George Orwell (25 Haziran 1903 – 21 Ocak 1950)

Dönemin İngiltere’sinin sömürgelerinden olan Bihar, Hindistan’da doğdu. Eton’da eğitim aldı. Burma’da polis teşkilatında görev yaptı, beş buçuk yıllık hizmetin ardından, 1928’de istifa etti. Londra’nın yoksulluğunu araştırmak için evsizlerin arasına karışıp çalıştı. 1928’de Paris’e gitti, önce bir akrabasının yanında kalıp gazetelere yazılar yazdı, daha sonra bulaşıkçılık gibi işlerde çalıştı. Neredeyse iki yılını Fransa’da geçirdikten sonra 1929’un Aralık ayında İngiltere’ye döndü, öğretmenlik yapmaya başladı. İlk kitabı Paris ve Londra’da Beş Parasız 1933’te yayımlandı. Bunu 1934’te ilk romanı Burma Günleri takip etti. 1935 yılında Papazın Kızı, 1936’da ise Aspidistra romanları yayımlandı. Yayıncısının önerisiyle sanayileşen Larcashire ve Yorkshire’daki işçi sömürüsünü, yoksulluğunu yerinde inceledi, röportajlar yaptı. Buradaki çalışmalarından doğan Wigan İskelesi Yolu 1937’de yayımlandı. İspanyol İç Savaşı’nı gözlemlemek için gazetecilik maksadıyla İngiltere’den yine ayrıldı ve General Franco’ya karşı milislerin yanında savaşıp yaralandı. Katalonya’ya Selam, 1938’de yayımlandı. II. Dünya Savaşı öncesi kaygıları, tüketim toplumunu ve nostaljinin tehlikelerini anlattığı Rahat Bir Nefes İçin 1939’da okurlarla buluştu. Stalin liderliğindeki Sovyetler Rusya’sının alegorik bir anlatısı olan Hayvan Çiftliği 1945’te, ona dünya çapında ün kazandıran son romanı 1984 ise 1949’da yayımlandı. 1947 yılında konulan tüberküloz teşhisinin ardından sağlığı eskisi gibi olmadı. 21 Ocak 1950’de, henüz kırk altı yaşındayken hayatını kaybetti.

İthakiTM Penguen Kitap-Kaset Bas. Yay. Paz. Tic. A.Ş.’nin tescilli markasıdır.

Caferağa Mah. Neşe Sok. 1907 Apt. No: 31 Moda, Kadıköy-İstanbul
Tel: (0216) 330 93 08 – 348 36 97 Faks: (0216) 449 98 34
editor@ithaki.com.tr – www.ithaki.com.tr – www.ilknokta.com

Kapak, İç Baskı: Deniz Ofset Matbaacılık

Maltepe Mah. Hastane Yolu Sok. No: 1/6, Zeytinburnu-İstanbul

Tel: (0212) 613 30 06 denizmatbaamucellit@gmail.com

Sertifika No: 48625

Kitaplar ve Sigaralar

George Orwell

Orijinal Adı Books v. Cigarettes

“Books v. Cigarettes”, “Bookshop Memories”, “Confessions of a Book Reviewer”, “Prevention of Literature”, “My Country Right or Left”, “How the Poor Die”, “Such, Such Were the Joys”.

İthaki Yayınları - 1916

George Orwell - 10

Yayın Yönetmeni: Alican Saygı Ortanca

Sanat Yönetmeni: Hamdi Akçay

Dizi Editörü: Emirhan Burak Aydın

Redaksiyon: Gökçe Gündoğdu, Emirhan Burak Aydın

Düzelti: Emre Aygün

Kapak Tasarım: Barış Şehri

Sayfa Düzeni ve Baskıya Hazırlık: B. Elif Balkın

1. Baskı, Temmuz 2021, İstanbul

ISBN: 978-625-7442-07-7

Sertifika No: 46603

Türkçe çeviri © Levent Konca, 2021

© İthaki, 2021

Yayıncının yazılı izni olmaksızın alıntı yapılamaz.

KİTAPLAR VE SİGARALAR

Çeviren
Levent Konca

George

Orwell

içindekiler

İçindekiler 7

Kitaplar ve Sigaralar 9

Kitapçı Anıları 15

Bir Kitap Eleştirmeninin İtirafları 22

Yazının Korunması 27

Ülkem Sağ mı, Sol mu? 44

Yoksullar Nasıl Ölür 51

Bizim de Böyleydi Sevinçlerimiz 64

Kitaplar ve Sigaralar

Gazetede editörlük yapan bir arkadaşım, birkaç yıl önce bir grup fabrika işçisiyle birlikte yangın gözlüyormuş.1 Çoğunun beğenerek okuduğu gazetesi hakkında aralarında konuşmaya koyulmuşlar; ancak edebiyat bölümünü nasıl bulduklarını sorduğunda arkadaşımın aldığı cevap, “O şeyleri okuyacağımızı sanmıyorsun, değil mi? Çoğu zaman on iki buçuk şilinlik kitaplardan bahsediyorsunuz! Bizim gibi adamlar, bir kitaba on iki buçuk şilin veremez,” olmuş. Arkadaşım, “Bunlar günübirlik bir Blackpool gezisine sterlinlerce harcamaktan çekinmeyen adamlar,” diyordu.

Kitap satın almanın hatta okumanın pahalı ve ortalama insanın olanaklarının dışında bir zevk olduğu fikri o kadar yaygın ki ayrıntılı bir biçimde sorgulanmayı hak ediyor. Saat başı peni hesabı yaparak okumanın kaç paraya mal olduğunu kestirmek güç ancak kendi kitaplarımın bir dökümünü yaparak ve toplam fiyatlarını hesaplayarak işe koyuldum. Diğer birçok masrafı da hesaba kattıktan sonra, son on beş yıldaki harcamalarım hakkında gayet iyi bir tahminde bulunabilirim.

Saydığım ve fiyatlandırdığım kitaplar, burada, evimde olanlar. Başka bir yerde muhafaza ettiğim, yaklaşık aynı sayıda kitaba daha sahip olduğumdan, nihai meblağa ulaşmak için sonuçta çıkan sayıyı ikiyle çarpmalıyım. Deneme baskılarını, yıpranmış kitapları, ucuz kâğıt kapaklı nüshaları, ciltlenerek kitap haline getirilmedikleri sürece broşürleri ya da dergiler gibi ıvır zıvır şeyleri ve kolilerin dibinde birikmiş değersiz kitapları, eski moda ders kitaplarını vs. saymadım. Yalnızca kendi isteğimle edindiğim ya da başka türlü elime geçmiş olmasa edineceğim ve saklamayı düşündüğüm kitapları hesaba kattım. Bu kategoriye dahil olan, aşağıdaki yollarla edindiğim dört yüz kırk iki kitabım olduğunu saptadım:

Satın alınan (çoğunlukla ikinci el)

251

Bana verilen ya da kitap fişi1 ile alınan

33

Eleştiri yazmam için verilen ve diğer bedava kitaplar

143

Ödünç alınan ve geri verilmeyen

10

Geçici olarak ödünç alınan

5

Toplam

442

2

Şimdi gelelim fiyatlandırma yöntemine. Satın aldığım kitapları, belirleyebildiğim kadarıyla, tam fiyatlarıyla listeye ekledim. Bana verilen, geçici olarak ödünç aldığım ve alıp geri vermediğim kitapları da aynı şekilde listeye tam fiyatlarıyla dahil ettim. Çünkü karşılıklı kitap verme, ödünç alma ve kitap çalma aşağı yukarı denkleşiyor. Aslına bakılırsa bana ait olmayan kitaplara da sahibim ama aynı şekilde bana ait kitaplar da başka insanların elinde; yani para ödemeden sahip olduğum kitapların, satın aldığım ama artık sahip olmadığım kitapları dengelediği kabul edilebilir. Öte yandan, eleştiri yazmam için verilen ve diğer bedava kitapları yarı fiyatlarıyla listeye ekledim. Zira ikinci el aldığımda ödeyeceğim o kadardı ve çoğu, ancak ikinci el olarak satın alacağım kitaplar, tabii şayet satın alırsam. Fiyatlar için kimi zaman tahmine bel bağlamak durumunda kaldım ama bu yolla ulaştığım rakamlar gerçek dışı olmayacaktır. Harcamalarım aşağıdaki gibi:

Hediyeler

10

10

0

Eleştiri amaçlı verilenler vb.

25

11

9

Ödünç alınıp geri verilmeyen

4

16

9

Ödünç

3

10

0

Rafa kaldırılanlar

2

0

0

Toplam

82

17

6

Başka bir yerde sakladığım kitap yığınını da eklediğimizde, toplam yüz altmış sterlin on beş şilin maliyetli yaklaşık dokuz yüz kitaba sahibim gibi görünüyor. Bu, yaklaşık on beş yılın hatta kimi kitaplar çocukluğumdan kalma olduğundan daha uzun bir sürenin birikimi; ancak on beş yıl diyelim. Bu, yılda on bir sterlin bir şiline denk düşüyor fakat okuma giderlerimi bütünüyle hesaplamak için eklenmesi gereken başka harcamalar da var. Bunların en büyüğü, gazete ve dergiler için olan ki onun için yılda sekiz sterlinin makul bir meblağ olacağını düşünüyorum. Yılda sekiz sterlin, iki günlük gazeteye, bir akşam gazetesine, iki pazar gazetesine, bir haftalık yayına ve iki aylık dergiye yetiyor. Meblağ böylece on dokuz sterlin bir şiline çıkıyor; ama genel toplama erişmek için insanın bir tahminde bulunması gerekiyor. Kitaplara para harcadıktan sonra insanın elinde çoğu zaman harcamasına dair gösterecek bir şey olmadığı açık. Kütüphane üyelikleri ve insanın satın aldıktan sonra kaybettiği ya da attığı kitaplar, özellikle de Penguin Yayınları’ndan çıkanlar ve diğer ucuz nüshalar var. Ancak hesapladığım diğer meblağlar temel alındığında bu türden harcamalar için yılda altı sterlin eklemek oldukça yeterli görünüyor. Böylece, son on beş yıldaki okuma masraflarım yılda yaklaşık olarak yirmi beş sterlin.

Diğer masraflarla karşılaştırmadığınız sürece, yılda yirmi beş sterlin kulağa epey fazla geliyor. Bu, haftada neredeyse dokuz şilin dokuz peni eder ki günümüzde yaklaşık seksen üç sigaraya (Player’s3) eşit ve savaştan önce dahi bu parayla iki yüz sigaradan azını satın alabilirdiniz. Şimdiki fiyatlarla, tütün için harcadığım para kitaba harcadığımdan çok daha fazla. Haftada yüz yetmiş gram tütün içiyorum ki bu da otuz bir gramı iki buçuk şilinden yılda neredeyse kırk sterlin yapar. Savaştan önce, aynı tütünün onsu sekiz peni ederken dahi, yılda on sterlinden fazla para harcıyordum. Günde ortalama elli cl bira içtiğimi düşünecek olursak; bu iki ürüne yılda yaklaşık yirmi sterlin harcıyor olacağım. Sanırım bu, ülke ortalamasının çok da üstünde değil. 1938’de bu ülkenin halkı, alkol ve tütüne kişi başı neredeyse on sterlin harcadı; ancak ülke nüfusunun yüzde yirmisi on beş yaşından küçük çocuklardan, yüzde kırkıysa kadınlardan ibaretti, yani ortalama tütün tiryakisi ve içkici on sterlinden çok daha fazlasını harcamıştı. 1944’te bu ürünler için yapılan kişi başı harcama yirmi üç sterlinden az değildi. Az önce olduğu gibi kadın ve çocukları hesaba kattığımızda, kişi başı kırk sterlin akla yatkın bir meblağ. Yılda kırk sterlinle, ancak haftanın altı günü bir paket Woodbine4 ve yarım pint mild5 alabilirsiniz ki bu da büyük bir lüks anlamına gelmiyor. Tabii, artık kitap fiyatları da dahil bütün fiyatlar enflasyonla arttı; ancak okumanın maliyeti, kitapları ödünç almak yerine satın alsanız ve çok sayıda dergiye abone olsanız bile tütün ve içkinin toplam maliyetini aşmaz.

Kitapların fiyatı ile insanın onlardan elde ettiği değer arasında herhangi bir ilişki kurmak zor. “Kitaplar”, romanları, şiiri, ders kitaplarını, ansiklopedi ve sözlükleri, sosyolojik eserleri ve daha birçok şeyi kapsıyor. Dolayısıyla, uzunlukları ve fiyatları arasında bir uyum yok, özellikle de insan ikinci el kitap alma alışkanlığına sahipse. Beş yüz dizelik bir şiire on şilin, yirmi yıl boyunca arada danışacağınız bir sözlüğe yarım şilin ödeyebilirsiniz. İnsanın tekrar tekrar okuduğu, aklının demirbaşları arasında yerini alan ve hayata bakışını değiştiren kitaplar da vardır, göz atıp asla baştan sona okumadığı, bir oturuşta okuyup bir hafta sonra unuttuğu kitaplar da. Ve maliyet, para açısından her iki durumda da aynı olabilir.

Ama eğer insan okumayı, sinemaya gitmek gibi, yalnızca eğlence olarak görüyorsa, bunun ne kadar paraya mal olacağına dair kaba bir tahmin yapmak mümkündür. Eğer sadece roman ve “hafif” edebiyat okuyor ve okuduğunuz her kitabı satın alıyorsanız; bir kitabın fiyatının sekiz şilin olduğu ve okumanızın dört saat aldığı düşünüldüğünde, saatte iki şilin harcarsınız. Bu, aşağı yukarı, sinemada pahalıca olan koltuklardan birinde oturmanın bedeline denktir. Daha ciddi kitaplara odaklanıyor ve yine okuduğunuz her kitabı satın alıyorsanız, harcamalarınız yine yaklaşık aynı olacaktır. Kitaplar daha pahalı olsa da onları okumanız daha uzun sürecektir. Her iki durumda da okuduktan sonra kitaplara sahip olmaya devam edeceksiniz ve onları aldığınız fiyatın yaklaşık üçte birine satabilirsiniz. Yalnızca ikinci el kitap alıyorsanız, okuma masrafınız tabii ki daha az olacaktır: Saat başına yarım şilin belki makul bir tahmin olabilir. Diğer yandan, kitapları satın almıyor, yalnızca kitap kiralayan kütüphaneden ödünç alıyorsanız; okumak için saatte yaklaşık yarım peni6 harcarsınız. Kitapları eğer halk kütüphanesinden ödünç alırsanız, okumak neredeyse bedavaya gelecektir.

Okumanın ucuz eğlence türlerinden biri –muhtemelen radyo dinlemekten sonra EN ucuzu– olduğunu göstermek için yeterince şey söyledim. Bu arada, Britanya halkının günümüzde kitaplara harcadığı meblağ nedir? Her ne kadar hiçbir rakama ulaşamamış olsam da var oldukları su götürmez. Ancak savaştan önce bu ülkede yeni baskılar ve ders kitapları da dahil olmak üzere yılda on beş bin kitap yayımlandığını biliyorum. Her kitabın on bin civarı nüshası satılıyorduysa –ki okul kitapları da hesaba katıldığında dahi muhtemelen iyimser bir tahmin bu– ortalama insan, doğrudan ya da dolaylı olarak, yalnızca yılda yaklaşık üç kitap satın alıyordu. Bu üç kitap bir arada bir sterlin ya da büyük ihtimalle daha az tutabilir.

Bu rakamlar tahmini ve birisinin onları benim için düzeltmesini arzu ederim. Ancak tahminlerim doğruya biraz olsun yaklaşıyorsa; bu, neredeyse yüzde yüzü okuryazar olan ve ortalama insanın sigaraya, bir Hint köylüsünün tüm geçimi için sahip olduğundan daha fazla para harcadığı bir ülke için gurur kaynağı olamaz. Ve kitap tüketimimiz bu kadar düşük olmaya devam ederse, en azından, bunun nedeninin, kitapların satın alındıkları ya da ödünç alındıklarında çok pahalı olmalarında değil, okumanın köpeklere, sinemaya ya da pub’a gitmekten daha az heyecan verici bir meşgale olmasında yattığını itiraf edelim.

Tribune, 8 Şubat 1946

Kitapçı Anıları

Sahafta çalışırken –birinde çalışmıyorsanız, sahafları kafanızda cazibeli yaşlı beyefendilerin deri ciltli kitap sayfalarında sonsuza dek göz gezdirdiği bir tür cennet olarak canlandırmanız ne kadar da kolay– beni en çok etkileyen şey gerçek kitapseverlerin nadirliği olmuştu. Dükkânımızın olağanüstü ilginç bir kitap stoku vardı ancak müşterilerimizin yüzde onunun bile iyi bir kitabı kötü bir kitaptan ayırt edebildiğinden şüpheliyim. İlk baskı züppeleri, edebiyat sevdalılarından daha fazlaydı ama ucuz ders kitapları için pazarlık yapan doğulu öğrenciler daha da fazlaydı ve yeğenleri için doğum günü hediyesi arayan kafası bulanık kadınlar hepsinden çoktu.

Bize gelenlerin pek çoğu, her yerde karın ağrısı olacak fakat kitapçıda farklı sıkıntılar çıkaracak insanlardı. Örneğin, “bir yatalak için kitap isteyen” (bu çok yaygın bir istek) sevgili yaşlı hanımefendi ve 1897’de çok hoş bir kitap okumuş olan ve onun için bir nüshasını bulup bulamayacağınızı soran öteki sevgili yaşlı hanımefendi. Ne yazık ki kitabın adını ya da yazarını hatırlamıyor, tıpkı hangi konuyla ilgili olduğunu da hatırlamadığı gibi; fakat kırmızı bir kapağının olduğunu unutmamış. Bunları bir kenara bırakırsak, her sahafın laneti olan bilinen iki çeşit bela mevcut. Biri, her gün, bazen günde birkaç kere gelip size değersiz kitaplar satmaya çalışan, bayat ekmek kırıntısı kokulu düşkün adamdır. Ötekisi de asla parasını ödemeyi düşünmediği çok sayıda kitap ısmarlayan kişi. Dükkânımızda veresiye satış yapmıyorduk ama kitapları kenara ayırıyor veya gerekiyorsa parasını sonradan ödeyecek insanlar için kitap ısmarlıyorduk. Bizden kitap ısmarlayan insanların hemen hemen yarısı bir daha asla gelmiyordu. Başlangıçta benim için bir bilmeceydi bu. Böyle bir şeyi neden yapıyorlardı? İçeri giriyor, nadir ve pahalı kitaplar istiyor, kitabı onlar için saklayacağımıza defalarca söz verdirdikten sonra bir daha asla dönmemek üzere ortadan kayboluyorlardı. Bunların çoğu muhakkak ki paranoyaklardı. Kendileri hakkında gösterişçi bir şekilde konuşuyor ve nasıl olup da evden üstlerine para almadan çıktıklarına dair son derece yaratıcı, eminim ki çoğu kez kendilerinin de inandığı hikâyeler anlatıyorlardı. Londra gibi bir şehirde, sokaklarda gezinen yığınla raporlu deli vardır ve bu deliler, kitapçıların çekimine kapılma eğilimdedirler; çünkü kitapçılar hiç para harcamadan uzun süre oyalanabileceğiniz az sayıda yerden biridir. İnsan, sonunda bu insanları neredeyse bir bakışta tanır hale geliyor. Zira tüm şaşalı sözlerine karşın, hallerinde bir eski püskü, amaçsızca bir şeyler vardır. Paranoyak olduğu aşikâr birisiyle muhatap olduğumuzda, çoğu kez istediği kitapları kenara ayırır, sonra gittiği anda raflara geri koyardık. Fark ettim ki, hiçbiri asla kitapları ödemeden götürmeye yeltenmedi, yalnızca ısmarlamak onlar için yeterliydi; sanıyorum, bu onlara gerçekten para harcadıkları yanılsamasını yaşatıyordu.

Çoğu sahaf gibi biz de çok sayıda ek iş yapıyorduk. Örneğin ikinci el daktilo ve pul, yani kullanılmış pul satıyorduk. Pul koleksiyoncuları garip, sessiz, balıksı türden, her yaştan ama yalnızca erkektir. Anlaşılan, kadınlar renkli kâğıt parçalarını albümlere yapıştırmanın verdiği garip zevki fark edemiyor. Ayrıca, Japonya depremini önceden bildiğini iddia eden birisinin derlediği altı penilik yıldız falları satıyorduk. Kapalı zarfların içindeydiler ve hiç zarfı açıp içine bakmadım; ancak satın alan insanlar sıkça geri geliyor ve yıldız fallarının ne kadar “doğru” olduğunu anlatıyorlardı. (Karşı cins için son derece çekici olduğunuzu ve en büyük hatanızın cömertliğiniz olduğunu anlatan her yıldız falı, kuşkusuz “doğru” gelecektir.) Çocuk kitapları, en çok da eskiden kalma olanlarını satarak epey iş yaptık. Modern çocuk kitapları, özellikle de toplu halde gördüğünüzde, bayağı korkunç şeyler. Ben olsam, bir çocuğa Peter Pan’ı vereceğime Petronius Arbiter’ı vermeyi tercih ederdim ancak Barrie bile ardından gelen taklitçilerine oranla mert ve erdemli kalıyor. Noel zamanı, satması yorucu olsa da, vakitleri geçmediğinden kârlı bir iş olan Noel kartları ve takvimlerle uğraştığımız hummalı bir on gün geçirirdik. Noel hassasiyetinin vahşi bir sinizm ile sömürüldüğünü görmek ilgimi çekerdi. Noel kartı şirketlerinin simsarları, daha haziran ayından kataloglarıyla gelirlerdi. Faturalarından birindeki bir ifade hafızama kazınmıştır: “İki düzine tavşanlı Bebek İsa.”

Ama esas ek işimiz, ödünç kitap veren bir kütüphaneydi; tamamı kurmaca, beş ya da altı yüz kitaptan oluşan alışılageldik bir “iki peni – depozito yok” kütüphanesi. Kitap hırsızları bu kütüphaneleri nasıl da seviyor olmalı! Bir kitabı dükkânın birinden iki peniye ödünç alıp etiketi söktükten sonra bir diğer dükkâna bir şiline satmak dünyanın en kolay suçudur. Buna rağmen, kitapçılar genelde, belirli sayıda kitabın çalınmasını (ayda yaklaşık bir düzine kitap kaybederdik) depozito isteyerek müşteri kaçırmaya oranla daha kârlı bulurlar.

Dükkânımız tam olarak Hampstead ile Camden Town arasındaki sınırdaydı ve baronetlerden otobüs bileti satıcılarına her türden insan uğrardı. Kütüphane üyelerimiz, muhtemelen, Londra’daki kitap okuyan insanların ortalamasını adil bir biçimde yansıtıyordu. Bu nedenle, kütüphanemizde en iyi “giden” yazarın hangisi olduğunu söylemeye değer – Priestley? Hemingway? Walpole? Wodehouse? Hayır, Ethel M. Dell, ikincilikte Warwick Deeping ve üçünün de Jeffrey Farnol olduğunu söyleyebilirim. Dell’in romanları, tabii sadece kadınlar tarafından, ancak insanın bekleyeceği gibi yalnızca arzulu kız kuruları ve tütün satıcılarının şişman karıları değil, her türden ve yaştan kadın tarafından okunuyor. Erkeklerin roman okumadığı doğru değil fakat kimi kurmaca dallarından tümüyle kaçındıkları doğru. Kabaca söyleyecek olursak; ortalama roman diye adlandırabileceğimiz şey –sıradan, iyi-kötü, İngiliz romanının normunu oluşturan Sulandırılmış Galsworthy7 tarzı– yalnızca kadınlar için var gibi duruyor. Erkekler ya saygı duyulabilecek romanları okuyor ya da polisiye hikâyeleri. Ancak polisiye hikâye tüketimleri inanılmaz. Üyelerimizden biri, bildiğim kadarıyla, diğer kütüphanelerden aldıkları hariç yıl boyunca haftada dört ya da beş polisiye hikâye okuyordu. Beni en çok şaşırtan, asla aynı kitabı iki kere okumaması olmuştu. Görünüşe göre, o saçmalık sağanağının tamamını (hesapladığım kadarıyla, bir yılda okuduğu sayfalar üç bin metrekareye yakın bir alanı kaplar), sonsuza dek hafızasına kaydediyordu. Kitap ya da yazar isimlerini dikkate almıyor, ancak neredeyse bir bakışta bir kitabı daha önce okuyup okumadığını söyleyebiliyordu.

Ödünç kitap veren bir kütüphanede, insanların sözde değil, gerçek zevklerini görürsünüz ve “klasik” İngiliz romancılarının nasıl tamamıyla gözden düştüğünü fark etmek sizi şaşkına çevirir. Dickens, Thackeray, Jane Austen, Trollope ve benzerlerini sıradan bir ödünç kitap veren kütüphaneye koymak tamamıyla beyhudedir; kimse onları alıp götürmeyecektir. İnsanlar, bir on dokuzuncu yüzyıl romanını daha gördükleri anda, “Ah, ama bu eski!” der ve hemen uzaklaşırlar. Nasıl Shakespeare’i satmak her zaman kolaysa, Dickens’ı da satmak her zaman gayet kolaydır. Dickens, insanların “sürekli okumayı düşündüğü” ve –tıpkı Kitabı Mukaddes’te de olduğu gibi– büyük ölçüde ikinci el bilgilerle tanınan yazarlardan biridir. İnsanlar, kulaktan dolma, Bill Sikes’ın bir soyguncu ve Bay Micawber’in kafasının kel olduğunu, tıpkı Musa’nın hasır bir sepette bulunduğunu ve tanrının “kaba etini” gördüğünü kulaktan dolma biçimde bildikleri gibi biliyor. Diğer bir dikkat çekici şeyse, Amerikan kitaplarının rağbet görmemesi. Yayıncıların her iki üç yılda bir endişeye kapılmasına yol açan bir başkası, kısa öykülere rağbet olmaması. Kütüphanecinin kendisi için kitap seçmesini isteyen neredeyse herkes, “Kısa öykü istemiyorum,” ya da Alman bir müşterimizin dile getirdiği biçimiyle “Küçük öykü arzulamıyorum,” diyor. Nedenini sorduğunuzda, her hikâyede yeni birtakım karakterlere alışmanın fazla yorucu olduğunu anlatıyorlar; ilk bölümden sonra artık düşünmeyi gerektirmeyen bir romanın “içine girmeyi” seviyorlar. Yine de bu konuda okurlardan çok yazarların suçlanması gerektiğine inanıyorum. Modern İngiliz ve Amerikan kısa öykülerinin çoğu, romanlara oranla bütünüyle cansız ve değersizler. Öykü olan kısa öyküler yeterince rağbet görüyor; bakınız D.H. Lawrence’ın kısa öyküleri romanları kadar popüler.

Meslekten kitapçı olmak ister miydim? Her şey hesaba katılırsa –işverenimin bana karşı nezaketine ve dükkânda geçirdiğim kimi güzel günlere rağmen– hayır.

İyi bir saha ve doğru sermaye miktarı verildiğinde; her eğitimli insan, güvenli bir şekilde geçinmesini sağlayacak parayı kazanabilecektir. İnsan “nadir” kitaplara yönelmedikçe, zor öğrenilecek bir iş değil bu ve kitapların içi hakkında herhangi bir şey biliyorsanız büyük bir avantajla işe başlarsınız. (Kitapçıların çoğu bilmez. Küçük ilanların basılı olduğu broşürlerine bakarak onları tartabilirsiniz. Eğer Boswell’in Gerileyiş ve Çöküş’ünün reklamını görmüyorsanız, T.S. Eliot’ın Floss Nehrindeki Değirmen’inin8 reklamını göreceğinizden emin olabilirsiniz.) Ayrıca belirli bir derecenin ötesinde bayağılaştırılamayacak, insani bir iştir. Karteller, küçük bağımsız kitap satıcılarını, asla bakkal ve sütçüleri olduğu gibi batıramaz. Fakat çalışma saatleri çok uzundur; ben yalnızca yarı zamanlı bir çalışandım ancak işverenim, kitap satın almak için saatler süren düzenli keşif gezileri hariç haftada yetmiş saatini vakfediyordu. Sağlıksız bir yaşam bu. Kitapçılar kışları çoğunlukla korkunç derecede soğuktur çünkü fazla sıcak olursa camlar buğulanır ve kitap satıcıları vitrinlerinden geçinir. Kitaplar, şimdiye dek icat edilmiş diğer her şeyden daha fazla ve daha fena bir toz yayar ve her kurt sineğinin ölmek için tercih edeceği yer bir kitabın üstüdür.

Ama hayatım boyunca kitap ticaretiyle uğraşmak istemeyecek olmamın asıl nedeni, işin içindeyken kitap sevgimi kaybetmem. Kitapçı, kitaplar hakkında yalanlar söylemek zorundadır ve bu onun gözünde tatlarını kaçırır; yine de sürekli kitapların baştan sona tozunu almak zorunda olması daha acıdır. Bir zamanlar kitapları, görüntülerini, kokularını ve onlara dokunmayı, yani en azından elli yıllıklarsa, gerçekten severdim. Hiçbir şey beni taşradaki bir açık artırmada bir dolu kitabı bir şiline satın almak kadar tatmin etmezdi. Bu türden bir yığının içinde denk geleceğiniz beklenmedik yıpranmış kitapların verdiği kendine özgü bir haz vardır: Küçük on sekizinci yüzyıl şairleri, güncelliğini yitirmiş atlaslar, unutulmuş romanların yegâne baskıları, altmışlı yılların kadın dergilerinin ciltlenmiş sayıları. Öylesine okumak için –örneğin banyodayken, gece geç saatte, yatmak için fazlasıyla yorgun olduğunuzda ya da öğlen yemeği öncesindeki o garip çeyrek saatte– Girl’s Own Paper’ın9 eski sayılarından birini elinize almaktan kolayı yoktur. Fakat kitapçıda çalışmaya başlar başlamaz kitap satın almayı bıraktım. Beş ya da on binini toplu halde görünce, kitaplar sıkıcı ve hatta hafiften bıktırıcıdır. Bu günlerde, eğer okumak istiyorsam ve ödünç alamıyorsam arada sırada bir tane satın alıyorum ancak asla değersiz şeyler almıyorum. Eskiyen kâğıdın o tatlı kokusu artık beni cezbetmiyor. O koku, zihnimde paranoyak müşteriler ve ölü kurt sinekleriyle fazlasıyla bütünleşmiş iyice.

Fortnightly, Kasım 1936

Bir Kitap Eleştirmeninin İtirafları

İzmaritler ve yarı dolu çay fincanlarıyla dolu, soğuk fakat havasız bir yatak-oturma odasında, yırtık pırtık bir sabahlığa bürünmüş bir adam köhne bir masanın başına oturmuş, çevresini saran tozlu kâğıt yığınlarının arasında daktilosuna yer açmaya çalışıyor. Kâğıtları atamıyor çünkü çöp kutusu çoktan dolmuş da taşıyor ve ayrıca cevaplanmamış mektuplarla ödenmemiş faturalar arasında bir yerlerde bankaya yatırmayı unuttuğuna neredeyse emin olduğu kırk şilinlik bir çek olması muhtemel. Aynı zamanda, üstlerindeki adreslerin deftere eklenmesi gereken mektuplar da var. Adres defterini kaybetmiş ve onu hatta herhangi bir şeyi arama düşüncesi içini şiddetli bir intihar arzusuyla dolduruyor.

Otuz beş yaşında bir adam fakat ellisindeymiş gibi görünüyor. Kel, damarları varisli ve gözlük takıyor ya da tek gözlüğü sürekli kayıp olmasa takardı. Eğer her şey normalse de dengesiz beslenmeden mustarip oluyor; yok eğer şanslı bir dönemindeyse akşamdan kalma. Şimdi saat sabahın on bir buçuğu ve planına göre iki saat önce işe koyulmuş olması gerekiyordu. Ancak başlamaya kalkmış olsaydı dahi sürekli çalan telefonun sesinden, bebeğin ağlamasından, sokaktaki bir elektrikli kompresörün gürültüsünden ve merdivenleri inip çıkan alacaklılarının ayak seslerinden yılmış olacaktı. Çalışması en son, ona iki el ilanı ile kırmızı harflerle yazılmış gelir vergisi talebi getiren ikinci postacının gelişiyle bölünmüştü.

Söz konusu kişinin bir yazar olduğunu söylemek gereksiz. Şair veya romancı olabilir ya da senaryo veya radyo programı yazarı, çünkü yazarlar birbirine bayağı benzer ama diyelim ki kitap eleştirmeni olsun. Kâğıt yığınlarının arkasında yarı saklanmış halde, editörünün “Birlikte iyi gideceklerini tahmin ediyorum” notuyla birlikte gönderdiği beş kitabı içeren bir paket yer alıyor. Kitaplar dört gün önce gelmiş ama eleştirmen kırk sekiz saat boyunca manevi bir felç tarafından paketi açmaktan alıkonmuş. Dün cesur bir ânında sicimi koparıp atmış ve Filistin Yol Ayrımında, Bilimsel Mandıracılık, altı yüz seksen sayfalık ve neredeyse iki kilo ağırlığındaki Avrupa Demokrasisinin Kısa Tarihi, Portekiz Doğu Afrika’sında Kabile Gelenekleri ve muhtemelen yanlışlıkla dahil edilmiş olan Uzanıp Yatmak Daha Hoş adında bir romandan müteşekkil beş kitapla karşılaşmıştı. Eleştirisi –haydi sekiz yüz kelime olsun– yarın öğle teslim edilmiş olmak zorunda.

Bu kitapların üçü, o kadar bilgisiz olduğu konularla ilgili ki yalnızca (kitap eleştirmenlerinin alışkanlıklarını tabii ki zaten bilen) yazarın değil sıradan okurun gözünde de kendisini küçük düşürecek kadar gülünç bir hata yapmak istemiyorsa en azından her birinden ellişer sayfa okumak zorunda. Saat dört civarında kitapları paket kâğıdının içinden çıkarmış ancak hâlâ kapaklarını açma konusunda endişeli bir acizlikten mustarip olacak. Kitapları okumak zorunda olma düşüncesinin hatta kâğıt kokusunun üstündeki etkisi, hint yağıyla tatlandırılmış soğuk sütlaç yeme düşüncesinin etkisinden farksız. Ve ilginçtir ki yazısı yine de zamanında işyerine ulaşacak. Bir şekilde hep zamanında ulaşıyor zaten. Akşam saat dokuz civarı kafası görece açılacak ve sabahın ilk saatlerine kadar gittikçe soğumakta olan odada otururken sigara dumanı yoğunlaşacak ve ustaca kitaptan kitaba geçerken her birini son bir yorumla elinden bırakacak: “Tanrım, ne büyük saçmalık!” Sabah bir ya da iki saat boyunca mahmur gözlerle, suratsız ve tıraş olmamış halde, saatin tehditkâr parmağı korkudan eyleme geçirene dek önündeki boş sayfaya bakacak. Ardından birden kendini işe verecek. “Kimsenin kaçırmaması gereken bir kitap”, “her sayfasında akılda kalacak bir şeyler var”, “özellikle şu ve şu bölümler değerli” gibi beylik cümleler, mıknatısa itaat eden demir tozu gibi yerlerini alacak ve eleştiri, zamanından üç dakika önce, tam doğru uzunlukta sona erecek. Bu arada, diğer bir uyumsuz, iştah kaçırıcı kitap tomarı postayla gelecek. Bu böyle devam edip gider. Oysa bu mağdur, sinir hastası yaratık birkaç yıl önce ne kadar da büyük umutlarla kariyerine başlamıştı.

Abartıyormuşum gibi mi geliyor? Herhangi bir eleştirmene –diyelim ki yılda en az yüz kitap eleştirisi yazan birine– bu karakteri ve alışkanlıklarını betimleyişimi dürüstçe tekzip edip edemeyeceğini soranın. Her halükârda yazarların tümü daha çok bu tür insanlardır; ama uzun süre boyunca gelişigüzel yapılan kitap eleştirmenliği iyice nankör, sinir bozucu ve tüketici bir iştir. Kısa bir süre sonra göstereceğim gibi değersiz kitapları övmeyi içermekle kalmaz, kendiliğinden duygular uyandırmayan kitaplar hakkında tepkiler icat etmek anlamına da gelir. Eleştirmen ne kadar bıkkın olursa olsun, mesleki açıdan kitaplarla ilgilidir ve her yıl çıkan binlercesinin arasında muhtemelen elli ya da yüz kitap hakkında zevkle yazabilir. Eğer mesleğinin erbabıysa bu kitapların on ya da belki yirmisini bulabilir fakat daha büyük olasılıkla ancak iki ya da üçünü bulabilecektir. İşinin geri kalanı, eleştirir ya da yererken ne kadar dürüst olursa olsun özünde palavradır. Ölümsüz ruhunu giderden aşağıya döker, her defasında yarım pint.

Eleştirilerin büyük çoğunluğu, bahsettikleri kitap hakkında eksik ve yanıltıcı beyanlarda bulunur. Yayıncılar, yazın editörlerini kontrol etmeyi ve bastıkları her kitap hakkında övgü çığlıkları attırmayı savaştan bu yana eskisine oranla daha az becerebilseler de yer kısıtlılığı ve diğer aksaklıklar yüzünden eleştirilerin kalitesi düştü. İnsanlar, sonuçları gördüklerinde bazen çözümün kitap eleştirmenliğini kötü yazarların eline bırakmamak olduğunu öne sürüyorlar. Belli konular üzerine derinleşen kitaplarla uzmanlar ilgilenmeli; diğer yandan eleştirmenliğin büyük bir bölümü, özellikle de roman eleştirileri pekâlâ amatörler tarafından da yapılabilir. Hemen her kitap insanda yoğun duygular uyandırabilir; bir okurun tutkulu bir şekilde hoşlanmadığı bir kitap hakkındaki fikirleri dahi sıkılmış bir profesyonelinkilerden kesinlikle daha değerli olacaktır. Ancak ne yazık ki her editörün bildiği gibi böyle bir düzenleme yapmak çok zor. Uygulamada editör kendini otomatiğe bağlamış eleştirmenler takımına, kendi deyişiyle “kadroluları”na geri dönerken bulacaktır.

Her kitabın üzerine eleştiri yazılmasını hak ettiği önyargısı sorgulanmadığı sürece bu sorunların hiçbiri çözülemez. Büyük çoğunluğunu gereğinden fazla övmeden kitaplara toplu halde değinmek neredeyse imkânsızdır. Kitaplarla herhangi türden profesyonel bir bağlantısı olmadıkça insan, çoğunluğunun ne kadar kötü olduğunu fark etmiyor. Onda dokuzdan oldukça fazla örnekte nesnel açıdan dürüst yegâne eleştiri, “Bu kitap değersiz,” olurken, eleştirmenin kendisinin hakiki tepkisi muhtemelen “Bu kitap hiçbir şekilde ilgimi çekmiyor; hakkında yazmam için para verilmediği sürece yazmam,” olurdu. Ancak halk böyle bir şeyi okumak için para vermeyecektir. Neden versin ki? Okuması beklenen kitaplar için bir çeşit rehber ve bir tür değerlendirme istiyorlar. Fakat değerler dile getirildiği anda standartlar bozuluyor. Çünkü insan Kral Lear’ın iyi bir oyun ve The Four Just Men’in10 iyi bir gerilim olduğunu söylediği noktada –hemen her eleştirmen haftada en az bir defa bu tür şeyler söyler– “iyi” sözcüğü hangi anlamı taşır?

Bana en iyi uygulama, kitapların büyük çoğunluğunu göz ardı ederek kayda değer görünenler hakkında çok uzun –en azından bin kelimelik– eleştiri yazıları kaleme almak gibi gelmiştir hep. Yakında çıkacak kitaplarla ilgili bir iki satırlık kısa notlar yararlı olabilir ama yaklaşık altı yüz kelimelik sıradan ve orta uzunluktaki eleştiri, eleştirmen gerçekten yazmak istese dahi değersiz olmaya mahkûm. Eleştirmen normalde o eleştirileri yazmak istemez, haftalarca durmadan kısa yazılar yazmak bir süre sonra onu, yazının başında betimlediğim o ezilmiş, sabahlıklı insana dönüştürür. Yine de bu dünyada herkesin tepeden bakabileceği birileri vardır ve iki işte de edindiğim tecrübelere dayanarak kitap eleştirmeninin durumunun, işini evinde yapmak yerine sabahın on birinde basın gösterimlerine gitmek zorunda olan ve bir iki saygın istisna haricinde bir kadeh kalitesiz şeriye onurunu satması beklenen film eleştirmeninden daha iyi olduğunu söylemek zorundayım.

Tribune, 3 Mayıs 1946; New Republic, 5 Ağustos 1946

Yazının Korunması

Yaklaşık bir yıl önce Milton’ın Areopagitica’sının üç yüzüncü yıl dönümü vesilesiyle –ki hatırlanacak olursa basın özgürlüğünü savunan bir kitapçıktır– PEN Kulübü’nün düzenlediği bir toplantıya gitmiştim. Milton’ın kitap “katlini” günah ilan eden meşhur sözü, toplantıdan önce dağıtılan tanıtım broşürlerine basılmıştı.

Sahnede dört konuşmacı vardı. Konuşmacılardan ilki, basın özgürlüğüyle ilgili bir konuşma yaptı yapmasına ama sadece Hindistan bağlamında; ikincisi, epey genel anlamda özgürlüğün iyi bir şey olduğu hakkında bir şeyler geveledi; üçüncüsü, yazında müstehcenliğe karşı yasalara karşı çıktı; dördüncü konuşmacı ise konuşmasının büyük bir bölümünü Rusya’daki temizliği savunmaya ayırdı. Dinleyicilerin konuşmalarının kimisi müstehcenlik ve onunla ilgili yasalar meselesine tekrar değinirken, diğerleri Sovyet Rusya’ya düzülen methiyelerdi. Ahlaki özgürlük –cinsellikle ilgili meseleleri basılı yayınlarda açıkça tartışma özgürlüğü– çoğunlukla kabul görmüş gibiydi ancak politik özgürlükten söz eden olmadı. Belki yarısı yazma işleriyle doğrudan bağlantılı olan bu yüzlerce kişilik güruhun arasında, basın özgürlüğünün –eğer herhangi bir anlamı varsa– eleştirme ve karşı çıkma özgürlüğü demek olduğunu vurgulayacak tek bir kişi bile çıkmamıştı. Hiçbir konuşmacının sözde anılan kitapçıktan alıntı yapmaması manidardı. Bu ülkede ve Birleşik Devletler’de savaş sırasında “katledilen” çok sayıda kitaba değinen de olmadı. Toplantı, özünde sansür lehine bir gösteriydi.11

Bunda şaşılacak pek de bir şey yoktu aslında. Çağımızda, entelektüel özgürlük fikri zaten iki yönden saldırıya uğruyor. Bir yanda teorideki düşmanları, totalitarizm savunucuları; diğer yanda daha birincil, pratik düşmanları, tekeller ve bürokrasi var. Dürüstlüğünü korumak isteyen her yazar ya da gazeteci, kendisini fiili bir zulümden ziyade toplumun genel yönelimi sebebiyle engellenmiş buluyor. Basının birkaç zengin adamın elinde yoğunlaşması, radyo ve filmlerin tekelleşme kıskacında bulunması, halkın kitaplara para harcama konusundaki isteksizliği ve bunun sonucunda, neredeyse tüm yazarların geçimlerinin yaratıcılıktan yoksun işlerden sağlamak zorunda kalmaları; Bilgi Bakanlığı,12 British Council13 gibi yazarın hayatta kalmasını sağlasa da zamanını ziyan eden ve düşüncelerini ona dikte eden resmi kurumların yazarın haklarına tecavüzü ve tahribatından kimsenin kaçamadığı, son on yıldır süregiden savaş ortamı. Çağımızdaki her şey, diğer tüm sanatçıları olduğu gibi yazarı da kendine üstleri tarafından verilen konular üzerinde çalışan ve kendi gözlerindeki haliyle gerçeğin bütününü asla anlatmayan küçük memurlara dönüştürmek için birlik olmuş durumda. Ancak yazar, kaderine karşı giriştiği bu mücadelede kendi cephesindekilerden bile yardım görmüyor; yani onu haklı olduğu konusunda temin edecek büyük bir düşünsel eğilim yok. Oysa geçmişte, en azından Protestanlık yüzyılları süresince, başkaldırma fikri ile entelektüel dürüstlük ilkesi birbiriyle iç içe geçmiş durumdaydı. Politik, ahlaki, dinsel ya da estetik sapkınlar, kendi vicdanını çiğneyip geçmeyi reddeden kimselerdi. Bakış açıları, bu Hıristiyan uyanış ilahisinde özetlenmişti:

Göze al Danyal gibi olmayı,

Göze al yalnız kalmayı;

Göze al sarsılmaz bir hedef koymayı,

Göze al hedefini bilinir kılmayı.

İnsanın bu ilahiyi günümüze uyarlaması için her satırın başındaki “Göze al”a bir “-ma” eklemesi gerekir. Çünkü mevcut düzene isyan edenlerin, en azından bunların çoğunluğunun ve en tipik olanlarının, aynı zamanda bireysel dürüstlük ilkesine de isyan etmesi çağımızın garabeti. “Yalnız kalmayı göze almak”, ideolojik anlamda bir suç olduğu gibi uygulamada da tehlikelidir. Yazarın ve sanatçının bağımsızlığının, belirsiz birtakım ekonomik güçler tarafından erozyona uğratılıyor olması yetmezmiş gibi bir de muhafızı olması gerekenler tarafından da altı oyuluyor. Burada üstünde duracağım de bu süreçlerin ikincisi.

Düşünce ve basın özgürlüğüne çoğunlukla üzerinde durulmaya bile değmeyecek argümanlarla saldırılıyor. Öyle ki ders verme ve münazara konusunda biraz tecrübeli biri bunları zaten ezbere bilir. Burada ele aldığım konu, özgürlüğün bir yanılsama olduğu ya da totaliter ülkelerde demokratik ülkelerdekinden daha fazla özgürlük olduğu gibi iddialar değil, daha makul ve dolayısıyla daha tehlikeli olan özgürlüğün sakıncalı bir şey ve entelektüel dürüstlüğünse topluma zarar veren bir tür bencillik olduğu iddiası. Çoğunlukla meselenin diğer yönleri ön plana çıkarılsa da basın özgürlüğü ve ifade özgürlüğü tartışmasının temelinde aslında bu özgürlüklerin arzulanırlığı ya da yalan söylemek ile ilgili bir tartışma yatar. Buradaki esas nokta, güncel olayları topluma doğru (ya da en azından her gözlemcinin mustarip olduğu bilgi eksikliği, taraflılık ve kendini kandırma unsurları el verdiği ölçüde doğru) bildirme hakkıdır. Böyle söyleyince, sözünü sakınmayan “röportaj”ın tek geçerli yazın dalı olduğunu öne sürüyormuşum gibi durabilir; fakat daha ilerde aynı meselenin tüm yazın alanlarında ve belki küçük farklarla da olsa sanat dallarının her birinde baş gösterdiğini de göstermeye çalışacağım. Bu arada tartışmayı sarıp sarmalayan rabıtasızlıklardan da kurtulmak zorundayız.

Entelektüel özgürlüğün düşmanları, kendi görüşlerini daima bireyciliğe karşı disiplin savunusu gibi sunmaya çalışır ve yalana karşı gerçek meselesini mümkün olduğunca arka planda tutarlar. Her ne kadar vurgulanan noktalar değişiklik gösterse de düşüncelerini satmayı reddeden yazar hep egoist olarak yaftalanır. Yazar ya kendini fildişi kulesine kapatmak istemekle ya teşhirci bir biçimde kendini sergilemekle ya da gayrimeşru imtiyazlara tutunma çabası içinde tarihin karşı konulmaz akışına başkaldırmakla itham edilir. Katolikler ve komünistler, karşıtlarının hem dürüst hem de zeki olamayacağını varsayma konusunda birbirlerine benzerler. İkisi de üstü kapalı olarak “doğru”nun zaten ortaya çıkarıldığını ve sapkınınsa –aptal değilse eğer– gizliden gizliye “gerçeğin” farkında olduğunu ancak yalnızca bencil sebepler yüzünden direndiğini iddia eder. Komünist yazında entelektüel özgürlük, çoğunlukla “küçük burjuva bireyciliği”, “on dokuzuncu yüzyıl liberalizminin yanılsamaları” vb. laf ebelikleriyle maskelenir; “romantik”, “duygusal” gibi üzerinde uzlaşılmış anlamları olmadığı için yanıtlanması zor hakaretengiz sıfatlarla da bu durum pekiştirilir. Bu şekilde, tartışma asıl meseleden saptırılmış olur. İnsan, komünistlerin saf özgürlüğün yalnızca sınıfsız bir toplumda var olabileceği ve böyle bir toplum yaratmak için çalışan kişinin özgürlüğe daha yakın olduğu tezini kabul edilebilir ki aydınların çoğu da öyle yapar. Ancak Komünist Parti’nin kendisinin sınıfsız bir toplum yaratmayı hedeflediği ve SSCB’de bu hedefin gerçekleştirilme aşamasında olduğuna ilişkin asılsız iddialar da bu tezin içine sızdırılır. Birinci iddianın ikincinin yolunu açmasına müsade edildiğinde, sağduyuya ve adabımuaşerete yönelik tüm saldırılar meşrulaştırılabilir. Ancak bu arada asıl nokta atlanır. Düşünce özgürlüğü, insanın gördüklerini, duyduklarını, hissettiklerini aktarabilme, kurmaca olgular ve duygular yaratmak zorunda bırakılmama özgürlüğüdür. Alışılageldik “gerçeklerden kaçma”, “bireycilik”, “romantizm” nutukları, sadece tarihin saptırılmasını saygın göstermeyi amaçlayan münazara teknikleridir.

İnsan on beş yıl önce entelektüel özgürlüğü savunduğunda, muhafazakârlara, katoliklere ve –İngiltere’de önemli bir yer tutmadıklarından– kısmen faşistlere karşı savunurdu. Bugünse komünistler ile destekçilerine karşı savunmak durumunda. Küçük İngiliz Komünist Partisi’nin doğrudan etkisi abartılmamalı ancak yine de Rus mitosunun İngiliz entelektüel yaşantısı üzerindeki zehirli etkisi şüphe götürmez. Bu etki nedeniyle, bilinen gerçekler hasıraltı ediliyor ve çağımızın gerçek tarihinin yazılıp yazılamayacağını şüpheli kılacak derecede çarpıtılıyor. Dile getirilebilecek yüzlerce örnekten yalnızca birini vereyim. Almanya çöktüğünde, çok büyük sayıda Sovyet Rusun –kuşkusuz çoğunlukla gayri-siyasi saiklerle– taraf değiştirmiş olduğu ve Almanlar için savaştığı ortaya çıktı. Bunun yanında, Rus mahkûmlar ile yerinden edilmiş kişilerin küçük ancak göz ardı edilemeyecek bir bölümü SSCB’ye dönmeyi reddetti ve kimileri kendi arzuları dışında geri gönderildi. Britanya basınında, çoğu gazetecinin ânında öğrendiği bu gerçeklerden neredeyse hiç söz edilmezken; aynı anda İngiltere’deki Rus-sever yayıncılar, 1936-38 yılları arasında yapılan temizlik ve sürgünleri, SSCB’nin “vatan hainlerinin olmadığını” öne sürerek meşrulaştırmayı sürdürdüler. Ukrayna’daki kıtlık, İspanya İç Savaşı, Rusya’nın Polonya politikası vb. konulardaki yalan ve dezenformasyon sisi tamemen bilinçli sahtekârlıktan kaynaklanmasa da, bütünüyle SSCB sempatizanı –Rusların kendisinin olmasını isteyecekleri şekilde sempatizan– her gazeteci ve yazar, önemli konularda kasten tahrifat yapılmasına razı olmak zorunda. Önümde, çok zor bulunduğunu tahmin ettiğim, Maxim Litvinoff’un 1918’de yazdığı Rus devrimindeki güncel olayları ana hatlarıyla anlatan bir broşür duruyor. Broşürde, Stalin’in adı geçmezken, Troçki’ye ve aynı zamanda Zinovyev, Kamenev ve diğerlerine büyük övgüler yer alıyor. Entelektüel açıdan en dürüst komünistin bile bu tür bir broşüre yaklaşımı nasıl olabilir? En iyi ihtimalle, bu nahoş bir belge ve sansürlenmeli diyen bilmesinlerci yaklaşım sergiler. Ve herhangi bir nedenle broşürün Troçki’yi gözden düşürüp Stalin referansları eklenerek çarpıtılmış bir versiyonunun basılmasına karar verilse; partisine sadık kalan hiçbir komünist buna itiraz edemez. Neredeyse bu kadar iğrenç sahtecilikler geçtiğimiz yıllarda yapıldı. Ancak dikkate değer olan, bunların yapılmış olması değil, bilindiğinde dahi sol entelijansiyanın tamamında bir tepkiye yol açmaması. Hakikati söylemenin “uygunsuz” olacağı ya da birilerinin “eline koz vereceği” argümanları yanıtlanamazmış gibi hissediliyor ve çok az sayıda insan, gazetelerdeki yalanların mahsurlu bulunmayarak alınıp tarih kitaplarına konulması görüntüsünden rahatsız oluyor.

Totaliter devletlerin hayata geçirdiği örgütlü yalancılık, kimi zaman iddia edildiği gibi askeri aldatmacalarla aynı nitelikte geçici bir önlem değil, toplama kampları ile gizli polis teşkilatları zaruri olmayı sürdürmediğinde dahi var olmayı sürdürecek, totalitarizmi bütünleyici bir şey. Zeki komünistler arasında, Rus hükümetinin, şimdi yalanla propaganda yapmak, danışıklı dövüşten ibaret mahkemeler düzenlemek vs. zorunda olmasına rağmen, gerçek olguları kayıt altına aldığını ve gelecekte bir gün yayımlayacağını düşündüren bir yeraltı efsanesi dolaşıyor. İnanıyorum ki bunun gerçekleşmeyeceğinden bütünüyle emin olabiliriz çünkü bu tür bir eylemin imlediği zihniyet, liberal bir tarihçinin sahip olacağı geçmişin değiştirilemeyeceği ve tarihin doğru bilgisinin kaçınılmaz olarak değerli olduğu inancı. Totaliter tarih anlayışındaysa öğrenilecek değil yaratılacak şeyler vardır. Totaliter bir devlet, aslına bakılırsa bir teokrasidir ve yönetici kastı, konumunu korumak adına yanılmaz görünmek zorundadır. Ancak gerçekte kimse yanılmaz olamayacağından, şu ya da bu hatanın yapılmamış olduğunu veya şu ya da bu hayali zaferin gerçekten kazanıldığını göstermek adına geçmişteki olayları yeniden düzenlemek sık sık zorunlu hale gelir. Ayrıca, her büyük politik değişiklik, doktrinde kendisine uygun bir değişim ve ünlü tarihi figürlerin keşfini gerektirir. Bu tür şeyler her yerde olur; ama katıksız çarpıtmaya yol açması, herhangi bir anda yalnızca tek bir fikre izin olan toplumlarda çok daha mümkündür. Totalitarizm, aslında, geçmişin sürekli değiştirilmesine ve uzun vadede muhtemelen nesnel gerçekliğin varlığına inançsızlığa ihtiyaç duyar. Totalitarizmin bu ülkedeki dostları, çoğunlukla, mutlak doğruya ulaşılamayacağı için, büyük yalanların küçük yalanlardan daha kötü olmadığını iddia etme eğilimindedir. Tüm tarihi kayıtların taraflı ve hatalı olduğu ya da modern fiziğin, bize gerçek dünya diye görünen şeyin bir yanılsama olduğunu kanıtladığı, dolayısıyla insan algısının tanıklığına inancın bayağı bir filistinizm olduğu vurgulanıyor. Kendisini ebedileştirme hususunda başarılı olan totaliter bir toplum, muhtemelen, sağduyu kurallarının gündelik hayatta ve kimi fen bilimlerinde geçerliliğini sürdüreceği ancak politikacılar, tarihçiler ve sosyologlar tarafından hiçe sayılacağı şizofren bir düşünce sistemi kuracaktır. Daha şimdiden, bilimsel bir ders kitabını tahrif etmenin bir skandal olduğunu düşünen ancak tarihsel bir gerçeği tahrif etmekte bir sakınca görmeyen sayısız insan var. Totalitarizmin entelektüellere en büyük baskıyı uyguladığı yer, yazın ile politikanın kesiştiği nokta. Günümüzde fen bilimleri aynı oranda tehdit edilmiyor. Bu, neden çoğu ülkede biliminsanları için kendi hükümetlerinin arkasında durmanın yazarlar için olduğundan daha kolay olduğunu kısmen açıklıyor.

Konuya bir bütün olarak bakabilmek için, makalenin başında söylediğimi tekrar etmeme izin verin: İngiltere’de doğru sözlülüğün ve dolayısıyla düşünce özgürlüğünün birincil düşmanları medya baronları, sinemanın kodamanları ve bürokratlardır; ancak entelektüellerin kendisinin özgürlük tutkusunun zayıflaması uzun vadede tüm semptomlar arasında en ciddi olandır. Tüm bu zaman boyunca sansürcülüğün bir bütün olarak yazına değil, yalnızca siyasi gazeteciliğin bir koluna etkileri hakkında konuşmuşum gibi gelebilir. Sovyet Rusya’nın, Britanya basınında bir çeşit yasak bölge oluşturduğu; Polonya, İspanya İç Savaşı, Alman-Rus paktı vs. meselelerin ciddi tartışmalara konu olmadığı; egemen ortodoksiyle çatışan bilgilere sahipseniz ya bunları çarpıtmanız ya da konu hakkında susmanızın beklendiği düşünülecek olursa; en genel anlamıyla yazın bunlardan neden etkilensin? Her yazar bir politikacı ve her kitap sözünü sakınmayan bir “röportaj” mı ki? Bir yazar, en sıkı diktatörlükte bile kendi aklının içinde özgür kalamaz ve aykırı fikirlerini yetkililerin farkına varmak için fazlasıyla aptal olacağı şekilde süzüp tanınmaz hale getiremez mi? Ve zaten yazar, egemen ortodoksi ile aynı fikirdeyse neden kasılsın? Diğer her yerden çok, temel görüş çatışmalarının olmadığı ve sanatçı ile hedef kitlesi arasında keskin bir ayrımın bulunmadığı toplumlarda yazının ya da tüm sanat dallarının gelişmesi gerekmez mi? İnsan, her yazarın bir asi hatta özel bir insan olduğunu farz etmek zorunda mı?

İnsan ne zaman totalitarizmin savlarına karşı entelektüel özgürlüğü savunmaya kalksa, bu argümanlarla şu ya da bu biçimde karşılaşıyor. Söz konusu argümanlar, yazının ne olduğuna ve nasıl –belki de neden demeliyiz– vücut bulduğuna dair katıksız bir yanlış anlamaya dayanıyor. Yazarın ya sadece bir eğlence üreticisi ya da bir propaganda çizgisinden diğerine, bir laternacının akorları değiştirdiği kolaylıkta geçebilen, satılık ve niteliksiz bir kalem olduğunu imliyorlar. Peki, sonuç olarak nasıl oluyor da kitaplar yazılıyor? Epey düşük bir seviyenin üstünde yer alan yazın, insanın deneyimini kaydederek çağdaşlarının görüşlerini etkileme çabasıdır. Ve ifade özgürlüğü söz konusu olduğunda, safi bir gazeteci ile en “gayri-siyasi” kurmaca yazarı arasında fazla bir fark yoktur. Yalan yazmaya ya da kendisine önemli gelen haberleri sansürlemeye zorlandığında, gazeteci özgür değildir ve özgür olmadığının bilincindedir. Kurmaca yazarıysa kendi bakış açısından bakıldığında birer gerçek olan öznel duygularını çarpıtmak zorunda bırakıldığında özgür değildir. Anlatmak istediğini daha açık kılmak için hakikati çarpıtabilir ya da karikatürize edebilir ama kendi kafasındaki manzarayı yanlış yansıtamaz, inanmadığı şeye inandığını, beğenmediği şeyi beğendiğini inanarak söyleyemez. Bunu yapmaya zorlanmasının yegâne sonucuysa yaratıcılık yetisinin solmasıdır. Aynı şekilde, tartışmalı konulardan