünde ve uyuyan iki çocuğun güzel başları dizlerinde bir kadın yosunun üzerinde oturuyordu.

“Burada ne yapıyorsun?” diye seslendi kantinci kadın.

Kadın başını kaldırdı ve diğeri öfkeyle ekledi:

“Orada durmak için delirmiş olmalısın!”

Devam etti:

“Biraz daha kalsan atomlarına ayrılacaktın!”

Sonra askerlere seslenerek, “Bu bir kadın.” dedi.

“Evet öyle! Bu açıkça görülüyor.” diye cevapladı bir humbaracı.

Kantinci kadın devam etti:

“Katledilmek için ormana gelmiş. Bu kadar aptal birini düşünebiliyor musun?”

Afallamış ve şaşırmış kadın, sanki bir rüyadaymış gibi etrafına, tüfeklere, kılıçlara, süngülere ve vahşi yüzlere bakıyordu. Uyuyan iki çocuk uyandı ve ağlamaya başladı.

“Açım.” dedi biri.

“Korkuyorum.” dedi diğeri.

Bebek meme emmeye başladı.

Kantinci kadın seslendi.

“Konuşacak olan sizsiniz.” dedi.

Annenin korkudan dili tutulmuştu.

“Korkmayın.” diye haykırdı çavuş. “Biz Bonnet Rouge taburuyuz.”

Kadın, tepeden tırnağa titredi. Sadece kaşlarını, bıyıklarını ve iki ateş kömürü gibi gözlerini görebildiği çavuşun yüzüne baktı.

Kantinci kadın ekledi:

“Eskiden Kızıl Haç olarak bilinen tabur.”

Çavuş devam etti:

“Siz kimsiniz madam?”

Kadın ona korkuyla baktı. Zayıf, genç ve solgun kadın paçavralar içindeydi. Breton köylülerinin büyük başlığını takmış ve yün pelerini boynuna bir iple tutturmuştu. Kayıtsız bir hayvan gibi koynunu açıkta bırakmıştı. Ayakkabısız ve çorapsız ayakları kanıyordu.

“Bu bir dilenci.” dedi çavuş.

Kantinci kadın savaşçı ama yine de kadınsı, nazik sesiyle devam etti:

“Adınız nedir?”

Kadın çok az duyulabilir bir fısıltıyla kekeledi:

“Michelle Fléchard.”

Bu sırada kantinci kadın emzirilen bebeğin küçük başını, kocaman eliyle okşadı.

“Bu tıfıl kaç yaşında?” diye sordu.

Anne anlamadı. Kantinci kadın tekrarladı:

“Size onun kaç yaşında olduğunu soruyorum.”

“Ah, on sekiz aylık.” dedi anne.

“Oldukça büyük.” dedi kantinci kadın. “Artık emmemeli, sütten kesmelisin. Ona çorba veririz.”

Anne kendini daha rahat hissetmeye başlamıştı. Uyanmış olan iki küçük, korkmaktan çok duruma karşı ilgiliydiler; askerlerin tüylerine hayran kalmışlardı.

“Ah, çok açlar!” dedi anne.

“Daha fazla sütüm yok.” diye de ekledi.

“Onlara yemek vereceğiz.” diye bağırdı çavuş. “Ve size de. Ama halledilmesi gereken bir mesele daha var. Siyasi görüşünüz nedir?”

Kadın ona baktı ve cevap vermedi.

“Sorumu anladınız mı?”

Kadın fısıldadı:

“Epeyce gençken rahibe manastırına katılırdım, sonra evlendim; şu an bir rahibe değilim. Rahibeler bana Fransızca konuşmamı söyledi. Köy alevler içinde kaldı. O kadar telaş içinde kaçtık ki ayakkabılarımı giymeye bile zaman bulamadım.”

“Ben size siyasi görüşlerinizin ne olduğunu sordum.”

“Bu konuda hiçbir bilgim yok.”

Çavuş devam etti:

“Gördüğümüz yerde vuracağımız kadın casuslar var. Hadi, konuşun. Bir çingene değilsiniz, değil mi? Vatanınız neresi?”

O sanki sorulanı kavrayamıyormuş gibi hâlâ çavuşa bakıyordu.

Çavuş tekrarladı.

“Vatanınız neresi?”

“Bilmiyorum.” diye cevapladı.

“Nasıl olur? Kendi memleketinizi bilmiyor musunuz?

“Ah, benim memleketimi mi kastettiniz? Onu biliyorum.”

“Peki, memleketiniz neresi?”

Kadın cevapladı:

“Siscoignard Çiftliği, Azé’de papazın dini bölgesinde.”

Şaşırma sırası çavuştaydı. Bir süre durdu, düşüncelerde kayboldu. Sonra devam etti:

“Ne dediniz?”

“Siscoignard.”

“Buranın vatanınız olduğunu söyleyemezsiniz.”

“Burası benim memleketim.”

Ve bir dakikalık bir düşünmeden sonra ekledi,

“Sizi anlıyorum efendim. Siz Fransa’dansınız ama ben Breton-ya²’danım.”

“Yani?”

“Aynı memleket değiller.”

“Fakat ikisi de aynı vatan.” diye bağırdı çavuş.

Kadın sadece tekrarladı,

“Benim memleketim, Siscoignard.”

“Peki öyleyse Siscoignard olsun.” dedi çavuş. “Aileniz de oralı sanırım?”

“Evet!”

“Ne iş yapıyorlar?”

“Hepsi öldü. Kimim kimsem yok.”

Oldukça geveze çavuş, sorularına devam etti.

“Cehenneme kadar yolun var, herkesin akrabaları vardır ya da en azından birileri vardı! Kimsin? Konuş!”

Kadın afallamış bir şekilde dinledi. “… ya da en azından birileri vardı.” cümlesi bir beşerin konuşmasından çok vahşi bir yaratığın kükremesine benzemişti.

Kantinci kadın müdahale etmek durumundaymış gibi hissetti. Emzirdiği çocuğu sevdi ve diğer ikisinin yanaklarına hafifçe vurarak okşadı.

“Bebeğin ismi nedir? Küçük bir kız, değil mi?”

Anne cevapladı, “Georgette.”

“Peki ya en büyüğü? Erkek olduğuna göre kesin yaramaz!”

“René-Jean.”

“Küçük olanı? O da bir erkek, tombulluğu da cabası.”

“Gros-Alain.”

“Tatlı çocuklar.” dedi kantinci kadın. “Daha şimdiden adam olmuş gibiler.”

Bu sırada çavuş diretti.

“Hadi! Konuşun madam! Eviniz var mı?”

“Eskiden vardı.”

“Neredeydi?”

“Azé’de.”

“Neden evde değilsiniz?”

“Çünkü evim yandı.”

“Kim yaktı?”

“Bilmiyorum. Savaş vardı.”

“Nereden geliyorsunuz?”

“Ta oradan.”

“Nereye gidiyorsunuz?”

“Bilmiyorum.”

“Neticeye gel! Kimsiniz?”

“Bilmiyorum.”

“Kim olduğunuzu bilmiyor musunuz?”

“Kaçan insanlarız.”

“Hangi tarafa mensupsunuz?”

“Bilmiyorum.”

“Mavilere mi Beyazlara mı? Hangi tarafa?”

“Çocuklarımlayım ben.”

Çavuş bir es verdi. Kantinci kadın araya girdi.

“Benim hiç çocuğum olmadı. Hiç zamanım yoktu.”

Çavuş tekrar başladı:

“Anneniz, babanız peki? Bak madam, ailenizle ilgili gerçekleri söyleyin. Benim ismim Radoub. Çavuşum. Cherche-Midi Sokağı’nda yaşıyorum. Annem ve babam da orada yaşıyor. Ben ailemi anlattım, şimdi siz de sizinkilerden bahsedin. Anne ve babanızın nerede olduğunu bize söyleyin.”

“İsimleri Fléchard idi. Hepsi bu.”

“Evet. Fléchardlar, Fléchard’dır. Tıpkı Radoubların Radoublar olduğu gibi. Ama herkesin bir meşguliyeti vardır. Meşguliyetleri neydi? Ne iş yapıyorlardı sizin bu Fléchardlar?”

“İşçilerdi. Babamın ayakları, lordun namına yediği dayak yüzünden tutmazdı, çalışamazdı. Babam yasak bölgede bir tavşan avladı, bunun cezası ölümdü. Fakat merhametli lordumuz ‘Ona sadece yüz sopa vurun.’ dedi ve babam topal kaldı.”

“Sonra?”

“Büyükbabam Protestan cemaatindendi. Bölge rahibi onu kalyonlara sürdü. Ben o zamanlar çok gençtim.”

“Sonra?”

“Eşimin babası tuz kaçakçısıydı. Kral onu astırdı.”

“Peki kocan ne iş yapardı?”

“Dövüşürdü, o zamanlar.”

“Kim için?”

“Kral için.”

“Ondan sonra?”

“Tabii ki de lordu için.”

“Sonra?”

“Bölge rahibimiz için.”

“Tüm ucubeler için!” diye bağırdı humbaracı. Kadın korkuyla sıçradı.

Kantinci kadın dostane bir şekilde, “Görüyorsunuz madam, biz Parisliyiz.” dedi.

Kadın ellerini kenetledi ve haykırdı:

“Ulu Tanrı’m ve Yüce İsa!”

“Burada hurafelere yer yok!” diye cevabı yapıştırdı çavuş.

Kantinci kadın, diğer kadının yanına oturdu ve büyük çocuğu dizlerinin arasına çekti; çocuk çoktan kendini bırakmıştı. Çocuklar ortada bir sebep yokken çabucak korkarlar, çabucak da kendilerini güvende hissederler. İçgüdüsel algılara sahip gibiler.

“Bu memleketin perişan ama kıymetli hanımefendisi, oldukça tatlı çocuklarınız var. Yaşlarını tahmin edeyim. Büyük oğlan dört, küçük oğlan ise üç yaşında. Şu küçük veledin nasıl da emdiğine bir bak. Seni zavallı, artık anneni emmeyi bırak! Buraya geliniz madam, korkmayın. Tıpkı benim yaptığım gibi tabura katılabilirsiniz. İsmim Housarde. Bu aslında bir lakap ama annem gibi Mamzelle Bicorne-au olarak çağırılmaktansa Housarde olarak anılmayı tercih ederim. Ben bir kantinci kadınım. Erkekler şarapnellerini ateşleyip birbirlerini öldürürken, onlara içki veren kadınım ben. Şeytan ve işleri işte. Ayaklarımız aynı numara gibi. Sana ayakkabılarımdan bir çift vereceğim. 10 Ağustos’ta Paris’teyken kovboylara içki verirdim. Geldi de geçti o günler! Louis Capet diye bilinen 16. Louis’nin giyotinle idam edildiğine şahit oldum. Düşünsenize, Ocak ayının 13’ünde ailesiyle beraber kavurduğu kestanelerin tadını çıkarırdı. Giyotin makası denilen o şeye yatırıldığında ne kabanı vardı üstünde ne de ayağında ayakkabı. Üstünde sadece tişört ve kapitone bir yelek; altında ise gri kumaştan pantolon ile gri uzun çoraplar vardı. Her şeyi kendi gözlerimle gördüm. Bindiği at arabası yeşil renkteydi. Neyse ne, siz bizimle gelin. Taburda kibar delikanlılar da var. İki numaralı kantinci olursunuz siz de ve ben size işi öğretirim. Aman, çok basit zaten! Ateşlenen müfreze ve topların arasındayken bir bidon ve zille ‘Kim içki ister yavrularım?’ diye bütün bu curcunanın içinde gezeceksin. Bundan daha zor bir iş düşmez sana. Sözüme güvenin, ben hepsine içki sunarım. Hem Beyazlara hem Mavilere. Mavilerden hem de esas Mavilerden olmama rağmen hepsine aynı muamelede bulunurum. Yaralı askerler su ister. İnsanlar fikir ayrılığı nedeniyle ölür. Ölen askerler el sıkışmalı bence. Ne kadar da aptalca bir savaş! Bizimle gel, eğer öldürülürsem benim yerime geçersin. Görüyorsun çok bir albenim yok ama nazik bir kadınım ve iyi bir yoldaşım. Korkma o yüzden.”

Kantinci kadın konuşmayı bıraktığında, kadın mırıldandı:

“Komşumun ismi Marie-Jeanne idi. Hizmetçimiz de Marie-Claude.”

Tam o sırada Çavuş Radoub, humbaracıyı azarlıyordu.

“Sessizlik! Kadını korkutuyorsun. Bir centilmen hanımefendilerin önünde küfretmemeli.”

“Bu anlatılanları dürüst bir adam duysa alenen bir katliam dinliyormuş gibi dinler. Kızılderili Çinliler sanki kayınbabası lort tarafından sakat bırakılmış, büyükbabası rahip tarafından kalyonlara sürülmüş, babası kralın emriyle astırılmış. Sonra da kocası kalkmış isyanlara karışmış; kral, bölge rahibi ve lord adına çarpışmış! Daha neler!”

“Sessiz olun!” diye bağırdı çavuş, askerlere.

“Peki sessiz oluruz, çavuş.” diye devam etti humbaracı. “Ama bütün bu anlatılanlar bu güzel kadının bazı kanı bozuklar tarafından tehlikeye atıldığı ve oradan oraya koşuşturduğu gerçeğini değiştiremez ki.”

“Humbaracı!” dedi çavuş. “Kulüpte değiliz, hitabetini kendine sakla!” Ve kadına döndü, “Peki kocanız madam? Ne yapıyor, şimdi ne hâlde?”

“Hiçbir şey, öldürüldü çünkü.”

“Nerede?”

“Çitin orada.”

“Ne zaman?”

“Üç gün önce.”

“Kim öldürdü kocanı?”

“Bilmiyorum.”

“Nasıl yani, kocanı kim öldürdü bilmiyor musun?”

“Hayır.”

“Beyazlar mı yaptı bunu Maviler mi?”

“Bir kurşunla vuruldu.”

“Üç gün önce miydi?”

“Evet.”

“Ne taraftan geldiler?”

“Erneé tarafından. Kocam yığıldı kaldı. Hepsi bu.”

“Peki kocan öldürüldüğünden beri sen ne yapıyorsun?”

“Çocuklarımı götürüyorum.”

“Nereye götürüyorsun onları?”

“Neresi olursa.”

“Nerede uyuyorsunuz?”

“Yerde.”

“Ne yiyorsunuz?”

“Hiçbir şey.”

Çavuş yüzünü ekşitti, bıyıkları burnuna değiyordu.

“Hiçbir şey mi?”

“Yani, hiçbir şey sayılır. Yaban eriği, böğürtlen falan. Bir de geçen yıldan kalan dağ mersini ve filizler varsa onları.”

“Hiçbir şey derken haklıymışsınız.”

Büyük çocuk konuşulanları anlıyormuş gibi seslendi:

“Açım ben.”

Çavuş cebinden bir ekmek parçası çıkarttı ve anneye uzattı.

Anneleri ekmeği alıp ikiye böldü ve çocuklarına verdi. İştahla ekmeği ısırmaya başladılar.

“Kendisi bir parça bile almadı.” diye homurdandı çavuş.

“Çünkü karnı tok.” dedi askerin biri.

“Hayır çünkü ana yüreği.” dedi çavuş.

Çocuklar araya girdi.

“Susadım ben, su verin.” dedi biri.

“Susadım.” diye tekrarladı diğeri.

“Bu lanet ormanda bir dere de mi yok!” dedi çavuş.

Kantinci kadın belindeki zilin yanında duran bakır kadehi çıkardı. Omzundan aşağı doğru sarkan bidonun kapağını açtı. Kadehe birkaç damla doldurdu ve çocukların dudaklarına yaklaştırdı.

İlki bir yudum içti ve yüzünü buruşturdu.

İkincisi de bir yudum aldı ve tükürdü.

“Hiç yoktan iyidir.” dedi kantinci kadın.

“Çocuklara o sert içkiden mi verdin?”

“Evet, en iyilerinden hem de. Ama ne anlayacak bu köylüler.” Sonra kadehi sildi.

Çavuş devam etti:

“Evet madam, demek kaçıyorsunuz.”

“Baş edemezdim, tek çarem kaçmaktı.”

“Sürekli kaçıyor musunuz, bir parça eşya bile olmadan?”

“Önceleri var gücümle koşabildiğim kadar koşuyordum, sonra yürümeye başladım ve en sonunda da yığıldım kaldım.”

“Zavallıcık!” dedi kantinci kadın.

“Dövüşüyorlardı.” diye mırıldandı kadın. “Ateşin ortasında kaldım. Ne istiyorlar inanın bilmiyorum. Kocamı öldürdüler, tek bildiğim bu.”

Çavuş tüfeğinin dipçiğini hiddetli bir şekilde yere vurarak bağırdı:

“Bütün bu budalalar uğruna yapılan bir savaş, ne rezalet ama!”

Kadın devam etti:

“Geçen gece kör bir oyukta uyuduk.”

“Dördünüz birlikte?”

“Dördümüz birlikte.”

“Uyudunuz?”

“Uyuduk.”

“Rahat uyuyamamışsınızdır.”

Çavuş devam etti:

“Bakın yoldaşlar, bir kılıcın kını gibi daracık, ölü, eski bir ağacın oyuğunda saklanmış bu köylüler. Ama ne yapabilirlerdi? Paris’e çağrılmadılar ki.”

“Ağaç oyuğunda uyumak, hem de üç çocukla beraber!” diye bağırdı kantinci kadın.

“Peki, en küçüğü ağladığında ne oldu? Gelip geçenler bir şey görmese bile ‘anne, baba!’ diye bağıran bir ağaçta bir tuhaflık olduğunu sezmişlerdir.”

“Şanslıyız ki yaz aylarındayız.” diye iç çekti anne. Boynunu bükmüş yere bakıyordu. Yaşadığı onca musibetin şaşkınlığı gözlerine yansımıştı.

Sessiz askerler bu acıklı insanların etrafını çevrelemişti. Dul bir anne, üç yetim çocuk ve sürekli bir kaçış. Kimsesizlik ve yalnızlık; gökyüzünden başka sığınacak bir çatıları yok. Açlık ve susuzluk; ottan başka yiyecek bir yemekleri yok.

Çavuş kadının yakınına geldi ve gözlerini meme emen yavrucağa dikti. Bebek memeyi bıraktı, kafasını çevirdi ve o sevimli mavi gözleriyle çavuşun kızgın ve ürkütücü sakallı yüzüne bakarak gülümsedi.

Çavuş hemen geri çekildi. Bir damla yaş gözlerinden yanaklarına doğru süzüldü ve bir inci tanesi gibi bıyığının ucuna tutundu.

Sesini yükseltti:

“Yoldaşlar, bütün bir taburun bu yavrulara babalık yapması kanaatine vardım. Ne dersiniz bu üç yavrucağı evlat edinip onlara babalık yapmaya?”

“Yaşasın cumhuriyet!” diye haykırdı humbaracılar.

“Öyleyse anlaştık.” diye bağırdı çavuş, ellerini annenin ve çocukların üzerine doğru uzattı.

“İşte karşınızda Bonnet-Rouge³ taburunun çocukları.” dedi.

Kantinci kadın neşeyle zıpladı.

“Bir berede⁴ üç baş!” diye bağırdı.

Daha sonra hıçkırarak ağlamaya başladı ve dul kadına heyecanla sarıldı:

“Senin küçük kızın yanakları şimdiden kırmızı!” dedi.

“Yaşasın cumhuriyet!” diye tekrarladı askerler.

“Gel buraya yurttaş.” diye seslendi çavuş anneye.

İKİNCİ KİTAP
“CLAYMORE” KORVETİ

I
İNGİLTERE VE FRANSA TARAFI

1793 baharında Fransa çepeçevre kuşatılmışken, Jirondenler⁵ içler acısı bir düşüş yaşıyordu. Manş Adaları’nda da bazı durumlar söz konusuydu. Jersey’de hoş ve küçük Bonnenuit Körfezi’nde haziranın ilk akşamıydı ve güneş batmak üzereydi. Yön bulmayı engelleyen sisli ve karanlık havada bir korvet yelken açıyordu. Aslında bu havada açılmak yerine kaçmak gerekirdi. Bu gemi Fransız bir tayfadan oluşuyordu fakat adanın doğu noktasını gözetlemek için İngiliz filosu tarafından yerleştirilmişti. İngiliz filosu, Bouillon hanedanından Tour d’Auvergne Prensi komutasındaydı. İngiliz filosu acil ve özel bir görev için Prens’in emriyle korvetten ayrılmıştı.

Korvet, Claymore adı altındaki Trinity-House’a girmişti. Görünüşte nakliye gemisi olarak görünmesine rağmen aslında bu bir savaş gemisiydi. Ağır ve sakin bir yük gemisi gibi görünüşüne aldanmamalı çünkü bu gemi iki amaca hizmet ediyordu; kurnazlık ve güce. Mümkün mertebede kandırır, gerekirse de savaşır. Görev için geceleyin güverte altındaki nakliyeler otuz adet geniş kalibreli topla değiştirilmişti. Bu toplar olası bir fırtına durumu için yerleştirilmiş olsa da geminin sakin havasını koruma amacı da güdüyordu. Bu yüzden toplar üç katlı zincirle bağlanmış, üzeri örtülerek gemi penceresine dayandırılmıştı. Dışarıdan bakan birisi hiçbir şey göremezdi. Geminin pencereleri kapalıydı. Sanki gemi bir maske takmış gibi. Bu toplar eski model tunç tekerleklerin üzerindeydi. Savaş gemileri normalde silahlarını üst güvertede taşır. Fakat pusuda bekleyen bu geminin üst güvertesi tertemizdi. Çünkü güvertenin altı gizli bir top bataryası taşıyabilecek şekilde tasarlanmıştı. Claymore ağır ve biçimsiz şekilde inşa edilmişti. Buna rağmen şüphesiz iyi bir yelkenliydi. Gövdesi İngiliz donanmasındaki en güçlü gemi gövdelerinden biriydi. Her ne kadar arka direği kısa olsa da geminin ön kısmı ve kıçı neredeyse bir fırkateyn kadardı. Biçimli ve dikkatle yapılmış dümeni benzersiz bir yapıya sahipti ve Southampton tersanelerinde sadece elli paunta yapılmıştı. Fransız tayfa, mülteci subaylardan ve firari denizcilerden oluşuyordu. Usta adamlardı, aralarında iyi denizci ve iyi asker olmayan tek bir kişi bile yoktu. Ve hepsi Kral’a sadıktı. Üç şeye aşırı düşkünlerdi; gemiye, kılıca ve Kral’a.

Gerektiğinde çıkartma yapmak için yarım tabur kadar denizci de tayfaya eklenmişti.

Claymore’un kaptanı, Saint-Louis şövalyesi Count Boisberthelot idi. Eski Kraliyet donanmasının en iyi subaylarından biriydi. İlk kaptan Şövalye La Vieuville ise o zamanlar çavuş olan Hoche ile Fransız Muhafız Birliğini komuta ediyordu. Ve Philip Gacquoil de Jersey’deki en deneyimli rehber idi.

Gemide olağan dışı bir şeylerin olduğu kolayca fark ediliyordu. Her hâlinden bir maceraya çıkacağı anlaşılan bir adam güverteye adım atmıştı. Uzun boylu, dik duruşlu ve güçlü bir adamdı. Keskin bir yüz ifadesine sahipti. Hem yaşlı hem genç görünüyordu, bu yüzden yaşını tahmin etmek zordu. Yılları arşınlamasına rağmen dinçliğinden bir şey kaybetmeyen adamlar vardır, beyaz saçlarına rağmen feri sönmemiş gözleriyle onlardan biriydi. Dinçliğine bakılırsa kırk; otoriter havasına bakılırsa seksen yaşındaydı.

Korvete bindiğinde üzerindeki denizci montu yarı açıktı, keçi derisinden de bir yelek giyiyordu. Yeleğin dış tarafı ipekle işlenmiş, iç yüzü ise tüylü ve sert bir kürkten yapılmıştı. Altında ise bragoubra denilen geniş pantolonu ve uzun botları vardı. Tam bir Breton köylüsü tarzındaydı. Bu demode Breton yelekleri iki amaca hizmet eder. Hem günlük hem de bayramlarda giyilmek üzere dikilmiştir ve ters yüz edilebilmesiyle çift yönlü giyilebilir: Kürk tarafı günlük ve diğer tarafı özel günler için. Ve sanki dikkatle incelendiğinde, yaşlı adam tarafından giyilen köylü elbisesinin dizleri ve dirsekleri uzun süredir kullanıldığı izlenimini veriyordu. Kaba kumaştan yapılmış montu bir balıkçı kıyafetine benziyordu. Dönemi yansıtan yuvarlak, uzun ve geniş kenarlı şapkasını takmıştı. Bu şapka kıvrıldığında köylümsü bir görüntü veriyor, bir kenarına arma ve ilmek iliştirildiğindeyse oldukça askerî bir görünümde oluyordu. Ama yaşlı adam şapkayı köylüler gibi kıvırarak takmıştı.

Adanın valisi Lord Balcarras ve Prens de La Tour d’Auvergne ona gemide şahsen eşlik etmişlerdi. Prens Gélambre’nin gizli ajanı, ki ayrıca asil Kont d’Artois’nın eski bir muhafızlığını yapmıştır, yaşlı adamın kamarasının düzenini bizatihi denetlemişti. Yaşlı adamın valizini taşıyacak kadar özenli ve saygılıydı. Gélambre, karaya dönmek üzere gemiyi terk ederken bu köylüyü derin bir reverans ile selamladı. Lord Balcarras, “Size iyi şanslar, general.” diye bağırdı ve Prens de La Tour d’Auvergne, “Görüşmek üzere, kuzen.” dedi.

Denizciler kendi aralarında kurdukları kısa diyaloglarda bu yaşlı adamdan “köylü” diye bahsediyordu. Fakat bu köylünün artık has bir köylü olmadığını anlamak için daha fazla bilgiye ihtiyaç yoktu. Tıpkı görünürde ticaret gemisi sanılan bu geminin esasen savaş gemisi olması gibi.

Neredeyse hiç rüzgâr yoktu. Claymore, Bonnenuit’ten ayrılarak Boulay Körfezi’ni geçti. Bir süre görüş mesafesindeydi, daha sonra zamanla karanlığa karıştı ve gözden kayboldu.

Bir saat sonra, Saint-Hélier’deki evine dönen Gélambre, York Dükü’nün karargâhındaki Kont d’Artois’ya Southampton ekspresiyle şu satırları gönderdi:

Sevgili Lord,

Kalkış gerçekleşti. Kesin bir başarı söz konusu. Sekiz gün içinde Granville’den St. Malo’ya kadar olan tüm kıyı alevler içinde kalacak.

Dört gün önce Marne Temsilcisi Prieur, Cherbourg kıyısında askerî bir görevdeydi. Hemen ardından Granville’de iken gizli bir elçi tarafından üstteki mesajla aynı el yazısına sahip şu mesajı aldı:

Vekil yurttaş,

1 Haziran günü, gelgitler yükseldiğinde, silah deposunu gizlemiş savaş korveti Claymore, Fransa sahiline doğru yelken açacak ve aşağıda tarif edilen adamı kıyıda indirecektir: Uzun boylu, yaşlı ve gri saçlı. Bir köylü gibi giyinmiş ve elleri bir aristokrat ellerine benziyor. Yarın size daha fazla ayrıntı göndereceğim. İkinci günün sabahı iniş yapacak. Kruvazörü bu durumdan haberdar edin. Korveti durdurun ve adamı giyotine yollayın.

II
GEMİDE BİR GECE VE YOLCU

Korvet güneye, St. Catherine yönüne gideceği yerde kuzeye yönelmiş, sonra da batı tarafına sapmıştı. Cesurca Sark ve Jersey arasındaki Déroute Geçidi olarak adlandırılan körfeze girmişti. O zamanlar kıyının her iki kısmında da deniz feneri bulunmuyordu. Güneş batmıştı, gece normal bir yaz gecesinden daha karanlıktı. Gökyüzünü kaplayan geniş bulutlar ay ışığını engelliyordu. Ekinoks değil de gün dönümü vardı sanki. Görünüşe bakılırsa gemi ufka varmadan ayı görmek olanaksızdı. Bazı bulutlar denizin yüzeyinde asılı kalmıştı ve her yeri sis kaplamıştı.

Tüm bu karanlık onların lehineydi. Rehber Gacquoil, Jersey’i soluna Guernsey’i sağına almış, St. Malo kıyısı yakınlarında herhangi bir koya girme niyetiyle Hanois ve Dover arasında cesurca ilerliyordu. Minquiers tarafındaki yoldan daha uzundu. Ama daha güvenli bir rotaydı çünkü St. Hélier ve Granville arasındaki Fransız sahil gemisi sürekli olarak keskin bir gözlem hâlindeydi.

Rüzgâr elverişli olur da bir şey yaşanmazsa Gacquoil tüm bu ayarlamalar sayesinde şafak sökerken Fransa kıyılarına varmayı umuyordu.

Her şey yolundaydı. Korvet, Gros Nez’i yeni geçmişti. Saat dokuza doğru hava, denizcilerin ifadesi ile, “suratsız” görünüyordu. Hem rüzgâr artmış hem de deniz yükselmişti. Ama rüzgâr onlar için iyiydi, deniz de daha fazla hoyratlaşmazsa iyi olacaktı. Dalgalar da ara sıra uğrayıp korveti selamlıyordu. Lord Balcarras’ın “general” diye seslendiği, Prens de La Tour d’Auvergne’nin “kuzen” dediği “köylü” iyi bir denizciydi. Geminin güvertesinde ağırbaşlılıkla volta atıyordu. Geminin dalgalar yüzünden bir hayli sallandığını fark etmiyordu sanki. Arada bir yeleğinin cebinden bir kalıp çikolata çıkarıyor, bir parça kırıp sesli bir şekilde yiyordu. Saçları beyazlamıştı ama dişleri sapasağlamdı.

Zaman zaman kaptana kısık bir sesle yaptığı yorumlar dışında kimseyle konuşmuyordu. Kaptan sanki asıl komutan kendi değil de oymuş gibi yolcuyu saygıyla dinliyordu. Ustaca yönetilen Claymore, bulutların arasında kaybolmuş bir şekilde dik sahil boyunca Jersey’nin güneyine doğru yol alıyordu. Pierres-de-Leeq denilen sert kayalığa çarpmamak için kıyıdan gidiyordu. Bu kayalıklar Jersey ve Sark arasında kalan boğazın ortasındaydı. Dümendeki Gacquoil Gréve de Leeq’i Gros Nez’i ve Plémont’u sırasıyla işaret ediyor ve kayalıklarla kaplı denizin üstünde gemiyi âdeta kaydırıyordu. Bunu kesin bir suretle yaptığını hissetse de yine de deniz yollarına hâkim birinin öz güvenine sahipti.

Bu tedbirli sularda yakayı ele vermemek için geminin önünde hiç ışık yoktu. Sis olduğu için kendilerini şanslı hissediyorlardı. Grande Étape’a ulaştılar. Sis o kadar yoğundu ki Pinnacle’ın ulvi hatları zar zor belli oluyordu. Saint-Ouen çan kulesinin saat onu vuran sesini duydular. Buna göre rüzgâr da hâlâ arka taraftan esiyordu. Her şey yolundaydı; deniz sertçe yükseliyordu çünkü Corbiére taraflarına yaklaşmak üzereydiler.

Saat onu biraz geçmişken, Kont Boisberthelot ve Şövalye Vieuville köylü kılıklı adama odasına (ki bu oda aslında kaptana aitti) kadar eşlik etti. Odaya girmek üzereyken sesini alçaltarak şunları söyledi:

“Beyler, bu sırrı saklamanın ne kadar önemli olduğunu anladınız. İnfilak anına kadar sessiz kalın. Burada ismimi bilen bir tek siz varsınız.”

“Bu sır mezara kadar bizimle.” diye yanıtladı Boisberthelot.

“Ölüm kalım meselesi bile olsa bu sırrı açığa çıkarmayacağım.” diye de belirtti.

Ve yaşlı adam odasına girdi.

III
SOYLULAR VE AVAMLAR TARAFI

Komutan ve yardımcı kaptan güverteye döndü, aşağıdan yukarıya volta atmaya başladılar. Yürürken konuşuyorlardı. Konunun yolcu olduğu barizdi ve asıl mesele rüzgârla beraber karanlığa karışıyordu. Boisberthelot hafif duyulabilir bir sesle Vieuville’ye bir şeyler mırıldanıyordu:

“Gerisi artık onun iyi bir lider olup olamayacağını görmemize kaldı.”

Vievuville cevapladı:

“Aynı zamanda bir prens gibi de duruyor.”

“Sayılır.”

“Fransa’da bir soylu, Bretonya’da prens.”

“Trémoiller ve Rohanlar gibi.”

“Bağlantıda olduğu birileridir.”

Boisberthelot devam etti:

“Fransa’da ve Kral’ın vagonunda ise bir marki. Tıpkı benim kont, senin de şövalye olman gibi.”

“Vagonlar artık çok uzakta!” diye bağırdı Vieuville. “Şimdi kafeste yaşama zamanı.”

Bir sessizlik oldu.

Boisberthelot yeniden söze girdi:

“Fransa prensinin yokluğunda, bir tane Breton alırız.”

“Ardıç kuşunun yokluğunda yani… Hatta kartal bulamayınca karga almak gibi bir şey.”

“Tercihim akbabadan yana olurdu.” dedi Boisberthelot.

Vieuville cevap verdi:

“Doğru seçim aslında. Hem gagası hem pençeleri var.”

“Göreceğiz.”

“Evet.” dedi Vieuville. “Artık bir lider var. Tinténiac’a katılıyorum: Silahın ve liderin gücü! Bakın komutanım, neredeyse tüm olağan liderleri ve liderlik vasfı bulunmayanları tanırım. Ne dünküler, ne şimdikiler ne de yarının liderleri. Hiçbirinin kafası savaşa basmıyor. Bize bu lanetli Vendée için öyle bir lider gerekli ki gerektiğinde hem avukat hem lider olabilmeli. Düşmanın kökünü kurutmalı; her çalıyı, her taşı, her hendeği düşünmeli. Bütün talihsiz anlaşmazlıkları zorlamalı ve lehimize çevirmeli. Uyanık ve merhametsiz bir lider olsun, gerektiğinde çirkinleşen ve düşmana haddini bildiren. Ama nerede, bu köylü ordusunda kahraman çok, kaptan yok. D’Elbée desen bir hiç, Lescure desen kendine faydası yok. Bonchamps ise fazla merhametli, fazla nazik ve bu da onu bir ahmaktan farksız kılıyor. Rochejaquelein ise sadece mükemmel bir asteğmen. Silz sahada iyi bir subay ama bir savaş için gereken politikacı donanımına sahip değil. Cathalineau basit bir arabacı, Stofflet desen düzenbaz bir bekçi. Bérard yetersiz, Boulainvilliers bir tuhaf, Charette tam bir felaket. Berber Gaston’un bahsini bile açmıyorum çünkü berbat! Ayrıca soyluları bunlar gibilerin komutasına vereceksek cumhuriyetçilerden ne farkımız kalır, neden ihtilale karşı savaşıyoruz! Gerçi belli, bu berbat ihtilal hepimize bulaştı.”

“Bir uyuzdan farksız bu ihtilal ve tüm Fransa kaşınıyor.”

“Tiers Etat uyuzu.” diye ekledi Vieuville. “Bize yalnız İngiltere yardım edebilir.”

“Edecek de kaptan, hiç şüpheniz olmasın.”

“Ama bu süreçte mesele iyice çirkin bir hâle geldi.”

“Evet, basit köylüler her yerde. M. De Maulevrier’nin bekçisi Stofflet’in komutan olduğu bir monarşinin, Dük Castries’in hamalının oğlu Pache’ı vekil yaptığı bir cumhuriyeti kıskanması için bir sebep yok. Bu savaş kimleri kimlere kırdırıyor, bir tarafta içkici Santerre, diğer tarafta berber Gaston!”

“Sevgili Vieuville, ben yine de Gaston’a çok saygı duyuyorum. Guéménnée’yi komuta ederken oldukça iyiydi. Mavilerden üç yüz adamı kendi mezarlarını kazdırdıktan sonra bir bir vurdu.”

“Çok da iyi yapmış, ben olsam ben de aynısını yapardım.”

“Buna hiç kuşkum yok, aynı şekilde ben de yaptığını yapardım.”

“Savaşta kahraman olmak soylu kanı gerektirir.” dedi Vieuville, “Ve bu şövalyelerin işidir, berberlerin değil.”

“Yine de bu Tiers Etat içinde kıymetli adamlar var.” diye ekledi Boisberthelot. “Mesela saatçi Joy, önceleri Flandre alayında çavuştu. Daha sonra Vendean şefi oldu ve şimdi kıyıda bir ekibi yönetiyor. Cumhuriyetçi bir oğlu vardı; babası Beyazlar için hizmet ederken, oğlu Mavilerin hizmetindeydi. Savaşta karşılaştılar, baba oğlunu yakaladı ve beynini dağıttı.

“İyi yapmış doğrusu.” dedi Vieuville.

“Kralcı bir Brütüs.” diye cevap verdi Boisberthelot. “Yine de Coquere, Jean-Jean, Moulin, Focart, Bouju ve Chouppes gibilerinin komutanlığı katlanılamaz bir şey!”

“Aziz şövalye, karşı taraf oldukça öfkeli. Biz alt tabakadan insanlarla doluyuz, onlarda ise çok fazla soylu var. Sence Kont Canclaux, Vikont Miranda, Vikont Beuharnais, Kont Valence, Marki Custine ve Dük Biron gibi baldırı çıplaklar tarafından yönetilmek hoşlarına gidiyor mudur?”

“Ne kadro ama!”

“Bir de Dük Chartres var!”

“Eşitlikçi oğul. Bu arada, ne zaman kral olacak o?”

“Asla!”

“Taht için can atıyor ve işlediği suçlar da bu amaç uğruna.”

“Ve yaptığı ahlaksızlıklar da bu amacı zedeliyor.”

Ufak bir duraksamadan sonra devam etti:

“Yine de tekrar kabul edilme konusunda endişeliydi. Kral’ı görmeye gitti. Birisi ona arkasından tükürdüğünde ben de Versailles’daydım.”

“Büyük merdivenin başından mı tükürmüşlerdi?”

“Evet.”

“İyi olmuş.”

“Ona çamurlu Bourbon diye seslenirdik.”

“Hem kel hem de sivilceleri var. Bir de Kral katili. Rezil!

Vieuville ekledi:

“Ouessant’ta onunla beraberdim.”

“Saint Esprit’te mi?”

“Evet.”

“Amiral d’Orvillier’nin rüzgârı tutsun diye yaptığı uyarıya uysaydı İngilizlerin geçmesini önleyebilirdi.”

“Doğru.”

“Gemi ambarının dibinde saklandığı doğru mu cidden?”

“Hayır ama öyle söylemekte de bir sakınca yok.”

Vieuville bir kahkaha patlattı.

Boisberthelot devam etti:

“Aptallar her yerde. Bakın, bahsettiğiniz Boulainvilliers’ı tanırım. Hem de çok iyi tanırım. İlk başlarda köylüleri mızraklandırdı. İnanır mısın, onları mızraklı askerler hâline getirmeyi kafasına koymuştu. Onları mızrakla eğitip olası bir saldırıyı püskürtmek istedi. Bu barbarları, düzenli askerlere dönüştürme hayalindeydi. Onlara meydanlarının köşelerinde nasıl döneceklerini ve içi boş karelerle toplu taburları nasıl yuvarlayacaklarını öğretmeye çabalıyordu. Eskide kalmış askerî terimlerle konuşmaları için onları zorluyordu. Bölükbaşını cap d’escade olarak çağırıyordu. XIV.Louis yönetimindeki onbaşılara böyle denirdi. Kaçaklardan oluşan bu alayı düzene sokmaya takmıştı. Her akşam bir çember hâlinde dizilirlerdi. Albayın işaretini alan teğmen çavuşuna bir fısıltıyla tekrarlar, o da bir sonrakine, bir sonraki diğerine derken son adama ulaşana kadar kulaktan kulağa işaret dolaşırdı. Çavuşun parolasını alırken dik durmadığı için bir subayı yaka paça kovdu. Ne ölçüde başarılı olduğunu tahmin edebilirsiniz. Bu ahmak, köylülerin köylü gibi yönlendirilmesi gerektiğini ve basit köylüleri askere dönüştürmenin imkânsız olduğunu anlayamadı. Evet, bu Boulainvilliers’ı ben de tanıyorum.”

Her biri kendi düşüncelerine dalmış olarak birkaç adım yürüdüler.

Konuşma kaldığı yerden devam etti:

“Bu arada, Dampierre’nin öldüğüne dair gelen rapor doğrulandı mı?”

“Evet komutanım.”

“Peki Condé?

“O Pamars karargâhında, top güllesiyle saldırıyor.”

Boisberthelot iç çekti.

“Kont Dampierre, bizim tarafımızda olup da onlarla saf alan bir diğer adamımız.”

“Ruhu şad olsun!” dedi Vieuville.

“Ya Leydiler, onlar nerede?

“Trieste’de.”

“Hâlâ oradalar mı?”

“Evet.”

“Ah, şu cumhuriyet!” diye bağırdı Vieuville. Ateş olsa cürmü kadar yer yakacak bir şeyin yarattığı tahribata bak! Bu ihtilalin başlaması sadece birkaç milyonluk bir mali açığın sonucu!”

“Önemsiz bir başlangıç gibi görünmesine bakmayın.”

“Her şey kötüye gidiyor.” dedi Vieuville.

“Evet. Rouarie öldü. Dresnay aptalın önde gideni. Hepsi piskoposlardan oluşan sefil liderler sürüsü: Rochelle Piskoposu Coucy, Poitiers Piskoposu Beaupoil Saint-Aulaire, Luzon Piskoposu Mercy. Bu Mercy denen bir de Madam de l’Eschasserie âşığı.”

“Onun isminin Servanteau olduğunu biliyorsunuz, değil mi komutanım? Eschasserie, eyaletin ismi.”

“Bir de Agra’nın yalancı piskoposu var, nerenin papazı olduğu bile şaibeli!”

“Dol’ün. İsmi Guillot de Folleville. Fakat yine de cesur adam, iyi dövüşür.”

“Bize askerler lazım, papazlar değil! Ne piskoposların piskopos olduğu belli ne de generallerin general!”

Vieuville, Boisberthelot’nun sözünü kesti.

“Komutanım odanızda bir Moniteur var mı?

“Evet, var.”

“Paris’te neler var şu an?”

“Adéle ve Pauline, bir de La Caverne.”

“Görmeye değer.”

“Kesinlikle. Bir ay içinde Paris’te oluruz.” Boisberthelot bir süre düşündü ve devam etti:

“Mr. Windham’ın Lord Hood’a söylediğine göre en geç bir ay yani.”

“O zaman ben bu söylediklerinizden durumun o kadar da vahim olmadığını anlıyorum, komutanım.”

“Şu Breton Savaşı iyi yönetilirse her şey yoluna girecek.”

Vieuville kafasını salladı.

“Komutanım…” dedi. “Denizci çıkartması yapacak mıyız?”

“Kıyı bizden yana olursa evet; olmazsa hayır. Savaşın bazen tüm kapıları alenen zorlaması lazım, bazen de kapı arasından sızması. İç savaşın cebinde her zaman bir maymuncuk bulunmalı. Biz yapacağımızı yaparız da önemli olan kimin nasıl yönettiği.”

Boisberthelot düşünceli bir şekilde sordu:

“Şövalye Dieuize hakkında ne dersiniz, Vieuville?”

“Genç olandan mı bahsediyorsun?”

“Evet.”

“Şu komutan olan?”

“Evet.”

“Sadece meydan muharebelerinde iyi. Çalı çırpıdan iyi anlayan bir köylü işte.”

“Bu durumda, bütün umudunuz General Stofflet ve General Cathalineau’dan yana.”

Vieuville bir süre durdu ve sonra konuştu:

“İhtiyacımız olan bir prens. Soylu bir Fransız prensi, gerçek bir prens.”

“Ama nasıl olur? Benim bildiğim prens dediğin…”

“Prens dediğin ödlekten başkası değildir, diyeceksiniz. Biliyorum komutanım. Ama biz ona avamları etkisi altına alması için ihtiyaç duyuyoruz.”

“Aziz şövalye, prensler gelmeye zahmet etmiyorlar.”

“Biz de onlarsız hallederiz.”

Boisberthelot çevik bir hareketle alnını elleriyle bastırdı. Bir fikri var gibiydi. Devam etti:

“O zaman bu generali bir deneyelim.”

“Hakiki bir soyludur.”

“Peki bu yetecek mi?”

“İyi soylulardandır.”

“Acımasız demek istedin sanırım?” dedi Boisberthelot.

Kont ve şövalye bir süre bakıştılar.

“Mösyö Boisberthelot, çok doğru dediniz. İşte bizim ihtiyacımız bu, kelimenin tam anlamıyla acımasız biri. Bu savaş kimseye acımıyor. Kana susamış kurtlar gibi şafakta bekliyorlar. Kral katilleri XVI. Louis’nin kellesini uçurdu. Biz de onları lime lime edeceğiz. Haklısınız, ihtiyacımız olan general, acımasız bir general. Anjou ve Yukarı Poitou’da liderler fazla bağışlayıcılar, dikkate alınmıyorlar. Bu yüzden de hep bozguna uğradılar. Maraiz ve Retz’deki liderler ise oldukça gaddar. Bu yüzden her şeye cesurca göğüs gerdiler. Charette, Parrein’in karşısında durabildiyse işte bu yüzden; acımasız olduğu için. Sırtlana karşı sırtlan.”

Boisberhelot’un cevap vermesi için zaman olmadı. Viueville’in sözü çaresiz bir çığlık sesiyle kesildi ve eş zamanlı olarak, diğer seslere benzemeyen bir gürültü işittiler. Bu bağırış ve ne idüğü belirsiz sesler geminin iç kısmından geliyordu.

Kaptan ve yardımcısı güverteye doğru koşturdu ama içeri giremediler. Bütün topçular dehşet içinde kaçışıyordu.

Korkunç bir şey olmuştu.

IV
TORMENTUM BELLI ⁶

Top gülleleri içinden yirmi dört librelik olan bir top gevşemişti.

Bu belki de deniz üzerindeyken meydana gelebilecek en korkunç şeydir. Açık denizdeki bir savaş gemisinin başına bundan daha korkunç bir şey gelemez.

Bağlantılarından gevşemiş bir top, aniden doğaüstü bir canavara dönüşür. Tıpkı makineden geliştirilmiş bir canavar gibi. Bu kütle, tekerlekleri üzerinde bir bilardo topu kadar kolay hareket eder; yuvarlanır, atış yapar, gelir ve gider, durur, bir ara dinlenir, yeniden başlar, geminin bir ucundan diğer ucuna yaydan çıkmış bir ok gibi fırlar; döner durur, kaçar, yeniden yükselir, vurur, ezer, öldürür, yok eder. Zevkine duvara toslayıp duran bir koçtur. Üstelik bu koçun boynuzları demirden, toslayıp durduğu duvar da ahşaptan yapılmadır. Özgür bırakılan bir maddenin, ebedî köleliğinin intikamını aldığını söyleyebiliriz. Cansız nesne dediğimiz şeylerden birinin içindeki kötülük bir boşluk bulmuş ve birdenbire ortaya çıkmıştı. Sabırsız, gizemli, sıkıcı bir intikam alma havasında; hiçbir şey cansız bir nesnenin öfkesi kadar acımasız değildir. Bu delirmiş kütle, panter gibi sıçrar; bir filin ağırlığına, bir farenin çevikliğine ve bir baltanın inadına sahiptir. Aniden dalgalanan bir deniz gibi sürprizli, çakan bir şimşek gibi, bir mezar gibi sağır. On bin paunt ağırlığında olmasına rağmen bir çocuk topu gibi zıplıyor, ilerledikçe geriye dönüyor ve çizdiği dik açılı daireler bir noktada kesişiyor. Kim ne yapsın bu durumda, nasıl hakkından gelsin? Bir fırtına kopsa diner, bir kasırga çıksa yatışır, rüzgâr eser gider, kırılan bir şey olsa yenisiyle değiştiririz, bir sızıntı olsa kontrol ederiz, yangın çıksa söndürürüz ama bu tunçtan yapılma devasa canavarla ne yapacağız? Nasıl zapt edeceğiz? Çoban köpeğini hizaya getirebilir, boğayı gafil avlayabilir, yılanı büyüleyebilir, kaplanı korkutabilir, aslanı yumuşatabilirsiniz fakat bu bağları gevşemiş canavar hakkında hiçbir bilginiz yoktur. Onu öldüremezsiniz, zaten ölüdür ama yaşıyordur da aynı zamanda. Hem de sonsuzluğun bahşettiği uğursuz bir hayatı. Altındaki tahta onu ileri geri sallar, gemi onu sağa sola taşır, deniz gemiyi kaldırır ve rüzgâr denizi hareket hâlinde tutar. Bu top bir oyuncak gibi ama her şeyi yok edebilecek bir oyuncak. Gemi, dalgalar ve rüzgâr hepsi ondan yana ve onun bu korkunç canlılığını besliyorlar. Bu karışıklığı nasıl çözmeli? Gemiyi enkaza sürükleyecek bu mekanizmayı nasıl engellemeli? Gelip gitmelerini, geri tepmelerini, durmalarını, darbelerini nasıl öngörebilirim? Darbelerden herhangi biri geminin yan tarafına çarpabilir. Gemiyi bu korkunç devinimlere karşı nasıl koruyabiliriz? Düşünebilen, fikirleri olan ve her an ani bir fikir değişimi ile yönünü değiştiren bir mermi ile burun burunayız. Saldırısından kaçınılması gereken bir nesne kendi yolunda nasıl tutuklanabilir? Korkunç top koşar, ilerler, geri çekilir, sağa sola saldırır, oraya buraya uçar, yakalama girişimlerini boşa çıkarır, engelleri süpürür ve insanları sinek gibi ezer.

Bu aşırı tehlikeli durum biraz da güvertenin sallanmasından kaynaklanıyor. Eğik düzlemin kaprisleriyle nasıl baş edilsin? Geminin derinliklerinde, deyim yerindeyse, kaçmaya çalışan yıldırımlar hapsedilmişti sanki; deprem sırasında gürleyen gökteki yıldırımlar.

Bir anda mürettebat ayağa kalktı. Tüm bu olanlar topçubaşının hatasıydı. Zincir kayışının cıvatasını iyice sıkamamış ve bu yüzden dört ayaklı top arabasını zapt edememişti. Top arabasının gövdesi ve alt kısmı yerinden oynamıştı, bu yüzden zincir kırılmış ve bütün düzeni bozulmuştu. Kopan ipler yüzünden arabanın üstündeki top sağlam durmuyordu. Geri tepmeyi engelleyen sabit zincir kullanılamaz hâle gelmişti. Geminin yan tarafına bir dalga çarpınca da olan olmuştu: Yeterince emniyete alınmamış, geri çekilmiş ve zincirini kırmış olan top, güvertede tehditkâr bir şekilde dolaşmaya başlamıştı. Bir cam bölmeden aşağıya doğru kayan bir su damlası düşünün, işte bu tuhaf kayış da buna benziyor.

Topun bağları gevşeyip koptuğunda, topçular da deponun içindeydi; tek tek ya da gruplar hâlinde geminin harekete geçmesini bekliyorlardı. Darbeyle öne doğru fırlayan top arabası bir grup adama çarptı ve ilk vuruşta dördünü öldürdü; sonra, yuvarlanarak geri fırladı, talihsiz bir beşinci adamı ikiye ayırdı. Ve iskele tarafındaki bir topa çarparak topu parçalarına ayırdı. Duyulan acılı çığlığın sebebi buydu. Bütün erkekler merdivene koştu. Silah deposu göz açıp kapayıncaya kadar boşaltılmıştı.

Canavar silah kendi başına kaldı. Hem kendisinin hem de geminin efendisiydi artık. Dilediğini yapabilirdi. Savaşta bile gülmeye alışkın tayfa şimdi tir tir titriyordu. Tarif edilemeyecek bir dehşet içindeydiler.

Kaptan Boisberthelot ve yardımcısı Vieuville, her ne kadar cesur adamlar olsalar da merdivenin tepesinde kalakalmışlardı. Her ikisinin de beti benzi atmış, güverteye öylece bakıyorlardı. Biri dirseğiyle onları yana itip aşağı indi. Bu az önce hakkında konuştukları yolcu, “köylü” adamdı.

Merdivenin son basamağına ulaştıktan sonra durdu.

V
VIS ET VIR ⁷

Top güvertede bir ileri bir geri yuvarlanıyordu. Kıyametin yaşayan atlısı gibiydi. Güvertede sallanan gemici feneri de bu gösteriye loş bir ışık ve gölge ekliyordu. Topun ana hatları sabit durmadığı için belli belirsizdi; üzerine ışık vurduğunda siyah görünüyordu, karanlıkta ise üzerinde soluk yansımalar oluşuyordu.

Hâlâ gemiyi yerle bir etmenin peşindeydi. Şimdiden dört topu daha paramparça etmişti. Gemi tarafında ise iki yarık açmıştı. Neyse ki bu yarıklar su seviyesinin üzerindeydi ve su ancak sert hava koşullarında içeri sızabilirdi. Top çılgınca kiriş tarafına doğru koştu. Dayanaklı destek direniyordu. Ama kıvrımlı ahşap kiriş her ne kadar dayanıklı olsa da dört bir yanı kuşatmış bu muazzam saldırının altında çatırdıyordu. Her yeri ele geçirmiş bu saldırı gerçekten de dehşet vericiydi.

Şişede sallanan bir mermi bile bu kadar hızlı ve keskin sesler üretemezdi. Top arabası dört tekerleğiyle ölü bedenlerin üzerlerinden geçiyor, onları kesip parçalara ayırıyordu. Beş ceset sağa sola yuvarlanan bavullar hâline gelmişti. Ölülerin başları sanki haykırıyordu. Gemi sallandıkça güverte kan gölüne döndü. Birkaç yerinden hasar gören tavan çökmeye başlamıştı. Geminin her yerinde korkunç bir kıyamet kopuyordu.

Soğukkanlılığını hızla geri kazanmış olan kaptan dizginleri eline aldı. Bu kızgın topun öfkesini hafifletebilme ve saldırıyı kontrol altına alabilme umuduyla her şeyi ambar ağzından atma emri vermişti; şilteleri, hamakları, yedek yelkenleri, halat bobinlerini, mürettebatın çantalarını ve korveti dolduran sahte banknot balyalarını; İngiliz kökenli banknot sahteciliği savaşta mübahtı.

Ama bu paçavralar ne fayda sağladı? Kimse onları düzenlemek için aşağı inmeye cesaret edemedi ve birkaç dakikada hiçbirinden eser kalmamıştı.

Deniz bu kazayı daha da hiddetlendirdi. Esasen bir fırtına kopsa topu devirir, havada kalan dört tekerlek kolayca hâkimiyet altına alınırdı. Derken kargaşa daha da arttı. Direklerde, geminin omurgasına sağlam bir şekilde yerleştirilmiş sütunlar gibi duran ve geminin birkaç güvertesini delen yarıklar ve kırıklar vardı. Arka direk çatlamış ve hatta ana direk bile topun sarsıcı darbeleri nedeniyle hasar görmüştü. Depo kendini imha etmeye devam ediyordu. Otuz toptan onu işe yaramaz hâle gelmişti. Yan taraftaki yarıklar büyümüş ve gemiye su sızmaya başlamıştı.

Silah güvertesine inen yaşlı yolcu, merdivenlerin dibinde bir heykel gibi hareketsiz durmuş olan bitene bakıyordu. Güverteye bir adım daha atmak imkânsızdı.

Özgürlüğünü ilan etmiş topun her bir zıplayışı geminin sonunu hazırlıyordu. Birkaç dakika daha ve sonra gemiden kalan tek şey bir enkaz olacaktı. Ya bu deveyi gütmeli ya da bu diyardan gitmeli: Bu ölüm kalım meselesinde nihai bir karar almaları gerekiyordu. Ama ne?

Ne savaşçı bir top ama!

Bu çılgın yaratık durdurulmalı, bu şimşek zapt edilmeli, bu yıldırım ezilmeli.

Boisberthelot, Vieuville’e şunları söyledi:

“Tanrı’ya inanıyor musun, şövalye?”

“Hem evet hem hayır, yani bazen!” diye yanıtladı La Vieuville.

“Ya fırtına zamanında?”

“Evet ve bunun gibi anlarda.”

“Gerçekten bizi Tanrı’dan başkası kurtaramaz şu an.” dedi Bois-berthelot.

Herkes sessizdi, ortalığı top arabasının korkunç gürültüsüne bırakmışlardı.

Gemiye çarpan dalgalar bir yandan, içerideki topun darbeleri diğer yandan, tıpkı sırayla vuran bir çift çekiç gibiydiler.

Birdenbire, oradan oraya kaçan topun çizdiği geçilemez çemberin ortasında bir adam belirdi. Elinde demir bir çubuk tutuyordu. İhmaliyle kazaya neden olan suçlu ve felaketin yazarı, toptan sorumlu baş topçuydu bu. Başlattığı işi bitirmeye, sebebi olduğu hatayı onarmaya çalışıyordu. Bir elinde bir top manivelası, diğerinde de ilmikli bir dümen halatı tutarak ambar ağzından aşağıdaki güverteye girmişti.

Sonra korkunç bir mücadele başladı; devasa bir gösteri, top ve topçu arasındaki bir savaş, akıl ve maddenin yarışı, insanla cansız arasında bir düello. Adam köşede durmuş, bir elinde levhayı, diğer elinde halatı tutmuş bir hâlde desteğe yaslanmıştı. Hareketsiz ve mosmor hâliyle oldukça acıklı görünüyordu. Bacakları sanki iki çelik sütunmuş gibi sağlam duruyordu.

Topun kendisine yaklaşmasını bekliyordu.

Topçu malını tanıyordu ve sanki top da onu tanımalıymış gibi hissetti. Çünkü uzun süredir birlikteydiler. Çok defa elini topun ağzına sokmuştu. Onun evcil canavarıydı. Sanki köpeğiymiş gibi topla konuşmaya başladı. “Gel.” dedi. Muhtemelen onu seviyordu da.

Gelmesini diliyordu dilemesine ama gelmesi demek onun sonu demekti. Sorun şu ki, ezilmekten nasıl kaçacaktı? Hepsi dehşet içinde adamı izliyordu.

Güvertede durup iki savaşçıyı sert bir şekilde seyreden yaşlı adam dışında herkes nefesini tutmuştu.

Kendisinin de ezilme tehlikesi vardı ama buna rağmen yerinden kıpırdamıyordu.

Bu savaşı altlarındaki kör deniz yönetiyordu. Topçu, bu korkunç göğüs göğüse mücadeleyi kabul etmiş ve topa meydan okumak için yaklaşmışken, kabaran deniz bir an durulur gibi oldu ve topu da bir an için olduğu yere sabitledi. “Haydi!” dedi adam. Top, sözünü dinliyor gibiydi.

Aniden ona doğru sıçradı. Adam hızla yana çekildi. Sonra mücadele başladı. Duyulmamış bir savaştı bu; kurşun geçirmez ile çıtkırıldım karşı karşıyaydı. Tunçtan yapılma canavara kafa tutan bir beşer; birinde güç var, diğerinde ise ruh.

Bütün bunlar gecenin gölgesinde yaşanıyordu. Silik bir mucizenin hayaliydi sanki.

Bir ruh! Garip bir şekilde, topun içinde de sanki bir ruh varmış gibi görünüyordu ama bu ruh nefret ve öfke doluydu. Bu kör gücün gözleri vardı ve sanki adamı izliyordu. Gören herkes aynı şeyi düşünürdü; kurnaz bir kütleydi bu ve fırsat kolluyordu. Sanki devasa, demirden bir böceğe bir iblisin iradesi bahşedilmişti. Arada sırada devasa çekirge, güvertenin alçak tavanına çarpıyor, sonra bir kaplan gibi dört ayağı üzerine düşerek adama doğru koşmaya devam ediyordu. Adam ise esnek, çevik ve becerikliydi. Şimşek gibi hareket eden toptan, bir yılan gibi kıvrılarak kaçıyordu. Hamlelerden kaçınıyordu ama hamleler bu sefer de gemiye zarar veriyordu.

Top arabasına bağlı bir parça kırık zincir kalmış ve her nasıl olduysa bu zincir, top namlusunun ucuna dolanmıştı. Zincirin diğer ucu da top arabasına bağlıydı. Topun her zıplayışı tehlikeyi daha da şiddetlendiriyordu. Vida sanki bir el tutuyormuş gibi topu sıkıca tutuyordu ve topun darbeleriyle sanki demirden bir kamçı gibi sağa sola savruluyor ve topun etrafında bir kasırga gibi dönüyordu. Bu zincir, işleri daha da karıştırmıştı.

Tüm bu olanlara rağmen adam yine de savaşıyordu. Hatta zaman zaman topa karşı hamle yapıyor; bir elinde levhası, diğerinde halatı, geminin kenarlarında sürünüyordu. Top onun hamlelerini tahmin ediyormuş ve bir tuzaktan şüpheleniyormuş gibi kaçtı. Gözünü kan bürümüş adam da peşinden koştu.

Böyle bir mücadele mutlaka kısa sürer. Aniden sanki top “bu işi bitirelim” der gibi durdu. Krizi kontrol altına almış gibi hissettiler. Top sanki şüpheye düşmüş gibiydi. Niyetleri ve amaçları olan canlı bir yaratıktı sanki! Planlar kurmak için düşüncelere dalmıştı. Sonra birden adamın üstüne çullandı. Topçubaşı ise kenara çekildi. Bir kahkaha patlattı ve topa “Bir daha dene!” diye bağırarak koştu. Öfkeden gözü dönmüş top iskeledeki başka bir topu daha ezdi. Sonra, sanki üzerinde bir ip varmış da onu geri çekmiş gibi geminin sancak tarafına, kaçan adama doğru fırladı. Üç top bu hücumla ezildi. Topun gözleri adamdan başka hiçbir şey görmez olmuştu. Adamın olduğu tarafa döndü ve geminin kıç tarafından gövde tarafına doğru yuvarlandı. Pruvanın duvarında bir yarık açmıştı. Topçubaşı merdivenin dibine sığındı. Olan biteni izleyen yaşlı adamla arasında kısa bir mesafe vardı. Elinde çubuğu hazır bekliyordu. Top bunun farkındaydı ve dönme zahmetine bile girmeden, bir balta darbesi kadar hızlı bir şekilde adamın üzerine geri koştu. Eğer geminin yan tarafına fırlarsa adamın işi bitmişti.

Mürettebattan bir çığlık yükseldi.

O ana kadar hareketsiz duran yaşlı yolcu, tüm o çılgın dönüşlerden daha çevik bir şekilde öne atıldı. Sahte banknot balyalarından birine uzandı ve ezilmek pahasına da olsa balyayı, top arabasının tekerleklerinin arasına fırlatmayı başardı. Durosel’in Deniz Silahları El Kitabı’nı okuyup tüm tatbikatlarda ustalaşmış birisi bile bu kadar kararlı ve tehlikeli manevrayı yapamazdı.

Balya bir tampon görevi gördü. Bir çakıl taşı bir kütüğü engelleyebilir, bir ağaç dalı da çığın seyrini değiştirebilir. Böylelikle balya da topun tökezlemesini sağlamıştı. Bu tehlikeli manevradan istifade, topçu da demir çubuğunu arka tekerleklerin parmaklarının arasına sokmuştu. Öne doğru atılmış olan top durdu. Adam, çubuğunu bir kaldıraç gibi kullanarak topu ileri geri salladı. Ağır kütle, yankılanan bir çan sesi çıkararak yana doğru yığıldı. Kan ter içinde kalmış adam topun üstüne atıldı ve halatının ilmeğini mağlup canavarın boynuna doladı.

Çatışma sona ermiş, adam bu savaştan galip çıkmıştı. Karınca, mamutun hakkından gelmiş; cüce insan, dev yıldırımı zapt etmişti.

Askerler ve denizciler alkışladı.

Mürettebat zincir ve kablolarla ileri atıldı, topu bağlayarak hâkimiyet altına aldılar.

Topçubaşı yaşlı yolcuyu selamladı:

“Bayım, hayatımı kurtardınız!”

Yaşlı adam, tekrardan vurdumduymaz tavrını takındı ve adama cevap vermedi.

VI
TERAZİNİN İKİ KEFESİ

Galip olan adamdı ama top için mağlup demek pek de doğru değildi. Olası bir gemi enkazı önlenmişti ama korvet hâlâ tehlikedeydi. Gemide onarılamayacak tahribatlar oluşmuştu. Geminin kenarlarında beş yarık açılmıştı, bunlardan en büyüğü de pruvadaydı. Otuz toptan yirmisi paramparça olmuştu. Yakalanıp zincirlenen top da işe yaramazdı. Top ağzı iyice sıkılmıştı, bu yüzden topun nişan alması imkânsızdı. Böylelikle silah deposunda dokuz top kalmıştı. Ambarda da bir sızıntı vardı. Zaman kaybetmeden tüm bu hasar onarılmalı ve bir yandan da tulumbalar çalıştırılmalıydı. Güvertede korkulacak bir şey kalmamıştı. Ama mürettebat hâlâ bakmaktan korkuyordu. Azmış bir fil kafesinin içi bile bu kadar harap olamazdı. Gözden uzak olmak korvet için ne kadar önemli olursa olsun, güvenliği sağlamak için gemiyi onarmak daha acildi. Kenarlara aralıklarla yerleştirilen fenerlerle, güverteyi aydınlatmak gerekti.

Bu trajedinin içinde ölüm kalım meselesine kapılmış olan mürettebat, geminin dışında neler olduğunun farkında değildi. Sis yoğunlaşmış, hava değişmiş, rüzgâr gemiyi istediği yöne çekmişti. Olmaları gereken yolda değildiler. Jersey ve Guernsey görüş alanlarındaydı; güneye olmaları gerekenden çok daha uzaktaydılar ve fırtınalı bir denizin üstündeydiler. Büyük dalgalar da korvetin yaralarına, tehlikenin tadını çıkarır gibi tuz basıyordu.

Denizin yüzeyi daha da tehditkâr hâle geldi; rüzgâr şiddetlendi. Bir sağanak, belki de bir fırtına yaklaşıyordu. Dört kürek ilerisi görünmüyordu.

Mürettebat, güvertedeki tahribatı onarmak için acele ediyordu. Sızıntıları durdurmaya ve çatışmadan sağ çıkan topları dizmeye çalışıyorlardı. Yolcu güverteye geri dönmüştü.

Ana direğe yaslanmış, duruyordu.

Gemide neler olduğundan bihaberdi. Şövalye Vieuville, denizcileri ana direğin her iki tarafına da dizmişti. Geminin sinyal ıslığıyla da teçhizatla uğraşan diğer denizciler avluda hizaya geçmişlerdi.

Kont Boisberthelot yolcuya doğru ilerledi. Heyecanlı, soluk soluğa kalmış ve üstü başı dağılmış bir adam da peşinden geldi.

Bu topla kahramanca savaşan ve canavara karşı galibiyet kazanan topçubaşıydı.

Kont, köylü kılıklı yaşlı adama askerî bir selam verdi ve ona şöyle dedi:

“İşte adam bu, generalim.”

Topçubaşı gözlerini yere dikmiş, askerî bir tavırla dimdik duruyordu.

“Generalim.” dedi Kont Boisberthelot ve devam etti:

“Bu adamın yaptıklarının oldukça üst düzey bir görev olduğunu düşünmüyor musunuz?”

“Sanırım öyle.” diye cevapladı yaşlı adam.

“Öyleyse vereceğiniz emirlere hazır.” diye karşılık verdi Boisberthelot.

“Emir vermek sizin işiniz; kaptan olan sizsiniz.”

“Ama siz de generalsiniz.” diye yanıtladı Boisberthelot.

Yaşlı adam topçuya baktı.

“Bir adım öne çık.” dedi.

Topçu bir adım attı.

Kont Boisberthelot’ya dönen yaşlı adam, Saint Louis’nin haç armasını kaptanın göğsünden söktü ve topçunun ceketine taktı. Bahriyeliler bu duruma oldukça keyiflenmiş ve askerler silahlarıyla selama durmuşlardı.

Yaşlı adam daha sonra afallamış topçuyu işaret ederek ekledi:

“Şimdi bu adamı vurun!”

Alkışların yerini sersem bir sessizlik aldı.

Mezar sessizliğinin ortasında yaşlı adam sesini yükselterek şöyle dedi:

“Gemi bir ihmal sonucu tehlikeye girdi hatta bir enkaza sürüklendi. Denizde olmak, düşmanla burun buruna olmak gibidir. Savaştaki bir ordudan farksızdır denizdeki gemi. Deniz pusularla doludur. Fırtına görünmese de fırtınadır. Düşmanla yüzleşirken işlenen her hatanın cezası ölümdür. Geri dönülemez bir hataydı bu. Cesaret nasıl ödüllendirilmeli ise ihmal da cezalandırılmalıdır.”

Bu sözler, meşe ağacına vurulan balta darbelerinin sesi gibi ağır ağır yankılandı. Askerlere bakan yaşlı adam bağırdı:

“Emredileni yapın!”

Göğsünde Saint-Louis’nin haçı parlayan adam başını eğdi. Kont Boisberthelot’un işaretiyle iki denizci güverte altına indi. Kısa süre sonra hamak örtüsünü getirerek geri döndüler. İki denizciye, gemi karadan ayrıldığından beri köşesinde dua etmekle meşgul olan gemi papazı eşlik ediyordu. Çavuş bir düzine askeri altışarlı iki sıra hâlinde dizdi. Topçu bu iki sıranın arasında yerini aldı. Papaz elindeki istavrozuyla ilerledi ve adamın yanında yerini aldı. “Marş!” Çavuşun dudaklarından gelen bu sesle, tayfa yavaşça pruvaya doğru ilerledi. Hamak örtüsünü kefen gibi hazırlamış iki denizci de onları takip etti.

Korvete kasvetli bir sessizlik çöktü. Uzakta bir kasırga çıkmıştı. Birkaç dakika sonra kasvetli bir ses yankılandı; çakan şimşek dışında her şey hareketsizdi. Sonra suya düşen bir insan sesi duyuldu. Yaşlı yolcu ellerini göğsünde kavuşturmuş, ana direğe yaslanmış bir hâlde duruyordu. Düşüncelere dalmış gibiydi. Sol elinin işaret parmağıyla yaşlı adamı işaret eden Boisberthelot, Vieuville’e fısıldadı:

“Vendée için aranan lider bulundu.”

VII
YELKENİ AÇAN, TALİHİNİ BEKLER

Ama korvete ne olacaktı? Bütün gece dalgalara karışan bulutlar artık o kadar alçalmıştı ki, bir çarşaf gibi denizi aşarak ufku tamamen kapattılar. Sisten başka bir şey yok; deniz seferine dayanıklı bir gemi için bile her zaman tehlikeli bir durum.

Kalın yelken sise karışmıştı.

Zaman kazanmaya çalıştılar, geminin yol açtığı tahribattan sonra top arabasının geride bıraktığı her şeyi denize atmışlardı; dağılmış toplar, top arabaları, kırılmış ahşaplar, ortaya saçılmış tahta ve demir parçaları. Geminin pencereleri açılmıştı. Muşambaya sarılı cesetler ile ceset parçalarını tahta kalasın üzerinden kaydırarak denize attılar.

Deniz yükseliyordu. Oysa yakınlarda bir fırtına görünmüyordu. Öte yandan, ufukta uzaklardan gürleyen kasırga sesi duyuluyor ve rüzgâr hem azalıyor hem de kuzeye doğru hareket ediyordu. Ama dalgalar denizin kızgınlığına işaret eder gibi hâlâ yüksekti ve zor durumdaki korvet, darbelere karşı güçlükle direniyordu. Bu yüksek dalgalar geminin sonunu getirebilirdi. Dümendeki Gacquoil, düşüncelere dalmıştı.

Tehlike zamanlarında cesur bir tavır takınmak komutanlar için alışılagelmiş bir durumdur. Zor zamanlarda bile yüzünde güller açan Vieuville, Gacquoil’e seslendi.

“Rehber…” dedi, “Fırtına yatışıyor. Aksırık nöbetlerime bakma sen. Bu işi halledeceğiz. Biraz rüzgâr olacak, o kadar.”

“Rüzgâr olursa dalga da olur.”

Gerçek bir denizci ne şen şakraktır ne de mahzun. Verdiği cevap kaygı doluydu. Su alan bir gemi için engin deniz, hızlı bir batış demekti. Gacquoil kaşlarını çatarak bu olasılığı vurgulamıştı. Art arda yaşanan top ve topçubaşı felaketinden sonra Vieuville bu denli tasasız hatta neredeyse neşeli sözler kullanmakta çok acele etmişti. Bazı şeyler vardır, denizde talihsizlik getirir. Deniz ketumdur; kimse ne sakladığını asla bilemez. Bu yüzden de her zaman tetikte olmak gerekir.

Vieuville tekrardan ciddiyetine büründü.

“Neredeyiz, rehber?” diye sordu.

“Tanrı’nın elinde.” diye cevapladı rehber.

Rehber, denizlerin hâkimidir. Canı ne isterse söyler, canı ne isterse onu yapar. Zaten böyle adamlar gevezelik yapmayı sevmez. Vieuville’in sorduğu sorunun cevabı çok geçmeden ufukta gözüktü.

Deniz aniden durulmuştu.

Sisler dağılmış; karanlık dalgalar alaca karanlığın içinde boydan boya uzanıyordu. Manzaraları bu şekildeydi.

Artık suda asılı kalmayı bırakmış bulutlar, gökyüzünü kaplamıştı. Doğan gün, doğu tarafını aydınlatmaya başlamıştı, batıda ise batmakta olan aydan soluk bir ışık saçılıyordu. Ufuktaki bu manzara belli belirsiz iki şerit gibiydi; karanlık deniz ve aydınlık gökyüzünün arasında kalmış iki aydınlık şerit. Üzerlerinde de hareketsiz ve karanlık silüetler vardı.

Batıda, ay ışığının aydınlattığı gökyüzünde, Kelt dormen(mezar) lerine benzeyen üç dik kayalık göründü.

Doğuda, sabahın soluk ufkunda, arka arkaya heybetli bir şekilde dizilmiş sekiz yelken göründü. Üç resif kaya ve sekiz yelkenli bir filo. Arkalarında kötü şöhretli Minquiers kayalıkları ve önlerinde Fransız savaş gemileri vardı. Sola gitseler dipsiz bir uçurum ve sağa gitseler onları bekleyen bir kıyım var; olası bir gemi enkazı ve savaş arasında seçim yapmak zorundaydılar. Ya korvet kayalıklara çarpacak; gövdesi hasar görecek, direkleri kırılacak ve teçhizat mahvolacaktı, ya da savaşmayı seçeceklerdi. Ama bu durumda otuz toptan yirmisinin devre dışı kaldığını ve en iyi topçularının öldüğünü de hesaba katmalılardı.

Doğan güne aldanmamalılar çünkü gece henüz bitmemişti. Bu karanlık muhtemelen uzun sürecekti çünkü çoğunlukla havada asılı, kalın ve yoğun, sağlam bir tonoz gibi görünen bulutlardan kaynaklanıyordu.

Rüzgâr, sisli havada süzülen gün ışığını dağıtmış ve korveti Minquiers üzerinde sürüklüyordu.

Çelimsiz ve bitap düşmüş hâliyle, gemi çaresizce sürükleniyordu. Dümene itaat etmiyor, dalgaların gücüyle ileriye doğru savruluyordu.

Minquiers kayalıkları ne tehlikelidir! Hele şu durumda olduğundan daha tehlikeliydi. Bu deniz hisarının kulelerinden birkaçı, denizin aralıksız hareketleri yüzünden yıpranmıştır. Uzun kılıçlara benzeyen dalgalar kayalıkların şeklini değiştirmiştir. Her gelgit bir testere darbesi gibidir. Böyle bir zamanda Minquiers’a teslim olmak, ölümü kabul etmek demekti.

Öte yandan bu gemiler, Kaptan Duchesne komutasında Lequinio tarafından “Père Duchesne” olarak adlandırılan Cancale filosunu oluşturuyordu. Durum kritikti. Top arabasıyla boğuşurken gemi bilinçsizce rotasından çıkmış, St. Malo yerine Granville yönünde yelken açmıştı. Yelken gücü bozulmamış olsa bile bu filo onun Fransa’ya geçişine izin vermezdi. Diğer tarafta da Minquiers kayalıkları Jersey’e dönüşünü engelleyecekti. Henüz fırtına olmamasına rağmen rehberin dediği gibi deniz dalgalıydı. Dalgalar, şiddetli rüzgârın etkisiyle kayalıkların dibine çarparak büyüyordu.

Denizin sağı solu belli olmaz. Bütün hilelerini dipsiz bir uçurumunda gizler. Bir yolunu bulur; ilerler ve geri çekilir, bir anlaşma teklif eder ve sonra reddeder, bir fırtına çıkarır ve aniden niyetinden vazgeçer, bir uçuruma sürükler ve anlaşmadan cayar, kuzeye gözdağı verir ama güneyi vurur. Claymore korveti, bütün bir geceyi sisler içinde ve fırtınadan korkarak geçirmişti. Deniz önce ufuk üzerinde bir fırtına resmi göstermiş, sonra bu resmi dik kayalıklara çevirmişti. Sürekli hüsrana uğratıyordu.

Öyle ya da böyle, her hâlükârda bir gemi enkazı olacaktı. Düşmanlardan biri diğerinin işini tamamlayacak şekilde, savaşla gemi enkazını birleştirecekti.

“O tarafa gitsek gemiyi enkaza sürükleriz, diğer yana gitsek savaş çıkar!” dedi Vieuville.

Ve cesur kahkahaları arasında haykırdı:

“Her iki tarafa da çaktık çifte beşlik!”

VIII
9=380

Korvet artık enkaz altında kalmış sayılırdı.

Loş bir alaca karanlık, kararmış bulutlar, kafası karışmış ufuk ve durgun gizemli dalgalar… Her yeri bir mezar sessizliği kaplamıştı. Düşmanca uğuldayan rüzgâr dışında ses yoktu. Uçurumun olduğu taraftan gelen felaket görkemli bir şekilde yükseldi. Bir saldırıdan çok bir hayalete benziyordu. Ne kayalıklarda ne de gemide bir hareket vardı. Bu sessizliği anlatmaya kelimeler yetmezdi. Bütün bu olanlar gerçek miydi? Sanki denizin üzerinden geçen bir hayalin içindeydiler. Etrafta bu efsanelerden bahsedenler de var gerçi. Korvet tabiri caizse şeytan kayalıkları ile hayalet filonun arasında sıkışıp kalmıştı.

Kont Boisberthelot alçak bir sesle silah güvertesine inen Vieuville’e emirler yağdırıyordu. Kaptan Vieuville ise teleskopunu alarak rehberin arkasına yerleşti. Gacquoil’in daimî çabası korveti rüzgâra karşı korumaktı; eğer gemi deniz ve rüzgârdan vurgun yerse alabora kaçınılmaz olur.

“Rehber, neredeyiz biz?” dedi kaptan.

“Minquiers’de.”

“Hangi tarafında?”

“En kötüsünde.”

“Dip nasıl?”

“Küçük kayalar var.”

“Ters yüz olur muyuz?”

“Her türlü ölürüz.”

Kaptan dürbününü batıya çevirdi ve Minquiers’i inceledi. Sonra dürbünü doğuya çevirerek yelkenleri izledi.

Rehber kendi kendine konuşur gibiydi:

“Şuradaki Minquiers Kayalıkları. Martıların seslerini duyuyorsundur. Burası kara başlı martının Hollanda’dan göç ettiklerinde dinlenmek için durduğu yerdir.”

Bu sırada kaptan yelkenleri saymıştı.

Gerçekten de sıraya dizilmiş sekiz gemi vardı, savaşvari tavırlarıyla suyun üzerinde yüzüyorlardı. Ortalarında, üç katlı bir güvertenin görkemli hatları görülüyordu.

Kaptan rehberi soru yağmuruna tuttu:

“Bu gemileri biliyor musunuz?”

“Elbette.”

“Ne peki bunlar?”

“Bir filo.”

“Fransızların mı?”

“Şeytanın da denilebilir.”

Bir sessizlik oldu ve kaptan tekrar sorularını devam etti:

“Bütün gemiler bunlar mı?”

“Hayır, sanmıyorum.”

Aslında 2 Nisan’da Valazé, hattaki on fırkateyn ve altı geminin Manş Kanalı’nda seyir hâlinde olduğunu Konvansiyon’a bildirmişti. Kaptan bunu hatırladı:

“Haklısın, filo on altı gemiye sahip ve burada sadece sekiz gemi var.” dedi.

“Diğerleri aşağı tarafta, kıyı boyunca gözcülük yapıp dolanıyorlar.” dedi Gacquoil.

Hâlâ dürbünüyle gözetleyen kaptan, “Bir üç katlı gemi, ikisi birinci sınıf ve beşi ikinci sınıf olmak üzere yedi fırkateyn.” diye mırıldandı.

“Ben de onları yakından inceledim.” diye mırıldandı Gacquoil. “Birini, bir diğeriyle karıştırmayacak kadar iyice inceledim.”

Kaptan dürbünü rehbere uzattı.

“En büyük gemiyi seçebiliyor musunuz, rehber?”

“Evet komutanım. Bu Côte-d’Or.”

“Ona bu ismi yeni vermiş olmalılar. Eskiden ismi États de Bourgogne idi. Yüz yirmi sekiz topluk yeni bir gemi.”

Kaptan cebinden bir not defteri ve kalem çıkardı, deftere “128” sayısını yazdı.

“Rehber, limandaki ilk gemi hangisi?”

“Expérimentée.”

“Birinci sınıf bir fırkateyn; elli iki topu var. İki ay önce Brest’te hazırlanıyordu.”

Kaptan not defterine “52” sayısını yazdı.

“Limana giden ikinci gemi hangisi, rehber?”

“Dryade.”

“Birinci sınıf bir fırkateyn; on sekiz librelik kırk topu var. Hindistan’dan getirilme ve muhteşem bir askerî sicile sahip.”

Ve “52” nin altına “40” sayısını yazdı. Sonra başını kaldırarak şöyle dedi:

“Peki ya sancak tarafındakiler?” dedi.

“Hepsi ikinci sınıf fırkateynler, komutanım; toplamda beş taneler.”

“İlk baştaki gemi hangisi?”

“Résolue.”

“On sekiz librelik otuz iki topu var. Peki ya ikincisi?”

“Richmond.”

“O da aynı. Sıradaki?”

“Athée.”

“Yelken açmak için tuhaf bir isim. Sonraki?”

“Calypso.”

“Sonra?”

“Preneuse.”

“Beş fırkateyn, her birinin otuz iki topu var.”

Kaptan yazdığı sayıların altına “160” yazdı.

“Onları iyice tanıdığınıza emin misiniz, rehber?” diye sordu.

“Siz de onları iyi tanıyorsunuz, komutanım. Onları tanımak iyi ama onları bilmek daha iyi.”

Kaptan not defterine gözlerini dikmiş, yazdığı sayıları topluyordu.

“Yüz yirmi sekiz, elli iki, kırk, yüz altmış.”

Tam o sırada Vieuville güverteye çıktı. “Şövalye!” diye haykırdı kaptan ve devam etti:

“Üç yüz seksen topla karşı karşıyayız.”

“Öyledir.” diye yanıtladı Vieuville.

“Az önce bir sayım yapıyordunuz, Vieuville; kullanabileceğimiz kaç topumuz var?”

“Dokuz.”

“Öyledir.” deme sırası Boisberthelot’ya geçmişti. Rehberden dürbünü alarak ufku taradı.

Sekiz siyah ve sessiz gemi, hareketsiz gibi görünseler de aslında yaklaşıyorlardı.

Yavaş yavaş yaklaşıyorlardı.

Vieuville, kaptanı selamladı.

“Komutanım.” dedi. “İşte raporum. Bu Claymore korvetine inancım yok. Seni tanımayan ve sevmeyen bir geminin üzerinde olmak gerçekten hoş bir durum değil. Bir İngiliz gemisi Fransızlara ihanetten başka bir şey getirmez. Bir sürtük top arabası da bunun kanıtı. Denetimi yaptım. Çapalar iyi durumda; kalitesiz demirden yapılmadıkları belli, sağlam çubuklarla dövülmüşler. Çapa tırnakları da sağlam. Halatlar mükemmel, uzunluğu yüz yirmi kulaç kadar, gerektiğinde salmak için yeterli bir uzunluk bu. Mühimmatımız bol. Altı topçu öldü. Her bir top, yüz yetmiş bir atış yapabilir.”

Kaptan, “Çünkü sadece dokuz top kaldı.” diye homurdandı.

Boisberthelot dürbününü ufka dikti. Filo yavaşça yaklaşmaya devam ediyordu. Top arabalarının bir avantajı var; kullanmak için üç adam yeterlidir. Ancak bir de dezavantajları var; uzağa gitmez ve atış hassasiyetleri düşüktür. Bu nedenle, filonun top arabasının menziline yaklaşmasını beklemek gerekiyordu.

Kaptan kısık bir sesle emirlerini sıraladı. Gemide, sessizlik hüküm sürüyordu. Güverteyi harekete geçirmek için sinyal verilmemişti ama yine de harekete geçtiler. Korvet, denizle olduğu kadar askerlerle de başa çıkmakta zorlanıyordu. Bu gemi kalıntısıyla ellerinden gelenin en iyisini yapmaya çalıştılar. Geçitteki dümen halatının yanında ihtiyaç anında direği güçlendirmek için istiflenmiş yedek çengeller ve kablolar bulunur. Bütün bunları yığarak yaralılar için bir yer hazırladılar. O günlerin denizcilik geleneğine göre güverteye bir barikat kurdular. Bu, toplara karşı bir koruma sağlardı ancak mermilere karşı değil. Topların çaplarını belirlemek için oldukça geç olmasına rağmen göstergeler getirildi. Ama elden bir şey gelmez, bu kadar çok olay olacağını tahmin edemezlerdi. Denizciler arasında fişek kutuları dağıtıldı. Her biri kemerine bir çift tabanca ve bir kama bağladı. Hamaklar istiflendi, silahlar doğrultuldu. Tüfekler, baltalar ve kıskaçlar hazırlandı. Mermi ve mermi depoları hazır hâle getirildi; baruthane açıldı. Askerler yerini aldı. Acele ve kasvet içinde bu hazırlıklar devam ederken kimseden çıt çıkmıyordu. Ortalık cenaze evi gibiydi.

Daha sonra korvet yan tarafa çevrildi. Bir fırkateyn gibi altı tane çapası vardı. Yedek çapayı ileri doğru, bir diğerini kıç tarafına, deniz çapasını açık denize, diğer ikisini dev dalgaların olduğu kısma ve en son acil durum çapasını da liman tarafına, altı çapanın hepsini atmışlardı. Dokuz sağlam top, düşmana doğru bakacak şekilde yan tarafa yerleştirildi.

Aynı derecede sessiz olan filo da hamlelerini tamamlamıştı. Sekiz gemi şimdi yarım daire şeklinde duruyordu. Minquiers da bu çemberin açık iki ucunu tamamlıyordu. Attığı çapalarla olduğu yere tutunan Claymore, sırtını korkunç kayalıklara yaslamış ve yarım daire içinde kalmıştı. Havlamayan ama dişlerini gösteren bir av köpeği sürüsü, bir yaban domuzunu kıskıvrak çevrelemişti.

Sanki her iki taraf da bir şeyler bekliyor gibiydi.

Claymore’un topçuları silahlarının başında bekliyordu.

Boisberthelot, Vieuville’e şöyle dedi:

“Ateş açan ilk kişi olmak isterim.”

La Vieuville yanıtladı:

“Bu şeref sizindir.”

IX
BİRİLERİ KAÇIYOR

Güverteden ayrılmayan yolcu, olup biten her şeyi alışılagelmiş kayıtsızlığıyla izliyordu. Boisberthelot ona doğru yaklaştı:

“Efendim, hazırlıklar tamamlandı. İşte mezarımıza bağlandık, elimizden bir şey gelmez. Ya filoya ya da kayalıklara boyun eğmeliyiz. Önümüzde iki seçenek var: Kayalıklara çarparak enkaz altında kalmak ya da düşmana teslim olmak. Her türlü sonu ölüm ama en azından nasıl öleceğimizi seçebiliriz; enkaz altında kalmaktansa savaşmak daha iyidir. Ateşi suya, vurulmayı boğulmaya tercih ederim. Ölmek bizim görevimiz ama sizin değil. Siz prensler tarafından seçilensiniz. Vendée Savaşı’nı yönetmek gibi önemli bir göreviniz var. Ölümünüz, monarşinin başarısızlığıyla sonuçlanabilir, bu nedenle yaşamalısınız. Gemide durup savaşmak onurlu bir davranış gibi gözükse de burada sizin için asıl onur kaçmak olur. Bizi ve bu gemiyi terk etmelisiniz generalim. Size bir tekne ve bir asker ayarlayacağım. Rotadan saparak kıyıya ulaşabilirsiniz. Henüz gün ışımış değil; dalgalar yüksek ve deniz karanlık. Kaçmayı başarabilirsiniz. Bazı durumlarda kaçmak, yenmek demektir.”

Yaşlı adam başını eğerek durumu kabullendi.

Kont Boisberthelot sesini yükselterek seslendi.

“Askerler ve denizciler!”

Herkes durdu ve yüzünü kaptana çevirdi.

“Aramızdaki bu adam Kral’ın temsilcisidir. Bize emanet edilen bu adama sahip çıkmalı ve onu kurtarmalıyız. Fransa tahtı için gerekli birisi. Prensimiz olmadığı için Vendée’nin liderinin o olacağını umuyoruz. Harika bir generaldir. Bizimle Fransa’ya inecekti, şimdi bizsiz inmek zorunda. Başı kurtarırsak her şeyi kurtarırız.”

“Evet, evet, evet!” diye yankılandı tüm mürettebatın sesi.

Kaptan devam etti:

“Ciddi bir tehlikeyle karşı karşıya. Kıyıya ulaşmak hiç de kolay değil. Bu gemi denizde hayatta kalabilmek için büyük ama kruvazörlerden kaçacak kadar küçük olmalıdır. Generalin güvenli bir noktaya inmesi gerekiyor. Coutances taraflarındansa Fougères tarafına gitmesi daha iyi olur. Dayanaklı bir denizci, iyi bir kürekçi, güçlü bir yüzücü ve boğazları iyi bilen biri ona eşlik etmeli. Hava hâlâ o kadar karanlık ki bir kayık dikkat çekmeden korvetten uzaklaşabilir. Daha sonra da dumanların arasında gözden kaybolacaktır. Sığ bölgelerde de küçük oluşu avantaj sağlar. Panter yakalandığında, gelincik kaçar. Bizim için çıkış yolu olmasa da küçük kayık için olabilir; düşman gemileri onu görmeyecek, zaten onları oyalayacağız. Anlaşıldı mı?”

“Evet, evet, evet!” diye yineledi mürettebat.

“O zaman vakit kaybetmeyelim.” diye devam etti kaptan. “Aranızda bu işi yapmaya istekli bir adam var mı?”

Karanlıkta, bir denizci öne çıktı:

“Ben varım.”

X
KAÇABİLDİ Mİ?

Birkaç dakika sonra kaptanın hizmetine amade yu-yu adı verilen küçük teknelerden biri, gemiden salındı. Teknede sadece iki kişi vardı. Arkada yolcu, gönüllü denizci de ön taraftaydı. Hava hâlâ çok karanlıktı. Denizci, kaptanın talimatlarına göre çevik bir şekilde Minquiers’a doğru kürek çekti. Zaten kürek çekebileceği tek yönde orasıydı. Teknenin dibine bir torba bisküvi, füme bir dil ve bir fıçı su gibi erzaklar konulmuştu.

Yu-yu denize indirilirken hâlâ enkaz konusunda alaycı olan Vieuville, korvetin sert direğinden eğilerek, soğuk alaycı sesiyle son sözlerini haykırdı:

“Kaçmak için çok iyi ama yine de boğulmak için daha iyi bir tekne!”

“Efendim, artık şaka yapmayalım.” dedi rehber.

Hızla tekneyi ittiler ve kısa süre sonra tekne ileriye doğru açıldı. Hem rüzgâr hem de gelgit kürekçinin lehineydi. Küçük kayık, alaca karanlıkta sallanarak ve iri dalgalar tarafından gizlenerek hızla ilerledi.

Denizin üzerinde kasvetli bir bekleyiş vardı.

Aniden bu sınırsız, çalkantılı sessizliğin ortasında bir ses duyuldu; Antik Çağ trajedisinden fırlama tunç bir maskeden çıkan borazan sesine benzer abartılı bir ses duyuldu. Bu ses insana ait değildi sanki.

Konuşan Kaptan Boisberthelot idi:

“Kraliyet denizcileri.” diye haykırdı. “Beyaz bayrağı mizana direğine çekin! Bu izlediğimiz son gün doğumu olacak!”

Korvet haykırdı:

“Kralımız çok yaşa!”

Hemen sonra ufkun eşiğinden uzak, karışık ve diğerine benzemeyen bir haykırış daha duyuldu.

“Yaşasın cumhuriyet!”

Ve denizin derinliklerinde üç yüz yıldırım gürültüsünü andıran bir gürültü patladı.

Çatışma başladı. Deniz ateş ve dumanla kaplandı.

Toplar denize fırlatıldıkça sudan çıkan dalgalar suya geri karışıyordu.

Claymore, sekiz gemiyle birden savaşıyordu. Etrafında yarım bir daire oluşturmuş olan filo, tüm bataryalarından ateş açtı. Ufuk alevler içindeydi. Sanki denizden bir yanardağ fırlamıştı. Rüzgâr, savaşın içinde ileri geri esiyordu. Gemilerse bu kızıl örtüde hayalet gibi bir görünüp bir kayboluyorlardı. Bu kızıl gökyüzüne rağmen korvet ise tüm hatlarıyla belliydi.

Fleur de lis ⁸ bayrağı ana direkten dalgalanıyordu. Kayıktaki iki adam da sessizdi. Minquiers kayalıklarının dibindeki sığ üçgensel alan, Jersey adasından daha büyüktür. Deniz onu örter. Zirveye ulaşan noktası ise bir platodur. En yüksek gelgitte bile asla su altında kalmaz. Kuzeydoğusundaki altı büyük kayalık ise devasa bir duvar gibi görünür. Plato ve duvar arasında kalan kanala sadece sığ sularda yüzmeye elverişli gemiler girebilir. Kanal aşıldıktan sonra engin denize çıkılır.

Kayığı ulaştırmak için gönüllü olan denizci kanala doğru yöneldi. Böylece Minquiers, kayık ile savaş arasında kaldı. Gönüllü asker, kayığı sancak ve iskele tarafındaki taşlardan koruyarak dar kanalda ustaca kürek sallıyordu. Kayalıklar savaş manzarasını kapatıyordu. Kayık yol aldıkça alevler içindeki ufuk ve top mermisinin öfkeli gürültüsü geride kalıyordu. Ama devam eden patlamalara bakılırsa, korvetin hâlâ teslim olmadığı ve yüz yetmiş bir topunu sonuna kadar kullanmak niyetinde olduğu sonucuna varılabilir. Kayık kısa sürede kendisini kayalıkların ve savaşın ötesinde, misillemelerin ulaşamayacağı durgun sularda buldu. Deniz üstü yavaş yavaş kasvetinden sıyrılıyor, güneş ışınları alaca karanlığın içinden yansıyor, ışık hüzmeleri dalgaların üstünde parıldıyor ve kıyıya çarpan dalgalar cansız yansımalarını denize geri gönderiyordu. Gün doğmuştu.

Kayık, düşmanın ulaşamayacağı bir yere ulaşmıştı. Ancak asıl sıkıntı hâlâ devam ediyordu. Şarapnel parçalarından kurtulmuştu ama denizin dibini boylama ihtimali hâlâ vardı. Burası uçsuz bucaksız bir deniz; o ise güvertesi, yelkeni, direği ya da pusulası olmayan, tamamen küreklerine bağlı, okyanus ve kasırga tehlikesi ile karşı karşıya kabuktan bir kayık. Devlerin merhametine kalmış bir cüce.

Bu sonsuz yalnızlığın ortasında kalmışlardı. Kayığın ön tarafında oturan adam başını kaldırdı. Yüzüne doğan güneşin ışıkları vuruyordu. Sert bir çehreyle arka taraftaki adama şöyle dedi:

“Ben, vurulmasını emrettiğiniz adamın kardeşiyim.”

ÜÇÜNCÜ KİTAP
HALMALO

I
SÖZ VAATTİR

Yaşlı adam yavaşça başını kaldırdı.

Karşısındaki otuzlarında biriydi. Denizin rengi alnına yansımış, gözleri bir garip bakıyordu. Basit bir köylünün kılıçtan keskin bir çift gözüydü bunlar. Küreklerini sıkıca elinde tutmuştu. Yeterince nazik görünüyordu. Belinde bir kama, iki tabanca ve bir tespih asılıydı.

“Kimsiniz?” dedi yaşlı adam.

“Az önce söyledim.”

“Ne istiyorsunuz?”

Adam kürekleri indirdi, kollarını kavuşturdu ve cevap verdi:

“Sizi öldürmek.”

“Nasıl isterseniz!” diye cevapladı yaşlı adam.

Adam sesini yükseltti:

“Kendinizi hazırlayın.”

“Ne için?”

“Ölümünüz için.”

“Neden?” diye sordu yaşlı adam.

Ardından bir sessizlik oldu. Adam bu soruya bozulmuş gibiydi. Sonra tekrardan devam etti:

“Size sizi öldürmek istediğimi söylüyorum.”

“Ben de size sebebini soruyorum.”

Denizcinin gözleri parladı.

“Çünkü kardeşimi öldürdünüz.”

Yaşlı adam sessizce cevap verdi:

“İlk başta onun hayatını kurtardım ama.”

“Doğru. Önce onu kurtardınız, sonra onu öldürdünüz.”

“Onu öldüren ben değildim.”

“O zaman kimdi?”

“Kendi hatası öldürdü onu.”

Denizci hayretler içinde adama baktı. Sonra tekrardan kaşlarını öfkeyle çattı.

“Adınız ne?” diye sordu yaşlı adam.

“Benim adım Halmalo ama adımı bilseniz de bilmeseniz de sizi yine de öldüreceğim.”

Tam o sırada güneş iyice yükseldi; denizcinin yüzüne tam bir güneş ışığı çarptı ve o vahşi yüzünü canlı bir şekilde aydınlattı. Yaşlı adam onu yakından inceledi.

Top atışları henüz bitmemiş olsa da seyrelmişti. Ufka yoğun bir duman çökmüştü. Kendi kendine bırakılan kayık, rüzgârla beraber sürükleniyordu.

Denizci sağ eliyle kemerindeki tabancalardan birini kavradı. Sol eliyle de tespihini tuttu.

Yaşlı adam ayağa kalktı.

“Tanrı’ya inanır mısınız?” diye sordu.

“Cennetteki Babamız.” diye cevap verdi denizci.

Sonra istavroz çıkardı.

“Anneniz var mı?”

Denizci tekrardan istavroz çıkardı ve devam etti:

“Söylemem gereken her şeyi söyledim. Size bir dakika daha veriyorum lordum.”

Ve tabancayı kaldırdı.

“Neden bana ‘lordum’ diyorsunuz?”

“Çünkü bir lortsunuz. Bu her hâlinizden belli.”

“Sizin bir lordunuz var mı?”

“Evet, muhteşem birisidir. Hem herkesin bir lordu vardır.”

“O nerede peki?”

“Bilmiyorum. Ülkeyi terk etti. Lantenac markisi, Fontenay vikontu ve Bretonya prensidir. Ve Sept-Forêts’nin lordudur. Onu hiç görmedim ama yine de benim lordum.”

“Onu görsen ona itaat eder miydin?”

“Tabii ki ona itaat etmezsem dinsiz olur çıkarım! Önce Tanrı’ya, ondan sonra Tanrı’nın temsilcisi Kral’a ve en son Kral’ın temsilcisi olan lorda itaat borçluyuz. Ama bunun konumuzla hiçbir alakası yok. Konumuz, kardeşimi öldürmeniz ve benim de sizi öldürecek olmam.”

Yaşlı adam cevapladı:

“Kardeşini öldürmekle en iyisini yaptım.”

Denizci tabancasını daha sıkı kavradı.

“Gel!” dedi.

“Öyle olsun.” dedi yaşlı adam. Ve sakin bir şekilde ekledi:

“Papaz nerede?”

Denizci ona baktı.

“Papaz mı?”

“Evet. Kardeşin için papaz getirttim bu yüzden benim için de bir papaz bulmalısın.”

“Ama burada bir papaz yok.” diye cevapladı denizci. Ve devam etti:

“Burada, uçsuz bucaksız bir denizde bir papaz bulmamı nasıl beklersiniz?”

Savaşın sarsıcı patlamaları epeyce geride kalmıştı.

“Orada ölenlerin papazları var.” dedi yaşlı adam.

“Biliyorum bir papazları olduğunu.” diye homurdandı denizci.

“Ruhum kaybolursa bu ciddi bir mesele olur.” dedi yaşlı adam.

Denizci düşünceli bir şekilde başını eğdi.

Yaşlı adam devam etti:

“Ve eğer ruhum kaybolursa seninki de kaybolur. Dinle beni, sana acıyorum. Ne istiyorsan onu yap. Bana gelirsek ben kardeşinin hayatını kurtarırken de sonra onun canını alırken de görevimi yapıyordum sadece. Ve şu anda da ruhunu kurtarmaya çalışarak görevimi yerine getiriyorum. Kulak ver çünkü bu seni de ilgilendiren bir konu. Top atışlarını duyuyorsun değil mi? Askerler orada ölüyor. Çaresiz adamlar, eşlerini bir daha göremeyecek kocalar, çocuklarını asla göremeyecek babalar, senin gibi kardeşlerini asla göremeyecek ağabeyler; hepsi acılar içinde kıvranıyor. Ve bu olanlar kimin suçu? Bizzat öz kardeşinin. Tanrı’ya inanıyorsun değil mi? Öyleyse Tanrı’nın şu anda ızdırap içinde olduğunun da farkındasındır. Tapınakta tutsak edilmiş esaslı bir Hristiyan, İsa gibi çocuk olan Fransız prensi için acı çekiyor Tanrı. Bretonya Kilisesi’nde, kutsal sayılan katedrallerinde, parçalara ayrılmış İncillerinde, unutulan dua evlerinde acı çekiyor. Öldürülen rahipleri için de acı çekiyor! Şu anda enkaza dönen gemiyle ne yapacaktık? Tanrı’yı huzuruna kavuşturmaya gidecektik. Kardeşin itaatkâr bir kul olsaydı; eğer görevlerini sadık, iyi ve yararlı bir adam gibi yerine getirmiş olsaydı bunlar yaşanmazdı. Güvertede böyle bir talihsizlik yaşanmamış olur, korvet işe yaramaz hâle gelerek rotasından çıkmazdı. O lanetli filonun eline düşmeseydik, şimdi hepimiz sağ salim Fransa’ya iniyor olurduk! Cesur denizciler ve askerler olarak elimizde kılıçla, beyaz bayrağımızı asmış olarak inerdik gemiden. Fransa’yı, Kral’ı, cesur Vendée köylülerini ve Yüce Tanrı’yı kurtarmak için ilerlerdik. Amacımız buydu, yapmalıydık da. İşte kalan tek kişi olarak ben hâlâ bu amaçtayım. Senin niyetin ise beni yolumdan almak! Dinsiz adamların papazlara karşı, katillerin Kral’a karşı, şeytanın Tanrı’ya karşı savaştığı bu savaşta, kendini şeytanın saflarına yerleştiriyorsun. Şeytanın sağ koluydu kardeşin, şimdi sol kolu da sensin. Başladığı şeyi bitirmek istiyorsun. Tahta karşı gelen hükümdarlardan yanasın. Kiliseye karşı dinsizlerin tarafını tutuyorsun. Tanrı’nın son umudunu da ellerinden alıyorsun. Çünkü görünen o ki, Kral’ın temsilcisi olan ben orada olamayacağım. Köyler yanmaya, aileler yas tutmaya, papazlar katledilmeye, Bretonya acı çekmeye, Kral hapsedilmeye ve İsa Mesih halkı için üzülmeye devam edecek. Ve bütün bunlara kim neden olacak? Sen! Ne de olsa kafaya koyduğun şeyi yapıyorsun. Senden çok farklı şeyler bekliyordum ama yanılmışım. Kardeşini öldürdüğüm doğru. Cesur bir davranış gösterdi, bunun için onu ödüllendirdim; suçluydu, bu yüzden onu cezalandırdım. O görevinde başarısızdı, ben ise başarısız olmadım. Yaptığım şeyi yine olsa yine yapardım. Ve bizi tepeden izleyen Yüce Auraylı Azize Anne’e yemin olsun ki aynı koşullar altında, kardeşini vurduğum gibi kendi oğlumu da vururum. Şimdi efendi olan sensin. Doğrusu sana acıyorum. Kaptana olan sözünü tutmadın. Sen, Hristiyan olduğunu iddia eden bir inançsız, şereften yoksun bir Breton’sun. Ben senin sadakatine emanet edildim. Sen ise emanete hıyanet ediyorsun. Hayatımı kurtarmaya çalışan insanlara ölümümü vaat ediyorsun. Burada kim mahvoluyor farkında mısın? Kendi benliğinden başkası değil. Kral için yaşayan bir hayatı çalıyorsun ve kendi ruhunu da şeytana satıyorsun. Devam et, işle günahını. Cennetteki yerin için çok ucuz bir fiyat biçtin. Şeytan galip gelecek, kiliseler yıkılacak, dinsizler çanlardan silah yapacak, insanları ruhlarının selameti için çağıran çanlarla öldürecekler; hepsi de senin sayende olacak! Belki de şu anda, ben seninle konuşurken, vaftizin için çalan aynı çan anneni öldürüyordur. Şeytan için çalışmaya devam et. Durma! Evet, kardeşinin hükmünü verdim ama şunu bil; ben sadece Tanrı’nın emrindeki bir kulum. Ah, demek ki sen Tanrı’nın emirlerini yargılıyorsun. Bundan sonra da göklerdeki yıldırım üzerinde yargıda bulunursun. Zavallı adam, ne yaptığına dikkat et çünkü yaptığınla sorguya çekilirsin. Tanrı’nın emanetinde olup olmadığım hakkında bir bilgin var mı? Hayır, yok. Boş ver zaten, devam et; istediğini yap. Beni mahvetme gücüne sahipsin ve aynı şekilde kendini de. Hem kendi lanetin hem de benim lanetim bırakmaz peşini. Tanrı’nın önünde yargılanacaksın. Yalnızız, kayalıklardan başka kimse yok. Başladığın işi tamamla, bitir. Delikanlıya karşı bir ihtiyar, silaha karşı silahsız. Durma, öldür beni.”

Başı dik yaşlı adamın bu sözleri dalgalı denizin üzerinde çınlamıştı. Titrek dalgaların yansımasıyla üzerine bazen gölge, bazen ışık vuruyordu. Denizcinin yüzü kireç gibi olmuştu. Kaşlarının arasından iri nem damlaları düştü, yaprak gibi titredi, ara sıra tespihini öptü. Yaşlı adam konuşmayı sonlandırdığında, tabancasını fırlatıp attı ve yaşlı adamın dizlerine kapandı.

“Bağışlayın beni, lordum! Affedin!” diye haykırdı. “Sözleriniz sanki Tanrı’nın sözleri. Yanıldım ben. Kardeşim suçluydu. Onun suçunu telafi etmek için elimden geleni yapacağım. İsterseniz beni başınızdan atın, isterseniz buyurun emredin bana. Ne yaparsanız yapın, itaat edeceğim.”

“Seni bağışlıyorum.” dedi yaşlı adam.

II
KÖYLÜNÜN HAFIZASI, KAPTANIN BİLGİSİNE EŞ DEĞERDİR

Kayık için konulan erzak az değildi. Zira dolambaçlı yollardan geçen iki kaçak için yetmişti. Kıyıya ulaşmaları tam otuz altı saat sürdü. Geceyi denizde geçirdiler. Gece güzeldi ama gözden uzaklaşmaya çalışan birileri için ay ışığı fazla aydınlıktı.

İlk başta Fransız kıyılarından uzaklaşıp Jersey yönünde açıldılar. Talihsiz korvetin son yaylım atışını duymuşlardı. Ormanda avcılar tarafından öldürülen aslanın son kez kükremesi gibiydi sesi. Sonra denize bir sessizlik çöktü.

Claymore korveti Vengeur⁹ gibi telef oldu ama tarih korveti yazmadı. Kendi topraklarına karşı savaşanı tarih yazmaz.

Halmalo olağanüstü bir denizciydi. Becerikli ve bilgeydi. Kayalıklar, dalgalar ve düşmanın uyanıklığı arasında çizdiği rota âdeta bir başyapıttı. Rüzgâr azaldı ve denizle mücadele sona erdi. Halmalo, Minquiers kayalıklarından uzak durmuş ve Chaussée aux Boeufs taraflarında gelgitin oluşturduğu küçük koya birkaç saat dinlenmek için sığınmıştı. Daha sonrasında güneye doğru kürek çekerek, Chausey ve Granville Adaları arasından geçmeye devam ederdi. Buralardan geçerken dikkatli olması ve hiçbir gözcü tarafından fark edilmemesi gerekiyordu. Sonrasında Saint-Michel Körfezi’ne girdi. Seyir filosunun Cancale dolaylarında demir attığını düşünürsek bu epeyce gözü pek bir hareket olmuştu.

İkinci günün akşamı, gün batımından yaklaşık bir saat önce, Saint-Michel tepesini geçti ve kaygan kumundan kaynaklanan tehlike nedeniyle her zaman kaçınılması gereken bir kıyıya indi.

Neyse ki gelgit fazlaydı.

Halmalo kayığı elinden geldiğince itti, kumsalı inceledi ve sert bulduğu bir yere kayığı sabitledi. Yaşlı adamla beraber kıyıya atladılar. Yaşlı adam endişeli gözlerle ufka bakıyordu.

“Lordum.” dedi Halmalo. “Burası Couesnon nehrinin ağzı. Beauvoir sancak tarafında, Huisnes iskele tarafında kaldı. Önümüzdeki çan kulesi ise Ardevon.”

Yaşlı adam kayığın üzerine eğildi, yerden bir bisküvi aldı ve cebine koydu. Sonra Halmalo’ya şöyle dedi:

“Gerisini sen alabilirsin.”

Halmalo torbaya et ve bisküviden kalanı koyup torbayı sırtladı. Bütün bunları yaptıktan sonra sordu:

“Lordum, önden mi gideyim yoksa peşinizden mi geleyim?”

“İkisini de yapma.”

Halmalo, hayretle yaşlı adama baktı.

Yaşlı adam devam etti:

“Ayrılmak üzereyiz, Halmalo. İki kişi devam etmek bize bir fayda sağlamaz. Bin kişi yoksa eğer bir adamın yanında, yalnız olması daha iyidir.”

Durdu ve cebinden kokarta benzer düğümlenmiş yeşil bir ipek parçası çıkardı. Ortasına yaldızdan bir zambak çiçeği işlenmişti.

“Okuman var mı?”

“Hayır.”

“Bu iyi. Okuması olan adam başını derde sokar. Belleğin güçlü müdür?”

“Evet.”

“Çok iyi. Dinle Halmalo. Sen sağdan gideceksin, ben de soldan. Bazouges yönünden dönmek zorundasın, ben de Fougéres tarafına ilerlemeliyim. Torbanı sırtından indirme, böylece bir köylü gibi gözükürsün. Silahlarını sakla, kendine sivri çitten bir parça kes. Uzun çavdarların arasından sessizce ilerle. Çitlerden atla ve tarlalardan geç. Yoldan gelip geçenlere gözükeyim deme, aynı şekilde yollardan ve köprülerden de uzak dur. Ha bir de Couesnon nehrini geçmen gerekecek, bunu yapabilir misin?”

“Yüzerek geçebilirim.”

“Harika. Orada bir geçit var, biliyor musun orayı?”

“Evet. Nancy ve Vieux-Viel arasında.”

“Doğru. Gerçekten de buraları iyi biliyorsun.”

“Ama gece yaklaşıyor. Siz nerede kalacaksınız lordum?”

“Ben başımın çaresine bakarım. Asıl sen nerede kalacaksın?”

“Ben burada bir sürü yatacak yer bulurum. Ben denizci değilken ırgattım.”

“Denizci şapkanı fırlatıp at, başını belaya sokmasın. Yünden bir şeyler bul kafana tak.”

“Öylesini hemen bulabilirim, gördüğüm ilk balıkçıdan beresini bana satmasını isterim.”

“Çok iyi. Dinle şimdi. Ormanları iyi biliyor musun?”

“Hem de hepsini.”

“Bu çevrede olanların hepsini biliyor musun?”

“Noirmoutier’dan Laval’e kadar hepsini bilirim.”

“İsimlerini de bilir misin?”

“Hem isimlerini hem ormanları avucumun içi gibi bilirim.”

“Çabuk unutur musun?”

“Asla.”

“O zaman şimdi dikkatle dinle beni, bir günde ne kadar yol alabilirsin?”

On, on beş, on sekiz, gerekirse yirmi kilometre.”

“Böyle yürürsen ulaşabilirsin. Şimdi kulağını iyice aç beni dinle. Sana anlatacağım. Saint-Aubin ormanına gideceksin.”

“Lamballe yakınlarında olan mı?”

“Evet. Saint-Rieul ve Plédéliac arasındaki vadi üzerinde. Büyük bir kestane ağacı var, işte orada durman gerekiyor. Kimseyi görmeyeceksin.”

“Ama mutlaka orada birileri vardır.”

“İşaret vereceksin. Biliyor musun bunu?”

Halmalo yanaklarını şişirdi ve denize dönerek baykuşa benzer bir ses çıkarttı.

Duyan birisi bu sesin ormanların derinliklerinden geldiğini sanırdı.

“İyi bari biliyormuşsun!” dedi yaşlı adam.

Sonra da yeşil ipekten armayı denizciye uzattı.

“Bu benim komutanımın nişanıdır. Al bunu. Şimdilik kimse adımı bilmesin. Ama bu nişan işine yarayacak. Bu zambak çiçeğini Tapınak zindanında Madam Royal işledi.

Halmalo diz çöktü. Zambak çiçekli nişanı titreyerek aldı ve dudaklarına götürürken korkarak duraksadı.

“Öpebilir miyim?”

“Evet. Haçı öptüğün gibi öpebilirsin.”

Halmalo zambak çiçeğini öptü.

“Ayağa kalk.” dedi yaşlı adam.

Halmalo denileni yaptı ve nişanı göğsüne yerleştirdi.

“Sana söyleyeceklerimi iyi dinle. İşte emrin: ‘Ayaklanın! Acımak yok.’ “Saint-Aubin ormanı kıyısında işareti üç defa vereceksin. Üçüncüden sonra yerden bir adamın çıktığını göreceksin.”

“Ağaçların altındaki deliği bilirim.”

“Bu adam, Planchenault. Bazıları ona Coeur-de-Roi¹⁰ der. Nişanını bu adama göstereceksin. O ne anlama geldiğini bilir. Sonra bir yolunu bulup Astillé ormanına gideceksin. Orada Mousqueton adında bir topal göreceksin. Hiç kimseye acıması yoktur onun. Ona kendisini sevdiğimi ve bölgedeki adamları ayaklandırması gerektiğini söyle. Buradan da Ploërmel’e bir kilometre mesafedeki Coues-bon ormanına gideceksin. Baykuş sesini çıkardıktan sonra, delikten bir adam çıkacaktır. İsmi Thuault, Ploërmel kâhyası. Bu adam daha önce Anayasa Meclisine üyeydi ama şu an kralcı tarafta. Onu, mülteci Guer Markisi’ne ait olan Couesbon kalesini güçlendirmeye yönlendireceksin. Geçitler, orta büyüklükte ormanlar, engebeli toprak, iyi bir yer. Thuault yetenekli ve dürüst bir adamdır. Oradan SaintGuen-les-Toits’e gidecek ve gerçek lider olarak gördüğüm Jean Chouan ile konuşacaksın. Ardından Saint-Martin adlı Guitter’i görecek ve Ville-Anglose ormanına gideceksin. Ona, Argentan Jakobenlerinin başı olan Courmesnil’e göz kulak olmasını söyleyeceksin. Courmesnil, Goupil de Préfeln’ın damadıdır. Bütün bunları aklında iyi tut. Hiçbir şeyi yazmıyorum çünkü yazılı bir şeylerin olması işimize gelmez. La Rouarie bir liste yaptı ve her şey mahvoldu. Oradan, Miélette’in yaşadığı Rougefeu Ormanı’na gideceksin. O uzun bir sırık yardımıyla vadilerin üzerinden atlayabilir.”

“Ona sıçrayan sırık derler.”

“Nasıl kullanılacağını biliyor musun?”

“Tabii. Hem ben bir Breton köylüsü değil miyim? Sıçrayan sırık bizim dostumuzdur. Kollarımızı büyütür, bacaklarımızı uzatır.”

“Yani düşmanı küçültür ve yolu kısaltır. Mükemmel bir alet.”

“Bir keresinde, sıçrayan sırığımla kılıçlarla donanmış üç haraççı adamı aştım.”

“Bu ne zaman oldu?”

“On yıl önce.”

“Kral’ın emrinde miydi?”

“Tabii.”

“Kime karşı?”

“Gerçekten bilmiyorum. Ben bir tuz kaçakçısıydım.”

“Çok iyi.”

“Vergi toplayıcılarına karşı mücadele deniyordu. Vergi toplayıcıları da Kral’ın emrinde mi?”

“Evet ve hayır. Ama bunu anlamana gerek yok.”

“Lorduma lüzumsuz bir soru sorduğum için affını istiyorum.”

“Devam edelim. Tourgue’u biliyor musunuz?”

“Biliyor muyum ne demek! Oradan geldim ben.”

“Nasıl yani?”

“Ben Parigné’den geliyorum.”

“Doğru, Tourgue Parigné sınırında.”

“Tourgue’u bilmez miyim! Oradaki büyük yuvarlak kale lortlarımın ailesine aittir. Eski binayı yeni taraftan büyük bir demir kapı ayırır. Bu kapıyı bir top bile ezemez. Yeni binada ünlü Saint- Barthélémy kitabı sergilenir. İnsanlar sadece meraktan görmek için gelirler. Çimler kurbağalarla doludur. Çocukken o kurbağalarla oynardım. Ve yer altı geçidi de aynı şekilde. Belki de bunu bilen tek kişi benim.”

“Hangi yer altı geçidi? Neden bahsettiğini bilmiyorum.”

“Bu geçit, Tourgue’un kuşatıldığı zamanlardaydı. İçerideki insanlar, ormana açılan bir yer altı geçidinden kaçabilirdi.”

“Jupellière ve Hunaudaye şatolarında, Champéon kulesinde bu türden yer altı geçitleri olduğunu biliyorum. Ama Tourgue’da buna benzer bir şey yok.”

“Ama gerçekten var, Monsenyör. Sizin bahsettiğiniz geçitleri bilmiyorum, sadece Tourgue’daki olanı biliyorum, o da mahalleye ait olduğum için. Ayrıca, bunu bilen tek kişi benim. Bu geçit Rohan’ın savaşlarında kullanıldığı için yasaktı. Babam bu sırra vâkıftı. Bana, o gösterdi. Hem gizli girişi hem de çıkışı biliyorum. Ormanda isem kuleye girebilirim ve eğer kuledeysem görünmeden ormana geçebilirim. Böylece düşmanlar içeri girdiğinde kimseyi bulamaz. Bu Tourgue’un geçidi işte. Orayı gayet iyi bilirim.”

Yaşlı adam bir an sessiz kaldı.

“Yanılıyor olmalısın. Böyle bir sır olsaydı onu bilmiş olmam gerekirdi.”

“Monsenyör, bundan eminim. Orada dönen bir taş var.”

“Ah, evet! Siz köylüler dönen, şarkı söyleyen, su içmek için ayaklanıp komşu dereye giden taşlara inanırsınız. Peri masalları bunlar!”

“Ama taşı kendim çevirdim…”

“Evet, tıpkı diğerlerinin şarkı söylediğini duyduğunda olduğu gibi. Bak arkadaşım, Tourgue, Bastille hapishanesinden farksızdır. Güvenli ve güçlüdür, sıkı bir savunma altındadır. Ama bir yer altı geçidine umut bağlamış biri, Bastille’den kaçmaya çalışan bir aptal gibidir.”

“Ama Monsenyör…”

Yaşlı adam omuz silkti.

“Bize daha da vakit kaybettirme, işimizi konuşalım.”

Bu otoriter ses Halmalo’nun üstelemesini engellemişti.

Yaşlı adam devam etti.

“Devam edelim, dinle. Rougefeu’den, Montchevrier ormanına gideceksin. Orada On iki’nin lideri Bénédicité’yi bulacaksın. O da bir diğer iyi adam. İnsanları vururken Bénédicite duasını okur. Savaşta duygusallığa yer yok. Montchevrier’den gideceğin yer…”

Yaşlı adam aniden durdu.

“Para meselesini unutmuştum.”

Cebinden çıkardığı cüzdan ve bir cep defterini Halmalo’ya uzattı.

“Bu cep defterinde kâğıt para hâlinde üç bin frank var. Banknotlar elbette sahte ama gerçek olanların da değeri sahteden farklı değil. Bu cüzdanda da yaklaşık yüz louis d’or bulacaksın. Elimde ne varsa sana veriyorum çünkü burada hiçbir şeye ihtiyacım yok. Üzerimde para bulunmaması daha iyi hem. Neyse, devam ediyorum. Montchevrier’den, Antrain’e gideceksin. Orada Frotté ile buluşacaksınız. Antrain’den Jupellière’ye gideceksin. Orada da Rochecotte’yi göreceksin. Jupellière’den Noirieux’a. Orası da Abbé Baudoin’i bulacağın yer. Tüm bunları ezberleyebilecek misin?”

“Pater Noster’imi ¹¹ezberlediğim gibi hem de.”

“Saint-Brice-en-Cogle’da Dubois-Guy’ı; müstahkem bir kasaba olan Morannes’da da Turpin’i göreceksin. Ve Talmont Prensi’ni de Gonthier Şatosu’nda.”

“Bir prens benimle konuşur mu?”

“Ben şu an seninle konuşmuyor muyum?”

Halmalo şapkasını çıkardı.

“Madam’ın işlediği zambak çiçeğini göstermen yeterli, herkes seni buyur edecek emin ol. Dağcıların olduğu yerlere gitmek durumunda olduğunu unutma. Kılık değiştirerek kendini gizleyeceksin. Bu kolay iş. Çünkü cumhuriyetçiler o kadar aptal ki mavi bir ceket, üç köşeli bir şapka ve kokart ile istediğin her yere gidebilirsin. Alaylar ve üniformalar yok orada. Alaylara bir sayı dahi vermiyorlar. Her erkek, istediği paçavrayı giyme özgürlüğüne sahip. Saint-Mhervé’ye gideceksin. Grand-Pierre adındaki Gaulier’i göreceksiniz. Parné’nin karargâhına gideceksin. Orada bütün erkekler yağızdır. Tüfeklerine çakıl koyarlar ve daha fazla ses çıkarmak için iki kat barut kullanırlar. İyi iş çıkarırlar. Ama onlara şunu iyi söyle: “Öldüreceksiniz, öldüreceksiniz ve öldüreceksiniz.” Vache-Noire kampına gideceksin. Vache-Noire’dan, l’Avoine kampına, ardından Vert kampına. Orası Charnie ormanının ortasında bir yükseltidir. Devamında da Fourmis’e. Hautdu-Pré olarak da bilinen Grand-Bordage’a gideceksin. Orada, Que-laines Mahallesi’nde, dul bir kadın yaşar. Kızı İngiliz Treton ile evlenmiştir. Ormanda saklanan Épineux-le-Chevreuil, Sillé-le-Guillaume, Guillaume, Parannes olmak üzere tüm adamları ziyaret edeceksin. Ahbaplık edecek, onları yukarı ve aşağı Maine sınırlarına göndereceksin. Vaisges semtinde Jean Treton’u, Bignon’da Sans-Regret’i, Bonchamps’ta Chambord’u, Maisoncelles’te Corbin kardeşleri göreceksin. Ve Saint-Jean-sur-Evre’de Petit-Sans-Peur’u göreceksin, o Bourdoiseau denen kişidir. Bunu yaptıktan ve ‘Ayaklanın!’ ‘Acımak yok!’ sloganlarını söyledikten sonra, nerede olursan ol Kraliyet ve Katolik büyük ordusuna katılacaksın. D’Elbée, de Lescure, de la Rochejaquelein ve onlar gibi hâlâ yaşıyor olabilecek liderleri göreceksin. Onlara komutanımın nişanını göstereceksin. Ne anlama geldiğini onlar bilirler. Sen basit bir denizcisin ama Cathelineau da bir takım arkadaşından başka bir şey değil. Onlara benden şu mesajı ilet: Büyük ve küçük olmak üzere iki savaşa katılma zamanı. Büyük olanın kuru gürültüsü vardır ama küçük olan işimize yarar. Vendée oldukça iyi ama Chouannerie beterin de beteri. Ve bir iç savaşta beter olan güçlü taraftır. Bir savaşın başarısı, neden olduğu kötülüğün miktarıyla değerlendirilir.”

Susmuştu.

“Halmalo, sana tüm bunları söylüyorum, kelimeleri anlayamıyorsun ama algıların keskin. Meseleleri de kendin anlamlandırabilirsin. O kayığı idare ettiğini gördüğümden beri sana güvenim tam. Geometri hakkında hiçbir bilgin olmadan yaptığın deniz manevraları muhteşemdi. Bir kayığa yön verebilen bir ayaklanmaya da kılavuzluk edebilir. Denizi idare ediş biçimine bakılırsa talimatlarımı da aynı şekilde iyi uygulayacağından eminim. Tekrarlıyorum: Benim ağzımdan çıkan her şeyi, her kelimeyi hatırlayabildiğin kadarıyla şeflere anlat. Onlara, kavradığın her şeyi doğru aktaracağına eminim. Ormanda bir savaşı, meydan savaşına tercih ederim. Yüz bin köylüyü Mavi askerler ve Carnot’un toplarına maruz bırakmaya hiç niyetim yok. Bir ay içinde ormanda gizlenmiş beş yüz keskin nişancının olmasını bekliyorum. Cumhuriyet ordusu benim avım. Kaçak avlanma da bir savaş yöntemidir. Çalılıklar da benim stratejim! Muhtemelen bunu da anlayamazsın ama önemi yok. Neyse, sana dediğimi iyi belle: Acımak yok! Her tarafta tuzak var! Normal Vendean Savaşı’ndan çok Chouannerie gibi olacak bu savaş. İngilizlerin bizim tarafımızda olduğunu da söyle. İki ateş arasında cumhuriyeti yakalayalım. Avrupa bize yardım ediyor. Devrimi durduralım. Krallar, bir taht savaşı veriyor, biz de halkımız ve bölgemiz için savaş vereceğiz. Bunların hepsini söyleyeceksin. Anladın mı beni?”

“Evet. Her yeri ateşe vermek, her şeyi kılıçtan geçirmek lazım.”

“İşte bu ve sonra…”

“Acımak yok.”

“Hiç kimseye.”

“Her yere gideceğim.”

“Ve her zaman tetikte ol. Çünkü bu bölgelerde çok kolay bir şekilde ölebilirsin.”

“Ölümden korkmuyorum. İlk adımını atan kişi son kez ayakkabılarını giymiş olabilir.”

“Sen cesur bir adamsın.”

“Peki ya bana sizin adınız sorulursa?”

“Henüz bilinmesi gerekmiyor. Bunu bilmediğini söyleyeceksin ve doğrusu da bu zaten.”

“Sizi tekrar nerede göreceğim?”

“Gittiğim yerde.”

“Nerede olduğunuzu nasıl bileceğim?”

“Herkes bunu bilecek. Sekiz gün geçmeden beni duyacaksın. İbretlik şeyler yapacağım; Kral’ın ve dinin intikamını alacağım. Şunu gayet iyi bileceksin ki, herkesin konuştuğu adam ben olacağım.”

“Anlıyorum.”

“Hiçbir şeyi unutma.”

“Bundan emin olabilirsiniz.”

“Şimdi git Tanrı yardımcın olsun! Hadi!”

“Bana verdiğiniz bütün emirleri yerine getireceğim. Gideceğim, konuşacağım, itaat edeceğim ve emredeceğim.”

“Güzel.”

“Ve eğer başarırsam…”

“Seni bir Saint-Louis şövalyesi yapacağım.”

“Tıpkı kardeşimi yaptığınız gibi. Eğer başaramazsam da beni kurşuna dizdirirsiniz.”

“Kardeşine yaptığım gibi.”

“Peki, Monsenyör.”

Yaşlı adam başını eğdi. Kasvetli düşüncelere dalmış gibiydi. Gözlerini yerden kaldırdığında artık yalnızdı. Halmalo, ufukta kaybolan siyah bir lekeden ibaretti.

Güneş daha yeni batmıştı; deniz martıları ve başlıklı martılar okyanustan yurtlarına doğru göç ediyorlardı. Hava, geceden beri devam eden o meşhur kasvet ile doluydu. Ağaç kurbağaları vırakladı, yalıçapkını havuzlardan ıslık çalarak uçtu, martılar ve kargalar her zaman yaptıkları gibi akşam gürültülerini sürdürdü, sahil kuşları birbirlerine seslendi. Gel gör ki ortalıkta bir insan sesi duyulmuyordu. Mutlak bir yalnızlıktı bu. Ne koyda bir yelken görünüyordu ne de tarlalarda bir köylü; göz alabildiğince kasvetli bir genişlik uzanıyordu boydan boya. Kumdaki uzun deve dikenleri titredi. Soluk alacalı gökyüzü tüm kıyıya kurşuni bir ışık saçıyordu ve uzaktan görünen karanlık düzlükteki göletler, yere düz serilmiş kalay tabakalarına benziyordu. Denizden usulca bir rüzgâr esiyordu.

DÖRDÜNCÜ KİTAP
TELLMARCH

I
KUM TEPESİNİN ÜSTÜNDE

Yaşlı adam Halmalo gözden kaybolana kadar bekledi. Sonra denizci kabanına sıkıca sarılarak yavaş yürümeye başladı. Düşüncelere dalmıştı. Huisnes’in yönündeydi. Halmalo ise Beauvoir tarafına doğru gitmişti.

Saint-Michel Dağı muazzam bir üçgen gibi yükseliyordu. Arkasında ise katedral tacı, biri yuvarlak diğeri kare olmak üzere iki büyük doğu kulesiyle zırha benzeyen kale görkemli bir şekilde duruyordu. Köyün ve kilisenin yükünü sırtlamış ve dağın yükünü hafifletmişti sanki. Cheops piramidi çölde nasıl bir sınır işaretiyse Saint Michel Dağı da deniz için bir işarettir.

Saint-Michel Dağı’ndaki kumlar çok çabuk hareket eder ve bir anda kum tepeleri oluşuverir. O sıralar Huisnes ve Ardevon arasında çok yüksek bir kum tepesi vardı, şimdilerde çoktan yok olmuştur. Ekinoksal fırtına ile hizalanan bu kum tepesi oldukça eskiydi ve zirvesinde bir kilometre taşı vardı. Bu taş on ikinci yüzyılda, Canterburyli Saint Thomas’ın suikastçılarına karşı Avranches’te düzenlenen konseyin anısına dikilmişti. En tepesine çıkan birisi çepeçevre tüm yöreyi görebilir ve gideceği pusulayı belirleyebilirdi.

Yaşlı adam adımlarını bu kum tepesine yöneltti ve yukarı tırmandı.

Zirveye ulaştığında, yön gösteren dört taştan birinin üzerine oturdu. Anıta yaslanarak ayağının dibinde coğrafi bir harita gibi uzanan araziyi incelemeye başladı. Bir zamanlar aşina olduğu bu yörede bir rota arıyor gibiydi. Alaca karanlıkla örtülü bu geniş manzarada, ufkun soluk gökyüzüne karşı karanlık çizgisinden başka hiçbir şey açıkça görülmüyordu.

On bir mezra ve köyün kümelenmiş çatıları görünüyordu. Sahilin tüm çan kuleleri birkaç mil ötede, ihtiyaç anında denizcilere işaret görevi yapabilecek şekilde yüksekte duruyorlardı.

Yaşlı adam birkaç dakika sonra bu loş ışıkta aradığını bulmuş gibiydi. Görüş alanında, vadi ile orman arasında kısmen görülebilen ağaçlardan, duvarlardan ve çatılardan oluşan bir resim vardı. Bu bir çiftlikti. Kendi kendine “İşte orası!” der gibi memnuniyet ifadesiyle başını salladı. Parmağıyla çitlerin ve tarlaların arasındaki bir rotanın ana hatlarını izlemeye başladı. Zaman zaman, çiftliğin ana çatısının üzerinde hareket eden şekilsiz ve ne olduğu belli olmayan bir nesneye dikkatle bakıyordu. Bunun ne olabileceği hususunda kendiyle tartışıyor gibiydi. Hava karanlık olduğu için şekil renksiz ve bulanık görünüyordu. Rüzgâr gülü değildi çünkü salınıyordu. Ama bu bir bayrak da olamazdı.

Kendini yorgun hissetti. Taşın üzerine oturup dinlendiği iyi olmuştu. Yorgun insanlar, dinlenecekleri bir fırsat bulduğunda mayışır gibi olur. İşte o da bu hisse teslim olmak üzereydi. Akşamın erken saatleri, huzurlu bir vakittir. Ortalığı bir sakinlik kaplar. Kendini bu dinginliğe teslim etmiş, anın zevkini çıkarıyordu. Gözlerini dikmiş ve dinliyordu. Neyi mi? Mükemmel bir sükûneti. Duygusuz görünen insanlar bile biraz melankoli taşır içinde. Birdenbire aşağıdan geçenlerin sesleri duyuldu. Bu sessizlik sükûneti bölmemiş, aksine huzuru artırmıştı. Kadınlara ve çocuklara aitti bu sesler. Karanlığın içinde beklenmedik bir anda duyulan neşeli bir çan sesi gibiydi. Çalılık yüzünden seslerin sahibi kişiler tam olarak görülmese de insanların kum tepesinin eteğinden geçerek ovaya ve ormana doğru yürüdükleri belliydi. Düşüncelere dalmış yaşlı adam sesleri çok net bir şekilde duyuyordu. O kadar yakındılar ki yaşlı adam konuşulan her bir kelimeyi yakalıyordu.

Bir kadın sesi şöyle diyordu:

“Acele et Flécharde. Bu taraftan mı?”

“Hayır. Şuradan.”

Biri yüksek ve tiz sesle konuşurken, ötekinin sesi kısık ve ürkekti. İki ses arasındaki diyalog devam ediyordu:

“Şimdi bizim oturduğumuz çiftliğin adı neydi?”

“Herbe-en-Pail.”

“Hâlâ oraya çok uzakta mıyız?”

“On beş dakikalık yolumuz var.”

“Hadi acele edelim de bari çorbaya yetişelim.”

“Evet, geç kaldık.”

“Koşmamız lazım ama senin çocuklar çok yoruldu. Sadece iki kadıncağızız, üç veledi taşıyamayız. Hem Flécharde sen zaten birini taşıyorsun, kurşun gibi de ağır bir yavru. Bu küçük oburu sütten kestin ama kucakta taşıyorsun hâlâ. Kötü alışmış buna, artık yürümeli. Ama ne yapalım, çorbalar da buz gibi olacak, ne talihsizlik!”

“Ah, bana verdiğiniz ayakkabılar ne kadar iyi oldu! Sanki benim için yapılmışlar.”

“Çıplak ayak gezmekten iyidir.”

“Hadi ama René-Jean.”

“Hep onun yüzünden geç kaldık. Her tanıştığımız küçük köylü kızı ile durup sohbet etmese olmazdı sanki. Şimdiden erkek olmuş gibi.”

“Daha beş yaşına bile gelmedi.”

“Söyle bize, René-Jean. Neden köydeki o kızla konuştun bakalım?”

Bir çocuk sesi, bir erkek çocuğuna ait bir ses yanıtladı:

“Çünkü ben onu tanıyorum.”

“Hadi canım. Tanıyorsun demek.” dedi kadın.

“Evet, daha bu sabah oyunlar oynadık.” dedi oğlan.

“Söylemesem olmaz!” diye bağırdı kadın. “Buraya geleli daha üç gün oldu ama bu bacak kadar çocuk şimdiden sevgili buldu!”

Ve sesler giderek zayıfladı. En sonunda da sesler duyulmaz oldu.

II
AURES HABET, ET NON AUDIET ¹²

Yaşlı adam kıpırdamadan duruyordu. Düşünmekten ziyade hülyalara dalmıştı. Barış, güven, huzur ve yalnızlık ile sarılmıştı etrafı. Gece karanlığı ormanın üstüne düşmüştü. Aşağıdaki vadiye ise tam olarak karanlık çökmemişti. Kum tepesi ise hâlâ aydınlıktı. Ay, batıda yükseliyordu ve yıldızlar soluk mavi gökyüzüne birer iğne gibi ilişmişti. Her ne kadar derin düşüncelere dalmış olsa da yaşlı adam kendini doğanın tarifsiz huzuruna bırakıvermişti. Şafağın ışıkları ile kendi umutları da yükseliyordu sanki. Bu umudu iç savaşa karşı bir umut olarak da düşünebiliriz. Bir an için denizin acımasızlığından kaçıp bütün tehlikeleri gerisinde bırakmış gibi hissetti kendini. Adını bilen kimse yoktu, yalnızdı. Ardında hiçbir iz bırakamadan düşmanı atlatmıştı. Deniz hiçbir izi saklayamaz. Her şey denizle kaybolur, gözden kaçırılır, hatta en ufak bir şüphe bile silinir gider. Kelimelerle tarif edilemeyecek bir sakinlikti adamın hissettiği. Neredeyse uyuyakalacaktı.

Yeri göğü kaplamış bu derin sessizlikte ince bir çekicilik vardı. Öyle ki içten ve dıştan bir sürü sıkıntıyla kuşatılmış bu adamı bile yumuşatmıştı.

Denizden esen rüzgâr dışında bir ses duyulmuyordu. Ama bu ses de uzun bir süre devam ederse kulak alışır ve onu ses olarak algılamamaya başlar.

Adam birden ayağa kalktı.

Bir şey dikkatini çekmişti. Ufuktaki bir şeye gözlerini dikmişti.

Baktığı yer vadinin öteki ucunda, Cormeray tarafındaki çan kulesiydi. Çan kulesinde tuhaf bir şeyler oluyordu.

Kulenin karanlık silueti gökyüzünde apaçık belli oluyordu. Kule tepelerin üzerinde uzanıyordu. Ve kulenin arasında çan için yapılmış dört tarafı açık, kare bir kafes vardı. Breton çan kulelerinin modasına göre yapılmıştı. Şimdi bu kafes düzenli bir şekilde bir açılıp bir kapanıyordu. Bir an için tamamen beyaz görünüyordu ve bir sonraki an simsiyah. Ardındaki gökyüzü bir görünüp bir kayboluyordu. Bir çekicin düzenli aralıklarla örse vurması gibi sürüp gidiyordu bu düzen.

Cormeray’daki bu çan kulesi, yaşlı adama iki kilometre kadar uzaktaydı. Sağ tarafta ufka karşı dümdüz yükselen diğer bir çan kulesi Baguer-Pican’a doğru baktı. O çan kulesinin kafesi de Cormeray’ın çan kulesi gibi açılıp kapanıyordu. Sol tarafa, Tanis’in çan kulesine doğru baktı. Tanis’in kafesi de Baguer-Pican’ınki gibi açılıp kapandı. Ufukta birbiri ardına bütün çan kulelerini inceledi. Sağ tarafta Courtils, Précey, Crollon ve Croix-Avranchin çan kuleleri vardı. Solunda ise Raz-sur-Couesnon, Mordray ve Pas vardı. Önündeki ise Pontorson çan kulesi idi. Hepsinin kafesi dönüşümlü olarak kararıp aydınlanıyordu.

Bu ne anlama geliyordu?

Bu, tüm çanların çaldığı anlamına geliyordu. Işığın bu kadar hızlı değiştiğine bakılırsa birileri onları şiddetle çalıyordu.

Neden peki? Tehlike çanıydı bunlar, şüphesiz. Bütün çan kulelerinden, her cemaatten ve her köyden çılgınca çalıyorlardı ama seslerini duyuramıyorlardı.

Bunun nedeni, çanların oldukça uzak olmasındandı. Ayrıca ters yönden esen rüzgâr, sesleri kıyıdan ufkun ötesine taşıyamazdı. Çılgın çalan çanlara rağmen değişmeyen sessizlik oldukça ürperticiydi.

Yaşlı adam baktı ve dinledi.

Yardım çığlıklarını duyamıyordu ama görebiliyordu. Yardım istendiğini görmek oldukça garip bir duyguydu.

Bu öfke kime karşıydı?

Bu tehlike çanları kimin için çalıyordu?

III
BÜYÜK HARF KULLANMANIN FAYDALARI

Birileri hiç şüphesiz kapana kısılmıştı.

Kim olabilirdi ki?

Çelik gibi adam ürperdi.

Kendisi için çalıyor olamazdı. Geldiğinden kimsenin haberi yoktu. Temsilcilerin öğrenmiş olması imkânsızdı çünkü karaya yeni ayak basmıştı. Hem korvetin mürettebatla beraber battığından da emindi. Adını da Boisberthelot ve Vieuville dışında bilen yoktu zaten.

Çanlar acımasız oyununa devam ediyordu. Yaşlı adam mekanik bir şekilde hareketleri sayıyordu. Kendini güvende hissetmek ve dehşete kapılmak arasındaki ince çizgide, oradan oraya dolanıyordu düşünceleri. Hem bu tehlike çanlarının birçok sebebi olabilirdi. En sonunda kendine şunları tekrarladı, “Uzatmamak lazım. Kimse benim buraya geldiğimi bilmiyor, adımı bilen de yok.”

Birkaç dakikadır başının üstünde ve arkasında bir ses duyuyordu. Bu daha çok titreyen bir yaprağın hışırtısı gibiydi. İlk başlarda önemsememişti ama bu ses ısrarla devam edince arkasını dönüp kolaçan etti. Bu gerçekten de bir yapraktı ama kâğıt yaprağı. Rüzgâr, başının üzerindeki kilometre taşına yapıştırılan büyük bir afişi sökmeye uğraşıyordu. Afiş duvara yapıştıralı çok zaman geçmiş olamazdı çünkü henüz kurumamıştı. Bu yüzden rüzgârın kurbanı olmuş ve bir kenarı duvardan sökülmüştü.

Yaşlı adam bunu fark etmemişti çünkü kum tepesine diğer taraftan tırmanmıştı.

Oturduğu taşın üzerine çıktı ve afişin sökülmüş köşesini eliyle tuttu. Gökyüzü durgundu. Haziran aylarında alaca karanlık oldukça uzun sürerdi. Kum tepesinin etekleri karanlığa gömülse de tepesi hâlâ aydınlıktı. Gözü afişte büyük harflerle yazılan kısma takıldı ve yazılanları okumak için yeteri kadar ışık vardı. Okuduğu şey şuydu:

BİR VE BÖLÜNMEZ FRANSIZ CUMHURİYETİ

Biz, halkın temsilcisi ve Cherbourg kıyısındaki ordunun komutanı Prieur de la Marne olarak şunu bildiriyoruz:

Kendisine Breton prensi diyen, Lantenac’ın Markisi ve Fontenay Vikontu, Granville sahilinde gizlice karaya çıkan adam kanun kaçağı ilan edilmiştir. Başına bir ödül konulmuştur. Onu ölü ya da diri yakalayan, altmış bin frank alacaktır. Bu meblağ kâğıt para olarak değil altın olarak ödenecektir. Cherbourg sahil güvenlik ordusundan bir tabur, eski Lantenac Markisi’nin yakalanması için derhâl gönderilecektir. Mahalle sakinlerine gerekli yardımı vermeleri emredilmiştir.

Haziran 1793’te Granville Belediye Binasında yayımlanmıştır.

İmza: PRIEUR DE LA MARNE.

Bu ismin altında, küçük harflerle yazılmış başka bir imza daha vardı ama azalan ışık nedeniyle tam olarak seçilemiyordu. Yaşlı adam şapkasını gözlerinin üzerine kadar indirdi. Kabanını da çenesine kadar çekerek aceleyle kum tepesinden aşağı indi. Duruma bakılırsa bu ışıl ışıl zirvede oyalanmak güvenli sayılmazdı.

Belki de orada zaten çok uzun süre durmuştu. Her yer kararmışken, kum tepesinin zirvesi görünür durumda kalan tek noktaydı.

İnmeye devam ediyordu. Kendini karanlıkta bulduğunda hızını yavaşlattı. İzini sürdüğü çiftlik yoluna girmişti. Belli ki bu yönde güvende olduğuna inanıyordu. Ortalık ıpıssızdı, yoldan geçen kimsecikler yoktu. Bir çalı yığınının arkasında durarak kabanını çıkardı. Tüylü tarafı içeriye gelecek şekilde yeleğini ters yüz etti. Kabanını bir ip yardımıyla bağlayıp sırtlandı ve yolculuğuna devam etti.

Parlak bir mehtap vardı.

İki yolun çatallandığı bir yol ağzına ulaştı. Taştan eski bir haç kaidesi üzerinde beyaz bir kare görünüyordu. Şüphesiz bu, son okuduğu afiş gibi bir afişti. Oraya yaklaşırken bir ses duydu.

“Nereye gidiyorsunuz?”

Dönüp baktığında, kendisi gibi bir adam gördü. Uzun boylu, ak saçlı ve kendisinin yaşlarındaydı. Üzerindeki giysileri de onunkiler gibi eskimişti. Neredeyse aynaya bakıyor sanacaktı.

Adam uzun bir asaya yaslanmış olarak duruyordu.

“Size nereye gittiğinizi soruyorum.” diye tekrarladı.

Kibirli bir soğukkanlılıkla “İlk önce bana nerede olduğumu söyleyin.” dedi yaşlı adam.

Diğer adam cevap verdi:

“Tanis senyörlüğündesiniz. Ben buraların dilencisiyim ve siz de lortsunuz.”

“Ben mi?”

“Evet, siz. Monsenyör Lantenac Markisi.”

IV
CAIMAND

Lantenac Markisi, artık ismi açığa çıkmıştı, usulca cevapladı:

“Evet. Beni ele verebilirsiniz artık.”

Adam devam etti:

“İkimiz de burada kendi yuvamızdayız. Siz kalenizde, ben ise çalılıklarda.”

“Daha fazla uzatmayalım. Ne yapacaksanız yapın. Beni yetkililere teslim edin.”

Adam konuşmayı sürdürdü:

“Herbe-en-Pail çiftliğine gidiyordunuz, öyle değil mi?”

“Evet.”

“Oraya gitmeyin.”

“Neden?”

“Çünkü Maviler orada.”

“Ne zamandır oradalar?”

“Üç gündür.”

“Çiftlik ahalisi köy ve çiftlik için direndi mi?”

“Hayır. Kapıları sonuna kadar açtılar.”

“Ah!” dedi Marki.

Adam parmağıyla ağaçların ardından uzakta görünen bir yere işaret etti. Burası çiftliğin çatısıydı.

“Çatıyı görüyor musunuz, Marki?”

“Evet.”

“Peki üstündekini?”

“Bir şeyler dalgalanıyor gibi.”

“Evet.”

“Bu bir bayrak.”

“Evet, üç renkli.” dedi adam.

Kum tepesinin zirvesinde otururken Marki’nin dikkatini çeken şey de buydu.

“Tehlike çanları çalıyor değil mi?”

“Evet.”

“Kimin için?”

“Kuşkusuz sizin için.”

“Fakat kimse duyamıyor.”

“Rüzgâr duyulmasını engelliyor.” dedi ve devam etti:

“Sizin için olduğunu fark etmiş miydiniz?”

“Evet.”

“Sizi arıyorlar.”

Çiftliğe gelişigüzel bir bakış attıktan sonra konuşmayı sürdürdü.

“Yarım tabur kadar adam var.”

“Cumhuriyetçiler mi?”

“Parisliler.”

“Peki.” dedi Marki, “Hadi devam edelim.”

Ve çiftlik tarafına doğru bir adım attı. Adam onu kollarından tuttu.

“Oraya gitmeyin!”

“Nereye gideyim istiyorsunuz?”

“Benimle gelin.”

Marki dilenciye baktı.

“Beni dinleyin, Marki. Benim evim size layık değil ama en azından güvenlidir. Mahzenden daha alçak bir kulübe; zemini yosundan, sütunu çimenden, çatısı da dallardandır. Gelin. Çiftliğe giderseniz sizi vururlar. Yorgun olmalısınız, evimde uyuyabilirsiniz. Yarın Maviler tekrar yola koyulurlar ve siz de istediğiniz yere gidersiniz.”

Marki adamı sorgulamaya başladı.

“Siz hangi taraftansınız? Kralcı mı yoksa cumhuriyetçi mi?”

“Ben bir dilenciyim.”

“Yani kralcı ya da cumhuriyetçi değilsiniz?”

“Taraf tutmuyorum.”

“Kral’ın yanında mısınız, karşısında mı?”

“Bu gibi şeyler için düşünecek vaktim olmadı.”

“Olan bitenler hakkında ne düşünüyorsunuz?”

“Ben sadece hayatta kalmaya çalışıyorum.”

“Yine de benim yardımıma koşuyorsunuz.”

“Kanun kaçağı ilan edildiğinizi öğrendim. Bu kanun denen şey her ne ise, demek birileri ondan kaçabiliyor. Pek anlamıyorum. Kanundan kaçıyor muyum, kaçmıyor muyum onu bile bilmiyorum. Hiçbir fikrim yok. Açlıktan ölmek kanun kaçağı olmak demek midir?”

“Ne kadar zamandır bu durumdasınız?”

“Tüm hayatım boyunca.”

“Ve beni kurtarmaya çalışıyorsunuz?”

“Evet.”

“Neden?”

“Çünkü kendime şöyle dedim: İşte benden daha kötü durumda birisi, nefes almaya bile hakkı yok.”

“Doğru. Bu yüzden mi beni kurtarıyorsunuz?”

“Kesinlikle. İşte şimdi kardeşiz, lordum. İkimiz de dilenciyiz; ben ekmeğimin peşindeyim, siz ise hayatınızın.”

“Ama benim başıma ödül konulduğunu biliyor musunuz?”

“Evet.”

“Nasıl?”

“Afişte okudum.”

“Okuyabiliyorsunuz demek.”

“Evet, yazabiliyorum da. Cahil olduğumu mu düşündünüz?”

“Okumayı bildiğinize ve afişi okuduğunuza göre beni teslim edene altmış bin frank verileceğini de biliyorsunuzdur.”

“Biliyorum.”

“Hem de kâğıt para olarak değil.”

“Evet biliyorum, altın olarak.”

“Beni teslim edenin başına talih kuşu konacağının farkında değil misiniz?”

“Farkındayım.”

“Beni teslim eden bir servete sahip olacak.”

“Evet, ne olmuş?”

“Bu bir servet!”

“Ben de aynen bunları düşündüm. Sizi gördüğümde dedim ki kendime, ‘Bu adamı birisi yakalarsa eğer altmış bin frank kazanacak ve başına talih kuşu konacak. Öyleyse acele edeyim de bu adamı saklayayım.’ “

Marki, dilenciyi takip etti.

Bir çalılığa girdiler. Dilencinin kulübesi buradaydı. Büyük ve eski bir meşe ağacının altında adamın oturması için bir tür oda vardı. Köklerinin altında oyulmuş ve dallarla kaplıydı bu yer. Karanlık, alçak, gizli ve esasen görünmez bir alandı. İçinde iki kişilik yer vardı.

“Bir misafirim olabileceğini tahmin etmiştim.” dedi dilenci.

Bretonya’da bu tür yer altı barınağına karnihot denir. Bu barınaklar tahmin edebileceğinden daha nadir görülür. Kalın duvarlar içine inşa edilen saklanma yerlerine de aynı isim verilmektedir. Yerde birkaç güğüm vardı. Saman veya yıkanıp kurutulmuş, kaba deniz otundan yapılmış bir yatak, kalın yünlü bir battaniye ve birkaç mum yağı kandili, gerektiğinde ateş yakmak için kibrit olarak kullanılacak bir çakmak taşı, bir parça çelik ve ince dallar ile döşenmişti.

Eğildiler, bir süre emeklediler ve ağacın kalın kökleriyle garip bölmelere ayrılan bir odaya girdiler. Yatak görevi gören kuru deniz yosunu yığınının üzerine oturdular. İçinden girdikleri ve bir kapı görevi gören iki kök arasındaki boşluk, belli bir miktar ışık geçiriyordu. Gece bastırmıştı ancak insan gözü kendini ışığın değişimine alıştırır ve karanlıkta bile bazen gün ışığı varmış gibi görür. Ay ışığının yansıması girişi aydınlatıyordu. Köşede bir testi su, bir somun karabuğday ekmeği ve biraz kestane vardı.

“Haydi yiyelim.” dedi dilenci.

Kestaneleri bölüştüler. Marki cebinden çıkardığı sert galetayı adama verdi. Kara somunu bölüp yediler ve sohbet ederken aynı testiden sırayla su içtiler.

Marki adamı sorgulamaya devam etti:

“Öyleyse ne olursa olsun, hepsi sizin için aynı.”

“Hemen hemen. Bu tür işlerle ilgilenmek siz lortların görevidir.”

“Ama örneğin şu anda ne olanlar…”

“Bütün bu olanlar beni aşıyor.”

Dilenci ekledi:

“Ayrıca, daha mühim olan şeyler var; güneş doğuyor, ay da büyüyüp küçülüyor. Beni ilgilendiren türden şeyler bunlar.”

Testiden bir yudum aldı:

“Güzel ve tatlı su!”

Sonra devam etti:

“Suyu nasıl buldunuz lordum?”

“Adınız nedir?” diye sordu Marki.

“Benim adım Tellmarch ama bana Caimand derler.”

“Anlıyorum. Caimand buralara özgü bir kelimedir.”

“Ve dilenci anlamına gelir. Bir de Le Vieux¹³ derler bana.”

Dilenci devam etti:

“Kırk yıldır Le Vieux olarak anılıyorum.”

“Kırk yıldır! Ama o zamanlar genç olmalısınız!”

“Ben hiç genç olmadım. Siz hâlâ gençsiniz, Marki. Yirmi yaşında bir adamın bacaklarına sahipsiniz. Ben zorlukla yürüyebiliyorken siz büyük kum tepesine tırmanabiliyorsunuz. Biraz yürüyeyim hemen yoruluyorum. Aynı yaşta olsak dahi zenginlerin bize göre avantajları vardır. Her gün yemek yerler mesela. Yemek insanın gücünü korur.”

Bir an sessizlikten sonra dilenci devam etti:

“Zenginlik ve yoksulluk. Ne fena! Bana öyle geliyor ki tüm felaketlerin nedeni bu. Yoksullar zengin olmak istiyor, zenginler yoksullaşmak istemiyor. Bence her şeyin temelinde bu var. Ama bu tür konulardan yana bir rahatsızlığım yok. Ne olursa olsun, ben ne alacaklıdan ne de borçludan yanayım. Bildiğim bir şey varsa o da bir borç varsa ödenir. Kral’ı öldürmemiş olmalarını isterdim ama bunu neden istediğimi açıklamak zor. Ama böyle deyince bana şunu söylüyorlar: ‘İnsanları bir hiç uğruna nasıl astıklarını bir düşünün! Kral’ın geyiklerinden birine yapılan sefil bir atış için, bir keresinde bir adamın asıldığını gördüm. Bir karısı ve yedi çocuğu vardı.’ Her iki tarafın da söyleyecek bir şeyleri var.”

Tekrar sustu, sonra devam etti:

“Elbette bunları biliyorsunuz. Olup biteni biliyormuş gibi yapmıyorum çünkü bilmiyorum. Birileri gelip gidiyor, bir şeyler değişiyor. Ben ise yıldızların altında yaşamaya devam ediyorum.”

Tellmarch yine düşüncelere daldı. Sonra sürdürdü:

“Kırık çıkık ve ilaç hakkında bir şeyler bilirim. Otlara ve bitkilerin kullanımına aşinayım. Köylüler beni onların anlamadıkları işlerle uğraşan biri olarak görüyor. Ve bana büyücü diyorlar. Çünkü hülyalar görüyorum diye beni âlim sanıyorlar.”

“Buralardan mısınız?” diye sordu Marki.

“Evet, buralardan hiç gitmedim.”

“Beni tanıyor musunuz?”

“Elbette. Sizi son gördüğümde, İngiltere’ye giderken buralardan geçiyordunuz. İki yıl önce olsa gerek. Şimdi de kum tepesinde bir adam gördüm, uzun boylu. Buralarda uzun erkek pek olmaz. Bretonya kısa boylu adamların ülkesidir. Daha yakından baktım; afişi okumuştum ve kendi kendime, ‘Bak sen şu işe!’ dedim. Ve siz aşağı indiğinizde, ay ışığı size vurdu ve sizi tanıdım.”

“Ama ben sizi tanımıyorum.”

“Siz bana baktınız ama beni hiç görmediniz.”

Dilenci Tellmarch ekledi:

“Sizi gördüm. Yoldan öylece geçen birileri gibi öylesine bakmaz dilenciler.”

“Sizinle daha önce hiç rastlaştık mı?”

“Tabii çünkü ben sizin dilencinizim. Yolda, kalenin altında yalvarırdım. Bazen bana sadaka verirdiniz. Veren adam fark etmez ama alan adam endişeyle bakar ve iyi gözlemler. Dilenciler doğuştan casustur. Ama ne kadar kötü durumda olsam da kötü niyetli bir casus olmamaya çalışıyorum. Eskiden elimi uzatırdım ve siz bundan başka bir şey görmezdiniz. Bazen sabahleyin attığınız sadaka beni gece açlıktan ölmekten alıkoyardı. Yirmi dört saat ağzıma tek bir lokma koymadan günlerimi geçirdiğimi bilirim. Öyle anlar olur ki bir metelik hayatınızı kurtarır. Size bir hayat borçluyum ve şimdi de borcumu ödüyorum.”

“Doğru, benim hayatımı kurtarıyorsunuz.”

“Evet, hayatınızı kurtarıyorum, Monsenyör.”

Tellmarch’ın sesi ciddileşti:

“Ama bir şartla.”

“Nedir o?”

“Eğer buraya zarar vermek için gelmediyseniz.”

“Buraya iyi şeyler yapmak için geldim.”

“Öyleyse uyuyalım.” dedi dilenci.

Yosundan yatağa yan yana uzandılar. Dilenci başını koyduğu gibi uykuya daldı. Marki her ne kadar yorgunluktan tükenmiş olsa da bir süre ayık kaldı. Doğrularak karanlığı izledi ve biraz düşündü. En sonunda geri uzandı. Bu yatağın üstünde yatmak, toprağın üstünde yatmaktan farksızdı. Fırsattan istifade, kulağını yere dayadı ve dinledi. Bu yer altı oyuğundan sesler geliyordu. Seslerin toprağın içinde yayıldığını herkes bilir. Duyduğu sesler aslında çan sesleriydi.

Tehdit çanları çalmaya devam ediyordu.

Marki uykuya daldı.

V
UYANDIĞINDA GÜN DOĞMUŞTU

Dilenci ayakta bekliyordu. Kulübesinde değildi tabii çünkü orada dik durmak imkânsız. Dışarıda eşikte duruyordu. Asasına yaslanmıştı ve yüzüne güneş ışığı vuruyordu.

“Monsenyör.” dedi Tellmarch. “Tanis çanına dört kez vuruldu. Sesleri duydum. Rüzgâr yönü değişti, rüzgâr karadan esiyor. Başka da ses duymadım. Tehlike çanları kesilmiş olmalı. Çiftlikte ve Herbe-en-Pail köyünde her şey sessiz. Maviler ya uyuyor ya da köyü terk ettiler. Tehlikenin büyüğünü atlattık. Ayrılmak bizim için ihtiyatlı olacak. Benim için dışarı çıkma zamanı.”

Ufukta bir noktayı gösterdi.

“Ben bu tarafa gidiyorum.” Sonra ters yönü göstererek, “Siz de o tarafa gideceksiniz.” dedi.

Dilenci ağır bir şekilde Marki’yi selamladı.

“Acıktıysanız şu kestaneleri de yanınıza alın.” diye ekledi akşam yemeğinin kalıntılarını işaret ederek.

Bir süre sonra da dilenci ağaçların arasında kayboldu.

Marki ayağa kalktı ve Tellmarch’ın belirttiği yöne gitti.

Eski Norman köylülerinin dediği gibi “Gün ağarıyordu.” İspinozların ve çalı serçelerinin cıvıltısı duyuluyordu. Marki, bir gün önce geçtikleri yolu takip etti. Çalılıktan çıktıktan sonra kendisini taş haçla işaretlenmiş yol ağzında buldu. Afiş hâlâ oradaydı, yükselen güneşte göz alıcı bir beyazlıkla duruyordu. Bu bildirinin altında, azalan ışık yüzünden dün akşam okuyamadığı küçük harflerle yazılmış bir yazı olduğunu hatırladı. Haç kaidesi üzerine çıktı. Bildiri, “PRIEUR DE LA MARNE” imzasının altında, küçük harflerle yazılmış aşağıdaki satırlarla bitirilmişti:

Lantenac Markisi’nin kimliği tespit edildiğinde vakit kaybetmeksizin idam edilecektir.

İmza: GAUVAIN, Keşif Kolu Komutanı Tabur Şefi.

“Gauvain!” dedi Marki.

Durdu, derin düşüncelere daldı. Gözlerini afişin üzerinden çekmemişti.

“Gauvain!” diye tekrarladı.

Yürüdü, kaidenin etrafında döndü, haça baktı, geri geldi ve afişi yeniden okudu.

Sonra yavaşça uzaklaştı. Yanında biri olsaydı, onun kendi kendine bir şeyler mırıldandığını duyabilirdi:

“Gauvain!”

Solundaki çiftliğin çatıları, yürüdüğü yolların çukurunda görünmüyordu. Sarp bir tepenin eteklerine tırmanmaya başladı. Tepenin etekleri dikenli karaçalı olarak bilinen türlerin çiçekleriyle kaplıydı. Tepenin zirvesi “tilki başı” denen noktalardan biriydi. Tepenin eteklerindeki ağaçlar ise manzarayı kapatıyordu. Ağaç yaprakları ışıl ışıl parlıyordu. Doğa, sabahın derin neşesi içindeydi.

Birdenbire bu manzara berbat oldu. Bir pusu kurulmuş gibiydi. Tarlalardan ve sabah ışığında parıldayan ormanlardan feryat figan çığlıklar ve tüfek sesleri yükseldi. Ortalık alev alevdi. Sanki yanan köy ve çiftlik değildi de yanan bir saman demetiydi. Parlak alevlerle karışan yoğun bir duman etrafı kaplamıştı. Sadece şaşırtıcı değil, aynı zamanda korkutucuydu da. Huzuru gazaba dönüştüren bir korkunçluk. Şafağın tam ortasında bir anda cehennem patlaması yaşanıyordu sanki. Çatışma, Herbe-en-Pail yönünde devam ediyordu. Marki durdu.

Böyle bir durumda herkes aynı şeyi hissederdi; merak korkudan daha güçlüdür. İnsan yaşam tehlikesi altında bile neler olup bittiğini öğrenme güdüsüne karşı koyamaz. Dibinde çukur bir patika bulunan tepeye tırmandı. Birilerinin onu görme ihtimaline rağmen neler olduğunu görebilmek için izlemeye koyuldu. Birkaç dakika içinde durup etrafına baktı. Aslında hem yaylım ateşi hem de yangın vardı. Biri rahatlıkla çığlıkları duyabilir ve ateşi görebilirdi. Çiftlik belli ki bazı gizemli felaketlerin merkezindeydi. Ne olmuş olabilirdi? Çiftlik saldırıya mı uğramıştı? Ve eğer öyleyse kim tarafından? Bu bir savaş olabilir miydi? Yoksa askerî bir infaz olması daha olası mıydı? Belki de Maviler devrimci bir kararnamenin emriyle dayanıklı çiftlikleri ve köyleri ateşe vererek onları cezalandırıyordu. Mesela yasanın öngördüğü şekilde ağaçları kesmeyi ihmal eden ve cumhuriyet süvarilerinin geçişi için yol açmayan her çiftlik ve mezra yakılmış olabilirdi. Ernée yakınlarındaki Bourgon cemaati de bu şekilde cezalandırılmıştı kısa bir süre önce. Herbe-en-Pail için de durum aynı mıydı? Kararnameyle emredilen yerlerin açılması için, ne çalılıklarda ne de Tanis ve Herbe-en-Pail çevresindeki ağaçların kesilmediği aşikârdı. Bunun cezası bu muydu? Çiftlik, yetkili muhafızdan emir alınarak işgal mi edilmişti? Bu yetkili muhafız, keşif kolunda “cehennem kolonileri” olarak adlandırılan ekipten miydi?

Marki’nin tünediği zirve, Herbe-en-Pail korusu adı verilen vahşi ve tüylü bir çalılıkla çevrilmişti. Burası bir orman kadar genişti ve tüm Bretonya ormanlarında olduğu gibi dağ geçitleri, patikaları ve çukur yolları vardı. Cumhuriyet orduları bu labirent gibi yerde sık sık yolundan sapıyordu.

Eğer bu bir infazsa acımasız bir infazdı. Çünkü oldukça hızlı olmuştu. Tüm acımasız işler gibi bu da çabucak olup bitmişti. İç savaş bu vahşi eylemleri de beraberinde getirmişti. Marki, tüm olanları kafasında atıp tutarken ve aşağı inip inmemek konusunda tereddüt ederken, çatışma sesleri kesilmişti. Daha doğrusu yok olmuştu. Marki, koru boyunca dağılan azgın ve coşkun birliği görebiliyordu. Ağaçların altında ürkütücü bir koşuşturma vardı. Birlik, çiftlik tarafından ormana girdi. Trampet sesleri devam etmesine rağmen artık ateş açan yoktu. Ortalık mahşer yerine dönmüştü. İz sürüyorlardı. Belli ki birisini arıyorlardı. Velvele alabildiğine yayılmıştı. Öfke ve zafer çığlıkları birbirine karışmıştı. Kopan yaygara yüzünden hiçbir ses anlaşılmıyordu. Birdenbire, bir duman bulutu içinden ortaya çıkan bir hat gibi bu yaygarada da bir ses net bir şekilde duyulmuştu. Bu bir isimdi. Binlerce kişi aynı şeyi tekrarlıyordu. Marki bu sefer açıkça duyuyordu:

“Lantenac, Lantenac! Lantenac Markisi!”

Onu arıyorlardı.

VI
İÇ SAVAŞ DEĞİŞİKLİKLERİ

Etrafı birdenbire, her yönden tüfekler, süngüler ve kılıçlarla doldu. Loş ışıkta üç renkli bir bayrak açıldı. “Lantenac!” haykırışları kulaklarında çınlıyordu. Ayaklarının dibinde, diken ve dalların arasında vahşi yüzler belirdi.

Marki, ormanın her yerinden görülebilen yüksekliğin zirvesinde tek başına duruyordu. Adını haykıranları pek seçemiyordu ama onu herkes görebiliyordu. Ormanda bin tüfek varsa hepsinin tek hedefi oydu. Korulukta görebildiği tek şey ona çevrilen barut gibi gözlerdi.

Şapkasını çıkardı, siperliğini geri çevirdi ve cebinden beyaz bir kokart çıkardı. Dikenli bir çalıdan kopardığı parça yardımıyla kokartı şapkasının siperliğine tutturdu. Sonra şapkayı tekrardan kafasına geçirdi. Başını, alnını ve kokartı açığa çıkaran kalkık siperliği ve yüksek sesiyle, geniş ormana hitap ediyormuş gibi seslendi:

“Ben aradığınız adamım. Ben Lantenac Markisi, Fontenay Vikontu, Breton Prensi ve Kral’ın ordularının korgeneraliyim. Bu işe bir son verelim. Nişan al! Ateş!”

Keçi derisi yeleğini iki eliyle açarak çıplak göğsünü gösterdi.

Üzerine doğrultulmuş silahları görmek için gözlerini aşağı indirdi. Etrafı diz çökmüş adamlarla çevriliydi.

Büyük bir haykırış yükseldi:

“Yaşasın Lantenac! Çok yaşa Lordumuz! Yaşasın General!”

Aynı anda şapkalar fırlatıldı, kılıçlar neşeyle sallandı. Uzun sırıklara asılı kahverengi yün şapkalar her taraftan yükseliyordu.

Bir Vendean grubu etrafını sardı.

Onu görünce dizlerinin üzerine çöktüler.

Efsanelere göre antik Thuring ormanlarında, hem insanlardan üstün hem de onlardan zayıf bir dev ırkı yaşardı. Bu tuhaf ırkı Romalılar korkunç hayvanlar olarak görür, Almanlar da duruma göre tapılacak ya da imha edilecek ilahi tecessümler olarak kabul ederdi.

Bu varlıklardan birinin hissettiğine benzer bir hisle, bir canavar gibi muamele görmeyi bekleyen Marki birdenbire bir Tanrı olarak karşılanınca bu efsaneyi hatırlamıştı.

Tüm o parıldayan gözler ona bir tür vahşi sevgiyle bakıyordu.

Kalabalık; silahlarla, kılıçla, tırpanla, direk ve sopalarla kuşanmıştı. Hepsi büyük beyaz kokart iliştirilmiş keçe şapkalar ya da kahverengi şapkalar takıyordu. Hepsi bol miktarda tespih ve tılsım taşıyordu. Dizleri açıkta kalmış geniş pantolonlar, deri ceketler ve deri tozluklar giymişlerdi. Baldırları çıplak, saçları uzundu. Bazılarının sert bir görünümü vardı ama hepsinin alnı ak, başları dikti.

Soylu bir delikanlı diz çökmüş adamların arasından geçti ve telaşla Marki’ye yaklaştı. Köylüler gibi kalkık siperliği olan beyaz kokart tutturulmuş keçe bir şapka takmıştı. Üzerinde deri bir ceket vardı. Ama narin elleri vardı. Boynuna beyaz ipek bir eşarp takmıştı. Belinde de altın kabzası olan bir kılıç asılıydı.

Tepe noktasına ulaştıktan sonra şapkasını bir kenara attı, eşarbını çözdü ve diz çökerek Marki’ye hem eşarbı hem de kılıcı sundu.

“Gerçekten de sizi arıyorduk.” dedi. “Ve sizi bulduk. Komutanlık kılıcını alın. Bu adamlar artık sizin hizmetinizde. Ben onların komutanıydım; şimdi sizin askerliğinize terfi ediyorum. Bağlılığımızı kabul edin Lordum. Emirleriniz için hazırım, Generalim.”

Ondan gelen bir işaret üzerine, üç renkli sancağı taşıyan adamlar ormandan çıktı ve Marki’ye giderek bayrağı ayaklarının dibine koydu. Ağaçların arasından gördüğü bayraktı. “General!” dedi kılıcı ve eşarbı sunan genç adam, “Bu, Herbe-en-Pail çiftliğini basan Mavilerden aldığımız bayrak. Benim adım Gavard, Lordum. Rouarie Markisi’nin hizmetindeyim.”

“Pekâlâ.” dedi Marki.

Sakin ve soğukkanlı bir ifadeyle eşarbı kuşandı.

Sonra kılıcını çıkardı ve başının üzerinde salladı.

“Kalkın! Yaşasın Kral!”

Hepsi ayağa kalktı. Sonra ormanın derinliklerinden coşkulu ve muzaffer bir çığlık yükseldi:

“Yaşasın Kral! Yaşasın Markimiz! Yaşasın Lantenac!”

Marki, Gavard’a döndü.

“Kaç kişisiniz?”

“Yedi bin.”

Tepeden aşağı inerlerken, köylüler Lantenac Markisi’ne yol açmak için çalılıkları temizliyordu.

Gavard devam etti:

“Lordum, bütün bu olanlar sadece tek bir sözcükle açıklanabilir, her şey çok basit aslında. Beklenen, bir kıvılcımdı. Varlığınızı ifşa eden cumhuriyetçi afiş, bütün ülkeyi Kral için ayağa kaldırdı. Ayrıca, bizden biri olan Granville Belediye Başkanı, (Abbé Ollivier’i kurtaran da odur, tarafından gizlice bilgilendirildik. Gece de tehlike çanlarını çaldılar.)”

“Kimin için?”

“Sizin için.”

“Ah!” dedi Marki.

“Ve işte buradayız.” diye devam etti Gavard.

“Ve yedi bin kişisiniz.”

“Bugünlük. Ama yarın on beş bin olacağız. Bu Breton birliğidir. Mösyö Henri de la Rochejaquelein, Katolik ordusuna katılmaya gittiğinde de çanları çalmışlardı ve bir gecede tam altı kilise, Isernay, Corqueux, Échaubroignes , Aubiers, Sainte Aubin ve Nueil ona on bin adam göndermişti. Savaş cephaneleri yoktu ancak bir taş ocağının evinde altmış kilo kadar barut bulan Mösyö de la Rochejaquelein, bununla yola çıktı. Sizin bu ormanda bir yerlerde olduğunuzdan emindik ve sizi arıyorduk.”

“Ve Herbe-en-Pail çiftliğinde Mavilere mi saldırdınız?”

“Rüzgâr, tehlike çanlarının sesini duymalarını engelledi. Hiçbir şey anlamadılar. Köy ahalisinden bir dizi palyaço onları iyi karşıladı. Bu sabah Maviler uyurken çiftliğe çıkarma yaptık ve her şey bir anda oldu bitti. Burada bir atım var, onu size lütfetmek isterim Generalim. Kabul buyurur musunuz?”

“Tabii.”

Bir köylü, askerler gibi kuşatılmış beyaz bir at getirdi. Marki, Gavard’ın sunduğu yardımı kabul etmeden atın sırtına atladı.

“Hurra!” diye bağırdı köylüler.

İngiliz tezahürat tarzı Bretonya sahillerinde çok revaçtadır. Çünkü Breton halkı, Manş Adaları’yla sürekli ticaret hâlindedir.

Gavard asker selamı yaptı ve sordu:

“Karargâhınızı nerede kuracaksınız Lordum?”

“İlk başta, Fougères ormanında.”

“Size ait yedi ormandan biridir.”

“Bir papaza ihtiyacımız var.”

“Bizde bir tane var.”

“Kimdir o?”

“Chapelle-Erbrée’nin vaizi.”

“Onu tanıyorum. Jersey’e gelmişti.”

Papaz sıradan çıkarak şöyle dedi:

“Evet, üç kere.”

Marki kafasını çevirdi.

“Gününüz aydın olsun, Monsenyör. Size oldukça ihtiyacımız var.”

“Elimden geleni yapacağım, Aziz Marki.”

“Günah çıkarmak isteyenler olacak. Kimse zorlanmayacak elbette.”

“Marki.” dedi papaz, “Gaston, Guéménée’de günah çıkarmaları için cumhuriyetçileri zorluyor.”

“O bir berber. İnsanlara ölürken seçim şansı sunulmalı.”

Talimat vermek için aralarından ayrılan Gavard dönmüştü.

“Emirleriniz için hazırım, Komutanım.”

“Öncelikle, buluşma yerimiz Fougéres ormanı. Adamlar dağılsın ve oraya gitsin.”

“Başüstüne.”

“Herbe-en-Pail ahalisinin Mavileri hoş karşıladığını söylemiştiniz, değil mi?”

“Evet Generalim.”

“Çiftliği yaktınız mı?” “Evet.”

“Köyü yaktınız mı?”

“Hayır.”

“Yakın o zaman.”

“Maviler savunmaya geçtiler ama sadece yüz elli kişiler. Biz ise yedi bin.”

“Nerenin Mavileri bunlar?”

“Santerre’in.”

“Kral’ın boynu vurulurken trampet çaldıran adam değil mi o? Öyleyse bu tabur Paris’ten mi geldi?”

“Yarım tabur.”

“Adı ne peki?”

“Afişlerinde ‘Bonnet-Rouge Taburu’ yazıyor.”

“Vahşi hayvanlar.”

“Yaralılara ne yapılmalı?”

“Acılarına bir son verin.”

“Mahkûmlarla ne yapacağız?”

“Onları da vurun.”

“Yaklaşık seksen tane var.”

“Hepsini vurun.”

“İki kadın var.”

“Hepsini aynı şekilde vurun.”

“Ve üç çocuk.”

“Onları da beraberinizde getirin. Onlarla ne yapılacağına sonra karar veririz.”

Marki atını ileri doğru itti.

VII
MERHAMET YOK! ACIMAK YOK!

Tanis civarında bu olaylar olurken dilenci Crollon’a gitmişti. Geniş yapraklı çardakların altında, hiçbir şeye aldırış etmeden dağ geçitlerine daldı. Kendisinin de ifade ettiği gibi düşünmek yerine hülyalara dalmıştı. Çünkü düşünmek maddeseldir ancak bir hayalperest maddeye ihtiyaç duymaz. Avare gibi başıboş dolaşıyor, duraksıyor, yabani kuzukulakları bulup sağından solundan ısırıyor ve pınarlarda su içiyordu. Zaman zaman uzaktan gelen seslere dikkat kesiliyor ve başını kaldırıp bakıyordu. Sonra yeniden doğanın karşı konulamaz büyüsüne teslim olup paçavralarıyla güneşleniyordu. İnsan seslerine kulak kabartmıyordu ama kuşların cıvıltısını dinliyordu.

Yaşlı ve yavaştı, Lantenac Markisi’ne söylediği gibi uzağa gidememişti. On beş dakikalık yürüyüş onu yormuştu. Croix-Avranchin’e doğru kısa bir tur yaptı. Geri döndüğünde akşam olmuştu.

Macey’in biraz ötesinde, izlediği yol onu bir tür yüksekliğe, ağaçsız bir yere götürdü. Burası, batıdan denize kadar olan tüm ufku rahatlıkla görebildiği bir yerdi.

Bir duman dikkatini çekti.

Bir dumandan daha hoş ve daha endişe verici hiçbir şey yoktur. Duman ki, barışı ifade eder ya da bela anlamına gelir. Savaş ve barış, kardeşçe sevgi ve düşmanca nefret, misafirperverlik ile mezar hatta yaşam ve ölüm arasındaki tüm farklar bile bir dumanın yoğunluğu ve renginde yatar. Ağaçların arasında yükselen bir duman, tüm dünyadaki en tatlı şey anlamına gelebilir. Belki ocağı tüten bir yuvadır çünkü. Ya da en korkunç felaketlerin işaretidir, mesela bir yangın. İnsanın tüm mutluluğu ya da mutsuzluğu bazen rüzgârın saçtığı bir buharın içindedir bazen. Tellmarch’ın gördüğü duman, endişeyi uyandıracak türdendi.

Kırmızıya çalan siyah bir dumandı. Sanki fırıncının harladığı fırın yavaş yavaş sönüyordu ve Herbe-en-Pail’in üzerine yükseliyordu. Tellmarch aceleyle dumana doğru yürüdü. Yorgundu ama aynı zamanda ne olduğunu da öğrenmek istiyordu.

Köyü ve çiftliği arkada bırakan bir tepeye ulaştı.

Ne çiftlik ne de köy görülüyordu.

Herbe-en-Pail’den geriye kalan bir yığın harabe hâlâ yanıyordu.

Bir kulübenin yanışı, bir sarayın yanışından daha yürek yakıcıdır. Alevler içinde kalmış bir kulübe, acınası bir görüntüdür. Yoksulluğun üzerine çullanan felaket, toprak solucanına saldıran bir akbaba gibidir. İnsanı ürpertir ve tiksindirir.

İncil’de bahsedilen bir efsaneye göre yangın seyreden biri o an bir heykele dönüşürmüş. Bir an için Tellmarch da heykele dönüşmüştü sanki. Gözlerinin önündeki manzara onu durduğu yere kilitlemişti. Tahribat sessizlik içinde devam etti. Bir çığlık duyulmuyordu; dumana karışmış bir insan sesi yoktu. Bu harlı alevler, odunların yarılması ve sazın çatırdamasından başka bir ses çıkarmadan köyü yok etme görevini yerine getiriyordu. Zaman zaman duman bulutları, düşen çatıların boşluklarını açığa çıkarıyor ve tüm marifetlerini sergiliyordu. Bu donuk kırmızı odaların arasında renkleri kızıla çalan sefil eski mobilyalar göze çarpıyordu. Tellmarch korkunç felaket karşısında sersemlemişti.

Kendisine komşuluk yapan kestane korusunun birkaç ağacı da alev almıştı.

Bir ses, bir çağrı ya da bir tür gürültü duymaya çalışarak dinledi. Alevler vardı sadece, hiçbir şey duyulmuyordu. Her yer alevler içinde kalmıştı. Bütün köy ahalisi kaçmış mıydı?

Herbe-en-Pail’de yaşayan o emekçi topluluk neredeydi? O küçük halka ne olmuştu?

Tellmarch tepeden aşağı indi.

Her şey bir bulmaca gibiydi. Yavaşça yaklaştı ve baktı. Kendini bu mezarda hisseden bir hayalet gibi, bir gölge gibi sessizce harabeye doğru ilerledi. Eskiden çiftliğin kapısı olan yere ulaştıktan sonra köy meydanıyla birleşmiş yıkık duvarlar arasından avluya baktı.

Daha önce gördükleri, şimdi gördükleriyle karşılaştırıldığında hiçbir şeydi. Uzaktan bunun dehşetini şöyle bir görmüştü. Şimdiyse dehşet ayaklarının dibindeydi.

Avlunun ortasında karanlık koca bir yığın vardı. Bir tarafı alevlerle, diğer tarafı da ay ışığı ile belli belirsiz bir şekilde çerçevelenmişti. Ölü adamlar yığınıydı bu görünen. Yığının çevresinde bir havuz vardı. Havuzun üstüne alevler yansıyordu. Ama bu kızıllık için alevlere ihtiyaç yoktu zira havuz kanla kaplanmıştı.

Tellmarch oraya gitti. Bu yığılmış bedenleri sırayla inceledi. Hepsi ölmüştü. Hem ay ışığı hem de yangın manzarayı aydınlatıyordu.

Bunlar asker cesediydi. Cesetlerin ayakları çıplaktı. Hem ayakkabıları hem de silahları onlardan alınmıştı ancak yine de mavi üniformaları üzerlerindeydi. Parçalanmış uzuvların arasında kurşunlarla delik deşik üç renkli paletler taşıyan şapkalar sağa sola saçılmıştı. Onlar cumhuriyetçilerdi. Önceki akşam Herbe-en-Pail çiftliğinde garnizon tutmuş Parislilerdi. Bedenlerin simetrik düzeni, olayın bir infaz olduğunu gösteriyordu. Hepsi yan yana dizilmiş ve kurşuna dizilmişti. Hepsi ölmüştü, koca yığından tek bir çıt bile çıkmıyordu.

Tellmarch, her bir cesedi inceledi. Hepsi delik deşikti. İnfazcılar, aceleyle yola çıkmış ve onları gömmek için zaman ayırmamıştı şüphesiz. Tam oradan ayrılmak üzereyken, avludaki alçak bir duvarın köşesinden gözüken iki çift ayak dikkatini çekti. Bu ayaklar daha önce gördüklerinden daha küçüktü ve ayaklarında ayakkabı vardı. Yaklaşınca onların kadın ayakları olduğunu anladı.

Duvarın arkasında yan yana yatan iki kadın da vurulmuştu.

Tellmarch onların üzerine eğildi. İçlerinden biri bir tür üniforma giymişti, yanında kırık ve boş bir testi vardı. Taburdaki kantinci kadın olmalıydı. Kafasında dört kurşun deliği gözüküyordu. Ölmüştü.

Tellmarch diğerini inceledi. Köylü bir kadındı. Gözleri kapalı, ağzı açık, yüzü renksizdi ama kafasında kurşun izi yoktu. Kuşkusuz uzun yürüyüşlerle paramparça olmuş elbisesi üzerinden düşmüş ve göğsünü açığa çıkarmıştı. Tellmarch onu daha da bir kenara itti. Omzunda bir merminin açtığı yuvarlak bir yara gördü. Kürek kemiği kırılmıştı. Onun mosmor göğsüne gözlerini dikti.

“Emziren bir anneymiş.” diye mırıldandı.

Dokundu sonra. Vücudu soğuk değildi. Kırık kemiği ve omzundaki mermi deliği dışında başka bir yarası yoktu. Elini göğsüne koydu ve cılız bir kalp atışı hissetti. Ölmemişti.

Tellmarch ayağa kalktı ve korkunç bir sesle haykırdı:

“Burada kimse yok mu?”

“Sen misin, Caimand?” Cevaplayan ses o kadar kısıktı ki zar zor duyuluyordu.

Aynı zamanda, harabenin içindeki bir delikten bir kafa çıktı ve sonra başka bir açıklıktan ikinci bir kafa daha.

Bunlar kendilerini saklamayı başaran iki köylüydü. Onlar dışında hayatta kalan birisi yoktu. İki köylü Caimand’ın tanıdık sesine güvenerek çömeldikleri saklanma yerlerinden sürünerek çıktılar.

Tellmarch’a yaklaştılar. Hâlâ zangır zangır titriyorlardı.

İkincisi, ağlıyordu ama konuşacak gücü kendinde bulamıyordu. Derin duygular her zaman böyle açığa çıkar.

Köylülerden biri ayaklarının dibinde yatan kadını işaret etti.

“Yaşıyor mu?” diye sordu.

Tellmarch başını evet anlamında salladı.

“Peki diğer kadın, o da mı yaşıyor?” diye sordu öteki.

Tellmarch hayır anlamında salladı bu kez başını. Delikten ilk görünen köylü devam etti:

“Geri kalan herkes öldü, değil mi? Hepsini gördüm. Mahzenimdeydim. İnsan böyle zamanlarda bir ailesi olmadığı için Tanrı’ya ne kadar şükretse az! Evim yandı. Yüce Tanrı’m! Herkes öldürüldü. Bu kadının üç küçük çocuğu vardı. Çocuklar ‘Anne!’, anne de ‘Ah, çocuklarım!’ diye feryat figan bağırdı. Anneyi öldürdüler, çocukları götürdüler. Aman Tanrı’m! Hepsini gördüm. Herkesi öldürüp gittiler, çok da memnundular yaptıklarından. Küçükleri götürdüler ve anneyi öldürdüler. Ama ölmedi, değil mi? Caimand, sence onu kurtarabilir misin? Onu kulübene taşımana yardım etmemizi ister misin?”

Tellmarch evet dercesine başını salladı.

Koru, çiftliğin yakınındaydı. Dal ve eğrelti otlarıyla çabucak bir sedye yaptılar ve baygın durumdaki kadını buraya yatırdılar. Koruya doğru ilerlediler. Bir köylü sedyenin baş tarafını, diğeri de ayak tarafını tutmuş bir şekilde sedyeyi taşıyorlardı. Tellmarch kadının kolunu tutuyor ve sürekli nabzını yokluyordu.

Ay ışığı yüzlerine vurmuş iki köylü kadını taşımaya devam ederken konuşmaya başladılar. Dehşetle haykırıyorlardı.

“Hepsini öldürdüler!”

“Hepsini yaktılar!”

“Aman Tanrı’m! Nedir bu başımıza gelenler?”

“Emri veren o uzun, yaşlı adamdı.”

“Evet, komutan o.”

“Katliam devam ederken onu görmedim. Orada mıydı?”

“Hayır, gitmişti. Ama yine de onun emriyle yapıldı.”

“O zaman bunu yapan oydu.”

“Evet. ‘Yakın, öldürün. Kimseye acımak yok!’ diye bağırdı.”

“Marki’den mi söz ediyorsunuz?”

“Evet, elbette; bizim markimizden.”

“İsmi ne?”

“Mösyö de Lantenac.”

Tellmarch gözlerini göğe kaldırdı, dişlerini sıkarak mırıldandı:

“Ah böyle olacağını bir bilseydim!”

İKİNCİ BÖLÜM
PARİS’TE

BİRİNCİ KİTAP
CIMOURDAIN

I
O ZAMANKİ PARİS SOKAKLARI

Halk sokağa dökülmüştü. Kapıların dışına dizilmiş masalarda yemek yeniyordu. Kadınlar kilisenin merdivenlerine oturmuş, Marseillaise’a eşlik ediyorlardı. Monceaux parkı ve Lüksemburg geçit törenine hazırlanmıştı. Her sokağın köşesinde, yoldan geçenlerin hayranlıklarını gizleyemediği, göz önünde tüfeklerin imal edildiği bir silah atölyesi vardı. Her ağızda bir laf dolaşıyordu: “Sabredin, bu bir devrimdir.” İnsanlar kahramanca gülümsüyordu. Peloponnesos savaşı sırasında Atina’da olduğu gibi tiyatroya gidiyorlardı. Sokak köşelerinde şu afişler asılmıştı: Thionville Kuşatması, Alevlerden Kurtulan Bir Anne, Sans-Soucis Kulübü, Papaların En Büyüğü Joan, Askeri Filozoflar, Köyde Sevişme Sanatı. Almanlar kapıdaydı. Prusya Kralı operaya teşrif buyuracağı için locaların korunduğu söylentisi dolaşıyordu. Her şey berbat hâldeydi ama kimse korkmuyordu. Merlin de Douai’nin vakasında, şüpheli kişilere karşı oluşturulmuş yasa yüzünden her başın giyotinden geçirilme tehlikesi vardı. Séran isimli bir avukat, ihbar edildiğini öğrenmiş, sabahlığı ve terlikleriyle kapısının önünde tutuklanmayı bekliyordu. Kimsenin zamanı yoktu, bütün bu kokart şapkalı insanlar aceleyle yürüyordu. Kadınlar “Kırmızı bereler bize çok yakışmıyor mu?” diye birbirlerine soruyordu. Bütün bir Paris yer değiştiriyor gibiydi. Antika dükkanların içi; hanedandan kalan taçlar, kronlar, yaldızlı zambak çiçeği işlemeli asalar ile doluydu. Hepsi de yıkılan monarşiyi işaret eden ganimetlerdi. Eski kıyafet dükkanlarının askılarında duran cüppeler ve pelerinler görülüyordu. Porcheron ve Ramponneau’nun adamları papaz cübbesi ve ayin kıyafeti giydirilmiş eşeklere biniyor, kiliseye ait kadehlerden şarap içiyordu. Saint-Jacques Sokağı’nda el arabasıyla gezen bir sokak satıcısı durdurulmuş ve Konvansiyon’daki askerlere gönderilmek üzere on beş çift ayakkabı satın alınmıştı. Rousseau, Franklin, Brütüs ve hatta Marat büstleri her yerdeydi. Cloche-Perce Sokağı’nda, Marat’nın büstlerinden birinin altına siyah ahşap bir çerçeve asılmıştı. Çerçevenin içindeki belgede Malouet aleyhine suçlamaları destekleyen gerçekler ve kovuşturma kararı yazılıydı. Altında da şu cümleler vardı:

Bunlar bana Sylvain Bailly’nin metresi tarafından iletilmiştir. Ayrıca o bir vatanseverdir ve bana iyi davranmıştır.

İmza: MARAT.

Palais Royal çeşmesindeki “Quantos effundit in usus!” kitabesi badanayla boyanmış iki büyük tuvalin altında duruyordu. Biri Cahier de Gerville’i temsil ediyordu, Ulusal Meclis’e Arles’i ihbar eden kişiydi. Diğeri, XVI. Louis’nin Varennes’ten Kraliyet arabasıyla geri getirilmesini temsil ediyordu. Arabanın altında, her iki ucunda düzleştirilmiş süngülü bir el bombası taşıyan kordonlarla tutturulmuş bir tahta vardı. Dışarıda açık büyük mağaza sayısı azdı. Sokakta kadınların sürüklediği el arabaları vardı. Tuhafiye eşyaları ve oyuncak içeren malların üzerine eritilmiş mumlar damlıyordu. Sarı peruklar takmış eski rahibeler dükkânlarını sergiliyordu. Bir kontes tezgâhın yanında çorap örüyordu. Markiz ise terzilik yapıyordu. Madam de Boufflers, kendi otelinde yaşadığı çatı katından manzarayı izliyordu. Gazeteciler haberleri yaymak için koşuyorlardı. Atkılarını boğazlarına saranlara “écrouelleux” deniyordu. Her yerde sokak sanatçıları vardı. Kalabalık, kralcı şarkı yazarı Pitou’yu yuhalıyordu. Ama yine de cesur bir adamdı. Çünkü yirmi iki kez hapse atılmıştı. “Yurttaşlık” kelimesini söylediğinde elini kıçına vurduğu için İhtilal Mahkemesi’nin önüne çıkarılmıştı. Başının tehlikede olduğunu görünce de şöyle haykırmıştı: “Ama suç işleyen tarafım başım değil!” Bu yargıçları güldürmüş ve başını kurtarmıştı. Pitou, Yunan ve Latin isimlerinin moda olmasıyla alay ediyordu. En sevilen şarkısı ayakkabı tamircisi Cujus ve tamircinin karısı Cujusdam hakkında olandı. Karmanyola, çemberler hâlinde dans ediyordu. Artık insanlara “hanımefendi” ve “beyefendi” olarak değil, “yurttaş” ve “kadın yurttaş” olarak hitap ediliyordu. Yıkık avlularda, tonozlu çatıya çapraz olarak tutturulmuş iki çubuktan yapılmış bir avizenin altında dans ediliyordu. Kilise lambaları yanıyor ve mezarlar dansçıların ayaklarının altında uzanıyordu. Tiran mavisi yelekler ve özgürlüğün simgesi adı verdikleri kırmızı, beyaz ve mavi renklerdeki iğneli mintanlar giyiyorlardı. Richelieu Sokağı’na artık Loi Sokağı deniyordu; Saint-Antoine banliyösü, Gloire banliyösü olmuştu. Bastille Meydanı’na da bir Doğa Heykeli dikilmişti. İnsanlar yürürken birbirlerine tanınmış şahsiyetleri işaret ediyorlardı. Bu şahsiyetlerden bazıları; Châtelet, Didier, Nicolas ve marangoz Duplay’in kapısında duran Gamier-Delaunay idi. Ayrıca mahkûmların arabalarını takip ederek hiçbir giyotin gününü kaçırmayan Voullant, ki bu yaptığını “Kırmızı ayine gitmek.” diye adlandırır, ve Dix-Août adını verdikleri devrimci bir jüri üyesi ve marki olan Montflabert de bu isimlerdendi. Askerî okul öğrencilerinin geçişini izlediler. Bu öğrenciler sözleşme kararnamelerine göre “Mars Okulu Adayları” olarak adlandırılmıştı. Ancak halk onlara “Robespierre’in Uşakları” lakabını takmıştı. Fréron’un hazırladığı belgede suçlara yardım ve yataklık yapan şüphelileri kınayan bildiri okundu. Belediye başkanlığının kapılarının etrafında toplanan hayırsız gençler, gelinler ve damatlar göründükçe sivil törenle alay ederek “belediye evlilikleri” diye bağırıyorlardı. Invalides’teki azizlerin ve kralların heykelleri Frigya başlıklarıyla taçlandırılmıştı. İnsanlar köşe başlarında kaldırım taşları üzerinde kartlar oynuyordu. Oyun kartları bile ihtilalden etkilenmişti; papazlar, koruyucu melek; kızlar, özgürlük tanrıçası ve valeler de eşitlik simgesi olmuştu. Aslar hukukun simgesi ile değiştirilmişti. Halk bahçeleri düzenleniyor, Tuilerie saray bahçesinde çimler sürülüyordu.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.

1

Vivandière: Askerî alaylara kantin sahibi olarak bağlı kadınlar için kullanılan Fransızca bir isimdir. (ç.n.)

dönüş

2

Bretonya, Fransa’da bir bölgedir. (ç.n.)

dönüş

3

(Fr.) Kırmızı Bereliler. (ç.n.)

dönüş

4

Bonnet Rouge için atıfta bulunulmuştur. (ç.n.)

dönüş

5

Adını Gironde bölgesinden alan, Fransız İhtilali sırasında mecliste burjuvazinin sesi olarak bilinen Kral’a yakın bir gruptur. (ç.n.)

dönüş

6

(Lat.) Savaş aletleri. (ç.n.)

dönüş

7

(Lat.) Güç ve insan. (ç.n.)

dönüş

8

(Fr.) Zambak desenli beyaz bir bayraktır. Fransız Kraliyeti’ni temsil eder. Saflık ve asillik ile bağdaştırılır. (ç.n.)

dönüş

9

Fransız donanmasına bağlı yedi gemiden biri. (ç.n.)

dönüş

10

(Fr.) Kralın kalbi. (ç.n.)

dönüş

11

Babamız ya da Gerçek Dua diye geçer. Hristiyanlıkta okunan bir duadır. (ç.n.)

dönüş

12

(Lat.) Kulakları vardır ama işitemezler. (ç.n.)

dönüş

13

(Fr.) İhtiyar. (ç.n.)

dönüş