A Tale of Two Cities, Charles Dickens© 2011, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti.Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 201136. basım: Ağustos 2020, İstanbul

Dizi editörü: Ayça Sezen

Editör: Seçkin SelviDüzelti: Mert TokurMizanpaj: Emin Petek

Kapak uygulama: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kiap: ISBN 978-975-07-1924-0

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ.Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbulTelefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com Sertifika No: 10758

CHARLES DICKENS

İKİ ŞEHRİN
HİKÂYESİ

ROMAN

İngilizce aslından çeviren
Meram Arvas

CHARLES DICKENS, 1812’de İngiltere’nin Portsmouth kentinde doğdu. Babası hapse düşünce okuldan ayrılıp bir fabrikada çalışmak zorunda kaldı. Bu dönemde işçi sınıfının yaşamını ve sıkıntılarını yakından tanıma fırsatı buldu. Babası dönünce eğitimini tamamladı. Önce bir avukatla, sonra liberal bir gazetede çalıştı. Mister Pickwick’in Serüvenleri (1837) adlı ilk romanı çok tutuldu. Ardından gelen Oliver Twist önce yayın yönetmenliğini üstlendiği bir dergide tefrika edildi. Bunu Nicholas Nickleby, Antikacı Dükkânı ve Martin Chuzzlewit izledi. Bir Noel Şarkısı (1843) olağanüstü bir başarı elde etti. Dombey and Son, Dickens’ın romancılığında bir dönüm noktası oldu. David Copperfield’da, toplumsal sorunlardan çok kendi deneyimlerine ağırlık veren Dickens, İki Şehrin Hikâyesi ve Büyük Umutlar’la zirveye çıktı. Dickens’ın yapıtları, gerçekçi biçemin, düzyazı ustalığının, mizahi bir dehanın ve benzersiz edebî karakterlerin en önemli örnekleri olarak değerlendirildi. Dickens, 1870’te Chatham yakınlarında Gad’s Hill’deki kır evinde öldü.

MERAM ARVAS, 1972’de Ankara’da doğdu. TED Ankara Koleji’ni bitirdikten sonra yüksek öğrenimini Hacettepe Üniversitesi İngiliz Dili ve Edebiyatı bölümünde tamamladı, yüksek lisansını Amerikan Dili ve Edebiyatı dalında yaptı. Ankara Üniversitesi, Bilgi Üniversitesi, Beykent Üniversitesi’nde öğretim üyesi olarak çalıştı. John Updike, John Fowles ve David Lodge’dan çevirileri yayımlandı. Halen Koç Üniversitesi’nde öğretim üyesi olarak görev yapıyor.

Birinci bölüm

YENİDEN DİRİLEN

I

Dönem

Zamanların en iyisiydi, zamanların en kötüsüydü, hem akıl çağıydı, hem aptallık, hem inanç devriydi, hem de kuşku, Aydınlık mevsimiydi, Karanlık mevsimiydi, hem umut baharı, hem de umutsuzluk kışıydı, hem her şeyimiz vardı, hem hiçbir şeyimiz yoktu, hepimiz ya doğruca cennete gidecektik ya da tam öteki yana – sözün kısası, şimdikine öylesine yakın1 bir dönemdi ki, kimi yaygaracı otoriteler bu dönemin, iyi ya da kötü fark etmez, sadece “daha” sözcüğü kullanılarak diğerleriyle karşılaştırılabileceğini iddia ederdi.

İngiltere tahtında koca çeneli bir kral ile bet yüzlü bir kraliçe, Fransa tahtında ise gene koca çeneli bir kral ile temiz yüzlü bir kraliçe vardı.2 Her iki ülkede de halkın açlığı pahasına karnı doyan soyluların her şeyin ilelebet böyle güllük gülistanlık devam edeceğine dair bir inancı vardı.

Milattan Sonra 1775 senesiydi. Bu fevkalade dönemde İngiltere’de, şimdi olduğu gibi, ruhlar âlemiyle haberleşmeden geçilmiyordu. Joanna Southcott3 daha yeni yirmi beşine basmıştı ve yıllar önce Muhafız Alayında görevli, kehanet gücüne sahip bir er, Londra ve Westminster’ın yıkılacağının hazırlıklarının yapıldığını ilan ederken aslında bu yüce varlığın dünyaya gelişini müjdelemişti. Cock-lane’deki hayaletin, son zamanlarda türeyen ruhlar gibi hafifçe masalara vurup (özgünlükten hiç payını almamış) mesajlarını bıraktıktan sonra defedilmesinin üzerinden yalnızca on iki yıl geçmişti. Dünyevi meselelere dair basit mesajlar ise Amerika’daki İngiliz vatandaşlarının kongresi sonunda İngiltere tahtına ve halkına yeni yeni ulaştırılıyordu; işin ilginç yanı, bu mesajların tüm insanlık için, Cock-lane’deki evlerin kızlarına gelen her türlü mesajdan daha önemli olduğu ortaya çıktı.

Ruhani meselelerde kalkanı ve üç çatallı asası olan kız kardeşi4 kadar iddialı olmayan Fransa, yokuş aşağı son hızla inerken kâğıt paralar basıp bunları harcıyordu. Dahası, elli altmış metre ötede geçit töreni yapan pis bir papaz sürüsüne saygı gösterisinde bulunmak için yağmurun altında diz çökmedi, diye bir gencin ellerini kesmek, kerpetenle dilini koparmak ve bedenini diri diri yakmak gibi Hıristiyan rahiplerin rehberliğinde gerçekleşen kimi insancıl hareketlerle kendini eğlendiriyordu. O zavallı genç infaz edilmeden çok önce, Fransa ve Norveç korularında kök salmış koca ağaçların bir kısmı muhtemelen, Oduncu, yani Kader tarafından kesilip keresteye dönüştürülecek, sonra da içinde bir çuvalın ve bıçağın yer aldığı, tarihin kara lekesi olan hareketli bir tahta çerçeve haline getirilecekti.5 Muhtemelen Paris yakınlarındaki sert toprakları işleyen çiftçilerin derme çatma küçük ek binalarına tam da o gün yağmurdan korumak için hantal at arabaları konmuştu; köy çamuruna bulanmış, domuzların koklayıp durduğu, kümes hayvanlarının içine tünediği ve Çiftçi’nin, yani Ölüm’ün, Devrim kurbanlarını giyotine taşımak için ayırdığı at arabalarıydı bunlar. Bu Oduncu ve Çiftçi durmadan çalışırlardı ama çok da sessizlerdi ve ellerinde iplerle giderken kimsecikler duymadı onları; zaten uyanık olduklarından kuşkulanmak tanrıtanımazlık ve hainlik olurdu.

İngiltere’de, onca millî böbürlenmeyi haklı çıkaracak düzen ve emniyet yok denecek kadar azdı. Başkentte bile her gece silahlı adamlar pervasızca evleri soyuyor, yolları kesiyorlardı; insanlara güvenlik sebebi ile, eşyalarını döşemecilerin depolarına bırakmadan şehirden ayrılmamaları salık veriliyordu; gece yol kesen bir haydut gündüz tüccar olarak karşına çıkabiliyordu; bir keresinde “Kaptan” kimliğiyle yolunu kestiği bir adam komşu dükkânın sahibi çıkmış, yolu kesilen adam haydutu tanıyarak ona meydan okumuş, hatta yiğitçe onu kafasından vurup yoluna devam etmişti; bir başkasında yedi haydut posta arabasına pusu kurmuştu, arabanın muhafızı üç tanesini vurmuş ama “cephanesinin tükenmesi sebebiyle” diğer dördü tarafından vurulmuştu. Böylece soygun huzur içinde gerçekleşmişti; sonra şu muhteşem zatın, Londra Valisi’nin, Turnham Green’de yolu kesilmiş, haydut bu muhterem şahsiyeti tüm eşlikçilerinin gözü önünde soyup soğana çevirmişti; Londra hapishanelerindeki mahkûmlar gardiyanlarla savaşıyor, yüce yasa, fişek hazneli tüfeklerini üstlerine boşaltıyordu; hırsızlar saray salonlarından soylu lordların boyunlarındaki pırlanta haçları kesip alıyorlardı; alaybozan tüfekli askerler kaçak mal bakmaya St. Giles’a gittiklerinde halk onlara, onlar da halka ateş açıyor, dahası hiç kimse bunda bir olağanüstülük görmüyordu. Tüm bu olan bitenin ortasındaki kişi, her daim meşgul ve her daim işe yaramaz birinden bile daha sefil olan cellat, taleplere zor yetişiyordu; kâh envai çeşitteki suçluyu ipe diziyor, kâh salı günü yakalanan hırsızı cumartesi asıyor; kâh düzinelerle adamın ellerini dağlıyor, kâh Westminster Hall’ un kapısının önündeki broşürleri yakıyordu; bugün zalim bir katilin, yarın ise bir çiftçinin oğlunun üç kuruşunu araklayan rezil bir hırsızın canını alacaktı.

İşte bütün bu olaylar ve benzeri binlercesi, sevgili 1775 senesi ve hemen sonrasında gerçekleşti. Ortalık bu haldeyken ve kimselerin aldırış etmediği Oduncu ve Çiftçi çalışırlarken o iki koca çeneli adam ile, biri bet diğeri temiz yüzlü iki kadın paçaları tutuşarak da olsa ellerindeki ilahî hakkı taşımaya devam ettiler. Nitekim haşmetleri 1775 senesi boyunca sürdü ve aynı sene sayısız küçük insan –diğerlerinin arasında bu tarihsel kayıtta da yer alan küçük insanlar– önlerinde uzanan yollarda yürüdü.

1. Dickens burada 1775 senesini, romanın yazıldığı tarih olan 1859 ile karşılaştırıyor. XIX. yüzyılda Sanayi Devrimi’yle teknolojik ve bilimsel yönden büyük ilerleme kaydeden İngiltere, aynı zamanda hâlâ ruhların, medyumların ve ruhani güçlerin etkisindeydi. (Ç.N.)

2. İngiltere Kralı III. George, Fransa Kralı XVI. Louis. (Y.N.)

3. Yeni bir Hz. İsa doğuracağını ve kıyametin başlayacağını öne süren İngiliz sahte peygamber, dini fanatik. (Ç.N.)

4. 1850’lerde madenî paraların arkasında yer alan, bir elinde kalkan diğerinde üç çatallı asa taşıyan kadın figürü, Britanya figürü. (Ç.N.)

5. Giyotin kastediliyor. (Y.N.)

II

Posta arabası

Kasım ayının sonlarında bir cuma gecesi, bu hikâyedeki ilk küçük insanın önünde uzanan Dover yoluydu; Dover posta arabası, Shooter’s6 Tepesi’ni ağır aksak tırmanmaya çalışırken adamın önünde uzanan yol. O da diğer yolcular gibi posta arabasının yanında çamura bata çıka yokuşu çıkmaktaydı; o koşullarda keyiflerinden yürüyor değillerdi tabii; tepe, koşum takımı, çamur, araba, hepsi öyle ağırlaşmıştı ki atlar üç defa duraklamış, hatta isyankâr bir gayretle Blackheath’e dönmek ister gibi arabayı yolun karşı tarafına sürüklemişlerdi. Ne var ki, bazı vahşi hayvanların “akıl”dan nasibini aldığı görüşüne aykırı davranmanın yasak olduğunu yazan savaşla ilgili makaleyi okumuş oldukları halde, kırbaç, arabacı ve muhafız bildiklerini okudular; böylece atlar pes ederek görevlerinin başına döndüler.

Atlar başları öne eğik, kuyrukları titrek, çamura bata çıka, sanki bacakları her an eklem yerlerinden dağılıverecekmiş gibi tökezleye tökezleye ilerlediler. Arabacı onları dinlendirip ihtiyatlıca, “Deeeh! Hadi bakalım!” diye harekete geçirdikçe soldaki at başını ve tabii üzerindekileri vahşice sallıyordu – sanki arabanın tepeyi tırmanmasına karşı koyan alışılmadık bir azmi vardı. Yolcumuz ise, at ne zaman hareketlense, her gergin yolcunun irkileceği gibi irkiliyor ve huzursuzlanıyordu.

Her yanı buğulu bir sis kaplamıştı ve huzur arayan ama bulamayan kötü bir ruh gibi sahipsizce yolun yukarılarına doğru süzülüyordu. Yapış yapış buz gibi sis, tekinsiz bir denizdeki dalgalar misali, halka halka yayıldı etrafa. Sis öyle yoğundu ki, araba lambalarının ışığı ancak birkaç metre ilerisini gösteriyordu ve buna hızla soluyan atların dumanı karışıyordu, sanki bütün bu sis onlardan yayılmıştı etrafa.

Diğer iki yolcu da posta arabasının yanında ağır ağır ilerliyordu. Üçü de elmacık kemiklerine ve kulaklarına kadar sarınıp sarmalanmıştı ve ayaklarında yüksek konçlu çizmeler vardı. Hiçbiri de diğer ikisinin neye benzediğini söyleyemezdi; çünkü açıkta kalan tek yanları gözleriydi, zihinlerinin içi ise bir muamma. O günlerde yolcular öyle hemen güvenmezdi birbirine, ne de olsa yolculardan birinin soyguncu ya da onun yardakçısı olması ihtimali yüksekti. Her handa ve birahanede, efendi ya da köylü olması fark etmez, “Kaptan”ın adamları olabilirdi. Böylece 1775 senesinin Kasım ayında o cuma gecesi zar zor yokuşu tırmanırlarken Dover posta arabasının muhafızı, arabanın arka tarafındaki, kendisine ait yere tünemişken, ayaklarını birbirine vurarak bir yandan bunları düşünüyor, bir yandan da elini ve gözünü, içinde altı-yedi tane dolu silahın, fişek hazneli dolu bir tüfeğin ve bir avcı bıçağının olduğu sandığın üzerinden hiç ayırmıyordu.

Dover posta arabasında her zamanki sevecen hava hakimdi, yani muhafız yolculardan, yolcular birbirlerinden ve muhafızdan, kısaca herkes herkesten şüpheleniyordu, arabacının emin olduğu tek şey ise atların vaziyetiydi; iki cihan bir olsa bu yolu çıkamayacaklardı.

“Deeh!” dedi arabacı. “Hadi bakalım! Ha gayret, sonra tepedeyiz, Allah’ın belaları, şuraya gelene kadar neler çektirdiniz bize! Joe!”

“Söylee!” dedi muhafız.

“Saat kaç Joe?”

“On biri on geçiyor.”

“Hadi yaa!” diye haykırdı arabacı, canı sıkkın, “daha Shooter’ı çıkamadık bile! Deeh! Hadi, yürüyün!”

Baştaki at kamçıyı yiyince birden öne atıldı, peşinden de diğer iki at. Dover posta arabası bir kez daha, yanında, uzun çizmeleriyle çamura bata çıka yürüyen yolcularıyla birlikte mücadele veriyordu. Araba durduğunda yolcular da durmuş, birbirlerinin dibinden ayrılmamışlardı. İçlerinden biri çıkıp da diğerine o sis ve karanlıkta biraz önden gitmeyi teklif etme cesaretini gösterecek olsa, hemen o an haydut diye vurulması işten bile değildi.

Bu son gayretle araba nihayet zirveye ulaştı. Atlar soluklanmak için durdular ve muhafız tekerleklerin altına iniş için gereken takozu koyduktan sonra yolcuların binmesi için arabanın kapısını açtı.

Arabacı oturduğu yerden aşağı bakarak uyaran bir ses tonuyla bağırdı, “Hey Joe!”

“Ne var Tom?”

İkisi de kulak kabarttılar.

“Hızlıca bize yaklaşan bir at var Joe.”

Muhafız, “Bence dörtnala yaklaşıyor Tom,” diye karşılık verdi ve kapı tutmayı bırakarak çabucak yerine çıktı. “Beyler! Kıpırdamayın lütfen!”

Bu telaşlı ricayla beraber tüfeğin horozunu kaldırarak savunmaya geçti.

Bu tarihsel kayda konu olan yolcu tam o sırada arabaya binmekteydi; diğer iki yolcu da hemen arkasındaydı. Adam vücudunun yarısı arabada, yarısı dışarıda, basamakta öylece kalakaldı; diğerleri de aynı şekilde yolda. Hepsi bir arabacıya, bir muhafıza bakıp kulak kabarttılar. Arabacı arkaya baktı, peşinden muhafız baktı, hatta en baştaki at bile onlara uyarak kulaklarını dikip arkaya baktı.

Arabanın tıkırtısının kesilmesiyle çöken dinginliğin üstüne bir de gecenin dinginliği eklenince iyice sessizleşmişti her yan. Atların solumaları sanki heyecanlanmış gibi huzursuzca titretiyordu arabayı. Yolcuların kalbi dışarıdan duyulacak kadar hızlı atıyordu; zaten bu sessiz duraklayış, soluk soluğa kalışlarını, soluklarını tutuşlarını ve başlarına geleceklerin düşüncesiyle çarpan kalplerini olduğu gibi duyurmuştu etrafa.

Dörtnala koşan atın öfkeli sesi tepeye kadar geldi.

Var gücüyle “Heey!” diye seslendi muhafız. “Dur orada! Yoksa ateş ederim!”

Dizginler aniden çekilmişti, çamur şapırtılarının ve sislerin içinden bir adam sesi yükseldi, “Dover postası mı bu?”

Muhafız, “Sana ne?” diyerek sertçe karşılık verdi. “Sen kimsin?”

“Dover postası mı bu?”

“Niye soruyorsun?”

“Eğer öyleyse, bir yolcuyla konuşmak istiyorum.”

“Hangi yolcuyla?”

“Mr. Jarvis Lorry’yle.”

Az sonra bizim yolcu bu kişinin kendisi olduğunu söyledi. Muhafız, arabacı ve diğer iki yolcu kuşkulu gözlerle ona baktılar.

Muhafız, sisler arasındaki adama, “Olduğun yerde kal!” dedi, “Hata yapacak olursan pişman olursun. Mr. Lorry, konuşun lütfen.”

Yolcu, “Nedir mesele?” diye sorduktan sonra hafif titrek bir sesle, “Kimsiniz? Jerry sen misin?” dedi.

(Muhafız, “Jerry midir nedir, herifin sesini hiç beğenmedim,” diye homurdandı kendi kendine “sesi benimkinden bile boğuk.”)

“Evet Mr. Lorry.”

“Ne oldu?”

“Ardınızdan size bir pusula gönderdiler. T. ve Co. dan.”

Mr. Lorry, arkasındaki iki yolcunun kibarlıktan çok aceleden kaynaklanan desteğiyle basamaktan inerken, “Bu haberciyi tanıyorum muhafız,” dedi, bu arada diğer iki yolcu apar topar arabaya binip kapıyı kapamış, pencereyi örtmüşlerdi. “Yaklaşabilir; sorun yok.”

“Umarım yoktur ama emin olmak lazım,” dedi muhafız kendi kendine tersçe. “Selam!”

“Selam!” dedi Jerry, öncekinden daha boğuk bir sesle.

“Bir adım daha yaklaş bakalım! Eyerinde silah varsa sakın davranayım deme. Küçük bir hata bile sana pahalıya mal olur. Yaklaş bakalım şimdi.”

Binici ile at, girdap gibi dönen sisin içinden sıyrılarak arabanın yanına, yolcunun dikildiği yere geldiler. Binici eğilerek gözleri muhafızda, yolcuya katlanmış ufak bir kâğıt verdi. At soluk soluğaydı ve hem at hem de binici baştan ayağa çamura bulanmışlardı.

Sessiz bir tonda, “Muhafız!” dedi yolcu, bir işadamı güveniyle.

Tetikte bekleyen muhafız, sağ eli doğrulttuğu tüfeğin kabzasında, sol eli namluda ve gözü binicinin üzerinde, sertçe karşılık verdi. “Buyrun.”

“Endişe edecek bir şey yok. Ben Tellson Bankası’nda çalışıyorum. Londra’daki Tellson Bankası’nı biliyorsunuzdur. İş için Paris’e gidiyorum. Al bu kuronu kendine bir içki söyle sonra. Okuyabilir miyim şimdi?”

“Tamam, ama biraz çabuk olun beyefendi.”

Yolcu, arabanın kendi tarafındaki lambasının ışığında kâğıdı açarak önce içinden, sonra yüksek sesle okudu: “‘Dover’da Matmazeli bekleyiniz.’ Bak uzun değilmiş muhafız. Jerry, sen de şöyle söyle onlara, ‘Yeniden Dirilen.’”

Jerry irkildi. “Ne tuhaf bir cevap bu,” dedi öncekinden de boğuk bir sesle.

“Sen aynen böyle söyle onlara, o zaman pusulalarını aldığımı anlarlar. Hadi bakalım, güle güle git şimdi. İyi geceler.”

Yolcu bu sözlerin ardından arabanın kapısını açarak içeri girdi; bu defa destek olan yoktu, diğer yolcular alelacele saatlerini ve cüzdanlarını çizmelerinin içine sokmuş, uyuyormuş gibi yapıyorlardı. Belli ki başlarını belaya sokmak istemiyorlardı.

Araba ağır aksak yola çıktı gene, inişte etrafı daha da yoğun bir sis kaplamıştı. Muhafız az sonra tüfeği yerine koydu ve geriye kalan cephanelikle kemerindeki silahlara baktıktan sonra oturduğu yerin altındaki, içinde tamir aletleri, birkaç fener ve çıra kutusu olan küçük sandığa baktı. Tam teçhizat hazırlardı, böylece arabanın lambaları patlayıp dağılacak olursa, ki çok sık olurdu bu, yapması gereken tek şey içeride kalıp sıçrayan çakmak taşı ve çelik kıvılcımlarını samanlardan uzak tutmak ve (şansı yaver giderse) derhal güvenli ve kolay yoldan ışık bulmak olacaktı.

Arabacı tepeden usulca seslendi, “Tom!”

“Efendim Joe.”

“Mesajı duydun mu?”

“Duydum Joe.”

“Sen ne anladın bundan Tom?”

“Hiçbir şey anlamadım valla Joe.”

“Ne tesadüf,” dedi muhafız, “ben de bir şey anlamadım.”

Sisin ve karanlığın ortasında tek başına kalan Jerry, hem yorgun düşmüş atı kendine gelsin, diye hem yüzüne bulaşan çamuru silmek için, hem de şapkasının neredeyse yarım galon alabilecek genişlikteki kenarında birikmiş olan suyu boşaltmak için yere inmişti. Bir süre, atın yuları sırılsıklam ıslanmış olan kollarının üzerinde öylece dikilip tekerleklerin sesi yitene ve gece yeniden sessizliğe gömülene kadar bekledikten sonra tepeden aşağı yola koyuldu.

Kısrağına bakıp, “Eh, Temple Bar’dan7 beri koşturuyorsun koca hanım, düzlüğe çıkana kadar bacaklarına güvenilmez şimdi senin,” dedi boğuk sesli haberci. “‘Yeniden dirilen’ ha. Amma da tuhaf bir not. Bu iş sana pek yaramaz ha Jerry! Diyeyim sana Jerry! Yeniden dirilecek olsan ayvayı yerdin valla Jerry!”

6. (İng.) Nişancı, vurucu. O tepede çok sayıda silahlı soygun yapıldığı için bu ad verilmiş. (Y.N.)

7. Temple Bar, Londra’nın en batıdaki yeridir. Yaklaşık 1293’ten beri şehre giriş kapısı olarak kullanılmıştır. (Ç.N.)

III

Gece gölgeleri

Her insanın bir diğeri için engin bir muamma oluşu, üzerine kafa yorulması gereken şaşırtıcı bir gerçektir. Gece vakti büyük bir şehre girdiğimde karanlıkta kümelenmiş bütün o evlerin her birinin içlerinde kendi sırlarını barındırdıklarını düşünürüm, her bir evin her bir odasında ayrı bir sır vardır ve bunların içlerinde çarpan her bir yürek de hemen yanı başındaki yüreğin bile bilmediği ayrı bir sır taşır içinde! En berbat şeyler, hatta Ölüm bile böyledir. Sevdiğim şu kitabın sayfalarını daha fazla çeviremem artık, boş yere bir gün hepsini okumuş olmayı umarım. Bir zamanlar, üzerinde ışık parladıkça dibe çökmüş hazinenin ve diğer batıkların göründüğü suyun dipsiz derinliklerine bakamam artık. Tek bir hareketle kitabın sonsuza dek kapanmasına karar verilmişti çünkü, oysa yalnızca bir sayfasını okumuştum daha. Sonra ışıklar yüzeyde oynaşıp dururken, suyun sonsuza dek donmasına karar verildi ve ben ne yapacağımı bilemez halde öylece durdum kıyıda. Arkadaşım öldü, komşum öldü, sevgilim, ruhumun cananı öldü; sırlar aynı sarsılmazlıkla sürüp gitti ve ben kendi sırrımı hayatımın sonuna kadar kalbimde taşıdım. Şu şehirde, önünden geçtiğim bütün o mezarlıklarda yatan onca kişinin arasında, kent sakinlerinin bana, benim kent sakinlerine olduğumdan daha gizemli olan biri var mıdır acaba?

Demek oluyor ki, atın üzerindeki bu haberci, doğuştan sahip olduğu mirasla bir Kral, Bakan ya da Londra’nın en zengin tüccarıyla tıpatıp aynı şeylere sahipti. Ağır aksak ilerleyen eski posta arabasının daracık alanına sıkışmış bu üç yolcunun her biri bir diğeri için muammaydı, sanki altı atlı ya da altmış atlı kendi arabalarına kurulmuş da öteki arabalardaki insanlarla aralarında memleket kadar mesafe varmış gibi tam bir muammaydı.

Haberci atının sırtında tırıs adım dönüşe geçmişti, ara ara bir şeyler içmek için yolunun üzerindeki barlarda duraklıyor, yalnız kalmak istediğini belli ederek şapkasını gözlerine kadar indiriyordu. Gözleri dekorla pek uyumluydu, simsiyah, renk ya da şekil bakımından hiçbir derinliği olmayan ve –sanki birbirlerinden ayrı dururlarsa başlarına bir şey geleceğinden korkuyormuş gibi– birbirine fazla yakın olan gözler. Tükürük hokkası gibi duran kenarları kalkık, üç köşeli eski şapkasının altından, çenesine kadar kadar sardığı ve neredeyse dizlerine kadar inen uzun atkısının üzerinden görünen gözlerinin tekinsiz bir ifadesi vardı. İçkisini içeceği zaman sol eliyle atkısını aralıyor, sağ eliyle içkiyi yuvarlıyordu ve hemen sonra gene atkısına sarınıyordu.

Haberci, aklında hâlâ aynı mesele, atını sürerken, “Yok Jerry yaa, olmaz!” dedi. “Sana göre değil bu işler hiç Jerry, sen namuslu bir tüccarsın Jerry, sen böyle işler yapmazsın hiç! Dirilen-! Bahse girerim adam sarhoştu!”

Mesaj aklını öyle karıştırmıştı ki sık sık kafasını kaşımak için şapkasını çıkardı. Kısmen kel olan başının tepesini saymazsak fırça gibi sert ve dik siyah saçları tepeyi aşıp neredeyse geniş ve küt burnuna kadar iniyordu. Tam bir demirci işi gibiydi, saçlı bir baştan çok uzun çivilerle kaplı bir duvarı andırıyordu, öyle ki en iyi birdirbir oyuncuları bile onu tehlikeli bulup üzerinden atlamak istemezdi muhtemelen.

Temple Bar’dan çıkıp mesajı daha yetkili kişilere vermesi için Tellson Bankası’nın önündeki kulübede bekleyen gece bekçisine götürmek üzere yola çıktığında gecenin gölgeleri o mesajdan fırlamışçasına türlü türlü şekiller aldılar, kısrak bile kendisini huzursuz eden bambaşka şeylerin uzantısı olan şekiller görüyordu sanki. Sık sık irkilmesine bakılırsa pek çok gölge vardı yolda.

Bu sırada posta arabası, içindeki üç gizemli yolcusuyla, ağır aksak, sarsıla sarsıla ilerliyordu zorlu yolunda. Gecenin gölgeleri onların o uykulu gözlerine ve düşünceli zihinlerine kim bilir hangi suretlerde görünüyordu.

Tellson Bankası da eksik değildi arabada. Banka yolcusu –yanındaki yolcuya çarpmamak için deri kayışa tutunup araba sarsıldıkça kendi köşesine kaykılarak– yarı kapalı gözlerle başını sallarken, arabanın küçük pencereleri, üstlerine vuran loş lamba ve karşısındaki yolcunun kocaman bohçası bankaya dönüşüyor, ağır bir iş gibi çöküyordu üzerine. Koşum takımlarının sesi para şıkırtısı gibi geliyordu; beş dakika içinde Tellson Bankası’nın yerli yabancı tüm bağlantılarından bile daha fazla suret belirdi bankacının kafasında. Sonra Tellson’da yeraltında bulunan ve kendisinin bildiği (ki bildikleri hiç de az değildi) kasaların ve sırların olduğu özel odalar geldi gözünün önüne; elinde koca anahtarlar ve soluk ışıklı bir mumla odaları dolaştı ve her şeyin son baktığındaki gibi, yerli yerinde ve güvende olduğunu gördü.

Banka da posta arabası da (uyku ilacının etkisindeymiş gibi tuhaf bir ağrıyla birlikte) hep ona eşlik ettiği halde gece boyunca aklından hiç çıkmayan bir şey daha vardı. O aslında birisini mezarından çıkarmaya gidiyordu.

Şimdi ona görünen bunca yüzün içinde, hangisi gömülü kişinin yüzüydü, gecenin gölgeleri söylememişti bunu işte, ama gördüğü yüzlerin hepsi kırk beş yaşlarındaki bir adama aitti, bunları birbirinden ayıran temel şey ifadelerindeki hırs ile o bitkin ve yitik hallerinin korkunçluğuydu. Gurur, hor görme, meydan okuma, inat, itaat, matem birbirini takip ediyordu hep ve tabii çökmüş avurtlar, solmuş benizler, bir deri bir kemik kalmış eller ve parmaklar. Ama yüz aynıydı ve hep bembeyazdı. Uyuklayan yolcu yüzlerce defa hayalete sordu:

“Ne zamandır gömülüsün?”

Cevap hep aynıydı: “Neredeyse on sekiz yıldır.”

“Çıkarılmak için ümidin var mıydı hâlâ?”

“Uzun süre önce tükenmişti ümidim.”

“Yeniden dirileceğini biliyor musun?”

“Öyle diyorlar.”

“Umarım dirilmek istiyorsundur.”

“Bilemiyorum.”

“Onu göstereyim mi şimdi sana? Gelip görmek ister misin onu?”

Bu sorunun cevapları çok çeşitli ve çelişkiliydi. Bazısı üzgünce, “Dur! Onu hemen görürsem ölürüm!” diyordu. Bazısı içli gözyaşları eşliğinde “Beni ona götür,” diyordu. Bazısı şaşkın bir halde bakakalıp, “Onu tanımıyorum. Neden bahsettiğini bilmiyorum,” diyordu.

Bu hayali konuşmanın ardından yolcu, gene düşünde, bu zavallı yaratığı dışarı çıkarmak için –önce bir kürek, sonra kocaman bir anahtar, sonra da elleriyle– toprağı kazdı, kazdı, kazdı. Adam nihayet yüzü gözü toprak içinde çıktı dışarı ve çıktığı gibi toz bulutuna karıştı. Tam o anda yolcu kendine geldi ve pencereyi indirip sisin ve yağmurun gerçekliğini yanaklarında duymak istedi.

Sis ve yağmurun etkisiyle yolcunun gözleri açılsa da, lambaların oynak ışığı ve yol kenarında titreşen çitlerin etkisiyle arabanın dışındaki gece gölgeleri içerideki gölgelere karışmıştı. Temple Bar’ın yanındaki gerçek banka, geçen gün yaptığı gerçek iş, yerin altındaki gerçek kasa dairesi, kendisine gönderilen gerçek mesaj ve onun gönderdiği gerçek cevap, hepsi oradaydı. Sonra onların arasından hayalet yüz yeniden belirecek ve o gene ona yanaşıp soracaktı.

“Ne zamandır gömülüsün?”

“Neredeyse on sekiz yıldır.”

“Umarım dirilmek istiyorsundur.”

“Bilemiyorum.”

Diğer iki yolcudan bir tanesi sabırsızca kıpırdanıp ona kibarca pencereyi kapamasını söyleyinceye kadar kazdı kazdı kazdı, sonra kolunu deri halkaya geçirip güvenceye aldıktan sonra uyuklayan iki kişiyi inceledi, ta ki aklı dağılıp gene bankaya ve mezara kayıncaya dek.

“Ne zamandır gömülüsün?”

“Neredeyse on sekiz yıldır.”

“Çıkarılmak için ümidin var mıydı hâlâ?”

“Uzun süre önce tükenmişti ümidim.”

Bezgin düşmüş yolcu, günışığını algılayıp gecenin gölgelerinin kaybolduğunu fark ettiğinde sözler hâlâ kulağında çınlıyordu – resmen duyuyordu hepsini.

Pencereyi indirip doğan güneşi izledi. İlerideki bayırda sürülmüş bir tarla uzanıyordu, tam ortasında atlardan geriye kalan bir saban vardı; daha ötede ise üzerleri hâlâ ateş kırmızısı ve altın sarısı yapraklarla kaplı sessiz bir koru uzanıyordu. Toprak soğuk ve ıslak olsa da gökyüzü tertemizdi, güneş tüm güzelliğiyle, pırıl pırıl, usul usul yükseliyordu.

“On sekiz yıl!” dedi yolcu, güneşe bakarak. “Yüce Tanrım! Tam on sekiz yıl diri diri mezara gömülüydü!”

IV

Hazırlık

Posta arabası, öğleden evvel, sağ salim Dover’a vardığında kapıyı her zamanki gibi Royal George Oteli’nin şef garsonu açtı. Kış günü Londra’dan Dover’a gelebilmek her yiğidin harcı olmadığından bunu başarabilen yolcuları hep bir tören havasında karşılardı.

O gün karşılanacak tek bir yolcu vardı; çünkü diğer iki yolcu yol üstünde, gidecekleri yerlerin yakınında inmişti. İçi nemli ve kirli olan saman dolu ve küflü araba, nahoş kokusu ve loşluğuyla daha çok koca bir köpek kulübesi gibiydi. Zaten yolcumuz Mr. Lorry de üstüne yapışan samanları silkip inerken, sarındığı o tüylü atkısı, sarkık şapkası ve çamurlu bacaklarıyla kocaman bir köpeği andırıyordu.

“Yarın Calais’ye vapur var, değil mi şef?”

“Evet efendim, eğer hava böyle olursa ve rüzgâr artmazsa kalkar. Öğleden sonra iki sularında gelgit yolculuğa uygun olur efendim. Oda ister misiniz efendim?”

“Henüz uyumayacağım ama bir oda istiyorum, bir de berber.”

“Peki kahvaltı istiyor musunuz efendim? Tamam efendim. Şöyle buyurun lütfen beyefendi. Beyefendiyi Concord’a götürün! Valizini Concord’a taşıyın, sıcak suyu hazırlayın. Beyefendinin çizmelerini çıkarıp Concord’da bırakın. (Şimdi şömineyi yaktırıyorum efendim.) Berberi Concord’a çağırın çabuk. Hadi bakalım hepiniz Concord’a!”

Concord’u her zaman posta arabası yolcularına verirlerdi ve hepsi de baştan ayağa sarmalanmış bir halde girerdi içeri. Royal George fevkalade önem verirdi bu odaya ve içeri girerken tek tip olsa da bu misafirler bambaşka adamlar olarak çıkarlardı dışarıya. İşte bu yüzden, geniş kare manşetleri ve büyük cep kapakları olan, hayli eski ama iyi bakılmış kahverengi takımıyla resmî bir biçimde giyinmiş altmış yaşındaki bey kahvaltı masasına doğru ilerlerken bir başka garson, iki bavul taşıyıcı çocuk, bir dolu hizmetçi ve otel sahibesi, Concord ile yemek salonu arasındaki çeşitli noktalarda tesadüfmüş gibi oyalanmaktaydı.

O sabah yemek odasında bu kahverengili beyin haricinde kimse yoktu. Masası şöminenin karşısına çekilmişti, ateşin ışığı üzerine vurmuş, kahvaltısını beklerken öyle hareketsiz oturuyordu ki, gören portresi için poz veriyor sanırdı.

Klapalı yeleğinin altında tumturaklı bir vaaz gibi tıkırdayan, kıvrak ateşin hoppalığına ve yavaş yavaş gözden kayboluşuna kendi ağırlığı ve uzun ömürlülüğüyle karşı koyan yüksek sesli saatiyle, her iki eli dizlerinin üzerinde otururken son derece düzgün ve titiz görünüyordu. Bacakları iyi görünüyordu, o da bundan gurur duyuyor gibiydi; dar kahverengi çorapları gayet biçimli duruyordu, kaliteliydi de; ayakkabıları ile tokaları da sade ama çok şıktı. Başında küçük, açık sarı renkli, parlak, tertemiz, tuhaf bir peruk vardı; muhtemelen saçtan yapılmıştı ama sanki ipek ya da sırça iplikçiklerle eğrilmiş gibi duruyordu. Gömleği, çorapları kadar kaliteli olmasa da, komşu kıyıya vuran dalgaların köpüğü kadar ya da denizin açıklarında, güneşin altında parıldayan bir yelkenli kadar beyazdı. Yüzü her ne kadar yıllarca sindirilmiş ve susturulmuş olsa da o acayip peruğun altındaki bir çift nemli parlak gözle aydınlanıyordu ve bu yüzün sahibi Tellson Bankası’nın mesafeli ve ağırbaşlı ifadesine bürünene kadar kim bilir ne acılar çekmişti. Yanaklarının sağlıklı bir rengi vardı ve yüzündeki çizgilerde endişe izleri yok denecek kadar azdı. Belki de Tellson Bankası’nın bu güvenilir bekâr memurunun asıl uğraşı başkalarının sorunlarıydı; ikinci el kıyafetler gibi ikinci el sıkıntılar, gelip geçici sıkıntılar.

Mr. Lorry bir süre portresi yapılan biri gibi oturduktan sonra uyuklamaya başladı. Sonra kahvaltısının gelişiyle ayıldı ve sandalyesini öne çekerken garsona şöyle dedi:

“Bugün buraya gelme ihtimali olan genç bir hanım için de bir oda hazırlayabilir misiniz? Kendisi Mr. Jarvis Lorry ya da Tellson Bankası’ndan bir beyi sorabilir size. Bana haber verin lütfen.”

“Tabii efendim. Londra’daki Tellson Bankası mı efendim?”

“Evet.”

“Tabii efendim. Bankanız çalışanlarını Londra ile Paris arasında gidip gelirken sık sık ağırlama onuruna erişiyoruz burada. Tellson ve Ortakları Şirketi’nin çalışanları ne kadar çok seyahat ediyor efendim.”

“Evet. Hem İngiltere’de hem Fransa’da şubelerimiz var.”

“Evet efendim. Ama siz o kadar fazla seyahat etmiyorsunuz galiba, değil mi beyefendi?”

“Son yıllarda çok etmiyorum. Bizim –yani benim– Fransa’dan en son dönüşüm on beş yıl önceydi.”

“Öyle mi efendim? Ben burada çalışmıyordum o zamanlarda efendim. Bizden kimse yoktu hatta efendim. George Oteli başka kişilere aitti o zamanlar efendim.”

“Demek öyle.”

“Ama bahse girerim ki efendim, Tellson ve Ortakları gibi bir şirket değil on beş, elli sene önce bile büyüktü.”

“Aslında üçe katlayabilirsin bu sayıyı, doğrusu yüz elli sene önce de büyüktü.”

“Muhakkak öyledir efendim!”

Garson geri geri giderek masadan uzaklaşırken hayret eder gibi ağzını ve gözlerini yuvarladı ve peçeteyi sağ kolundan soluna alarak rahat konuma geçti, ardından konuğu kahvaltısını yerken sanki bir gözlemevinde ya da gözetleme kulesindeymiş gibi dikilerek onu izledi. Asırlardır süregelen garsonluk geleneğiyle.

Mr. Lorry kahvaltısını bitirdiğinde deniz kıyısında gezintiye çıktı. Kargacık burgacık sokaklarıyla küçük Dover kasabası kıyıdan saklanmış, başını devekuşu gibi beyaz yamaca gömmüştü. Sahil, denizin kabaran dalgalarıyla taşların yuvarlanıp durduğu bir çölü andırıyordu ve deniz istediği şeyi yapıyordu, istediği de ortalığı yıkıp geçmekti. Sesi kasabada, yamaçta, her yerde gürlüyor, kıyıyı alt üst ediyordu. Evlerin etrafını öyle ağır bir balık kokusu sarmıştı ki, insan tüm hasta balıkların denizin tepesine bu havaya karışmak için yükseldiğini sanırdı, denize karışmak için denizin dibine çöken hasta insanların tersine. Limanda az da olsa balıkçılık yapılıyordu ve akşamları, özellikle de sular yükselip etrafı su bastığında yürüyüş yapanlar ve denizi izleyenlerle epeyce hareketlenirdi ortalık8. Fazla iş yapmayan küçük esnaf bazen –nasıl oluyorsa– büyük servetler elde ederdi ve o anlarda herkes fenercilerden uzak dururdu.

Saatler ilerleyip ara ara Fransa kıyılarını göstermeye yetecek kadar berraklaşan havayı sis ve nem bastığında Mr. Lorry’nin düşünceleri de bulutlanmaya başlamıştı gene. Hava karardığında, yemek masasındaki şöminenin önüne oturup kahvaltısını beklerkenki gibi akşam yemeğini beklerken zihni kıpkırmızı kor halindeki kömürleri kazdı, kazdı, kazdı durmadan.

Akşam yemeğinden sonra içilecek bir şişe kırmızı şarabın kırmızı kor alevlere dalmış birine bir zararı olmazdı, başka zaman olsa onu yaptığı işten alıkoyabilirdi. Mr. Lorry epey bir süre oyalandıktan sonra şişenin dibini bulmuş yaşlı ama dinç bir adamın hissedebileceği keyifle son kadehini doldurmuştu ki dar sokaktan tekerlek sesleri yükseldi ve bunun gürültüsü otelin önüne kadar geldi.

İçkisine hiç dokunmadan masaya bıraktı. “Bu Matmazel olmalı!” dedi.

Çok geçmeden garson içeri gelip Miss Manette’in Londra’dan geldiğini ve Tellson Bankası’ndan gelen kişiyi görmek istediğini bildirdi.

“Ne çabuk!”

Miss Manette yolda bir şeyler atıştırdığı için şimdi bir şey yemek istemiyordu ve eğer mümkünse, bir an önce Tellson görevlisiyle görüşmek istiyordu.

Yapacak bir şey yoktu, Tellson görevlisi kayıtsız bir çaresizlik içinde son kadehi kafaya dikip açık sarı renkli, küçük ve tuhaf peruğunu kulaklarına çektikten sonra Miss Manette’in odasına gitmek üzere garsonu takip etti. Cenaze salonlarını çağrıştıran, at kılından yapılmış kumaşlarla ve koyu renk masalarla kaplı, geniş ve karanlık bir odaydı. Masalar öyle cilalanmıştı ki ortada duran masanın üzerindeki iki uzun mumdan, ağacın her bir damarına loş bir ışık yansıyordu; sanki mumlar siyah maundan derin mezarlara gömülmüşlerdi ve oradan çıkarılıncaya dek doğru dürüst ışık vermeleri mümkün değildi.

Odayı saran belirsizlik öyle yoğundu ki, Mr. Lorry aşınmış Türk halısının üzerinde ilerlerken bir an Miss Manette’in yan odada olduğunu düşündü; ancak iki mumu geçince şömineyle aralarındaki masanın yanında, üzerinde pelerini, elinde kurdeleli hasır şapkasıyla kendisini bekleyen, en fazla on yedi yaşında gösteren genç hanımı gördü. Gözleri bu ufak tefek, narin bedene, altın saçlara, merakla kendisini inceleyen mavi gözlere ve ne şaşkınlık, ne merak, ne endişe ne de yalnızca doğal bir ilgi yansıtan, öte yandan hepsinin toplamını içeren özel bir ifadeyle şekillenen (hem ne kadar genç ve pürüzsüz) alnına takıldığında birden geçmişten bir kare canlandı gözünde; soğuk bir gündü, dolu yağıyordu ve deniz kabarmıştı iyice, Manş Denizi’ni geçerken yolculuk boyunca bu kıza benzeyen bir çocuk tutmuştu kucağında. Tıpkı kızın arkasında duran ve çerçevesinde kimi başsız, hepsi de sakat, siyah çocukların dizili olduğu ve bunların siyah tanrıçalara siyah sepetler içinde Sodom elması uzattığı kasvetli duvar aynasının yüzeyinde dağılan bir nefes gibi düşünceleri dağıldı sonra – ve Mr. Lorry, Miss Manette’i resmî bir tavırda, başıyla selamladı.

“Lütfen oturun efendim.” Billur gibi, çok tatlı ve gencecik bir sesi vardı kızın; hafiften yabancı aksanlıydı ama pek de belli olmuyordu.

Eski günlerden kalma görgüsüyle, resmî bir şekilde hafifçe yeniden eğilerek, “İzninizle, elinizi öpeyim küçük hanım,” dedi Mr. Lorry ve sonra yerine oturdu.

“Dün, bankadan bir mektup aldım efendim, bir haber – daha doğrusu bir keşifle ilgili.”

“Kelimelerin cismi yoktur küçük hanım, ikisi de olur.”

“Hiç görmediğim zavallı babamdan –öleli çok oldu– kalan ufak bir mülk ile ilgiliymiş.”

Mr. Lorry sandalyesinde kıpırdanıp sıkıntılı bir şekilde aynanın çerçevesinde dizili duran siyah çocuklara göz attı. Sanki o anlamsız sepetlerleri bırakıp ona yardım edebileceklermiş gibi!

“Mutlaka Paris’e gitmem, orada bankanın bir görevlisiyle görüşmem gerekiyormuş ve bu kişi de bu sebeple Paris’te olacakmış.”

“O kişi benim.”

“Ben de böyle olmasını bekliyordum efendim.”

Genç kız, reverans yaparak Mr. Lorry’yi selamladı (o günlerde genç hanımlar böyle selam verirlerdi), adamın kendisinden çok daha yaşlı ve bilge olduğunu ortaya koymak istemişti sanki. Mr. Lorry de bir kez daha başıyla selamladı onu.

“Sonra bankaya hemen cevap verdim efendim, bana bunu bildirdikleri ve Fransa’ya gitmemi tavsiye ettikleri için teşekkür ettim ve hiç kimsem olmadığı için bana eşlik edecek birini bulmalarını rica ettim onlardan, yanımda beni kollayacak saygıdeğer bir bey olursa çok memnun olurum dedim. O bey daha önce Londra’dan yola çıkmış, sanırım arkasından bir haberci yollayıp ondan beni burada beklemesini rica etmişler.”

“Böyle bir göreve layık görüldüğüm için mutluluk duyuyorum” dedi Mr. Lorry ve ekledi, “Bunu yerine getirmek ise daha büyük bir mutluluk olacak benim için.”

“Çok teşekkür ederim efendim. Size gerçekten minnettarım. Bankadan, bu beyin bana meseleyi bütün detayları ile anlatacağını söylediler, hatta şaşırmaya hazırlıklı olun dediler. Ama her şeye hazırım ben ve meraktan öleceğim neredeyse.”

“Tabii,” dedi Mr. Lorry, “Haklısınız ben...”

Bir an duraksadıktan sonra sarı renkli parlak peruğunu tekrar kulaklarına çekerek ekledi:

“Nereden başlayacağımı bilemiyorum.”

Gene susmuştu ama o kararsız ânında genç kızın bakışlarıyla karşılaştı. Genç alın gene aynı özel ifadeye bürünmüştü –özel olmanın yanında tatlı ve karakteristikti de– ve sanki bir gölgeyi yakalamaya çalışır gibi istemsizce elini kaldırdı.

“Sizi bir yerden tanıyor olabilir miyim efendim?”

“Öyle mi?” Mr. Lorry ellerini iki yana açıp muzipçe gülümsedi.

Genç kız deminden beri yanında dikildiği sandalyeye düşünceli bir edayla yerleşirken, kaşlarının arasında, o minik burnunun yukarısında, var olabilecek en zarif ve hoş çizgideki ifade derinleşmişti iyice. Mr. Lorry düşüncelere dalan kızı süzdü ve gözlerini yeniden kaldırdığı anda devam etti:

“Vatanınız olarak kabul ettiğiniz bu ülkede size en uygun tanım bir İngiliz küçük hanım olur herhalde, öyle değil mi?”

“Nasıl isterseniz efendim.”

“Miss Manette, ben bir işadamıyım. Yerine getirmem gereken işler var. Beni konuşan bir makine olarak görün sadece – sahiden bundan fazlası değilim. Şimdi küçük hanım, izninizle, müşterilerimizden birinin hikâyesini anlatayım size.”

“Hikâye mi?”

Mr. Lorry kızın üzerinde durduğu kelimeyi kasten çarpıtarak aceleyle ekledi, “Evet ya müşteriler; bankacılık sektöründe bizimle bağlantısı olan herkesi müşteri olarak adlandırırız biz. Bu beyefendi Fransız’dı; bir bilimadamı; çok büyük başarılara imza atmıştı – Doktordu.”

“Beauvais’li miydi yoksa?”

“Aa evet, Beauvais’liydi. Tıpkı babanız Mösyö Manette gibi bu bey de Beauvais’liydi. Gene tıpkı babanız Mösyö Manette gibi bu bey de Paris’in saygın şahsiyetlerindendi. Onunla orada tanışma şerefine erişmiştim. Hukukumuz iş ilişkisine dayalıydı ama gizliydi. Ben o zaman bankanın Fransa şubesindeydim, epey kaldım orada, yani – ah! yirmi yıl.”

“O zaman derken – tam olarak hangi zamandan bahsediyorsunuz acaba efendim?”

“Bahsettiğim yirmi yıl öncesi küçük hanım. Bu bey bir İngiliz hanımla evliydi, onun işlerini ben takip ederdim. Zaten bütün işlerine, diğer bütün Fransız beyefendilerinin ve ailelerininki gibi Tellson Bankası bakardı. Aynı şekilde şimdi de müşterilerimizin çeşitli hesaplarına bakıyorum. Bunlar sadece iş ilişkisi küçük hanım; içinde ne dostluk, ne özel bir ilgi ne de duygu barındırır. Gün içinde dolaştığım onca müşteri gibi, bütün iş hayatım boyunca da müşteriden müşteriye gittim hep; sözün kısası duygularım yoktur; yalnızca bir makineyim ben. Nerede kalmış...”

“Ama bu benim babamın hikâyesi efendim ve yanılmıyorsam,” –kızın meraktan alnı kırışmış, bakışları adamın üzerine yönelmişti iyice– “babamdan iki sene sonra annemi de kaybedip yetim kaldığımda beni İngiltere’ye getiren sizdiniz. Eminim bundan.”

Mr. Lorry, kızın önce biraz tereddütlü, sonra güvenle uzanan elini tutarak törensel bir havayla dudaklarına götürdü. Ardından onu sandalyesine kadar götürdü ve sol eliyle sandalyenin arkasından tutarken sağ eliyle sırasıyla çenesini sıvazladı, peruğu kulaklarına doğru çekti ya da söylediği bir şeylere işaret etti; kız oturduğu yerden, Mr. Lorry dikildiği yerden birbirlerini izliyorlardı.

“Miss Manette, evet o bendim. Duygularım yok derken ve bağlantılarımla yalnızca iş ilişkisi içinde olduğumu söylerken ne kadar doğru konuştuğumu görüyorsunuz, sonra sizi bir daha hiç görmedim. Ama tabii ben başka başka işlerle ilgilenmiş olsam da siz o zamandan beri Tellson Bankası’nın vesayeti altındasınız. Duygular! Benim bunlara ayıracak vaktim yok hiç. Hayatım koskoca bir para çarkını döndürmekle geçti.”

İş rutinine dair bu tuhaf tanımlamanın ardından Mr. Lorry açık sarı renkli parlak peruğunu iki eliyle kafasına iyice bastırdı (ne gereksiz bir davranıştı bu, çünkü o parlak yüzey fazlasıyla basıktı zaten) ve az önceki duruşunu aldı.

“Yani küçük hanım –sizin de söylediğiniz gibi– buraya kadar zavallı babanızın hikâyesiydi bu. Ama şimdi farklılaşıyor. Ya öldü sandığınız babanız ölmemiş olsaydı – Korkmayın canım! Nasıl da irkildiniz!”

Genç kız gerçekten irkilmişti. İki eliyle sıkıca Mr. Lorry’nin bileğine yapıştı.

“Lütfen,” dedi Mr. Lorry, sakinleştirici bir tonda ve sol elini sandalyenin arkasından çekerek zangır zangır titrer bir halde bileğine yapışmış olan yalvaran parmakların üzerine koydu, “lütfen sakin olun –bu bir iş sonuçta. Ne diyordum–”

Mr. Lorry kızın bakışlarından öyle tedirgin olmuştu ki sustu, bir süre bekledi, sonra kaldığı yerden devam etti.

“Nerede kalmıştık? Eğer Mösyö Manette ölmemiş olsaydı; eğer bir gün aniden, sessizce ortadan kaybolmuş olsaydı; yer yarılıp içine girseydi, gittiği berbat yerin neresi olduğunu tahmin etsek bile bizi ona götürecek yolu bilemeseydik hiç; sonra şu karşı kıyıda, en gözü kara insanların bile telaffuz etmeye çekindiği bir ayrıcalığa sahip bir düşmanı olsaydı onun bir yerlerde; yani bu şu demek oluyor, bu ayrıcalıklı kişiler bir takım kâğıtları doldurarak istedikleri kişileri hapse yollayıp istedikleri kadar süre unutulmaya terk edebilirdi; eğer karısı ondan bir haber almak için krala, kraliçeye, mahkemeye, kiliseye yalvarmış olsaydı, hem de boşu boşuna –işte o zaman babanızın hikâyesiyle bu talihsiz beyefendinin, yani Beauvais’li Doktor’un hikâyesi aynı olurdu.”

“Yalvarırım anlatmaya devam edin efendim.”

“Tamam. Anlatacağım. Ama dayanabilecek misiniz?”

“Dayanamadığım bir şey varsa o da şu belirsizlik.”

“Sesiniz sakin çıkıyor şimdi, siz de sakinleştiniz. İyi!” (Böyle demesine rağmen Mr. Lory’nin tavırları pek de tatmin olmadığını gösteriyordu.) “İşle ilgili bir mesele bu. Bunu bir iş meselesi olarak görün – halledilmesi gereken bir iş. Şimdi bu Doktor’un karısı, son derece cesur ve yüce gönüllü bir hanım olsa da, minik yavrusu daha karnındayken öyle büyük acılar çekmişti ki...”

“Bu minik yavru, bir kız çocuğu muydu efendim?”

“Kızdı evet. Bu –bu işle ilgili bir mesele– endişe etmeyin. Küçük hanım, işte bu zavallı kadıncağız minik yavrusu daha karnındayken öyle büyük acılar çekmişti ki, zavallı çocuğu onun yaşadığı ıstırabı yaşamasın, diye babasının öldüğünü söyleyerek büyüttü onu – Hayır, kalkın lütfen! Tanrı aşkına, neden diz çöküyorsunuz?”

“Gerçeği duymak için. Ah merhametli, iyi yürekli bayım, bana gerçeği söyleyin artık ne olur!”

“Bu bir – bir iş meselesi. Aklımı karıştırıyorsunuz ve eğer siz benim aklımı böyle karıştırırsanız ben nasıl işimi görürüm? Kafamızı toparlayalım önce. Örneğin şimdi, dokuz kere dokuz pensin kaç ettiğini ya da yirmi ginenin kaç şilin ettiğini söylemeye çalışın. Kendinizde olduğunuza kanaat getirebilirim o zaman.”

Genç kız sorulara cevap vermeden sakince yerinde oturdu ve adam onu kibarca yerinden kaldırırken kızın hâlâ bileğine yapışık olan elleri önceki gibi titremediği için Mr. Jarvis Lorry rahatladı bir parça.

“Hah şöyle, şimdi tamam. Cesaret! İş! Önce iş gelir; faydalı işler. Miss Manette, anneniz çok uğraştı zamanında. Son âna kadar babanızı beyhude aramaktan hiç vazgeçmedi ve öldüğünde –kim bilir ne büyük kederler içindeydi kadıncağız– siz iki yaşındaydınız ve onca yıl babanız hapishanelerde çürüyor mu yoksa çoktan tükenip gitti mi, diye kara kara düşünmeden, neşeli ve güzel bir kız olarak büyüdünüz.”

Sözünü bitirdikten sonra hayranlıkla karışık bir merhametle kızın uzun altın sarısı saçlarına baktı; sanki bir yandan o saçların ak düşmüş halini hayal ediyordu.

“Ailenizin fazla bir varlığı olmadığını biliyorsunuz ve olan da zaten sizinle annenizin üzerine. Keşfedilen yeni bir para ya da mal falan yok; ama–”

Mr. Lorry, kızın elinin, bileğini daha da sıkı kavradığını hissetti ve sustu. Daha önce dikkatini çeken o özel ifade kızın alnına iyice yerleşmiş, buna bir de acı ve korku eklenmişti.

“Ama – ama şimdi bulundu. Yaşıyor. Çok değişmiştir, doğal olarak; harap haldedir muhtemelen; ama olaya iyi yanından bakalım. Hiç değilse hâlâ yaşıyor. Babanız Paris’te, eski bir uşağının evinde kalıyor şimdi ve biz de oraya gidiyoruz. Ben, yapabilirsem, onu teşhis etmek için, siz de ona yeniden hayat, sevgi, sorumluluk, rahatlık ve huzur vermek için.”

Genç kızın bedeninin ürpermesiyle adamınki de ürperdi. Sanki rüyadaymış gibi alçak, derinden gelen ve korku dolu bir sesle şöyle dedi kız:

“Hayaletini göreceğim yani! Gerçekten o olamaz –Hayaletidir ancak!”

Mr. Lorry sessizce kızın, kolunu tutan ellerini ovuşturdu. “Durun bakalım, durun! Bakalım ne göreceğiz, nasıl göreceğiz onu! Şimdi her şeyi biliyorsunuz işte. Haksızlığa uğramış zavallı babanızı görmek için önce deniz sonra kara yolculuğu yapacağız ve çok yakında sevgili babanızın yanında olacaksınız.”

Genç kız aynı tonda, fısıltıya dönüşen bir sesle devam etti, “Ne kadar özgür, ne kadar mutluydum, babamın hayaleti bana hiç görünmemişti!”

Kızın dikkatini sözlerine çekebilmek için üzerine basa basa, “Bir şey daha var,” dedi Mr. Lorry, “babanız başka bir isimle bulundu; kendi adı uzun süre önce unutulmuş ya da gizlenmiş. Bunca yıl hapiste gözden mi kaçmış yoksa özellikle mi tutulmuş, fazla kurcalamamak lazım. Bunların nedenini araştırmak tehlikeli olabilir. Bu meseleyi hiçbir yerde, hiçbir şekilde konuşmayalım ve onu en kısa sürede –ne yapıp edip– Fransa’dan çıkaralım. Bir İngiliz olarak güvende olduğum halde ben bile ve Fransızların çok değer verdiği Tellson bile bu konuyu konuşmaktan kaçınıyor. Bu konuyla ilgili en ufak bir kâğıt parçası bile taşımıyorum yanımda. Tamamen gizli bir iş. Bütün belgelerim, kayıtlarım ve pusulalarım tek bir satırda gizli; “Yeniden Dirilen”; her anlama gelebilir bu. Ama ne oldu size? Aa beni duymuyor hiç! Miss Manette?”

Genç kız taş kesilmişti adeta, sandalyesinde kaykılmadı bile, tamamen hissiz bir şekilde, Mr. Lorry’nin elinin altında öylece oturdu; fal taşı gibi açılmış gözlerini adamın üzerine dikti, bu son ifade alnına kazınmış ya da dağlanmış gibi duruyordu. Genç kız koluna o kadar sıkı tutunmuştu ki, onun canını acıtacağı korkusuyla yerinden kıpırdayamadı Mr. Lorry ve dışarı seslenerek yardım istedi.

İçeriye, peşinde otel hizmetlileriyle, acayip görünüşlü bir kadın girdi; Mr. Lorry o telaşlı haliyle bile, kadının baştan aşağı kırmızılar içinde olduğunu, kızıl saçları olduğunu ve üzerinde tuhaf dar bir kıyafetle, kafasında asker şapkası ya da koca bir kaşar tekeri gibi duran devasa bir şapka olduğunu fark etmişti ve Mr. Lorry’nin yerinden kıpırdayamama sorunu kadının güçlü eliyle adamı göğsünden ittirip en yakın duvara yaslamasıyla çözülmüş oldu.

(Mr. Lorry duvara yapıştığında, nefes nefese, “Bu bir erkek olmalı!” diye geçirdi içinden.)

Bu kişi, “Hey, ne bakıyorsunuz öyle?” diye bas bas bağırdı hizmetlilere. “Orada öylece dikilip bakacağınıza koşup bir şeyler getirsenize! Bakılacak bir yanım var sanki! Koşun hadi! Bana amonyak ruhu, soğuk su, sirke getirin hemen, yoksa gününüzü gösteririm size!”

Hepsi kızı ayıltacak şeyleri getirmek için çil yavrusu gibi dağıldı etrafa ve o da genç kızı kanepeye yatırıp son derece maharetli ve yumuşak bir şekilde ilgilendi onunla. Ona “kıymetlim!” ve “kuşum!” diye sesleniyor, büyük bir gurur ve itinayla altın saçlarını arkaya atıyordu.

Mr. Lorry’ye dönerek, “Sen kahverengili!” dedi öfkeyle; “Söyleyeceğin şeyi onu bu kadar korkutmadan söyleyemez miydin sanki? Haline bak, zavallının güzel yüzü bembeyaz, elleri buz gibi olmuş. Bankacılık böyle mi oluyor yani?”

Mr. Lorry bu cevaplaması zor soru karşısında öyle bocaladı ki, cılız bir ilgi ve tevazuyla öylece bakmaktan başka bir şey gelmedi elinden, bu arada öyle dikilmeye devam etmeleri halinde her ne gösterecekse, “günlerini gösterme” tehdidiyle hizmetlileri dağıtmış olan güçlü kadın, kızı yavaş yavaş yola sokmuş, sarkık başını omzuna yaslamayı başarmıştı.

“Kendine geliyor galiba,” dedi Mr. Lorry.

“Senin sayende değil ama kahverengili. Zavallı yavrucak!”

“Umarım,” dedi Mr. Lorry gene cılız bir ilgi ve tevazuyla duraksayarak, “Miss Manette’e Fransa’ya kadar eşlik etmeyi kabul edersiniz?”

“İşe bak!” dedi güçlü kadın. “Eğer şu tuzlu suyu aşmak kaderimde olsaydı Tanrı beni bu adaya koyar mıydı?”

Cevaplaması zor bir soru daha sormuştu kadın ve Mr. Jarvis Lorry buna kafa yormak üzere yanlarından ayrıldı.

8. Hareketlilikten kastedilen ortamın kaçakçılığa uygun hale gelmesidir. (Y.N.)

V

Şarap dükkânı

Sokakta koca bir şarap fıçısı düşüp kırılmıştı; fıçı yuvarlanmış, çemberi çıkmış, parçalanmış bir ceviz kabuğu gibi şarap dükkânının kapısının önünde yatıyordu.

Etraftaki herkes şarap içebilmek için işini gücünü, ya da tembelliği bırakıp olay mahalline gelmişti. Sokağın, farklı yönlere bakan, kaba ve düzensiz taşları, üzerlerinden geçen her canlıyı bilhassa sakatlamak üzere tasarlandığı izlenimi veriyordu insana, dökülen şarap taşların arasında gölcükler oluşturmuştu; her birinin başında da büyüklüğüyle orantılı olarak birikmiş, itişen bir güruh vardı. Bazı adamlar diz çökmüş, birleştirdikleri ellerini kepçe gibi kullanıyorlardı, şarap parmaklarının arasından akıp gitmeden evvel ya kendileri içiyor ya da omuzlarının tepesinden eğilen kadınların içmesine yardımcı oluyorlardı. Kadınlı erkekli bir başka grup, ellerinde çatlak toprak kaplarla birikintilere yumulmuştu, hatta bazı kadınlar başlarındaki örtüleri şaraba batırıp bebeklerinin ağzına sıkıyorlardı; bazıları şarabın akıp gitmesine engel olmak için çamurdan küçük setler yapmakla meşguldü; bazıları, tepedeki pencerelerden bakanların sözlerine uyup küçük şarap derelerinin önünü kesmek için bir o yana bir bu yana koşuyorlardı; bazıları kendilerinden geçmiş bir halde sırılsıklam olmuş fıçı parçalarını yalıyor, hatta büyük bir iştahla şarabı iyice çekmiş olan tahta parçalarını ısırıyorlardı. Şarabın akacağı bir kanal yoktu ve şarapla beraber epeyce çamur da yutuldu, ortalık çöpçü geçmiş gibi tertemiz olmuştu, öyle ki, görenler bu mucizevi olayın gerçekleştiğine inanabilirdi.

Bu şarap oyunu boyunca sokak –kadın, erkek, çocuk sesleri– şen kahkahalar ve çığlıklarla çınladı. İşin içinde bir parça hoyratlık, bolca maskaralık vardı. Bambaşka bir arkadaşlık duygusu sarmıştı her yanı, hep birlikte hareket etme güdüsüyle davranıyorlardı, içlerinde daha neşeli ve tasasız olanları sarmaş dolaş olmuşlardı hep, birbirlerinin sağlığına içtiler, tokalaştılar ve halka oluşturup dans ettiler. Şarap bitip de göletlerin yerini ızgarayı andıran parmak izleri alınca curcuna başladığı gibi bir anda sona erdi. Testeresini kesmekte olduğu odunun üzerinde bırakan adam işinin başına döndü; kendisinin ve çocuğunun aç parmaklarının sızısını hafifletmek için kullandığı içi kül dolu kovayı kapısının önünde bırakan kadın mangalının yanına döndü; mahzenlerinden kış güneşine çıkan çıplak kollu, dağınık saçlı, soluk yüzlü adamlar yeniden aşağıya indiler ve etrafı az önceki gün ışığından çok daha doğal duran bir kasvet sardı.

Dökülen kırmızı şarap Paris’de, St. Antoine’ın varoşundaki dar sokağı kırmızıya boyamıştı. Tabii pek çok insanın elini, yüzünü, çıplak ayaklarını ve tahta pabuçlarını da. Odun kesen adamın testeresinin sapında kırmızı lekeler oluşmuştu; bebeğini besleyen kadının, tekrar başına sardığı eski örtüden dolayı lekelenmişti alnı. Açgözlülükle fıçı tahtalarına saldıran kana susamışların da ağızlarının kenarında şarap izleri duruyordu hâlâ ve pis bir çuvala benzeyen gecelik külahı neredeyse başından düşecekmiş gibi duran, üstü başı batmış, uzun boylu bir soytarı çamura ve şaraba bulanmış parmağıyla şunu yazmıştı duvara: KAN.

Bu türdeki şarabın da sokaklarda akacağı, lekesinin her yanı kaplayacağı günler yakındı.

Şimdi St. Antoine’ın üzerini koca bir bulut kaplamıştı, o kutsal cüssesinden bir an için bir ışık sızsa da esas olan yoğun bir karanlıktı –ve bu aziz varlığa refakat eden soğuk, pislik, hastalık, cahillik ve açlık– hepsi birer güç sahibi soyluydu adeta; özellikle de sonuncusu. Bir değirmende, feci şekilde tekrar tekrar öğütülen insan örnekleri –ve bu kesinlikle yaşlıları gençleştiren bir değirmen9 değildi– her köşe başında titriyor, her kapıdan girip çıkıyor, her pencereden bakıyor, rüzgârın oynattığı her bir kıyafetin altında çırpınıyordu. Onları öğüten değirmen gençleri yaşlandıran değirmendi; çocukların yüzleri yaşlı gibiydi, sesleriyse ciddi. Ve bu yetişkin yüzlerde, saban izi gibi ilerleyen her bir çizgide görünen şey aynıydı, Açlık. Açlık her yerdeydi. Yüksek yüksek binalardan fırlatılmış, sıra sıra asılmış olan sefil kıyafetlerden sarkıyordu; Açlık samanla, paçavrayla, tahta parçaları ve kâğıtla yamanmıştı bunlara; adamın testereyle kestiği her bir odun parçasında gösteriyordu kendini. Açlık tütmeyen bacalardan gözünü dikmiş bakıyor, çöplerinin içinde tek bir yiyecek kırıntısı olmayan, pislik içindeki sokakta kocaman dikiliyordu. Fırınların raflarında, tek tük kalmış kuru ekmeklerin üzerine yazılı bir kitabeydi açlık; kokmuş etlerden yapılan sosislerin satıldığı dükkândaydı. Açlık, silindir ocakta pişen kestanelerin arasında takırdatıyordu kuru kemiklerini; gönülsüz birkaç damla yağla kızaran her bir patates dilimine yayılmıştı.

Açlığın bitmez tükenmez varlığı her yere, her şeye sinmişti. Her türlü kabahatin ve pisliğin kaynadığı daracık kavisli bir sokak, bu sokağı kesen başka başka dar ve kavisli sokaklar, üzerlerinde döküntü kıyafetler, başlarında gecelik külahları olan ve tıpkı o döküntü kıyafetlerle külahlar gibi kokan insanlar ve göze görünen her şeyde marazi görünüşlü bir kasvet. İnsanlar bu dağılmış halleriyle bile kıstırıldıkları köşeden kurtulmak gibi korkunç bir ümit taşıyorlardı içlerinde. Bunalmış ve bezgin olsalar da, kimilerinin gözünden alev fışkırıyordu; dudakları sımsıkı kapanmış, söyleyemedikleri şeyler yüzünden bembeyaz kesilmişti; çatık alınları başlarına geçeceğini ya da başkalarının başına geçireceklerini düşünüp durdukları darağacı ipine dönmüştü. Bütün tabelaların (bunların sayısı neredeyse dükkânlar kadardı) üzerindeki resimler Açlığın resmiydi. Kasap ve domuz eti satan adam, etin en cılız kısmının resmini asmıştı, fırıncı ise en yavan somunlarınkini. İnsanların şarap dükkânlarında içerkenki kaba halleri de, bardaklarındaki az miktardaki sulandırılmış şarap ve biraya gömülmüş, aksi suratlarla dertleşen adamlarla resmedilmişti. Aletler ve silahlar haricinde dört başı mamur resmedilmiş hiçbir şey yoktu; bıçakçının bıçakları ve baltaları keskin ve pırıl pırıl, demircinin çekiçleri ağır ve silahçının malları öldürücüydü. Küçük çamur ve su birikintileri ile oynak kaldırım taşları hiçbir yere varmıyor, bir anda kapı eşiklerinde son buluyordu. Buna karşılık üstü açık lağım arkları sokağın ortasına akıyordu – akarsa tabii – bu da yalnızca şiddetli yağmurun ardından olurdu ve türlü türlü yollar bulup evlerin içine akardı. Sokaklar boyunca geniş aralıklarla, bir halatın ve makaranın ucunda asılı sarsak birer fener vardı; geceleyin, fenerci bunları aşağı indirip yaktıktan sonra tekrar yukarı çektiğinde, soluk fitillerden oluşan cılız bir koru gibi, baygın bir edayla denizin üzerindeymişçesine salınırlardı tepede. Gerçekten de denizdeydiler10 ve gemi ile mürettebatı, fırtına tehlikesiyle karşı karşıyaydı.

Civardaki hırpani kılıklı sıskalar, o aylak ve aç halleriyle, fenerciyi izlemediklerine pişman olacaklardı, oysa adamın yöntemini idrak edip geliştirebilseler, zamanı geldiğinde, insanları bu ipler ve makaraların ucunda sallandırıp içinde bulundukları karanlığı aydınlatabilirlerdi. Ama daha zamanı gelmemişti ve Fransa’nın üzerinde esen rüzgârlar bu hırpani kılıklıların kıyafetlerini boş yere sallayıp dururken, şakıyan güzel tüylü kuşlar hiçbir şeye aldırmıyordu.

Şarap dükkânı köşedeydi, hem görünüş hem kalite açısından diğer pek çok dükkândan daha iyiydi ve dükkânın sahibi, üzerinde sarı yeleği, yeşil pantolonuyla kapının önünde dikilmiş, dökülen şarabın yarattığı kargaşaya bakıyordu. Omuzlarını sertçe silkip, “Beni ilgilendirmez,” dedi. “Pazarcılar devirdi. Bir tane daha getirsinler.”

O sırada gözü, yazısını yazmakla meşgul olan uzun boylu soytarıya takıldı, sokağın karşısından seslendi:

“Hey Gaspard, ne yapıyorsun orada?”

Adam kendini şakacı sananların yapacağı şekilde, müthiş önemli bir şeymiş gibi, yazdığı şeye işaret etti. Ama gene kendi gibi soytarılara yakışır şekilde hedefi tutturamayarak, çuvalladı.

Şarap dükkânının sahibi, karşıya geçerken, “Ne yapıyorsun ya sen? Aklından zorun mu var?” dedi ve adamın muzipliğini yok etmek üzere yerden bir avuç çamur alarak yazının üzerine sıvadı. “Neden umumi yerlere yazı yazıyorsun? Bunu –söylesene bana– bunu yazacak başka yer bulamadın mı?”

Adamı azarlarken, nispeten temiz olan elini (belki yanlışlıkla, belki değil) soytarının kalbine koymuştu. Soytarı bu ele hafifçe vurarak çevik bir hareketle zıpladı ve muhteşem bir dans figürüyle yere indi, elinde ayağından fırlamış lekeli ayakkabılarından tekini tutuyordu. O haliyle, son derece becerikli bir şahsiyet gibi duruyordu.

“Giy hadi, giy şunu çabuk,” dedi diğeri. “Şaraba hakkını ver ve bitir şunu.” Bu tavsiye üzerine adam, kirli elini –sanki onun yüzünden kirlendiğini söylemek istermiş gibi, gözünün içine baka baka– soytarının üzerine sildi ve sonra tekrar karşıya geçip şarap dükkânına girdi.

Şarap dükkânının sahibi otuz yaşlarında, kalın enseli, cesur görünüşlü bir adamdı ve havanın sert olmasına rağmen paltosunu giymeyip omzuna attığına bakılırsa oldukça sıcak bir yaradılışı vardı. Gömleğinin kolları sıvanmış, esmer kolları dirseklerine kadar ortaya çıkmıştı. Kıvırcık ve koyu renkli kısa saçları dışında başını örten bir şey yoktu. Aralarında hoş bir açıklık olan güzel gözlü, esmer bir adamdı. Genelde iyi huylu birine benziyordu ama aynı zamanda acımasız da olabilirdi; belli ki kararlı, azimli bir adamdı ve karşılaşılmaması daha hayırlıydı. Her iki yanında uçurum olan dar bir geçitten geçmesi gerekse, yolundan dönmezdi gene de.

Adam dükkândan içeri girdiğinde Madam Defarge –yani karısı– tezgâhın arkasında oturuyordu. Madam Defarge, hiçbir şeye bakmıyormuş gibi duran tetikte gözleri, yüzük dolu kocaman bir eli, sağlam, güçlü hatlara sahip bir yüzü ve sakin tavırları olan, kocasının yaşlarında, tıknaz bir kadındı. Öyle bir hali vardı ki, el attığı hiçbir hesapta hata yapmazmış hissi uyandırıyordu insanda. Madam Defarge soğuğa karşı hassas olduğundan kürklere sarınmış, başına da parlak renkli bir örtü bağlamıştı, ama koca küpeleri açıktaydı hâlâ. Kürdanla dişlerini karıştırmak için elindeki örgüyü kenara bırakmıştı. Sol eliyle sağ dirseğini desteklemekle meşgul olduğu için beyi geldiğinde hiçbir şey demeyip hafifçe öksürmekle yetindi. Bu öksürük eşliğinde incecik bir çizgi halindeki koyu kaşlarını kaldırması, kocası dışarıdayken gelen müşteriler olduğunu ve onlarla ilgilenmesinin iyi olacağını anlatan bir davranıştı.

Bunun üzerine şarapçının gözleri bir köşede oturan yaşlı beyefendiye ve genç hanıma takılana kadar etrafta gezindi. Diğerleri oradaydı hâlâ: kâğıt oynayan iki kişi, domino oynayan iki kişi ve tezgâha yaslanmış, ellerindeki azıcık şarabı gıdım gıdım yudumlayan üç adam. Şarapçı, tezgâhın arkasına geçtiğinde yaşlı beyefendi genç hanıma gözleriyle işaret ederek, “İşte beklediğimiz adam bu,” dedi.

Mösyö Defarge kendi kendine, “Ne diyor bu adam ya?” diye söylendi; “Onu tanımıyorum bile.”

Bu iki yabancıyı fark etmemiş gibi yaparak tezgâhın önünde içen üç müşterisiyle sohbete daldı.

“Ee nasıl gidiyor Jacques?” dedi aralarından biri Mösyö Defarge’a. “Dökülen şarabı silip süpürdüler mi?”

“Hem de son damlasına kadar Jacques,” dedi Mösyö Defarge.

Onlar böyle aynı isimle birbirlerine hitap ederek konuşurlarken hâlâ kürdanıyla dişini karıştıran Madam Defarge da gene hafifçe öksürüp ince bir çizgi oluşturan kaşlarını bir defa daha kaldırdı.

“Genelde,” dedi üç adamdan ikincisi Mösyö Defarge’a, “bu sefil yaratıklar şarabın tadını bilmez; bildikleri bir esmer ekmek var, bir de ölüm. Öyle değil mi Jacques?”

“Doğru Jacques,” diye karşılık verdi Mösyö Defarge.

Onlar ikinci kez birbirlerine aynı isimle hitap ederlerken elinde kürdanı, büyük bir huzur içinde hâlâ dişiyle uğraşan Madam Defarge bir kez daha hafifçe öksürdü ve ince bir çizgi oluşturan kaşlarını bir defa daha kaldırdı.

Bu defa üç adamın sonuncusu boşalan bardağını koyup ağzını şapırdattıktan sonra lafa girdi.

“Ah! Çok fena çok! Zavallıların ağzında hep acı bir tat vardır Jacques, hayatları desen daha beter. Haksız mıyım Jacques?”

“Haklısın Jacques,” diye yanıtladı Mösyö Defarge.

Adamlar üçüncü kez birbirlerine aynı isimle hitap ettiklerinde Madam Defarge da kürdanını kenara koymuş, kaşlarını daha da yukarı kaldırarak, hafifçe yerinde kımıldanmıştı.

“Doğru valla! Haklısın!” diye homurdandı kocası. “Beyler – bu benim karım!”

Üç müşteri şapkalarını çıkarıp Madam Defarge’ı gösterişli bir tavırda selamladılar. O da hafifçe başını eğip selamlarına karşılık vererek şöyle bir süzdü onları. Ardından şarap dükkânına göz atarak müthiş bir sakinlik ve sükûnetle örgüsünü eline aldı ve işine daldı.

Parlak gözleri hâlâ itaatkârca karısının üzerinde, “Beyler,” dedi şarapçı, “ben dışarı çıkarken sorduğunuz ve görmek istediğiniz bekâr odası beşinci katta. Hemen solda merdivenlerden avluya çıkılıyor,” eliyle işaret ederek, “şu pencerenin yanından. Ama şimdi içinizden birinin oraya daha önce gittiğini hatırlıyorum, o size yolu göstersin. Hadi beyler, adieu!”

Adamlar şaraplarının parasını ödeyip gittiler. Mösyö Defarge’ın gözleri örgüsünü ören karısının üzerindeyken yaşlı beyefendi köşesinden kalkıp yaklaştı ve onunla konuşmak istediğini söyledi.

“Memnuniyetle beyefendi,” dedi Mösyö Defarge ve sessizce kapıya doğru ilerlediler.

Konuşmaları çok kısa sürdü ama oldukça hararetliydi. Daha ilk kelimeden Mösyö Defarge pürdikkat onu dinledi. Aradan daha bir dakika bile geçmemişti ki başını sallayıp dışarı çıktı. Madam Defarge kaşlarını kımıldatmadan, parmaklarını hızla hareket ettirerek örgüsüne devam etti ve gözü hiçbir şey görmedi.

Mr. Jarvis Lorry ve Miss Manette şarap dükkânından çıkarak Mösyö Defarge’ın yanına, adamın az önce adamlara odayı tarif ettiği girişe gittiler. Burası berbat kokan küçük, karanlık bir avluya açılıyordu ve bir yığın evin olduğu ve bir dolu insanın yaşadığı bir alana geçiş için kullanılıyordu. İç karartıcı karo kaplı merdivenlere açılan bu iç karartıcı karo kaplı girişte Mösyö Defarge eski patronunun kızının önünde diz çökerek elini dudaklarına götürdü. Kibar bir davranış olsa da bu, fazla kibar bir tavırda yapılmamıştı; birkaç saniye içinde adamın bütün havası değişmişti. O güler yüzlü, net ifadeli adam gitmiş yerine, gizemli, kızgın ve tehlikeli bir adam gelmişti.

Mösyö Defarge Mr. Lorry’yi, merdivenin başında kesin bir tavırda uyardı. “Epey yukarıda; biraz zorlanabilirsiniz. Yavaş çıkın.”

Diğeri fısıldadı, “Yalnız mı?”

“Yalnız! Tanrı yardımcısı olsun, kim olacak ki zaten yanında?” dedi öbürü aynı alçak sesle.

“Hep yalnız o zaman.”

“Evet.”

“Kendi mi öyle istiyor?”

“Öyle gerekiyor. O zaman da, yani beni buldukları, benden onu yanıma almamı istedikleri ve ağzımı sıkı tutmam gerektiğini söyledikleri günün ardından onu ilk gördüğümde – işte o zaman da yalnızdı, şimdi de yalnız.”

“Çok değişmiş mi?”

“Değişmiş tabii!”

Şarap dükkânının sahibi duvara bir yumruk atıp okkalı bir küfür savurmak için durdu. Hiçbir cevap, bu yaptığının yarısı kadar bile etkili olamazdı. Yanındakilerle merdivenleri çıkarken Mr. Lorry’nin içi her basamakta daha çok daralıyordu.

Paris’in nispeten daha eski ve daha kalabalık olan bölgelerinde olsa, böyle bir merdivenin, bütün o teferruatlarıyla kötü görünmesi doğal karşılanırdı ama o gün, sefalet nedir bilmeyen bu kibar şahıslar için tam anlamıyla iğrenç bir yerdi burası. Bu yüksek pislik yuvası binadaki her küçük meskende –başka deyişle, merdivene açılan her bir oda ya da odalarda– yaşayanlar, bütün süprüntülerini kendi merdiven sahanlığına yığmış, geri kalanı da pencerelerden aşağı fırlatmıştı. Bu kontrolden çıkmış umutsuz çöp yığını öyle bir kaplamıştı ki her yanı, yoksulluk ve mahrumiyet gözle görülmez pislikleriyle buna eklenmemiş dahi olsalardı, havayı kirletmeye yeterlerdi; bu ikisinin bir araya gelişi ise gerçekten dayanılmazdı. Ama yola devam etmek için bu havayı solumaları, bu dik, karanlık pislik ve zehir kuyusuna dalmaları gerekiyordu. Mr. Jarvis Lorry, giderek artan endişelerine ve genç yoldaşının heyecanına dayanamayarak iki kere durup dinlendi. Bu molaların her biri, temiz kalmış bir parça güzel ve mahzun havanın içinden uçup gittiği, yerine pis bir buharın süzüldüğü kederli pencere kafeslerinin önünde veriliyordu. Paslı çubuklardan o karman çorman mahallenin görüntüleri yerine havası göze çarpıyordu ve göründüğü kadarıyla, Notre-Dame’ın iki büyük kulesinin tepesinin yakınında ya da aşağısında kalan hiçbir yerde sağlıklı bir yaşama ya da umuda dair bir emare yoktu.

Nihayet son basamağa varıldı ve üçüncü kez durdular. Ancak tavan arasına varmadan evvel, önlerinde daha dik ve dar bir merdiven daha uzanıyordu. Sanki genç hanımın soru sormasından korkarmış gibi, merdivenlerin başından beri biraz daha önde ve Mr. Lorry’nin tarafında ilerleyen şarap dükkânının sahibi burada arkasına dönüp omzunda taşıdığı paltonun ceplerini dikkatle yoklayarak bir anahtar çıkardı.

“Kapı kilitli mi yoksa arkadaşım?” dedi Mr. Lorry, şaşırmış bir şekilde.

Mösyö Defarge, “Yaa, evet,” dedi ciddi bir tavırla.

“Talihsiz adamı böyle kilitli mi tutmak gerekiyor?”

“Bence anahtarı çevirmekte fayda var.” Mösyö Defarge bunu Mr. Lorry’nin kulağına fısıldamış, kaşlarını da sertçe çatmıştı.

“Neden?”

“Neden mi? Adamcağız o kadar uzun zaman kilit altında yaşadı ki, bu kapıyı açık bırakacak olsak korkar –çıldırır – kendini paralar – ölür – yani kim bilir neler yapar.”

“Böyle bir şey mümkün mü?” diye bağırdı Mr. Lorry.

Defarge sertçe, “Böyle bir şey mümkün mü?” diye tekrar etti. “Tabii ki. Yaşadığımız şu güzel dünyada, böyle bir şey mümkün, başka pek çok şey de mümkün, hatta mümkün olmakla kalmayıp şu göğün altında her gün gerçekten oluyor böyle şeyler – cidden oluyor! Şeytan giriyor insanın aklına. Neyse biz işimize bakalım.”

O kadar alçak sesle konuşmuşlardı ki, genç kız tek bir kelimesini bile duymadı bunların. Ama kapıya vardıklarında, böylesi yoğun bir duygunun etkisiyle tir tir titriyordu ve yüzünde öyle derin bir endişe, dahası, korku ve telaş vardı ki, Mr. Lorry onu rahatlatmak için birkaç söz söyleme gereği duydu.

“Metin olun küçük hanım! Metin olun biraz! İşimizi halledelim! İşin en zor kısmı bir dakika sonra bitecek; hele bir şu kapıdan geçin, en zor kısım bitmiş olacak. Ondan sonrası pek güzel, ona iyilik, huzur ve mutluluk vereceksiniz. Şimdi şu iyi yürekli kardeşimiz de öbür kolunuza girsin. Hah iyi oldu Defarge kardeşim. Tamam şimdi. İşimiz, işimize devam edelim!”

Ağır ağır ve sessizce merdiveni çıktılar. Fazla basamak yoktu, az sonra tepedeydiler. Orada, köşeyi döner dönmez, beklenmedik şekilde karşılarında, kafa kafaya verip kapının yan tarafına eğilmiş olan ve duvardaki çeşitli çatlak ve deliklerden heyecanlı bir şekilde kapının açıldığı odaya bakan üç adam buldular. Yaklaşan ayak seslerini duyunca üçü de hemen doğrularak döndüler ve bunların şarap dükkânında içen ve isimleri aynı olan üçlü olduğu ortaya çıktı.

“Ziyaretinizin yarattığı şaşkınlıktan bunları unutmuştum bak,” diye açıkladı Mösyö Defarge. “Hadi siz gidin çocuklar; bizim işimiz var burada.”

Üçü birden yanlarından süzülüp sessizce aşağı indi.

Katta başka kapı olmadığından ve şarap dükkânının sahibi, yalnız kaldıklarında doğruca bu kapıya yöneldiğinden Mr. Lorry hafif öfkeli bir tavırla fısıldadı:

“Mösyö Manette’i gösteri malzemesi mi yaptınız?”

“Onu, şu anda size gösterdiğim gibi, yalnızca seçilmiş bazı kişilere gösteriyorum.”

“İyi bir şey mi bu?”

“Bence iyi.”

“Kim bu seçilmiş kişiler kim? Neye göre seçiyorsunuz onları?”

“Adı benimkiyle aynı olan –bu arada adım Jacques– eli yüzü düzgün adamları seçiyorum. Neyse bu kadar yeter; siz İngiliz’siniz; bu da ayrı bir olay. Biraz burada bekleyin lütfen.”

Defarge uyarıcı bir tavırla, eliyle geride kalmalarını işaret ederek eğildi ve duvardaki çatlaktan içeri baktı. Az sonra doğrularak iki-üç kere kapıya vurdu – belli ki gürültü yapmak istiyordu. Aynı niyetle anahtarı da üç-dört kez uğraşarak zar zor yuvasına yerleştirdi ve olabildiğince ağır bir şekilde çevirdi.

Kapı yavaşça içe doğru açıldı, Defarge odaya şöyle bir bakıp bir şey söyledi. Karşılığında cılız bir ses geldi. Her iki tarafın da ağzından çıkan tek heceli birer sözcüktü.

Defarge omzunun üzerinden bakarak içeri girmelerini işaret etti. Mr. Lorry kolunu genç kızın beline uzatarak sıkıca sardı onu; çünkü bayılacak gibiydi.

“Bu, bu, bir iş, iş sadece!” diye diretti, ama yanağında parlayan ıslaklık hiç de öyle demiyordu. “İçeri gelin, gelin hadi!”

“Korkuyorum,” dedi kız, titreyerek.

“Neden korkuyorsunuz?”

“Ondan korkuyorum. Babamdan.”

Bir yandan kızın hali, bir yandan kılavuzlarının aceleci işaretleri, çaresiz kalan Mr. Lorry omzunun üzerinde titreyen kolu alıp boynuna attı ve kızı biraz havaya kaldırarak odadan içeri soktu. Kapıdan içeri girer girmez, sıkıca kendisine yapışmış olan kızı indirip tuttu.

Defarge anahtarı çıkararak kapıyı kapadı, içeriden kilitledi ve anahtarı yeniden çıkararak elinde tuttu. Bunların hepsini gayet sistematik şekilde ve olabilecek en gürültülü ve sert sesleri çıkararak yapmıştı. Nihayet ağır adımlarla pencerenin olduğu yere doğru ilerledi. Orada durdu ve yüzünü döndü. Odun ve benzeri şeyleri koymak için yapılmış olan tavan arasının oldukça loş ve esrarlı bir hali vardı; çatı penceresi aslında çatıya açılan bir kapıydı ve üzerinde aşağıdaki dükkânlardan bir şeyler almaya yarayan makaralı küçük bir düzenek vardı; perdahsız ve Fransız yapılarındaki diğer bütün kapılar gibi çift kanatlıydı. Soğuğu engellemek için kapının bir kanadı sıkı sıkıya örtülmüş, diğeriyse hafif aralık bırakılmıştı. Bu şekilde o kadar az ışık geliyordu ki, içeri ilk girildiği anda bir şey seçmek zordu ve böylesi bir karanlıkta ince iş gerektiren herhangi bir şeyi yapmak için uzun süredir bunu yapıyor olmak gerekiyordu. Gelgelelim tavan arasında yapılan tam da böyle bir işti; sırtı kapıya, yüzü şarap dükkânının sahibinin durup kendisini izlediği pencereye dönük olan kişi, alçak bir tabureye oturmuş, iki büklüm, canla başla ayakkabı yapan ak saçlı bir adamdı.

9. Yaşlıları gençleştiren değirmenci figürü, eski bir halk hikâyesinden alınmıştır. (Ç.N.)

10. “Denizde olmak” bir denizcilik teriminden türemiştir ve “karışık, çalkantılı ve düzensiz bir ortam” anlamında kullanılır. (Y.N.)

VI

Ayakkabıcı

Mösyö Defarge, elindeki ayakkabının üzerine eğilmiş çalışan ak saçlıya, “İyi günler!” dedi.

Ak saçlı baş bir an için kalktı ve cılız bir sesle selamına karşılık verdi, sanki ses çok uzaktan geliyordu:

“İyi günler!”

“Bakıyorum hâlâ harıl harıl çalışıyorsun.”

Uzun bir sessizliğin ardından baş gene kalktı ve ses karşılık verdi, “Evet – çalışıyorum.” Bu defa, baş tekrar öne düşmeden evvel bir çift bezgin gözle soruları soran adama baktı.

Sesin cılızlığı insanın içinde hem acıma hem de korku uyandırıyordu. Fiziksel bir zayıflık içermiyordu, ama hapiste kalmanın ve zorlu şartların etkisi büyüktü kuşkusuz. Sesin bu içler acısı hali yalnızlıktan ve uzun süre kullanılmamış olmaktan kaynaklanıyordu. Çok uzun zaman önce çıkmış bir sesin en son zayıf yankısıydı sanki. İnsan sesinin canlılığından ve tınısından öyle uzaktı ki, bir zamanlar güzel olan bir rengin solgun bir lekeye dönüştüğü hissini veriyordu. Bu ses o kadar derin ve bastırılmıştı ki, yerin altından geliyordu adeta. O kadar etkileyiciydi ki, ancak ümitsiz ve yolunu kaybetmiş bir yaratık, bir başına çölde dolaşmaktan yorgun düşmüş, açlıktan ölmek üzere olan bir gezgin, ölmeye yatmadan önce yuvasını ve dostlarını anarken böyle bir ses çıkarabilirdi.

Adam sessiz sedasız çalıştı bir süre daha, sonra bezgin gözler gene yukarı baktı; ilgi ya da merak değil, ruhsuz bir idrak ediş vardı bunda, az önce ziyaretçisinin dikildiği yer boşalmamıştı hâlâ.

“Ben diyorum ki,” dedi Defarge, gözünü ayakkabıcının üzerinden ayırmadan, “içeri biraz daha gün ışığı girse iyi olur. Dayanabilir misin?”

Ayakkabıcı işini bıraktı; dalgın bir tavırla bir sağ yanına, bir sol yanına baktı, sonra da tepesinde konuşan adama.

“Ne dedin?”

“Biraz daha ışığa dayanabilir misin?”

“Dayanmak zorundaysam dayanırım.” (İkinci sözcükte belli belirsiz bir vurgu emaresi vardı.)

Yarı açık olan kanat bir parça daha aralandı ve belli bir açıda sabitlendi. Tavan arasına geniş bir ışık huzmesi girmesiyle işine ara vermiş olan ve kucağında bitmemiş ayakkabıyla oturan zanaatkâr ortaya çıktı. Ayağının dibinde ve tezgâhının üzerinde birkaç alet ve çeşitli deri parçaları duruyordu. Kırpık kırpık kesilmiş, fazla uzun olmayan beyaz bir sakalı, çökmüş bir yüzü ve pırıl pırıl gözleri vardı. Yüzü öyle çökük ve zayıftı ki, koyu kaşlarının ve karışık saçlarının altından bakan o gözleri küçük bile olsa, kesin büyük dururdu; ama zaten doğal olarak büyüktü gözleri ve hiç de doğal durmuyordu. Eski püskü sarı gömleğinin açık yakasından pörsümüş yaşlı derisi görünüyordu. Adamın hem kendisi, hem çuval gibi iş kıyafeti, hem bol çorapları, kısaca üzerindeki bütün o paçavralar o kadar uzun süredir ışık ve hava görmemiş, hepsi parşömen kâğıdı gibi öyle ruhsuz bir soluk sarıya bürünmüştü ki, birini diğerinden ayırt etmek zordu.

Işığı engellemek için elini gözlerinin önüne götürdü, kemikleri öyle seçiliyordu ki şeffafmış hissi veriyordu insana. Adam sabit gözlerle, elindeki işe ara verip öylece oturdu bir süre. Karşısında duran kişiye bakmadan evvel, her seferinde önce bir sağa bir sola bakıyordu; sesle yer arasında bağlantı kurma alışkanlığını yitirmişti sanki; böyle bakınmadan konuşmuyordu asla, sonra da ne diyeceğini unutuyordu.

Defarge, bir yandan Mr. Lorry’ye eliyle gelmesini işaret ederken, “O ayakkabıları bugün mü bitireceksin?” diye sordu adama.

“Ne dedin?”

“O ayakkabıları illa bugün mü bitirmen gerekiyor?”

“İlla bitmesi gerekmiyor. Sanırım... bilmiyorum.”

Ama bu soru yarıda bıraktığı işini hatırlatmıştı ve gene önündeki işin üzerine eğildi.

Mr. Lorry genç kızı kapının yanında bırakarak sessizce onlara doğru ilerledi. Defarge’ın yanında bir-iki dakikalığına dikildiği sırada ayakkabıcı başını kaldırıp baktı. İkinci bir kişiyi gördüğüne hiç şaşırmamış gibiydi, ama o sırada tek elinin titrek parmakları dudaklarını buldu (hem dudakları hem tırnakları aynı soluk kurşun rengindeydi), sonra gene işine kaydı eli ve bir kez daha ayakkabının üzerine büküldü. Bu bakış ve tavır çok anlık bir şeydi.

“Bak bir ziyaretçin var,” dedi Mösyö Defarge.

“Ne dedin?”

“Bir ziyaretçin var.”

Ayakkabıcı az önceki gibi başını kaldırıp baktı, ama elindeki işi bırakmamıştı bu defa.

“Bakın!” dedi Defarge. “İyi ayakkabıdan anlayan bir beyefendi var burada. Yaptığınız ayakkabıyı göstersenize. Bakın Mösyö.”

Mr. Lorry ayakkabıyı eline aldı.

“Beyefendiye bunun hangi tür ayakkabı olduğunu ve yapanın adını söylesenize.”

Öncekilerden daha uzun bir sessizlik oldu, sonra ayakkabıcı cevap verdi:

“Sorduğun şeyi unuttum. Ne demiştin?”

“Demiştim ki beyefendi için bunun hangi tür ayakkabı olduğunu söyleyebilir misiniz?”

“Bu bir bayan ayakkabısı. Genç bir hanım için yürüyüş ayakkabısı. Son moda. Modayı bilmiyorum. Ama elimde bir model vardı.”

“Yapan kişinin adı nedir acaba?” dedi Defarge.

Ayakkabıcının elleri boş kaldığından önce sağ elini sol avucuna, sonra sol elini sağ avucuna koydu, sonra elini sakallı çenesinde gezdirdi ve hiç aralık vermeden belli aralıklarla buna devam etti. Konuştuğunda onu içine düştüğü boşluktan çıkarmak, çok zayıf bir insanı ayıltmaya benziyordu ya da ölmekte olan bir adamın ruhunu bir ümit korumaya.

“Adımı mı sordun?””

“Evet adını sordum.”

“Yüz Beş, Kuzey Kulesi.”

“Bu kadar mı?”

“Yüz Beş, Kuzey Kulesi.”

Ne iç çekişi ne de inlemeyi andıran yorgun bir ses çıkararak sessizlik bozuluncaya kadar yine önündeki işe eğildi.

“Aslında ayakkabıcı değilsiniz değil mi?” dedi Mr. Lorry, gözlerini üzerinden ayırmadan.

Adamın bezgin gözleri sanki soruyu ona aktarırmış gibi Defarge’ın üzerine çevrildi; ama o yandan yardım gelmeyince etrafa bakınıp sonra da soruyu sorana döndü.

“Aslında ayakkabıcı değil miyim? Hayır, ayakkabıcı değildim aslında. Ben –ben burada öğrendim bunu. Kendi kendime. Şey için izin istedim–”

Orada takıldı, dakikalarca, elleriyle az önceki rutin hareketleri tekrar etti gene. Derken gözleri nihayet, yavaşça, az önce bıraktıkları o yüze döndü ve buna odaklandıklarında, ayakkabıcı uykudan yeni uyanıp önceki gece konuşulan bir konuya dönen birinin edasıyla kaldığı yerden devam etti.

“Şey için, kendi kendime öğrenmek için izin istedim ve beni uzun süre uğraştırdıktan sonra verdiler, o zamandan beri ayakkabı yapıyorum.”

Ayakkabıcı, elinden alınan ayakkabıya uzandığında Mr. Lorry, gözleri hâlâ ısrarla adamın üzerinde, şöyle dedi:

“Mösyö Manette, beni hiç hatırlamadınız mı?”

Ayakkabı yere düştü ve ayakkabıcı, gözlerini soruları soran adamın üzerine dikti.

“Mösyö Manette;” dedi Mr. Lorry elini Defarge’ın koluna koyarak; “bu adamı hiç hatırlamıyor musunuz? Bir bakın ona. Bana bakın. Gözünüzün önüne hiç eski bankacı, eski işiniz, eski hizmetliniz, eski zamanlar gelmiyor mu Mösyö Manette?”

Yıllarca tutsak kalmış adam oturduğu yerden gözlerini dikip bir Mr. Lorry’ye, bir Defarge’a baktı, alnının ortasında silinmeye yüz tutmuş zekânın izleri, üzerine çöken siyah sisi yavaş yavaş dağıtıyordu. Derken zihni bulutlandı gene, sonra belirsizleşip tamamen yok oldu; ama bir süre için oradaydılar. Duvarın dibinden onu görebileceği bir noktaya ağır ağır ilerleyen ve şimdi de dikildiği yerden onu izleyen genç kızın güzel yüzündeki ifade ise aynıydı; ilk başta, onu görmesine engel olmak sebebiyle değilse de, korkuyla karışık bir merhametle yüzüne götürdüğü elleri şimdi ona doğru uzanıyor, bir hayaletinkini andıran yüzünü sıcak göğsüne bastırma ve ona tekrar hayat ve umut verme heyecanıyla tir tir titriyordu – kızın güzel, genç yüzündeki ifade adamınkiyle o kadar aynıydı ki (ama kızınkinin havası daha güçlüydü) sanki hareket halindeki bir ışık adamdan kıza geçmiş hissi uyandırıyordu insanda.

Adamın üzerine yine bir karanlık çökmüştü. Az öncekinden çok daha az dikkatle iki adama baktı ve gözleri o loş dalgınlıkta yerini buldu gene ve önceki gibi bir sağa bir sola baktı. Sonunda uzun ve derin bir iç çekişle ayakkabıyı yerden alıp işine devam etti.

“Onu hatırladınız mı mösyö?” diye sordu Defarge fısıltıyla.

“Evet; bir an için. Önce hiç umudum yoktu ama sonra bir anda, bir zamanlar çok iyi bildiğim o yüz olduğu gibi canlandı gözümde. Hışşt! Neyse haydi biraz geri çekilelim. Yavaş!”

Genç kız tavan arasının duvarından uzaklaşıp adamın oturduğu tezgâha yaklaşmıştı iyice. Ayakkabıcı işinin üzerine öyle eğilmişti ki, her an uzanıp kendisine dokunabilecek bir elin farkında olmayışı vahim bir durumdu.

Çıt çıkmıyordu. Kız adamın yanında bir ruh gibi öylece durdu bir süre ve adam işinin üzerine eğilmeye devam etti.

Bir ara elindeki aleti bırakıp falçatayı alması gerekti. Falçata kızın dikildiği tarafın aksi tarafında, yerdeydi. Ayakkabıcı tam bunu yerden almış, gene işinin üzerine eğilmek üzereydi ki gözleri kızın elbisesinin eteklerine takıldı. Başını yukarı kaldırdığında onun yüzüyle karşılaştı. Onları seyreden iki adam öne atılacak gibi oldu, ama genç kız eliyle durmalarını işaret etti. Ayakkabıcının bıçakla ona saldırmasından hiç korkmamıştı kız ama diğerleri korkmuştu bundan.

Ayakkabıcı korku dolu gözlerle kıza baktı ve az sonra dudakları oynamaya başladı, ama anlamlı bir ses çıkmıyordu daha. Derken o telaşlı ve yorgun nefesinin arasında kesik kesik bir şeyler çıktı ağzından:

“Kim bu?”

Yanaklarından yaşlar süzülürken ellerini dudaklarına götürdü kız ve öperek adama gönderdi; ardından sanki onun harap haldeki başını göğsüne yaslarmış gibi ellerini göğsünün üzerinde kavuşturdu.

“Sen zindancının kızı mısın?”

Genç kız içini çekerek, “Hayır,” dedi.

Kız konuşamayacak kadar heyecanlı, sessizce adamın yanına oturdu. Ayakkabıcı kenara çekilir gibi oldu ama kız elini onun kolunun üzerine koydu. Bunun üzerine adamın bedeni tuhaf bir heyecanla ürperdi; elindeki bıçağı kenara koyarak gözlerini kızın üzerine dikti.

Kızın uzun bukleli altın sarısı saçları alelacele yana atılmış, boynundan aşağı dökülmüştü. Adam elini yavaşça uzatarak kızın saçını tuttu ve inceledi. Ama tam bu sırada aklı karıştı ve gene derin bir iç çekerek ayakkabının üzerine eğildi.

Fazla uzun sürmedi bu. Kız elini adamın kolundan çekerek omzuna koydu. Ayakkabıcı bir kaç kere dönüp hâlâ orada olduğundan emin olmak ister gibi kuşkulu bir şekilde kızın eline baktıktan sonra ayakkabıyı kenara bırakarak elini yakasına götürdü ve ucunda katlı bir bez parçası bağlı olan kararmış bir ip çıkardı. Bunu dikkatle dizlerinin üzerinde açtı, içinde çok az miktarda saç vardı, eski günlerde parmağına doladığı uzun altın sarısı üç-beş tel saç.

Sonra kızın saçını gene tutup dikkatle baktı buna. “Aynısı. Nasıl olabilir! Ne zamandı! Nasıl olmuştu!”

İfadesindeki bütün yoğunluk adamın alnına kaymıştı, aynı ifadenin kızda da olduğunu fark etti. Onu ışığa çevirip bir kez daha baktı.

“Başını omzuma dayamıştı, çağrıldığım akşamdı –gideceğimden korkmuştu, ama ben hiç korkmamıştım– ve Kuzey Kulesi’ne götürüldüğümde üzerimde bunları buldular. ‘Bana bırakır mısınız bunları? Buradan kaçmama yardımcı olmaz ama ruhuma iyi gelir.’ Böyle dedim onlara. Çok iyi hatırlıyorum.”

Bu sözleri sarf edebilmek için dudakları epeyce hazırlık yapmıştı. Ama ağzından ağır ağır dökülürken gayet tutarlıydılar.

“Nasıl olmuştu bu? – Sen miydin yoksa?”

Ayakkabıcının kıza doğru dönmesiyle iki adam bir kez daha telaşla öne atıldılar. Ama genç kız, adamın gözleri hâlâ üzerinde, tüm sakinliğiyle oturmaya devam edip alçak sesle, “Yalvarırım beyler, yaklaşmayın, hiçbir şey söylemeyin, kıpırdamayın yerinizden!” dedi.

“Dur!” diye haykırdı adam. “Kimin sesiydi bu?”

Bu haykırışla birlikte ellerini kızın üzerinden çekerek karmakarışık olmuş ak saçlarına götürdü. Yitirmişti onu, ayakkabı yapma becerisi dışında her şeyi yitirmişti; küçük paketini yeniden katlayıp güvenli bir şekilde koynuna sakladı; ama gözleri hâlâ genç kızın üzerindeydi ve efkârlı efkârlı başını salladı.

“Yok ama yok; sen çok gençsin, çok tazesin. O olamazsın. Bir de şu mahkûma bak. Bunlar onun bildiği eller değil, bu onun bildiği yüz değil, bu hiç duymadığı bir ses onun. O kadın, o adam –Kuzey Kulesi’nde geçen onca yılın öncesinde– çok eskide kaldılar. Senin adın ne güzel melek?”

Adamın ses tonu ve tavırlarındaki bu yumuşama üzerine genç kız diz çöküp güzel ellerini babasının göğsüne dayadı:

“Ah efendim, başka bir sefer benim de, annemin de, babamın da adını öğreneceksiniz ve nasıl olup da onların zorlu hikâyesini hiç bilmediğimi de. Ama şimdi, hele ki burada söyleyemem size. Size şimdi burada tek söyleyebileceğim, yalvarırım bana sarılın, kutsayın beni. Öpün beni, öpün lütfen! Ne olursunuz!”

Adamın soğuk beyaz kafası, kızın “özgürlüğün ışığı”ymış gibi parlayan ve kendisini hem ısıtan hem de aydınlatan pırıl pırıl saçlarına karıştı.

“Eğer sesimi eskiden kulağınızı okşayan sese –öyle midir bilmem, ama umarım öyledir– benzettiyseniz, bırakın gözyaşlarınızı aksın! Eğer saçıma dokunduğunuzda bir şey size genç ve özgür günlerinizde göğsünüze yasladığınız o sevgili başı hatırlattıysa bırakın gözyaşlarınız aksın! Eğer size tüm saygı ve hürmetimle hizmet edebileceğim bir Yuvadan bahsettiğimde bu size eski günlerde, zavallı yüreğiniz eriyip giderken dağılan bir Yuvayı anımsattıysa bırakın gözyaşlarınız aksın!”

Genç kız ayakkabıcıyı boynundan tutarak göğsüne yasladı ve onu bir çocuk gibi salladı.

“Eğer size ıstırabınızın sona erdiğini, buraya buna son vermek için geldiğimi, İngiltere’ye gidip huzur ve rahatlık içinde yaşayacağımızı söylediğimde, bu size hayatınızın nasıl heba olduğunu ve anavatanımız Fransa’da başınıza ne kötü işler geldiğini hatırlatırsa, bırakın gözyaşlarınızı aksın! Size adımı, sağ babamın ve ölmüş annemin adını söylediğimde, dahası onurlu babamın önünde diz çöküp zavallı annemin sırf bana olan sevgisi yüzünden babamla ilgili acı gerçeği benden sakladığını, bu yüzden de gece gündüz onu düşünüp ağlayamadığımdan dolayı beni affetmesi için babama yalvarmak zorunda kaldığımı öğrendiğinizde, bırakın gözyaşlarınız aksın! Bırakın gözyaşlarınız hem onun için, hem de benim için aksın! Ah güzel beyler, Tanrı’ya şükürler olsun! Onun o kutsal gözyaşlarını yüzümde, hıçkırıklarını kalbimde duyuyorum. Ah! Tanrı’ya şükürler olsun, çok şükür Tanrım!”

Adam kızın kollarına iyiden iyiye gömülmüş, yüzü göğsüne düşmüştü; hem dokunaklı, hem de yapılan büyük yanlışı ve acıyı içinde barındıran öyle bir manzaraydı ki bu, iki adam da elleriyle yüzlerini kapadılar.

Tavan arasının sessizliği uzadıkça ve adamın kabaran yüreği ve titreyen bedeni, her fırtınadan sonra çöken sessizlik gibi durulduğunda –hayat denen fırtınanın eninde sonunda durulduğunu, huzur ve sessizlikle son bulduğunu gösteren bir insanlık simgesiydi bu– adamlar baba kızı yerden kaldırmak için öne atıldılar. Ayakkabıcı yavaş yavaş çökmüştü ve şimdi uyuşmuş gibi bitap bir halde yatıyordu yerde. Kızı da onunla beraber yere çökmüş ve başını kollarının arasına almıştı; saçları adamın üzerine vuran ışığı tamamen perdeliyordu.

Mr. Lorry üst üste burnunu çekerek onların üzerine doğru eğildiğinde genç kız elini kaldırarak, “Onu rahatsız etmeden Paris’den çıkarmayı ayarlayabilirsek, yani kapının önünden...”

“Ama durun. Bu yolculuk için uygun mu acaba babanız?” diye sordu Mr. Lorry.

“Bence burada kalmasından çok daha uygun olur, burası çok korkunç onun için.”

Rahat duyabilmek için eğilen Defarge “Doğru,” dedi. “Hepsi bir yana, Fransa’dan gitmek Mösyö Manette için pek çok yönden iyi olacak. Ne dersiniz bir posta arabasıyla atları ayarlayayım mı?”

“Başlı başına bir iş bu,” dedi Mr. Lorry her zamanki gibi en kısa yoldan meseleyi özetleyerek, “ve eğer bir iş yapılacaksa bunu ben yapmalıyım.”

“O zaman rica etsem,” dedi Miss Manette, “şimdi bizi yalnız bırakabilir misiniz? Bakın ne kadar sakinleşti, bizi yalnız bırakmaktan korkmanıza hiç gerek yok. Ne olacak ki? Eğer rahatsız edilmememiz için bizi kilitlerseniz, eminim geri döndüğünüzde onu aynı bıraktığınız gibi sessiz bulacaksınız. Her halükârda, siz dönene kadar ben ona göz kulak olurum, sonra da onu doğruca alıp götürürüz.”

Ne Mr. Lorry ne de Defarge onları yalnız bırakmaya gönüllüydü ve birinden birinin kalmasının iyi olacağını düşünüyorlardı. Ancak ayarlanması gereken sadece araba ve atlar değil, seyahat belgeleri de vardı; dahası zaman daralıyor, gün sona eriyordu, böylece yapılması gereken işleri alelacele paylaşıp yanlarından ayrıldılar.

Sonra karanlık çöktüğünde kız babasının tarafındaki sert zemine başını dayayıp onu izledi. Karanlık arttıkça arttı ve duvardaki çatlaklardan içeri bir ışık süzülünceye kadar, baba kız orada öylece, sessizce uzandılar.

Mr. Lorry ve Mösyö Defarge yolculuk için bütün hazırlıkları yapmış; yanlarına pelerin, atkı gibi şeylerin yanında ekmek, et, şarap ve sıcak kahve de almışlardı. Mösyö Defarge getirdiği yiyecekleri ve feneri ayakkabıcının tezgâhının üzerine koydu (tavan arasında, bu otlu minderden başka yer yoktu), ardından Mr. Lorry ile beraber mahkûmu uyandırıp yerden kalkmasına yardımcı oldular.

O korku dolu şaşkın yüzüne bakan hiç kimse ayakkabıcının aklından geçenleri tahmin edemezdi. Ne olduğunu biliyor muydu, kendisine söylenenleri anlamış mıydı, artık özgür olduğunu biliyor muydu, kimseler çözemezdi bunu. Onunla konuşmayı denediler; ama kafası o kadar karışıktı ve o kadar ağır cevap veriyordu ki, onun bu şaşkın halinden ürktüler ve şimdilik onunla daha fazla uğraşmamaya karar verdiler. Arada bir çılgın gibi başını ellerinin arasına alıp sallanıyordu, daha önce hiç yapmadığı bir şeydi bu; öte yandan kızının sesini duymak çok hoşuna gidiyordu ve o ağzını açar açmaz dönüp hemen bakıyordu.

Uzun süre baskı görmüş ve emirlere uymaya alışmış bir adamın itaatkâr haliyle kendisine verilen yiyecekleri yedi, içecekleri içti, pelerini ve diğer öteberiyi giydi. Kızı kolunu ona doğru uzattığında, hemen onun elini iki elinin arasına alıp sımsıkı tutarak karşılık verdi.

Merdivenleri inmeye başladılar; Mösyö Defarge elinde fenerle önden iniyordu, bu küçük alayın en gerisinde ise Mr. Lorry vardı. Uzun basamakların daha birkaç tanesini inmişlerdi ki ayakkabıcı durarak tavana ve çevresine baktı.

“Buraya gelişinizi hatırlıyor musunuz yoksa babacığım? Bu basamakları çıkışınızı?”

“Ne dedin?”

Kız sorusunu tekrar edemese de, o sanki tekrar etmiş gibi, bir cevap mırıldandı.

“Hatırlamak mı? Hayır, hatırlamıyorum. Çok uzun zaman önceydi.”

Hücresinden o eve getirilişine dair hiçbir şey hatırlamadığı apaçık ortadaydı. “Yüz Beş, Kuzey Kulesi,” diye mırıldandığını duydular ve etrafa baktığında uzun yıllar boyunca kendisini kuşatmış olan güçlü kale duvarlarını gördüğünü anladılar. Avluya vardıklarında ayakkabıcı içgüdüsel olarak yürüyüşünü değiştirdi, orada bir açılıp kapanan köprü olmasını bekliyordu; ama köprü falan yoktu ortada, kapının önünde bekleyen arabayı gördüğünde kızının elini bırakarak, başını tekrar ellerinin arasına aldı.

Kapının önünde hiç kimse yoktu; onca pencereden tek bir kişi bile bakmıyordu ve yoldan tesadüfen bile geçen tek bir insan bile yoktu. Etrafta doğal olmayan bir sessizlik ve ıssızlık vardı. Bir tek kişi göze çarpıyordu, o da –kapının kenarına yaslanmış, gözü elindeki örgüden başka hiçbir şeyi görmeyen– Madam Defarge idi.

Önden mahkûm, arkasından kızı tam arabaya binmişlerdi ki, adamın acıklı bir şekilde ayakkabıcı aletlerini ve yarım kalan ayakkabılarını sormasıyla Mr. Lorry’nin ayağı basamakta kaldı. Madam Defarge hemen kocasına seslenip adamın istediklerini getireceğini söyledi ve gitti, örgüsünü öre öre avludaki fenerlerin arasından geçti. Eşyaları çabucak getirip adama verdi ve hemen ardından gene kapının kenarına dayanarak, gözü başka bir şey görmeden örgüsüne devam etti.

Defarge sürücünün yanına çıkarak, “Çıkış kapısına götür!” dedi. Posta arabasının sürücüsü kırbacını şaklattı ve tepede sallanan sokak lambasının cılız ışığı altında yola koyuldu.

Daha güzel sokaklarda ışıl ışıl parlayan, daha kötülerindeyse daha da cılız bir ışıkla sallanan sokak lambalarının altından ve ışıklı dükkânların, neşeli kalabalıkların, aydınlık kafelerin ve tiyatroların yanından geçerek şehrin çıkış kapılarından birine vardılar. Nizamiyede ellerinde fenerlerle askerler duruyordu. “Belgelerinizi çıkarın yolcular!”

Defarge aşağı indi ve adamı ciddi bir tavırla kenara çekerek, “Buyurun memur bey,” dedi, “içerideki ak saçlı adamın belgeleri burada. Onunla beraber bana bu belgeleri de teslim ettiler şeyde...” Sesini alçalttı, fenerli askerlerin arasında telaşlı bir kıpırtı oldu ve içlerinden bir tanesi üniformalı bir kol tarafından arabanın içine doğru uzatıldı ve bu üniformalı kolun sahibi gözler, hiç de sıradan olmayan bir ifadeyle, ak saçlı beyin üzerine dikildi. “Tamam. Geçebilirsiniz!” sesi geldi üniformadan. “Adieu!” dedi Defarge. Böylece, ışığı giderek zayıflayan küçük fener ormanının altından, koca yıldız ormanının altına doğru ilerlediler.

Hareketsiz ve ebedi ışık kemerinin altındaydılar; ışıklar bu küçük dünyadan öyle uzaktı ki, âlimlerin dediğine göre ışınların bile bundan haberdar oldukları şüpheliydi, uzayda her şeyin bitip yok olduğu bir noktaydı bu sanki; gecenin gölgeleri genişleyip koyulaştı. Bütün o soğuk ve sarsıntılı yol boyunca, gün ağarıncaya dek, gölgeler bir kez daha –mezarından çıkarılan adamın karşısında oturmuş olan ve adamın hangi incelikli güçleri sonsuza dek kaybettiğine, hangilerinin telafisinin mümkün olduğuna kafa yoran– Mr. Lorry’nin kulağına eski soruyu fısıldadılar:

“Umarım dirilmek istiyorsunuzdur, öyle mi?”

Cevap aynıydı:

“Bilemiyorum.”

İkinci bölüm

ALTIN İP

I

Beş yıl sonra

Temple Bar’ın yanındaki Tellson Bankası 1780 yılında bile eski moda duruyordu. Çok küçük, karanlık ve kullanışsızdı. Eski moda bir yerdi, gelgelelim kurumun ortakları sahip oldukları değerlerin etkisiyle buranın küçüklüğünden, karanlığından, çirkinliğinden ve kullanışsızlığından gurur duyarlardı. Hatta bu özelliklerin bankanın itibarını artırdığını düşünerek böbürlenir, böyle uygunsuz koşullar olmasa oranın da bu kadar saygın olmayacağı düşüncesini taşırlardı. Bu pasif bir düşünce değil, daha uygun alana sahip iş yerlerine yönelttikleri aktif bir silahtı. Dediklerine göre, Tellson’un ne daha büyük bir alana, ne ışığa, ne de gösterişe ihtiyacı vardı. Noakes ve Ortakları Şirketi’nin ya da Snooks Kardeşler Şirketi’nin vardı belki; ama çok şükür Tellson’un böyle bir şeye ihtiyacı yoktu!

Bankanın ortaklarından birinin oğlu, Tellson’u yeniden inşa etmeyi önerecek olsa babası onu mirastan yoksun bırakırdı. Bankanın bu açıdan ülkenin halinden farkı yoktu; bunca yıldır uygunsuz olsa da saygınlığını koruyan kanun ve gelenekleri baştan düzenlemeyi öneren oğullarını mirastan yoksun bırakıyordu o da.

Böylece Tellson, kullanışsızlığın muzaffer kusursuzluğu olarak bilinir oldu. Menteşesinden çıkan cılız bir gıcırtı eşliğinde, aptalca size inat eden kapıyı hızla açtıktan sonra düşercesine iki basamak inip Tellson’dan içeri girer ve kendinizi sefil bir küçük dükkânda bulurdunuz, iki küçük vezne vardı burada ve insanların en yaşlısı sanki rüzgâr hışırdatmış gibi çekinizi sallardı elinde, sonra da olabilecek en kirli pencerelerin, sürekli Fleet Caddesi’nden sıçrayan çamurlara maruz kalan, dahası bizzat kendi demir çubukları ve Temple Bar’ın ağır gölgesiyle iyice kirlenen pencerelerin önünde imzanızı incelerdi. Eğer işiniz üst düzey birilerini görmeyi gerektiriyorsa arka tarafa, hükümlülerinkine benzer bir bölüme alınırdınız ve o mühim kişi iki eli cebinde yanınıza gelinceye kadar boşa harcanmış hayatınızı düşünürdünüz ve o geldiğinde bu kişiyi o kasvetli alacakaranlıkta zor seçerdiniz. Paranız, açılıp kapandıkça parçaların burnunuza oradan da boğazınıza kaçtığı kurtlu ve eski ahşap çekmecelere girip çıkardı. Kâğıt paralar, sanki hızla paçavraya dönüşüyormuş gibi küf kokardı. Altın ve gümüşler, lağım çukurunun hemen yanında istiflenir ve bu pis birliktelik iki güne kalmadan bütün parlaklığını götürürdü bunların. Senetlere gelince mutfak ve bulaşıkhaneden bozma odalarda dururdu ve parşömen kâğıdındaki bütün yağlar bankanın havasına karışırdı. İçinde aile belgelerinizin olduğu daha önemsiz kutular yukarı kata, büyük bir yemek masası barındıran, ama üzerinde hiç yemek yenmemiş olan bir odaya giderdi, bunların içlerinde eski sevgilinizin ya da küçük çocuklarınızın size yazdığı ilk mektuplar olurdu ve bunlar çoğunlukla Temple Bar’ın pencerelerinde, Habeşistan11 ve Ashantee’de12 uygulanan o duygusuz gaddarlık ve vahşeti anımsatırcasına beliren kafalar tarafından gözetlenmenin dehşetinden 1780 yılında bile daha yeni kurtulmuş olurdu.

Aslında o zamanlarda, ölüm cezası pek çok iş yeri ve kurum için olduğu kadar Tellson için de oldukça revaçta bir çözümdü. Ölüm her konuda Doğa’nın çaresiyken neden kanunlar için olmasındı? Böylece kalpazan Ölüm cezası aldı; sahte para basan Ölüm cezası aldı; yetkisi olmadan mektup açan Ölüm cezası aldı; kırk şilin çalan hırsız Ölüm cezası aldı; Tellson Bankası’nın önünden at kaçıran da, üçkâğıtçı da, öyle ya da böyle, bir şekilde Suç’a bulaşan herkes Ölüm cezası aldı. Suçları engellemiyordu aslında bu uygulama –hatta tam tersi bir etki yarattığını vurgulamakta yarar var– ama tek tek her bir olaydaki sorunu temizliyor, geriye ilgilenilecek bir mesele bırakmıyordu. Nitekim Tellson da, o zaman, dönemin diğer büyük şirketleri gibi pek çok can almıştı, öyle ki eğer kelleler çöpe atılacağına, Temple Bar’a dizi dizi sıralanmadan önce aşağıda tutulsalardı, zemin kata vuran o azıcık ışığı da önemli ölçüde kesmiş olurlardı.

Tellson Bankası’nda, çeşit çeşit karanlık dolapların arasına sıkışmış yaşlı yaşlı adamlar işlerini büyük bir ciddiyetle sürdürüyorlardı. Tellson’un Londra şubesine genç bir memur aldıklarında yaşlanıncaya kadar onu bir yerlerde saklarlardı. Onu, bir peynir gibi, karanlık bir yerde saklarlardı, ta ki üzerine Tellson tadı ve mavi küfü sininceye kadar. İşte o zaman ortaya çıkmasına izin verilirdi ve o da koca koca defterlerin arasına gömülür, üzerinde pantolonu ve tozluklarıyla kurumun o genel ağır havasına karışırdı.

Tellson’un kapısının önünde –çağrılmadığı sürece asla içeri girmeyen– getir götür işleri yapan bir adam dururdu, bazen eşya bazen haber taşıyan bu kişi bankanın canlı levhası gibiydi. Mesai saatlerinde hep oradaydı, yapması gereken bir ayak işi varsa giderdi, öyle zamanlarda da yerinde oğlu dururdu; yüzünden haylazlık akan on iki yaşındaki çocuk babasının kopyasıydı. İnsanlar, Tellson’un getir götür işlerini yapan bu adamı idare ettiklerini bilirlerdi. Banka bu vasıftaki insanlara daima müsamaha göstermişti, zaman ve şartlarla birlikte posta işine kadar gelmişti. Soyadı Cruncher’dı ve gençliğindeki karanlık işlerden vazgeçtikten sonra Houndsditch’in doğu bölgesindeki kilisede Jerry adını almıştı.

Yer, Mr. Cruncher’ın Whitefriars, Hanging-sword Vadisi’ndeki şahsi meskeniydi; zaman ise, Anna Domini13 bin yedi yüz seksen senesiydi, (Mr. Cruncher, Efendimizin yılı yerine hep Anna Domino derdi; anlaşılan miladi dönemin popüler bir oyunun icadından sonra, buna kendi adını ekleyen bir hanımefendi tarafından başlatıldığını sanıyordu,) rüzgârlı bir mart sabahında, saatler yedi buçuğu gösteriyordu.

Mr. Cruncher’ın evi iyi bir mahallede değildi, içinde camlı bir bölme olan oda tek sayılsa da iki odalı denebilirdi buraya. Ama çok temiz tutarlardı bunları. Erken olduğu halde o rüzgârlı mart sabahında Cruncher’ın yattığı oda çoktan süpürülmüştü bile ve kahvaltı için hazırlanmış tabak ve fincanların olduğu ahşap masaya tertemiz beyaz bir örtü serilmişti.

Mr. Cruncher, kırkyama yatak örtüsünün altında Harlequin14 gibi uzanıyordu. İlk başta derin uyuyordu ama sonra yavaş yavaş kıpırdanmaya, sağa sola dönmeye başladı ve nihayet çarşafları parçalayacakmış gibi duran kirpi saçlarıyla doğruldu yerinden. Bulunduğu yerden müthiş bir öfkeyle bağırdı:

“Gene mi başladın yaa!”

Tertipli ve hamarat görünüşlü bir kadın, lafı üstüne alınarak telaş ve korku içinde diz çöktüğü köşeden kalktı.

“Söylesene!” dedi Mr. Cruncher, yerdeki çizmelerini aranırken. “Gene mi başladın?”

Sabahı bu ikinci selamlamayla karşıladıktan sonra, üçüncü olarak kadına çizmesinin tekini fırlattı. Çizme çamur içindeydi ve bu da Mr. Cruncher’ın evi geçindirme şekline dair tuhaf bir durumu ortaya koyuyordu, çünkü adam bankadan eve genelde temiz çizmelerle gelmesine rağmen ertesi sabah uyandığında aynı çizmeleri çamura bulanmış halde bulurdu.

“Söylesene be,” dedi Mr. Cruncher, hedefi kaçırdıktan sonra tonlaması da değişmişti: “Ne halt ediyorsun, baş belaaası?”

“Sadece dua ediyordum.”

“Sadece dua ediyormuş! Aman ne iyi kadın! Sen etsen etsen beddua edersin bana.”

“Beddua etmiyordum; gerçekten senin için dua ediyordum.”

“Etmiyordun. Etsen bile bir halta yaramaz. Baksana! Anan ne iyi kadınmış Jerry, babanın mutluluğuna engel olmak için beddua ediyor. Ne kadar saygılı bir anan var, değil mi evlat? Bir de dindar ki; atmış kendini yerlere, bir tanecik oğlunun ağzından ekmeğini kapmak için dua ediyor resmen kadın.”

Bu sözlerden rahatsız olan küçük Cruncher –üzerinde bir gömlek vardı– annesine dönerek yiyeceklerinin gitmesine şiddetle itiraz etti.

“Ne sandın be inatçı kadın,” dedi Mr. Cruncher, kasıtsız bir tutarsızlıkla, “dualarının bir işe yarayacağını mı sandın? Ne olacak ki karşılığında?”

“Dua etmek içimden geliyor Jerry. Başka bir şey değil.”

“Başka bir şey değilmiş,” diye tekrar etti Mr. Cruncher. “Bir değeri yok yani. Ne olursa olsun, bir daha benim için dua etme sakın. İstemiyorum. Sen böyle yerlerde gizli gizli diz çöktün, diye işim kesat gitmeyecek. İlla diz çökeceksen, kocanın ve oğlunun hayrına diz çök, onlara karşı değil. Eğer senin gibi tuhaf bir karım, şu çocuğun da senin gibi tuhaf bir anası olmayaydı geçen hafta bu kadar beddua edileceğime ve bu kadar zarar görüp talihsiz oyuna geleceğime bir dolu para kazanırdım. Öyle değil mi?” dedi Mr. Cruncher, bir yandan da giyiniyordu, “Öyle olmasa, hangi dua ya da üfürük geçen haftayı namuslu bir esnaf için böyle bir talihsizliğe dönüştürebilirdi! Hadi Jerry, giyin sen de oğlum ve ben çizmelerimi temizlerken anana göz kulak ol, eğer gene diz çöktüğünü görürsen falan hemen bana haber ver. Bana bak,” dedi gene karısına, “bir daha böyle konuşmayacağım seninle. Bir at arabası kadar sarsağım şu anda, afyon çekmiş gibi uykum var, her yanım öyle gerildi ki acı nereden geliyor hissetmiyorum bile, ben miyim bir başkası mı, cebimde beş kuruş para da yok ve bence sen cebime beş kuruş para girmesin, diye sabahın köründen akşama kadar dua ettiğin için böyle, bu duruma daha fazla tahammül etmeyeceğim. Baş belaaası, anladın mı beni?”

Tüm bu lafların üzerine bir de homurdanmaya başlamıştı adam, “Tabii ya! Sen dindarsın. Kocan ve çocuğunla ilgili bir konuda ters gitmezsin, di mi? Yapmazsın öyle şey!” İçinde kabaran öfkeyi bütün alaycılığıyla kusan Mr. Cruncher çizmelerini temizlemeye başladı ve işe gitmek için hazırlandı. Bu arada kirpi saçları nispeten yumuşak olan ve gözleri babasınınki gibi birbirine yakın duran oğlu, kendisinden istendiği şekilde, gözünü annesinin üzerinden ayırmıyordu hiç. Yattığı o küçücük alanda giyinirken boyuna kafasını uzatıp, “Annem dizüstü çöküyor. – Heey, baba!” diye bağırarak zavallı kadını rahatsız ediyor ve bu uyduruk paniği yarattıktan sonra kayıtsız bir sırıtışla geri çekiliyordu.

Mr. Cruncher’ın siniri, kahvaltıya oturduğunda bile geçmemişti. Mrs. Cruncher’ın sofrada şükretmesine sinir oldu.

“Aman be Baş belaaası! Napıyorsun? Gene mi?”

Karısı yalnızca “şükrettiğini” söyledi.

“Etme!” dedi Mr. Cruncher etrafına bakınarak, sanki bir somun ekmek karısının duasının ardından ortadan kaybolacaktı. “Ne evde ne de evin dışında kutsanmak istemiyorum. Soframdaki yiyeceklerin de kutsanmasını istemiyorum. Anladın mı?”

Sanki bütün gece bir ziyafette tıkınıp durmaktan gözüne uyku girmemiş gibi, kan çanağına dönmüş gözleri ve tüm suratsızlığıyla kahvaltıyı yemekten çok mahvetti ve bir hayvanat bahçesinin herhangi bir dört ayaklı sakini gibi homur homur homurdanmaya devam etti. Saat dokuza doğru, dağılmış görüntüsünü toparlayıp olabildiğince saygın ve işadamı gibi bir havaya bürünerek kendi doğal halini sakladıktan sonra, işe doğru yola koyuldu.

O her ne kadar kendini “namuslu bir esnaf” olarak tanımlamayı sevse de, yaptığı işe ticaret demek çok zordu. Tüm malı, arkası kırık bir sandalyeden bozma ahşap bir tabureydi, ki babasının yanında yürüyen küçük Jerry her sabah bunu bankanın Temple Bar’a en yakın olan penceresinin önüne taşırdı, bu tabure ve getir götür işi yapan adamı soğuktan ve yağmurdan korumak amacıyla geçen her türlü araçtan toplanan avuç dolusu saman o günkü karargâh malzemelerini oluştururdu. Görev noktasındaki Mr. Cruncher, Fleet Caddesi ve Temple için, o Bar kadar bilindik bir figürdü, tabii bir o kadar da sevimsiz.

Dokuza çeyrek kala karargâh alanına varmış ve üç köşeli şapkasıyla Tellson’a giden en yaşlı adamlara selam vermeye hazır durumda olan Jerry, bu rüzgârlı mart sabahında, yanında küçük Jerry ile makamındaki yerini aldı; küçük Jerry, şiddetli fiziksel ve zihinsel zarar verme amacını uygulayabileceği kadar küçük olan çocukları bulmak için Temple Bar’da dolaşmadığı zamanlarda babasının yanında dururdu hep. Baba oğul birbirlerine çok benziyorlardı, sessizce Fleet Caddesi’ndeki sabah trafiğine bakarlarken sanki iki göz gibi duran kafalarıyla bir çift maymunu andırıyorlardı. Bu benzerlik rastlantısal değildi, büyük Jerry saman çöpünü ağzında çiğneyip tükürürken küçük Jerry de kırpışan gözlerle huzursuz huzursuz hem etrafı hem de babasını izliyordu.

Tellson Bankası’ndaki hizmetlilerden biri kapıdan dışarı başını uzatıp seslendi.

“Seni istiyorlar!”

“Yaşasın baba! İşe erken başladık!”

Küçük Jerry babasını uğurladıktan sonra tabureye oturdu, babasının deminden beri çiğnediği samana odaklandı gene ve düşüncelere daldı.

“Hep paslı! Parmakları hep paslı!” diye mırıldandı küçük Jerry. “Babam bütün o demir pasını nereden buluyor acaba? Burada demir pası yok ki!”

11. Günümüzde Etiyopya. (Y.N.)

12. Gana.(Y.N.)

13. Milattan Sonra anlamına gelen Latince kavram. (Ç.N.)

14. İtalyan tiyatrosunun en bilinen soytarısı ve Commedia dell’Arte’nin komik karakteridir. Kıyafetleri genellikle aynı, çapraz büyük renkli karelerden oluşmaktadır. (Ç.N.)

II

Bir görünüş

Tellson Bankası’nın en yaşlı memurlarından biri, “Old Bailey Mahkemesi’nin yerini biliyorsun, değil mi?” dedi haberci Jerry’ye.

Jerry emin bir tavırla, “Evet efendim,” diye karşılık verdi. “Bailey’i biliyorum.”

“Güzel. Mr. Lorry’yi de biliyorsundur.”

“Efendim, Mr. Lorry’yi de biliyorum, Bailey’i bildiğimden daha iyi biliyorum hatta onu. Namuslu bir esnaf olarak,” dedi Jerry, bir parça sorguya çekilen isteksiz bir tanık gibi, “Bailey’i bilmek isteyebileceğimden çok daha fazla.”

“Harika. Tanıkların girdiği kapıyı bul ve kapı görevlisine Mr. Lorry için gönderilen bu notu göster. O zaman seni içeri alacaktır.”

“Mahkemeye mi efendim?”

“Evet mahkemeye.”

Mr. Cruncher’ın gözleri, birbirine “Buna ne buyrulur?” diye sorarcasına biraz daha yaklaşmıştı sanki.

“Mahkemede bekleyecek miyim efendim?” dedi bu fikir alışverişinin sonucunda.

“Anlatacağım şimdi. Kapıdaki görevli, notu Mr. Lorry’ ye verecek ve sen de onun dikkatini çekecek hareketler yapıp kendini göstereceksin. Sonrasında yapman gereken tek şey seni çağırana kadar yerinde beklemek.”

“Hepsi bu kadar mı efendim?”

“Evet bu kadar. Yanında bir haberci olsun istiyor. Sen kendini belli edeceksin ona.”

İhtiyar memur notu katlayıp üzerine bir şeyler yazarken, Mr. Cruncher, sessizce onu inceledi ve sıra kurutma kâğıdını bastırma aşamasına geldiğinde şöyle dedi:

“Galiba bugün Kalpazanları yargılayacaklar, değil mi?”

“Vatan hainlerini!”

“Parçalayacaklar yani,” dedi Jerry. “İnsanlık dışı!”

İhtiyar memur “Yasa böyle,” dedi şaşkın bir şekilde gözlüklerini üzerine dikerek. “Yasa böyle.”

“Yasalara göre bir adamı lime lime etmek hiç de kolay değil. Öldürmek zor ama limelere ayırmak daha zor olmalı efendim.”

“O kadar da değil,” diye karşılık verdi ihtiyar memur. “Yasalar hakkında böyle konuşma. Lafına sözüne dikkat et arkadaşım ve yasalara karışma. Benden sana tavsiye.”

“Üzüntümden böyle diyorum efendim,” dedi Jerry. “Yaptığım işin ne kadar üzücü olduğunu anlayın.”

“Yaa işte,” dedi ihtiyar memur; “hepimiz geçinmek için çeşitli yollara başvuruyoruz. Bazılarınınki üzücüdür, bazılarınınki sıkıcıdır. Şimdi al şu notu, yola koyul bakalım.”

Jerry notu aldı ve pek hürmet edermiş gibi başıyla selamladı onu, sonra da kendi kendine, “Seni çiroz ihtiyar,” dedi ve oğluna gideceği yer hakkında bilgi verdikten sonra yola koyuldu.

O günlerde suçluları Tyburn’de asarlardı, bu yüzden Newgate Hapishanesi’nin önünde uzanan cadde sonradan edindiği kötü nama sahip değildi daha. Ama hapishane korkunç bir yerdi, her türlü ahlaksızlığın ve rezilliğin işlendiği, mahkemeye gelen sanıklardan bulaşan meşum hastalıkların ürediği bir yerdi burası, hatta bazen sanık yerinden doğruca Yüce Yargıç’a bulaşırdı bu hastalıklar ve onu bulunduğu kürsüden tepetaklak aşağı indirirdi. Yargıcın, siyah cüppesiyle, sanığın olduğu kadar kendi ölüm fermanını da imzaladığı, hatta ondan önce öldüğü olurdu bazen. Geri kalanlar için Old Bailey, ölümcül ünlü bir hanın avlusuydu sanki, solgun yüzlü yolcular buradan sürekli olarak arabalarla alınır, öbür dünyaya doğru hazin bir yolculuğa çıkartılırlardı; halka ibret olsun, diye de ağır ağır ana cadde ve yollarda ilerler, varsa, az sayıdaki iyi yürekli vatandaşın yüreğini parçalarlardı. İnsanları yola getirmek için oldukça etkili, ideal bir yöntemdi. İnfaz edilenlerin sergilendiği alan, yılların bilge hapishanesi, boyutlarını hiç kimsenin kestiremediği cezalar açısından ünlü bir yerdi; son derece insancıl, durumu yumuşatan başka bir eski alan da kamçılama direğiydi; yeryüzünde işlenebilecek en korkunç kiralık katil cinayetlerine yol açan, atalardan kalma başka bir bilgelik olan kan parası alışverişleri yapılırdı burada. Sözün kısası, Old Bailey o günlerde, “Var olan doğru olandır,” ilkesinin pek güzide bir örneğiydi; nihai olduğu kadar miskin bir aforizmadır bu aslında, yaratacağı sıkıntılı sonucu, yani eskiden var olan hiçbir şey yanlış değildir düşüncesini hesaba katmaz hiç.

Haberci kokuşmuş kalabalıkta, kendi yolunu açmaya alışkın bir adamın becerisiyle bu iğrenç sahneyi dağıtarak sessizce ilerledi, aradığı kapıyı buldu ve notu aralıktan içeri uzattı. O zamanlar insanlar, tıpkı Bedlam’daki15 oyunları izlemek için yaptıkları gibi Old Bailey’deki oyunları izlemek için para öderlerdi. Ama Bedlam’dakiler çok daha eğlenceliydi tabii. Bu yüzden Old Bailey’in bütün kapılarında –sanıkların girdiği kapı hariç, onlar hep ardına kadar açık bırakılırdı– nöbetçiler dururdu hep.

Kısa bir gecikme ve tereddüdün ardından kapının menteşeleri gönülsüzce açılarak Mr. Jerry Cruncher’ı mahkemeye kabul etti.

Yanındaki adamlardan birine, “Ne oluyor?” diye fısıldadı.

“Bir şey yok daha.”

“Ne olacak peki?”

“Vatan hainliği davası.”

“Parçalayacaklar ha?”

“Ahh!” dedi adam iştahla; “önce asacaklar, ama tam ölmeden önce indirip kendi gözü önünde karnını yaracaklar, sonra bütün iç organlarını çıkarıp o bakarken yakacaklar, sonra da kafasını kesecekler, adam dörde bölünecek. İşte cezası bu.”

“Yani eğer Suçlu bulunursa,” dedi Jerry, verilecek hükme bağlı olduğunu hatırlatarak.

“Haa! Suçlu bulunur mutlaka,” dedi diğeri. “Merak etme.”

Mr. Cruncher’ın dikkati bu noktada, elinde notuyla, Mr. Lorry’yi içeri alan kapı görevlisine kaymıştı. Mr. Lorry, diğer peruklu beyefendilerin arasına, bir masaya oturdu. Önünde bir yığın kâğıt olan peruklu bir beyefendinin, dava vekilinin yakınındaydı, hemen karşısında ise elleri ceplerinde duran başka bir peruklu beyefendi vardı ki, Mr. Cruncher’ın izlediği süre boyunca, bütün dikkatini mahkemenin tavanına yöneltmişti. Jerry birkaç kere sertçe öksürdükten, çenesini ovuşturduktan ve eliyle işaret ettikten sonra ona bakınmak için ayağa kalkmış olan Mr. Lorry’nin dikkatini çekebildi, Mr. Lorry sessizce başını öne doğru salladıktan sonra tekrar yerine oturdu.

Az önce konuştuğu adam, “Onun bu davayla ne ilgisi var?” diye sordu.

“Valla ben de bilmiyorum,” dedi Jerry.

“Peki senin ne ilgin var, diye sorsam?”

“Valla onu da bilmiyorum,” dedi Jerry.

Yargıcın içeri girmesiyle ortalığın karışması ve salondaki yerleşme telaşıyla konuşmaları yarıda kaldı. O anda herkesin gözleri sanık kürsüsüne yöneldi. Orada beklemekte olan iki gardiyan dışarı çıktı ve sanığı getirip parmaklıklı bölmeye koydular.

Tavanı seyre dalmış olan peruklu beyefendinin haricinde salondaki herkes gözlerini adamın üzerine dikti. Hepsinin nefesi bir deniz, rüzgâr ya da ateş gibi sardı adamı. Onu görebilmek için sütunların arkasından ve köşelerden meraklı yüzler uzanmıştı; arka sıralardaki seyirciler hiçbir şeyi kaçırmamak için ayağa kalktılar; salonun aşağı kısmındakiler ellerini önlerindeki insanların omuzlarına koyup bir şekilde adamı görmeye çalıştılar; adama dair hiçbir ayrıntıyı kaçırmamak için kimi ayaklarının ucunda yükseldi, kimi pencere pervazına çıktı, kimi neyin üstünde durduğunu bile bilmedi. Bütün bu kargaşanın içinde Jerry, Newgate’in sivri demirli duvarının timsali gibi dikiliyordu ayakta. Bu sırada gelirken içtiği biranın kokusu diğer insanların nefeslerinden yayılan bira, cin, çay ve kahve dalgalarına karışıyor, sanığa kadar ulaşıyor ve arkasındaki koca pencerelerde kirli bir buğu ve yağmur oluşturuyordu.

Bütün bu bakışların ve tantananın hedefi yirmi beş yaşlarında, yapılı, hoş görünümlü, yanık tenli ve kahverengi gözlü genç bir adamdı. Hali tavrıyla tam bir centilmendi. Sade, siyah ya da koyu gri renkli bir kıyafet vardı üzerinde ve uzun siyah saçları ensesinde bir kurdeleyle toplanmıştı, ama bu süsten çok saçlarının yüzüne gelmemesi içindi. Nasıl zihnin duygusu, bedeni örten herhangi bir şey aracılığıyla kendini ifade ediyorsa, adamın durumunun sebep olduğu solgunluk da yanağındaki kahverengilikten ileri geliyordu ve böylelikle, ruhun güneşten daha güçlü olduğunu göstermiş oluyordu. Yoksa oldukça soğukkanlı bir adamdı, içeri girdiğinde yargıcı selamlamış, sessizce beklemekteydi.

Kendisine yönelen bunca bakışın ve ilginin sebebi, hiç de insanlığı yüceltecek türden değildi. Eğer orada sadece daha hafif bir ceza alma tehlikesiyle dikiliyor olsaydı –hatta zalim işkencelerin birinden bile bertaraf edilmesi gibi bir ihtimal olsaydı– işin bütün heyecanı kaçacaktı. Beklenen manzara ölüme mahkûm bedenin arsızca cezasını çekmesiydi; parçalanıp lime lime doğranacak olan ölümsüz yaratık bu heyecana teslim olmuştu. Seyirciler gösterdikleri bu ilgi için ne derse desin, geliştirdikleri çeşitli yöntemlere ve düzenbazlık becerilerine bakılırsa bu ilginin altında yatan, Gaddarlıktı.

“Sessizlik lütfen! Charles Darnay dün kendisinin yüce, şerefli, eşsiz hükümdarımız Kral Hazretleri’ne çeşitli durumlarda ve çeşitli şekillerde ve yollarla ihanet ettiği ve yüce, şerefli, eşsiz hükümdarımızla savaşında Fransa Kralı Lewis’e yardım ettiği; diğer bir deyişle söz konusu yüce, şerefli, eşsiz hükümdarımızın hakimiyetindeki topraklarla, söz konusu Fransalı Lewis’inkiler arasında gidip geldiği ve söz konusu yüce, şerefli, mükemmel hükümdarımızın Kanada ve Kuzey Amerika’ya göndereceği güçler konusunda söz konusu Fransalı Lewis’e, haince, iki yüzlüce, gaddarca ve alçakça bilgi verdiği ithamlarını (binbir gürültü ve patırtıyla) reddederek suçsuz olduğunu bildirdi.” Hukuk terimleri diken saçlarını daha da dikleştirse de Jerry söylenenlerden az çok bir şeyler çıkarabilmişti, böylece önceden konuşulan, tekrar tekrar konuşulan meseleyle birleştirince bunun orada dikilen Charles Darnay’in duruşması olduğunu anladı; jüri yemin ediyor ve Dava Vekili olan bey konuşmaya giriş yapıyordu.

O an salondakilerin zihninde asılmakta, kafası uçurulmakta ve parçalanmakta olan (ve kendisi de bunun farkında olan) suçlu, ne durumdan korkuyor ne de acıklı bir hal takınıyordu. Sessiz ve dikkatliydi; açılış konuşmalarını ciddi bir ilgiyle izliyordu ve dikildiği yerde ellerini önündeki ahşap parmaklığın üstüne öyle sağlam yerleştirmişti ki, bunun üzerine saçılmış olan otların teki bile yerinden kıpırdamamıştı. Hapishane kokusuna ve hastalıklarına karşı önlem olsun, diye mahkeme salonunun her yerine otlar saçılmış, sirke dökülmüştü.

Üzerine ışığın yansıması için sanığın tepesine bir ayna yerleştirilmişti. O zamana kadar bir dolu günahkâr ve sefili yansıtmıştı bu ayna, sonra aynanın yüzeyinden de, dünyadan da göçüp gitmişti hepsi. Tıpkı okyanusun ölüleri karaya atması gibi ayna da üzerine yansıyan o görüntüleri geri gönderebilseydi bu mekruh yer iğrenç hayaletlerden geçilmezdi. Bu salonda gerçekleşmiş olan rezillikler ve alçaklıklar sanığın da aklından geçiyor olmalıydı. Tam bunları düşünürken, hafifçe kıpırdanmasıyla yüzüne gelen ışık huzmesini fark ederek tavana baktı; aynayı görünce yüzü kıpkırmızı oldu ve sağ eliyle otları bir kenara itti.

Sonra hareketlenmenin olduğu sol tarafa döndü. Az ötede, Yargıç kürsüsünün olduğu köşede oturan iki kişiye takıldı hemen gözleri; sanığın hali tavrı bir anda öyle değişmişti ki üzerindeki bütün gözler onun baktığı yere çevrildi hemen.

Seyirciler oturan iki kişiyi, yirmili yaşlarda genç bir hanım ile, her halinden babası olduğu belli olan beyi gördüler; adam bembeyaz saçlarıyla hemen fark ediliyordu ve yüzünde tarifsiz bir duygu yoğunluğu vardı; ama öyle canlı bir yüz değildi bu, düşüncelere dalıp gitmiş, kendi kendine konuşur gibi bir hali vardı daha çok. Bu haliyle yaşlı biriymiş gibi görünüyordu; ama bu ifade kaybolduğunda –şimdi olduğu gibi, kızıyla konuşurken bir anda– hayatının baharındaymış gibi yakışıklı bir adam oluyordu.

Kızı babasının koluna girmiş oturuyordu, diğer elini de kolunun üzerine koymuştu. Hem gördüğü manzaranın korkunçluğundan hem de sanığa acıdığından iyice sokulmuştu babasına. Etrafı saran tuhaf dehşetin, suçlunun içinde olduğu vahametin ve duyduğu merhametin etkisiyle alnı çatılmıştı iyice. O kadar göze çarpan, güçlü ve doğal bir ifadeydi ki bu, sanık için en ufak bir acıma hissi duymayan seyirciler bile etkilenmişti bundan ve fısıltılar yükseldi:

“Kimmiş onlar?”

Gömüldüğü köşesinde bir yandan kendi çapında gözlemler yaparken bir yandan da parmağındaki pasları emmekle uğraşan haberci Jerry bu kişilerin kim olduklarını duymak için kafasını uzattı. Etrafındaki kalabalığın sorusu diğer uçtaki görevliye kadar gitmiş, oradan da nispeten yavaş bir hızla geri dönmüştü, bilgi nihayet Jerry’ ye ulaştı:

“Tanıklarmış.”

“Hangi tarafın tanıklarıymış?”

“Aleyhte tanıklarmış.”

“Kimin aleyhinde?”

“Sanığın.”

Gözleri herkesin baktığı yere çevrilmiş olan Yargıç onları çağırıp arkasına yaslandı ve Savcı Bey ipi büküp baltayı bilemek ve çivileri darağacına çakmak için kalktığı sırada gözlerini, hayatı kendisine bağlı olan adama dikti.

15. Dickens burada eski günlerdeki Londra Royal Bethlehem Akıl Hastanesi’nde hastaları izlemek için para ödeme geleneğinden bahsediyor. (Y.N.)

III

Bir hayal kırıklığı

Savcı, sanığın yaşça genç olsa da hayatına bedel olacak olan vatan hainliği konusunda tecrübeli olduğunu belirtmek zorunda kaldı jüriye. Halk düşmanlarıyla olan ilişkisi ne bugüne, ne düne, hatta ne geçen seneye, ne de bir önceki seneye aitti. Fransa ve İngiltere arasında çok uzun zamandır gidip geliyordu ve açıklamasını yapamadığı gizli işler çevirdiği çok açıktı. Eğer hainlik her yanı sarmış olsaydı (neyse ki böyle bir şey yoktu) yaptığı işlerin asıl kötülüğü ve kabahati hiç ortaya çıkmayabilirdi de. Neyse ki Tanrı, korkudan ve günahtan uzak bir kuluna, bu sanığın düzenlediği komploları ortaya çıkarma ve dehşet içerisinde, tüm bunları Majesteleri’nin yardımcısına ve onurlu Özel Meclis’e açıklama görevi vermişti. Bu vatansever şahıs şimdi huzurlarına gelecekti. Hem konum hem de tavır itibarıyla son derece yüce bir insandı. Bu kişi sanığın arkadaşıydı, ama hayırlı ve belalı bir günde onun rezilliğini fark etmesiyle işler değişmiş, artık bu vatan hainini bağrına basamayacağına, onu vatanının kutsal sunağında barındıramayacağına karar vermişti. Eski Roma ve Yunanistan’da olduğu gibi İngiltere’de de halka faydası olmuş kişilerin heykelleri dikilseydi, bu olağanüstü vatandaşın da bir heykeli dikilirdi mutlaka. Ama böyle bir karar olmadığına göre heykeli de olmayacaktı muhtemelen. Şairlerin de dediği gibi Erdem’in bulaşıcı bir hali vardı (jürideki kişilerin pek çok şiiri ezbere, satır satır bildiğini düşünüyordu; oysa jürinin yüzünde, şiirler hakkında hiçbir şey bilmediklerini belli eden suçluluk dolu bir ifade vardı); özellikle yurtseverlik ve vatan sevgisi olarak bilinen şey ışıl ışıl erdemdi. Kral adına şahitlik yapacak olan saflık ve kusursuzluk örneği bu şahıs ki, kendisinden söz etmek bile bir onurdu, sanığın uşağıyla irtibata geçmiş ve onda, efendisinin masasının çekmecelerini ve ceplerini karıştırma, bazı evrakları saklama konusunda kutsal bir kararlılık uyandırmıştı. Bu takdire değer uşakla ilgili aşağılayıcı sözler duymaya hazırdı aslında (Savcı); ama (Savcı) onu kendi kardeşlerine, ağabeylerine tercih etti ve gene kendi anne ve babasına ettiğinden daha çok hürmet etti ona (Savcı). Ardından jüri üyelerini de aynı şekilde davranmaya davet etti. Bu iki şahidin sunacakları deliller ve ele geçirdikleri diğer belgeler, sanığın Majesteleri’nin ordularıyla ilgili bilgilerle nasıl donatılmış olduğunu gösterecekti, dahası karada ve denizdeki yapılandırılma ve hazırlıklarla ilgili bilgileri, her zamanki gibi düşman kuvvetlere bildirdiği şüphe götürmez bir gerçekti. Listelerin sanığın elyazısıyla yazıldığı kanıtlanamamıştı belki; ama bu hiçbir şeyi değiştirmezdi; aslında sanığın önlemini alırken ne kadar kurnaz davrandığını ortaya koyduğu için dava açısından daha iyiydi bu. Deliller beş sene öncesine dayanıyor ve sanığın daha o zamanlardan yani İngiliz ve Amerikan ordularının ilk çatışmalarından birkaç hafta önce bu zararlı vazifeyi üstlendiğini gösteriyordu. Bu sebeplerden dolayı, vatansever (bundan emindi) ve sorumluluk sahibi (bundan da emindi) jüri üyeleri, kesinlikle bu sanığı Suçlu ilan etmeli, bu durumdan hoşnut olsalar da olmasalar da onun hayatına son vermelilerdi. Bu sanığın kafası uçurulmadıkça ne jüri üyeleri başlarını huzur içinde yastıklarına koyabilirdi, ne eşlerinin başlarını yastığa koymalarına tahammül edebilirlerdi ne de çocuklarının başlarını yastıklarına koymaları fikrine katlanabilirlerdi; kısaca hiçbirine rahat ve huzur içinde başlarını yastıklarına koymak nasip olmayacaktı. Başsavcı konuşmasını başa sararak, akla gelebilecek her şey adına sanığın suçlu bulunması talebiyle bitirdi; zaten ortaya attığı tüm yasal iddialar sonucunda sanık onun için çoktan ölüp gitmişti.

Başsavcının konuşması bittiğinde salonda bir uğultu koptu; sanki koca bir atsineği sürüsü, başına gelecekleri anlamış gibi sanığın başına toplaşmıştı. Ses azaldığında kusursuz vatansever tanık kabinindeki yerini almıştı.

Başsavcı yardımcısı, üstünün önderliğinde vatansever tanığı sorgulamaya başladı; beyefendinin adı John Barsad’dı. Bu iyi insanın hikâyesi aynen Başsavcının anlattığı gibiydi – hatta fazla aynıydı. Adam o asil bağrında taşıdığı yükü attıktan sonra mütevazı bir şekilde çekilecekti ki önünde kâğıtlar olan ve Mr. Lorry’nin az ötesinde oturan peruklu adam ona birkaç soru sormak istedi. Tam karşıda oturan peruklu adam hâlâ tavana bakıyordu.

Hiç casusluk yapmış mıydı? Hayır, bu imaya karşılık suratını ekşitmişti. Neyle geçiniyordu? Kendi özel mülkleriyle. Özel mülkü neredeydi? Nerede olduğunu tam olarak hatırlamıyordu. Neydi bu? Bu kimseyi ilgilendirmezdi. Birisinden miras mı kalmıştı? Evet, mirastı. Kimden miras kalmıştı? Uzak bir akrabadan. Çok mu uzak bir akrabaydı bu? Biraz. Hiç hapse girmiş miydi? Kesinlikle hayır. Borçluların kaldığı hapishanede de mi kalmamıştı hiç? Bunların davayla ne ilgisi vardı? Borçluların kaldığı hapishanede kalmamış mıydı hiç? – Bir kez daha geldi soru. Hiç mi? Evet kalmıştı. Kaç defa? İki ya da üç kere. Beş-altı defa olabilir mi? Belki. Mesleği neydi? Bir beyefendi. Hiç tekme yemiş miydi? Olabilir. Sık sık? Hayır. Hiç merdivenlerden aşağı tekmelenmiş miydi? Kesinlikle hayır; bir keresinde merdivenin tepesinde bir tekme gelmişti ve o da kendiliğinden düşmüştü aşağıya. Zar atarken hile yaptığı için mi tekmelenmişti? Saldırıyı gerçekleştiren sarhoş öyle demişti, ama bu doğru değildi. Doğru olmadığına yemin edebilir miydi? Elbette. Kumarda hile yaparak geçindiği olmuş muydu hiç? Asla. Kumar oynayarak geçindiği olmuş muydu? Diğer beyefendilerin oynadığı kadardı. Hiç bir mahkûmdan borç para almış mıydı? Evet. Ona parasını geri vermiş miydi? Hayır. Mahkûmla olan yakınlığı, ki aslında o kadar da yakın değillerdi, posta arabasında, handa, vapurdaki zorlama muhabbetlerden ibaret değil miydi? Hayır. Mahkûmun elinde bu listeleri gördüğüne emin miydi? Emindi. Bu listeler hakkında başka bir şey biliyor muydu? Hayır. Bunları kendisi üretmiş olabilir miydi? Hayır. Bu kanıtlara karşılık alacağı bir şey var mıydı? Hayır. Tuzak kurmak için devletten para alıyor muydu? Ne münasebet. Ya da başka bir şey için? Ah, hayır! Yemin eder miydi? Tabii ki de. Şu anda orada olmasının tek sebebi vatanseverliği miydi? Kesinlikle.

Erdemli uşak Roger Cly tanık sandalyesinde uzun uzun yemin etti. Dört yıl önce tüm iyi niyeti ve saflığıyla sanığın yanında çalışmaya başlamıştı. Calais gemisinde sanığa bir yardımcı isteyip istemediğini sormuş, sanık da onu yanına almıştı. İyilik olsun, diye kendisini işe almasını istememişti sanığın, böyle bir şey hiç geçmemişti aklından. Ama sonradan sanıktan şüphelenip onu izlemeye başlamıştı. Seyahat için kıyafetlerini hazırlarken sanığın ceplerinde sürekli buna benzer listeler görüyordu. Bu listeleri de sanığın masasının çekmecesinden almıştı. İlk görüşü değildi bunları. Sanığın aynı listeleri Calais’de Fransızlara, benzerlerini de hem Calais hem de Boulogne’de gene Fransızlara gösterdiğini görmüştü. Vatanını seviyordu, buna tahammül edemezdi, bu yüzden gereken kişilere bilgi verdi. Hiçbir zaman gümüş bir çaydanlık çaldığından şüphe edilmemişti; bir hardal kabıyla ilgili bir iftira atılmıştı ama o da kaplama çıkmıştı. Son tanığı yedi-sekiz yıldır tanıyordu; ama tamamen tesadüftü bu. Tuhaf bir tesadüf denemezdi buna; tesadüfler çoğunlukla tuhaf olurdu zaten. Dahası, tek dürtüsünün vatanseverlik olmasını tuhaf bir tesadüf olarak görmüyordu. Hakiki bir Britanyalıydı o ve kendisi gibi pek çok insanın olmasını ümit ediyordu.

Atsinekleri yeniden uğuldadı ve Başsavcı Mr. Jarvis Lorry’yi çağırdı.

“Mr. Jarvis Lorry, siz Tellson Bankası’nda çalışıyorsunuz, öyle değil mi?”

“Evet.”

“1775 Kasımı’nda bir cuma gecesi, iş için posta arabasıyla Londra’dan Dover’a gittiniz mi?”

“Gittim.”

“Arabada başka yolcu var mıydı?”

“İki kişi daha vardı.”

“Bu kişiler geceleyin yolda indiler mi?”

“İndiler.”

“Mr. Lorry, sanığın yüzüne iyi bakın. O iki yolcudan biri bu kişi miydi?”

“Bunu söylemek çok zor.”

“O iki yolcudan birine benziyor mu peki?”

“Her ikisi de sıkı sıkı sarınmıştı, çok karanlık bir geceydi ve herkes kendi alemindeydi; gerçekten bir şey söylemek çok zor.”

“Mr. Lorry sanığın yüzüne bir kez daha bakın. Sanığın o iki yolcu gibi sarınıp sarmalandığını düşünecek olursanız, cüsse ve duruş itibarıyla ikisine de hiç benzemiyor, diyebilir misiniz?”

“Hayır.”

“Peki onlardan biri olmadığına yemin edebilir misiniz, Mr. Lorry?”

“Hayır.”

“Yani o iki yolcudan biri olabilir diyorsunuz?”

“Evet. Yalnız diğer iki yolcu –tıpkı benim gibi– yol kesen soygunculardan korkuyordu, oysa bu sanığın hiç korkak bir hali yok.”

“Hiç sahte korkaklığa tanık oldunuz mu Mr. Lorry?”

“Gördüm tabii ki.”

“Mr. Lorry, sanığın yüzüne bir kez daha bakın. Onu daha önce hiç görmüş müydünüz?”

“Evet, görmüştüm.”

“Ne zaman?”

“Birkaç gün sonra Fransa’dan dönüyordum ve Calais’de bindiğim vapura bindi ve beraber yolculuk ettik.”

“Vapura ne zaman bindi?”

“Geceyarısını biraz geçe.”

“Gecenin köründe. O saatte binen tek yolcu o muydu?”

“Tesadüfen tek oydu.”

“Tesadüfü boş verin Mr. Lorry. Gecenin köründe binen tek yolcu oydu, değil mi?”

“Evet.”

“Siz yalnız mı seyahat ediyordunuz Mr. Lorry, yoksa yanınızda biri var mıydı?”

“Yanımda iki kişi vardı. Bir beyefendi ile hanımefendi. Şimdi buradalar.”

“Evet evet. Sanıkla konuşmuş muydunuz o zaman?”

“Fazla değil. Hava fırtınalıydı, yolculuk uzun ve zorluydu; ben de bir koltuğa uzanıp neredeyse yol boyunca uyudum.”

“Miss Manette!”

Herkes az önce baktıkları genç hanıma çevirdi gene gözlerini ve o da yerinden kalktı. Babası da onunla birlikte ayağa kalktı, elini kolundan çıkarmamıştı hâlâ.

“Miss Manette, sanığın yüzüne bakın.”

Sanık için bu merhamet, gençlik ve güzellik timsaliyle yüzleşmek bütün o kalabalıkla yüzleşmekten çok daha zordu. O anda, genç kız mezarının başında beklermiş gibi orada öylece dururken gözlerini üzerine dikmiş olan kalabalık sakinleştirmeye yetmiyordu onu. Önündeki otları alelacele hayali bir bahçedeki çiçek tarhlarına attı. Nefesini kontrol edip sakinleşmeye çabalarken titrek dudakları bembeyaz olmuş, tüm renk kalbine hücum etmişti. Koca sineklerin uğultusu gene artmıştı.

“Miss Manette, sanığı daha önce görmüş müydünüz?”

“Evet efendim.”

“Nerede gördünüz?”

“Az önce belirtildiği gibi vapurda efendim, aynı gece.”

“Az önce bahsi geçen bayan sizsiniz yani.”

“Ah! Ne yazık ki öyle efendim!”

Genç kızın merhamet dolu ağlamaklı sesi, Yargıç sert bir tavırda konuştuğunda onun o hiç de ahenkli olmayan sesinin içinde kayboldu. “Yalnızca size sorulan sorulara cevap verin ve bir yorumda bulunmayın.”

“Miss Manette, Manş Denizi’ni geçerken sanıkla konuştunuz mu hiç?”

“Evet efendim.”

“Anlatın.”

Derinleşen sessizlikte genç kız cılız bir sesle konuşmaya başladı:

“Beyefendi vapura bindiğinde-”

Yargıç kaşlarını çatarak, “Sanıktan mı bahsediyorsunuz?” diye sordu.

“Evet efendim.”

“O zaman sanık deyin.”

“Sanık vapura bindiğinde babamın,” bu sırada kız gözlerini sevgiyle yanında duran babasının üzerine çevirmişti, “çok bitkin ve hasta olduğunu fark etti. Babam öyle zayıftı ki onu kımıldatmaya korktum ve güvertede, kamaralara inen merdivenlerin yanında ona bir yatak yaptım; sonra da onunla ilgilenebilmek için yanına oturdum. O gece dördümüzden başka yolcu yoktu. Sanık babamı rüzgârdan ve soğuk havadan daha iyi korumak için yapmam gerekenleri tavsiye etmek için bile nazikçe izin istedi benden. Bunu nasıl yapacağımı bilmiyordum. Limandan çıktığımızda rüzgârın ne yönden eseceğini bilememiştim. Bana yardım etti. Babama karşı çok büyük nezaket ve ilgi gösterdi ve eminim içtendi bunu yaparken. Böylece konuşmaya başladık.”

“Peki, bir şey soracağım. Vapura yalnız mı binmişti.”

“Hayır.”

“Yanında kaç kişi vardı?”

“İki Fransız bey vardı.”

“Konuştular mı?”

“Son âna kadar, yani Fransızların sandallarına dönmeleri gereken vakte kadar konuştular.”

“Bu listelere benzer bir kâğıt alışverişi oldu mu aralarında?”

“Aralarında bir kâğıt alışverişi oldu, ama neyle ilgili olduklarını bilmiyorum.”

“Kâğıtlar bu büyüklükte ve şekilde miydi?”

“Olabilir ama çok yakınımda fısıldaşmalarına rağmen tam bilemiyorum; asılı duran lambanın ışığından faydalanmak için kamaralara inen merdivenin başında duruyorlardı; ışık soluktu ve çok alçak sesle konuşuyorlardı, ne konuştuklarını duyamadım, sadece kâğıtlara baktıklarını gördüm.”

“Şimdi sanıkla olan konuşmanıza dönelim Miss Manette.”

“Sanık –benim çaresizliğimden olacak– çok güven vericiydi ve babama karşı çok kibar, iyi ve yardımcıydı,” diyerek gözyaşlarına boğuldu ve ekledi, “Ona zarar verecek bir şey söylersem ona olan borcumu ödeyemem.”

Atsineklerinden bir uğultu yükseldi gene.

“Miss Manette, eğer sanık bu kanıtları vermekle yükümlü olduğunuzu –yani vermek zorunda olduğunuzu– ve bundan kaçamayacağınızı anlayışla karşılamıyorsa yapılabilecek hiçbir şey yok. Lütfen devam edin.”

“İnsanların başına dert açabilecek ince ve zor bir iş sebebiyle seyahat ettiğini, bu yüzden de takma isim kullandığını söyledi bana. Bu iş için birkaç günlüğüne Fransa’ya gitmişti ve daha uzun süre belli aralıklarla Fransa İngiltere arasında gidip gelebileceğini anlattı.”

“Amerika’yla ilgili bir şey söyledi mi Miss Manette? İyi düşünün.”

“Aradaki anlaşmazlığın nasıl başladığını anlatmaya çalıştı bana ve İngiltere’nin yaptığının ona göre yanlış ve aptalca bir şey olduğunu söyledi. Bir de şaka yollu, George Washington’un tarihe III. George kadar önemli bir isim olarak geçeceğini söyledi. Ama bunu kötü niyetle değil, gülerek, eğlencesine söylemişti.”

Bütün gözlerin yöneldiği bu ilginç sahnede, başaktörün yüzünde belirecek her türlü sert ifadeyi seyirciler bilinçsizce taklit edecekti. Bu delili açıkladığında genç hanımın alnı acıyla kırışmış ve dikkat kesilmişti ve Yargıcın not alması için durakladığı anlarda, sözlerinin yarattığı etkiyi görmek için hem savunma avukatına hem de iddia avukatına baktı. Salonun dört bir yanındaki izleyicilerin yüzünde de aynı ifade vardı; öyle ki George Washington’la ilgili korkunç dalalet üzerine Yargıç notlarından kafasını kaldırıp dik dik baktığında, pek çoğunun alnı tanığı yansıtan birer aynadan farksızdı.

Başsavcı tüm heybetiyle, tedbir ve usul açısından genç hanımın babası Doktor Manette’in çağrılmasının şart olduğunu düşündüğünü ifade etti. Böylece Mr. Manette tanık kürsüsüne çağrıldı.

“Doktor Manette, sanığın yüzüne bakın. Onu daha önce gördünüz mü hiç?”

“Bir kere. Londra’daki evimi ziyaret etmişti. Üç ya da üç buçuk yıl önce falan.”

“Vapurda yanınızda yolculuk eden ve kızınızla konuşan yolcu olarak hatırlamıyor musunuz?”

“Böyle bir şeyi hatırlamıyorum efendim.”

“Bunları hatırlayamamanızın özel bir sebebi olabilir mi?”

Mr. Manette alçak sesle cevap verdi, “Var.”

“Kendi vatanınızda, yargılanmadan, hatta hiçbir suçla itham edilmeksizin, talihsiz bir şekilde uzun süre hapis yattınız, değil mi Doktor Manette?”

Herkesin yüreğini parçalayan bir tonda, “Hem de çok uzun süre,” diye cevapladı Mr. Manette.

“Bahsi geçen durumda daha yeni mi tahliye olmuştunuz?”

“Öyle diyorlar.”

“O ânı hatırlamıyor musunuz hiç?”

“Hayır. Zihnim şeyden beri bomboş –ne zamandan beri olduğunu bile bilmiyorum– hapiste kendi kendime ayakkabı yapmaya başladığım zamanlardan, kendimi Londra’da sevgili kızımın yanında bulduğum âna kadar boş. Yüce Tanrım becerilerimi bana geri bağışladığında kızımı hatırladım çok şükür; ama onu nasıl hatırladığımı bile söyleyebilecek durumda değilim. O dönemden hiçbir şey hatırlamıyorum.”

Başsavcı oturdu, sonra baba kız da yerlerine geçtiler.

Derken davada tuhaf bir gelişme oldu. Elde edilen bilgilere göre, sanık beş yıl önce, Kasım ayındaki o Cuma gecesi tespit edilemeyen suç ortağıyla Dover Postası’na binmiş, sonra da gece yarısı, zifiri karanlıkta, bir yerlerde inmişti, ama orada fazla kalmamış, on-on beş kilometre geride kalan bir garnizon ve tersaneye yürüyerek bilgi toplamıştı; ama sonra sanığın o saatlerde, bahsi geçen garnizon ve tersanenin bulunduğu kasabadaki bir otelin çay salonunda başka birini beklediğini iddia eden bir tanık çağrıldı. Sanığın avukatı bu yeni tanığa pek çok soru sormuş, ama sanığı başka hiçbir zaman görmediğini söylemesi dışında bir cevap alamamıştı; tam bu sırada o âna kadar mahkeme salonunun tavanını izlemekte olan peruklu adam bir kâğıt parçasına bir şeyler yazıp buruşturarak avukata fırlattı. Verdiği ilk arada bu kâğıdı açıp bakan avukat büyük bir ilgi ve merakla sanığa baktı hemen.

“Bu kişinin sanık olduğundan eminsiniz öyle mi?”

Tanık oldukça emindi.

“Sanığa çok benzeyen birini gördünüz mü hiç?”

Karıştıracağı kadar benzeyen birini (tanık aynen böyle demişti) görmemişti.

Kâğıdı fırlatan adam, işaret ederek, “Bir şurada oturan beyefendiye, şu bilge kişiye bakın,” dedi, “bir de sanığa. Ne diyorsunuz? Birbirlerine çok benzemiyorlar mı?”

Bilge dostumuzun, ahlaksız olmasa da, dağınık ve pasaklı denebilecek görünüşünü saymazsak, birbirleriyle kıyaslandıklarında yalnız tanığı değil, orada bulunan herkesi şaşırtacak kadar birbirlerine benzedikleri söylenebilirdi. Yargıcın, savcının ricası üzerine, bilge dostumuza peruğunu çıkarmasını emretmesiyle bu benzerlik iyice ortaya çıktı. Yargıç Mr. Stryver’a (sanığın avukatına) vatana ihanet suçundan yargılayacakları diğer kişinin Mr. Carton (bilge dostum) olup olmadığını sordu. Mr. Stryver Yargıca hayır dedi; ama tanıktan yargıca, bir kere olan şeyin bir daha olma ihtimalini söylemesini isteyecekti; eğer ihtiyatsızlığını daha önce görmüş olsaydı hâlâ o kadar kesin konuşabilir miydi ya da gördükten sonra bile hâlâ kesin konuşur muydu gibi pek çok soru vardı aklında. Amaç bu tanığı ezip geçmek ve davanın ona ait kısmını boşa çıkarmaktı.

Mr. Cruncher tanıkları izlediği süre boyunca parmağındaki bütün pasları öğle yemeği niyetine yemişti. Şimdi de Mr. Stryver’ın, sanığın davasını iyi biçilmiş bir takım elbise gibi jürinin üzerine nasıl oturttuğunu merakla izliyordu; sözde vatansever Barsad’ın gizli bir casus ve vatan haini, dahası utanmaz bir kan tüccarı olduğunu ve lanetli Yehuda’dan sonra –ona da benziyordu gerçekten– gelmiş geçmiş en büyük hain olduğunu anlatıyordu onlara. O pek erdemli uşak Cly’ın ise onun arkadaşı ve ortağı olduğunu ve aslında onun böylelerine layık olduğunu; sahtekârların ve yalancı şahitlerin Fransa’daki aile meselelerinden dolayı sanığı kurban seçtiklerini bir bir anlattı, ne de olsa Fransız kökenliydi ve Manş’ı sık sık geçmesi gerekiyordu -ama ona yakın olan insanları ilgilendiren bu aile meseleleri, hayatı pahasına da olsa, tüm bunları açıklamasına engel oluyordu. Genç hanımın ağzından zorla alınan ve çarpıtılan sözler hiçbir şey ifade etmiyordu ve bunları söylerken ne kadar acı çektiğine herkes şahit olmuştu, o ortamda genç bir beyefendi ile hanımefendi arasında böyle masum bir muhabbetin ve nezaketin gerçekleşmesi de çok doğaldı; bu arada George Washington’la ilgili o ölçüsüz sözleri kötü bir şakadan başka bir şey olamazdı. En düşük seviyedeki ulusal nefretin ve korkuların uygulanmasındaki girişimleri durdurmak devletin bir zayıflığı olarak gözükecekti, bu yüzden Başsavcı elinden geleni yapmıştı; ama hiçbir işe yaramamıştı, bu rezil ve aşağılık kanıtlar bu tür davaları sık sık kirletiyordu ve ülkede bunun gibi pek çok duruşma vardı. Ama tıka basa dolu olan mahkemeler bu tür temelsiz davalarla meşgul edilmemeliydi. Ama orada Yargıç karşı çıktı (söylenenler doğru değilmiş gibi sert bir ifade vardı yüzünde) ve oturduğu kürsüden bu imalara izin veremeyeceğini söyledi.

Sonra Mr. Stryver birkaç tanık daha çağırdı ve Mr. Cruncher beklerken, Başsavcı Mr. Stryver’ın jüriye giydirdiği takım elbiseyi ters yüz etti; yani hem Barsad’ın hem de Cly’ın avukatın zannettiğinden çok daha iyi insanlar, sanığın ise çok daha kötü bir insan olduğunu açıkladı. En sonunda Yargıç o giysiyi bir tersine çevirdi, bir yüzüne çevirdi ama sonunda onu kararlı bir biçimde kesip sanığa kefen biçti. Sıra jüri üyelerinin değerlendirmesine geldiğinde salonda yine koca sinekler toplaştı.

Saatlerdir gözlerini salonun tavanına dikmiş bir halde oturan Mr. Carton bu karışıklıkta bile ne yerini ne de tutumunu değiştirmişti. Önündeki kâğıtları toplayan bilge arkadaşı Mr. Stryver bir yandan yanındakilerle fısıldaşıyor, bir yandan da endişeli gözlerle ara ara jüriye bakıyordu; bu arada Yargıç da yerinden kalkmış, kürsüde bir aşağı bir yukarı gidip geliyordu, izleyicilerin kafasında ateşi çıkmış şüphesi uyandırıyordu; bu arkasına yaslanmış oturan, yırtık cübbesi yarıya kadar düşmüş, özensiz peruğu çıktıktan sonra yamuk yumuk takılmış, elleri ceplerindeki adamın ise gözleri hâlâ tavandaydı. Tavırlarındaki umursamazlık ona itibarsız bir hava vermekle kalmıyor, aynı zamanda sanıkla olan güçlü benzerliğini de azaltıyordu (oysa karşılaştırıldıklarında oluşan anlık ciddiyetle benzerlik de artmıştı az önce), öyle ki onu fark eden seyircilerin çoğu onların pek de birbirlerine benzemediklerini fısıldaşıyordu. Mr. Cruncher da yanındaki adama gözlemlerini aktarıyordu: “Bahse girerim bu adam hiçbir davayı kazanamıyordur. Dava kazanabilecek bir tipe benzemiyor hiç, değil mi?”

Ama Mr. Carton umursamaz görüntüsüne rağmen olan biteni tüm ayrıntılarıyla izliyordu ve Miss Manette’in başı babasının göğsüne düştüğünde bunu ilk o görmüş, görür görmez de herkesin duyabileceği bir sesle, “Heey görevli! Genç hanıma bakın çabuk. Beyefendiye yardım edin de bayanı dışarı çıkarsın. Bayılacak neredeyse!” diye bağırmıştı.

Kız dışarı çıkarılırken salonda ona karşı büyük bir acıma hissi oluşmuştu, babasına karşı da şefkat. Belli ki hapishane günlerini hatırlamak onu çok rahatsız etmişti. Sorgulandığı sırada içinde çok büyük bir acı hissetmişti ve onu olduğundan yaşlı gösteren dalgın ve düşünceli hal, ağır bir bulut gibi çökmüştü üzerine. O dışarı çıkarken, yerlerine dönen jüri üyeleri bir an sessiz kaldılar, sonra jüri sözcüsü konuştu.

Bir karara varamamışlardı ve yeniden toplanmak istiyorlardı. Yargıç bir karara varamadıklarını duyunca şaşırmış (belki de aklında hâlâ George Washington vardı), ama gözetim altında bir odaya kapanıp konuşmalarından memnunluk duyacağını ifade ettikten sonra kendisi de başka bir odaya çekilmişti. Duruşma bütün gün sürmüştü ve salondaki lambalar yakılmıştı. Jüri üyelerinin uzun süre gelmeyeceği söylentileri dolaşmaya başlamıştı salonda. Seyirciler bir şeyler içmek için dışarı çıktılar, sanık da bulunduğu bölmenin arkasına geçip oturdu.

Genç hanımla babasının ardından dışarı çıkan Mr. Lorry şimdi salona geri dönmüş, Jerry’ye işaret ediyordu. Olaya olan ilgisi dağılmış olan Jerry hemen yanına geldi.

“Jerry, yiyecek bir şeyler almak istersen al. Ama fazla uzaklaşma. Jürinin geldiğini duyabilecek mesafede ol. Bir saniye bile gecikme, çünkü kararı hemen bankaya yetiştirmeni istiyorum senden. Hayatımda gördüğüm en hızlı habercisin ve benden çok önce Temple Bar’da olacağına eminim.”

Jerry bu sözlerin ve kendisine uzatılan bir şilinin ardından daracık alnını kaşıdı. O sırada Mr. Carton gelerek Mr. Lorry’nin koluna dokundu.

“Küçük hanım nasıl?”

“Çok üzgün; ama babası sakinleştiriyor, mahkeme salonundan çıktığı için kendini bir parça daha iyi hissediyor.”

“Bunu sanığa ileteceğim. Sizin gibi saygın bir bankacının herkesin ortasında onunla konuşması doğru olmaz.”

Mr. Lorry deminden beri kafasında bunu tarttığı için kızardı ve Mr. Carton sanığın olduğu bölmeye doğru ilerledi. Mahkemenin çıkışı o yöndeydi, peşinden de Jerry, pürdikkat, dimdik saçlarıyla onu takip etti.

“Mr. Darnay!”

Sanık hemen öne atıldı.

“Doğal olarak tanık Miss Manette için endişelisiniz. Toparlayacak ama. En kötü haliyle gördünüz onu.”

“Böyle bir şeye sebep olduğum için çok üzgünüm. Ayrıca ona teşekkürlerimi de iletin lütfen.”

“Olur tabii. Eğer isterseniz iletirim.”

Mr. Carton’ın, neredeyse küstahlığa varan kayıtsız bir hali vardı. Sanığa yan dönmüş, dirseğini sanık bölmesinin parmaklıklarına yaslamış bir halde, öylece duruyordu.

“Rica ediyorum sizden. İçten teşekkürlerimi kabul edin.”

Carton, hâlâ sanığa yan dönük, “Nasıl bir karar çıkacağını düşünüyorsunuz Mr. Darnay?” diye sordu.

“En kötüsünü.”

“En akıllıca ve olması muhtemel şey bu. Ama karar için içeri geçmiş olmaları sizin lehinize bir durum.”

Salonun çıkışında oyalanmak zordu, bu yüzden Jerry daha fazlasını duymadı. Onları öyle yan yana, tepedeki aynaya vuran yansımalarıyla baş başa bırakarak –görünüş olarak birbirlerine çok benzeseler de tavırları bambaşkaydı– gitti.

Kıymalı çörek yiyip bira içerek oyalanmasına rağmen, hırsız ve serseri kaynayan geçitlerde bir buçuk saat çok zor geçmişti. Boğuk sesli haberci atıştırdığı yemeğin üzerine pek de rahat olmayan bir şeyin üzerine oturmuş uyuklamaktaydı ki, kendini mahkeme salonuna giden merdivenleri tırmanan yüksek uğultuya ve insan seline kapılmış buldu.

Mahkemeye vardığında Mr. Lorry kapıdan ona sesleniyordu “Jerry! Jerry!”

“Buradayım efendim! Gelmek çok zor oldu. Ama geldim işte efendim!”

Mr. Lorry o izdihamda haberciye bir kâğıt uzattı. “Çabuk! Aldın mı?”

“Evet efendim!”

Alelacele yazılmış notta sadece iki kelime vardı “BERAAT ETTİ.”

Jerry dönerken kendi kendine, “Gene ‘Yeniden Dirilen’ yazılı bir mesaj gönderseydiniz bu defa neden bahsettiğinizi anlardım,” diye homurdandı.

Old Bailey Mahkemesi’nden uzaklaşıncaya kadar ne konuşmaya, ne düşünmeye ne de başka bir şey yapmaya fırsatı olmuştu; kalabalık öyle bir heyecanla akıyordu ki dışarı, Jerry’nin dizlerinin bağı çözüldü ve şaşkın atsinekleri sanki başka bir leş bulmayı umarmış gibi yoğun bir uğultuyla etrafa dağıldı.

IV

Tebrik

Gün boyu kaynayan güruhtan geriye kalan son kişiler de hafif bir ışıkla aydınlatılmış mahkeme koridorlarından akarak salonu boşaltırken, Doktor Manette, kızı Lucie Manette, Mr. Lorry ve savunma avukatı ile dava vekili Mr. Stryver, Mr. Charles Darnay’in –az önce beraat eden kişinin– çevresine toplanmış, ölümden döndüğü için onu tebrik ediyordu.

Zeki yüzlü ve dik duruşlu Doktor Manette ile Paris’teki tavan arasındaki ayakkabıcı arasında ilişki kurmak, daha parlak bir ışıkta bile zordu. Ama kimse yüzüne ikinci kez bakamazdı; onu gözlemleme fırsatı, alçak ve kasvetli sesinin hazin ahengini duymaya ve yok yere ara ara üzerine bulut gibi çöken dalgınlığı fark etmeye kadar varmıyordu. Ruhunun derinliklerinde bu hissi uyandıran –duruşmada olduğu gibi– bambaşka bir sebep vardı hep, uzun süredir devam eden bu kederli haline ilişkin herhangi bir şey, ama bazen de kendi kendine oluşuyordu bu his ve onun hikâyesini bilmeyenlerin asla anlayamayacağı bir hüzün kaplıyordu o zaman içini, sanki üç yüz kilometre uzaklıktaki Bastille’in gölgesi, o yaz güneşinde bile üzerine düşüyordu.

Zihnindeki bu kara bulutları dağıtabilecek tek kişi kızıydı. Onu ıstırabının ötesindeki bir Geçmiş ile gene bu ıstırabının ötesindeki bir Şimdi’ye bağlayan altın ipti o; sesinin tınısı, yüzünün ışığı, elinin dokunuşu babasının üzerinde harika bir etki yaratıyordu hep. Aslında hep değil, çünkü bazen kızının gücünün bile yetmediği anlar oluyordu; ama çok fazla değildi bunlar, dahası artık kızı bunların sona erdiğine inanıyordu.

Mr. Darnay büyük bir coşku ve minnetle Miss Manette’in elini öptükten sonra Mr. Stryver’a dönerek içten bir şekilde teşekkür etti. Otuz yaşını biraz geçmiş olsa da yirmi yaş daha genç gösteren Mr. Stryver, iri kıyım, gür sesli, kırmızı suratlı, açık sözlü ve nezaketten pek nasibini almamış bir adamdı ve kendini zorla (hem manevi hem de fiziksel olarak) çeşitli topluluk ve konuşmaların içine atması hayatı nasıl omuzladığının bir belirtisiydi.

Peruğuyla cübbesi hâlâ üzerindeydi ve müvekkiline öyle bir yanaştı ki zavallı Mr. Lorry’yi bir kenara itmiş oldu. “Onurunuzu kurtardığım için çok mutluyum Mr. Darnay. Zorlu bir davaydı, hakikaten zorluydu; ama kurtulma ihtimaliniz yok değildi.”

Müvekkili Mr. Stryver’in elini tutarak, “Size hayatımı borçluyum – iki sebepten,” dedi.

“Sizin için elimden geleni yaptım Mr. Darnay ama bunu başka biri de yapmak için çabalardı mutlaka.”

Bu noktada belli ki birinin, “Ama siz çok daha iyi yaptınız!” demesi gerekiyordu, söyleyen Mr. Lorry oldu; ilgisiz denemezdi ama asıl amacı gruba yanaşmaktı.

“Öyle mi düşünüyorsunuz?” dedi Mr. Stryver. “Eh, bütün gün buradaydınız, anlamışsınızdır. Siz de bir işadamısınız ne de olsa.”

“Ben diyorum ki,” dedi avukatın önce dışladığı sonra gruba dahil ettiği Mr. Lorry, “ben diyorum ki, artık Doktor Manette bu sohbeti sona erdirip evlerimize gitmemizi söylese. Miss Lucie iyi görünmüyor, Mr. Darnay çok zor bir gün geçirdi, biz de yorgun düştük.”

“Kendi adınıza konuşun Mr. Lorry,” dedi Stryver; “Benim daha bir sürü işim var. Kendi adınıza konuşun.”

“Kendi adıma konuşuyorum,” dedi Mr. Lorry, “hatta Mr. Darnay ve Miss Lucie adına da, şey hepimiz adına konuşabilirim değil mi Miss Lucie?” Genç kıza gözlerini dikti, bir yandan da babasına göz atıyordu.

Adam ise donup kalmış, meraklı gözlerle Darnay’a bakıyordu; kararlı bir bakıştı, içinde korku barındırmayan ama nefret ve güvensizlikle çatılan kaşlar. Yüzündeki ifadeye bakılırsa aklından bir dolu şey geçiyordu.

Lucie elini hafifçe babasının elinin üzerine koyarak, “Babacığım,” dedi.

Adam yavaşça zihnindeki gölgeleri dağıtarak kızına döndü.

“Evimize gidelim mi babacığım?”

Derin bir nefes alıp, “Evet,” dedi adam.

Beraat eden sanığın arkadaşları, o gece serbest bırakılmayacağını düşündükleri için –bu izlenimi sanığın kendisi yaratmıştı– erken dağılmışlardı. Geçitlerdeki lambaların neredeyse tamamı sönmüştü, demir kapılar binbir gıcırtı ve takırtı eşliğinde kapanıyordu ve bu kasvetli yer ertesi sabaha kadar, insanlar burayı darağaçları, tasmalar, kırbaç alanları ve dağlama demirleriyle doldurana dek bomboş duracaktı. Lucie Manette babası ile Mr. Darnay’in arasında dışarı yürüdü. Bir at arabası çağrılmıştı, baba kız ona bindiler.

Mr. Stryver cüppe odasına gideceği için yanlarından ayrılmıştı. Gruba katılmayan ve onlarla tek kelime konuşmamış olan ama duvarın en karanlık köşesine yaslanan başka biri burada biraz dinlendikten sonra usulca doğruldu ve araba yola çıkıncaya kadar baktı. Ardından kaldırımda duran Mr. Lorry ile Mr. Darnay’in yanına gitti.

“Eh Mr. Lorry! Demek bir işadamı olarak Mr. Darnay ile konuşabiliyorsunuz artık.”

Hiç kimse Mr. Carton’a o gün mahkemede yaptıklarından dolayı teşekkür etmemişti; bunun değerini bilen kimse yoktu. Cüppesini çıkarmıştı ama cüppeli halinden daha iyi görünmüyordu.

“Eğer iyi niyetle görev duygusu arasında bölünmüş bir işadamının kafasında ne çelişkiler olduğunu bilseydiniz çok eğlenirdiniz Mr. Darnay.”

Mr. Lorry kızardı ve heyecanlı bir sesle şöyle dedi: “Bunu daha önce de söylemiştiniz efendim. Bir şirket bünyesinde iş yapan bizler kendimiz için bir şey yapmayız. Kendimizden çok şirketi düşünürüz.

“Biliyorum biliyorum,” dedi Mr. Carton kayıtsızca. “Hemen sinirlenmeyin Mr. Lorry. Eminim siz de diğerleri kadar iyisiniz; hatta daha bile iyisiniz.”

Carton’ın dediklerine fazla aldırmadan, “Aslına bakarsanız,” diye devam etti Mr. Lorry, “Neden bu meseleyi uzattığınızı bilmiyorum. Kusura bakmayın, yaşça sizden büyük olduğum için söylüyorum, bu işe neden bu kadar burnunuzu soktuğunuzu anlamıyorum.”

“İş mi? Valla ben hiçbir işten anlamam,” dedi Mr. Carton.

“Yazık olmuş beyefendi.”

“Bence de.”

“Zaten anlasaydınız,” dedi Mr. Lorry, “onunla meşgul olurdunuz.”

“Aa yok canım! – Gene de olmazdım,” dedi Mr. Carton.

Adamın kayıtsızlığına iyice öfkelenen Mr. Lorry, “Bakın beyefendi,” dedi, “iş yapmak iyi bir şeydir, saygıdeğer bir şeydir. Eğer iş bazı kısıtlamalar, suskunluklar ve engeller getirecek olursa, yüce gönüllü genç Mr. Darnay bu durumla nasıl başa çıkacağını bilir. İyi geceler Mr. Darnay, Tanrı sizi korusun! Umarım bundan böyle hayatınız refah ve mutluluk içinde geçer. – Şurada bir çekçek var!”

Yalnızca avukata değil, kendine de biraz kızan Mr. Lorry alelacele çekçeke binerek Tellson’a gitti. Porto şarabı kokan ve pek ayık görünmeyen Carton ise gülüp Darnay’e döndü:

“Bu seninle beni bir araya getiren tuhaf bir tesadüf. Bu gece burada, bu kaldırım taşlarında meslektaşınla dikilmek ilginç bir şey olmalı senin için.”

“Yeniden bu dünyaya ait olduğumu hissetmiyorum pek,” diye karşılık verdi Charles Darnay.

“Hiç şaşırmadım; sabahki halinle şimdiki arasında dağlar kadar fark var. Konuşmaya halin yok ama.”

“Hiçbir şeye halim yok aslında.”

“Niye bir şeyler yemiyorsun hâlâ? O mankafalar seni hangi tarafta –bu dünyada mı öbür dünyada mı– tutacaklarını mütalaa ederlerken ben bir şeyler yemiştim. Gel sana yakınlarda yiyebileceğin iyi bir yer göstereyim.”

Carton, Darnay’i kolundan çekti ve beraberce Ludgate yokuşundan Fleet Caddesi’ne doğru ilerlediler, ardından üstü kapalı bir alanı geçerek bir hana vardılar. Burada Charles Darnay’in, çabucak gücünü toplamasını sağlayacak güzel bir yemek yiyip iyi bir şarap içeceği küçük bir odaya alındılar; bu arada Carton aynı masada, önünde ayrı bir şişe porto şarabıyla Darnay’in tam karşısına oturmuş, hafif küstah bir tavırda onu izlemekteydi.

“Kendini bu fani düzene ait hissedebilecek misin tekrar Mr. Darnay?”

“Zaman ve mekân kavramım feci şekilde dağıldı; ama en azından bunu anlayacak kadar toparladım kendimi.”

“Muazzam bir mutluluk olmalı bu.”

Bunu söylerken sesi sertleşmişti ve kadehini tekrar doldurdu; kadeh büyüktü.

“En büyük arzum bu düzene ait olduğumu unutmak. Ne o bana iyi geliyor –bunun gibi iyi şaraplar hariç– ne de ben ona. Bu açıdan pek birbirimize benzemiyoruz. Hatta hiçbir açıdan benzemediğimizi düşünmeye başladım.”

Günün heyecanıyla kafası karışmış olan ve bu kaba saba tavırlı ikiziyle orada bulunuşunu bir düşten farksız gören Charles Darnay, ne cevap vereceğini bilememişti; sonunda hiçbir şey söylemedi.

Carton az sonra, “Eh yemeğiniz bittiğine göre neden onun sağlığına kadeh kaldırmıyorsunuz Mr. Darnay; hadi şerefine kadeh kaldırın.”

“Kimin sağlığına? Kimin şerefine?”

“Hadi ama adı dilinizin ucunda. Mutlaka, eminim orada.”

“Miss Manette’e o halde!”

“Miss Manette’e o halde!”

Darnay şarabını içerken bütün dikkatiyle onu izleyen Carton kadehini omzunun üzerinden duvara fırlattı ve bardak paramparça oldu; ardından zili çalarak biraz daha şarap istedi.

Kadehini doldururken, “Karanlıkta arabanıza binmesine yardım etmek isteyeceğiniz kadar hoş bir genç bayan o Mr. Darnay!”

Darnay kaşlarını hafifçe çatarak, az ve öz karşılık verdi: “Evet.”

“Böyle hoş bir bayanın insana acıması ve uğruna gözyaşı dökmesi! Nasıl bir duygu acaba bu? Böylesi bir şefkat ve ilgi görmek için yargılandığınıza değdi mi acaba Mr. Darnay?”

Darnay gene karşılık vermedi.

“Sizin mesajınızı verdiğimde acayip mutlu olmuştu. Öyle çok fazla belli etmedi ama ben anladım.”

Bu ima Mr. Darnay’e o gün yaşadığı sıkıntıları atlatmasında bu huysuz adamın kendi isteğiyle ne kadar yardımcı olduğunu hatırlatmıştı. Bu noktada konuyu değiştirip teşekkür etti.

“Bana ne minnet duyun ne de saygı gösterin,” diye karşılık verdi gene kayıtsızca. “Öncelikle bir şey değil; ayrıca neden yaptığımı da bilmiyorum. Mr. Darnay size bir şey sorabilir miyim?”

“Tabii ki, hem böylece yaptığınız iyiliklerin karşılığını az da olsa vermiş olurum.”

“Sizi sevdiğimi düşünüyor musunuz?”

“Gerçekten Mr. Carton,” dedi diğeri tuhaf bir sıkkınlıkla, “bunu daha önce hiç düşünmedim.”

“Şimdi düşünün o zaman.”

“Sanki seviyormuş gibi davrandınız, ama bence sevmiyorsunuz.”

“Ben de öyle düşünüyorum,” dedi Carton. “Ama anlayışınıza hayran kaldım.”

“Gene de,” dedi Carton zili çalmak için uzanırken, “eğer sakıncası yoksa hesabı isteyeyim ben ve dostça ayrılalım.”

Carton hemen, “Hiçbir sakıncası yok!” dedi, Darnay de zili çaldı. “Hesabın hepsini mi ödeyeceksiniz?” diye sordu Carton. Darnay olumlu cevap verince, “O zaman bana bir kadeh daha aynı şaraptan getir garson, sonra da saat onda gel beni uyandır,” diye ekledi.

Charles Darnay hesabı ödedikten sonra kalkarak Carton’a iyi geceler diledi. Bu dileğe karşılık vermeksizin, meydan okur gibi, tehditkâr bir tavırda Carton da ayağa kalktı ve “Son bir soru size Mr. Darnay, sarhoş olduğumu mu düşünüyorsunuz?” diye sordu.

“Galiba epeyce içtiniz Mr. Carton.”

“Galiba mı? Epeyce içtiğimi biliyorsunuz.”

“Evet biliyorum.”

“Öyleyse bunun sebebini de söyleyeyim. Ben bozguna uğramış ağır bir işçiyim. Şu dünyada değer verdiğim hiç kimse yok, hiç kimsenin de bana değer verdiği yok.”

“Çok yazık. Yeteneklerinizi daha iyi kullanabilirdiniz.”

“Belki öyle Mr. Darnay ama belki de değil. Bu ayık, aklı başında halinize güvenmeyin çok, günlerin ne getireceğini bilemiyor insan. İyi geceler!”

Bu tuhaf adam yalnız kaldığında eline bir mum alarak duvarda asılı olan aynanın yanına gitti ve dikkatlice kendini inceledi.

“Bu adamı seviyor musun?” diye homurdandı kendi kendine; “insan kendine benzeyen bir adamı neden sever ki? Sende sevilecek hiçbir şey yok. Aman be! Kendinle ilgili neyi değiştirdin şu hayatta? Kaybettiğin ve olabileceğin şeyleri sana göstermesi onu sevmek için iyi bir neden olabilir! Onunla yer değiştirdiğini düşün bir, o mavi gözler sana aynı ona baktıkları gibi mi bakacaktı ve o üzgün yüz aynı şefkatle mi acıyacaktı sana? Hadi ama açık açık söyle işte! Ondan nefret ediyorsun.”

Teselli için eli şaraba gitti gene ve birkaç dakikada hepsini bitirip üzerine damlayan uzun mumun eşliğinde, saçları masaya yayılmış, kollarının üzerine kapanıp uyuyakaldı.

V

Çakal

O günlerde çok içilirdi ve çoğu adam küfelik olana kadar içerdi. Zaman alışkanlıklarda öyle büyük değişimlere yol açtı ki, bir adamın beyefendiliğine toz kondurmaksızın bir gecede ne kadar şarap devirdiğine dair yapılacak makul bir açıklama, günümüzde komik bir abartı gibi görünürdü. Bu içki âlemlerinde hukuk camiasının diğerlerinden aşağı kalır yanı yoktu; tabii Mr. Stryver da, en sıkıcı yasal rekabetlerde olduğu gibi bu konuda da akranlarından geri kalmıyordu hiç.

Old Bailey’in ve duruşmaların gözdesi Mr. Stryver, çıktığı merdivenin altta kalan basamaklarını ihtiyatla kesip atmaya başlamıştı. Birçok duruşmaya ve Old Bailey’e çağrılıyordu artık, hatta onun gelmesi için can atıyorlardı. Kırmızı suratıyla Yüksek Saray Mahkemesi’nde Yüce Mahkeme Başkanı’nın karşısına çıkıyordu her gün ve başı, bütün o peruklu kafaların içinden, sıra sıra dizili, pırıl pırıl parlayan binlerce benzerinin arasından güneşe uzanmaya çalışan koca bir ayçiçeği gibi sıyrılıyordu.

Bir keresinde Baroda konuşulurken Mr. Stryver’dan ağzı laf yapan, vicdansız, becerikli ve cesur bir adam olarak bahsetmişler, ama bir yığın ifade içerisindeki özü yakalayamadığından dem vurmuşlardı, bu da bir avukatta olması gereken en çarpıcı ve gerekli becerilerden biriydi. Ama o bu konuda da kayda değer bir gelişme göstermişti. Dava aldıkça işin özünü ve esasını çıkarma konusunda güçlenmişti; gece geç saatlere kadar oturup Sydney Carton’la içki alemi yapsa da sabah bütün hazırlığını tamamlamış olurdu.

Dünyanın en aylak ve umutsuz adamı Sydney Carton, Stryver’ın arkadaşıydı. İkisinin içtiği içki, Hilary Term ve Michaelmas16 arasında, kralın gemisini yüzdürmeye yeterdi. Styver’ın her duruşmasında mutlaka Carton da olurdu ve elleri ceplerinde salonun tavanına bakardı hep; bulundukları çevreler aynıydı ve buralarda bile içki âlemlerini gece yarılarına kadar uzatırlardı, ardından Carton’ın güpegündüz gizlice, sallana sallana sefil bir kedi gibi evine doğru gittiği konuşulurdu. En nihayetinde takipçileri, Sydney Carton’ın hiçbir zaman bir aslan olamayacaksa da çok iyi bir çakal17 olduğunu ve Stryver’a bu alçak gönüllü sıfatla yardım ve hizmet sunduğunu konuşmaya başladılar.

Handa kendisini uyandırması için para verdiği adam, “Saat on oldu efendim,” dedi.

“Ne oldu?”

“Saat on oldu efendim.”

“Ne olmuş yani? Gece on mu?”

“Evet efendim. Benden sizi uyandırmamı istemiştiniz hani.”

“Haa! Tamam hatırladım! Çok güzel, çok güzel.”

Yeniden uykuya dalmak için çabaladıysa da adamın beş dakika boyunca gürültülü bir şekilde ateşi karıştırmasıyla hünerli bir mücadeleye dönüşmüştü bu ve kalkıp şapkasını takarak dışarı çıktı Carton. Temple’a giden yola döndü ve King’s Bench Adalet Sarayı ile gazete binalarının önündeki kaldırımda iki tur atınca kendine geldi ve Stryver’ın bürosuna döndü.

Stryver’ın, bu tür görüşmelere asla katılmayan kâtibi evine gitmişti ve kapıyı Stryver’ın kendisi açtı. Ayağında terlikler, üzerinde bol bir gecelik vardı ve rahat etmek için yakasını iyice açmıştı. Gözlerinin çevresinde sınıfının özgürce yaşayan tüm bireylerinde görülebilecek türde vahşi, gergin ve katılaşmış izler vardı, bunlar Jeffreys’in portresinden başlayıp Sanatın her yeni türüyle birlikte şekil değiştiren ve içki düşkünlüğünün olduğu bütün çağlarda çizilen o portrelerdeki gibiydi.

“Biraz geciktiniz Bay Hafıza,” dedi Stryver.

“Her zamanki gibi geldim, on beş dakika geç sadece.”

Sıra sıra kitapların, her yana saçılmış kâğıtların ve yanan bir şöminenin olduğu pis bir odaya girdiler. Ocakta bir çaydanlık tütüyordu ve bir enkazı andıran kâğıt yığınlarının ortasındaki masada çeşit çeşit şarap, kanyak, rom, şeker ve limon parlıyordu.

“Sanırım epeyce şişe devirmişsin Sydney.”

“Bu gece iki şişe içtim galiba. Bugünkü müvekkilimle yemek yedik; daha doğrusu ben onun yemek yemesini izledim – aynı şey!”

“Benzerliğinize dikkati çekmek harika bir taktikti Sydney. Nasıl aklına geldi? İlk ne zaman fark ettin bunu?”

“Oldukça yakışıklı olduğunu fark ettim, bende biraz şans olsaydı ben de bu adama benzerdim biraz, diye düşündüm.”

Mr. Stryver, vaktinden önce büyümüş göbeğini hoplata hoplata güldü.

“Sen ve şans ha Sydney! Hadi bakalım işimize bakalım, işimize bakalım.”

Çakal asık suratla kıyafetinin düğmelerini çözerek yan odaya geçti ve elinde büyük bir testi su, bir leğen ve birkaç havluyla geri döndü. Havluları suya bastırıp hafif sıktıktan sonra özensiz bir şekilde başına sardı ve masanın başına oturarak, “Evet, hazırım şimdi!” dedi.

“Bu gece pek bir şey yok aslında Bay Hafıza,” dedi Mr. Stryver, kâğıtlara bakarken, neşe içinde.

“Kaç dava var?”

“Sadece iki tane.”

“Önce kötüsünü ver.”

“Al bakalım Sydney. Kolay gelsin!”

Ardından aslan içki masasının yanındaki kanepeye sırtını dayayıp yerleşirken, çakal da üzeri kâğıtlarla kaplı olan ve hemen yanı başında şarap şişeleriyle kadehlerin durduğu kendi masasının başına geçti. İkisi de sık sık içki masasına uzanıyordu ama farklı tarzlarda; aslan genelde ellerini kemerine yaslamış ateşe bakarak ya da ara ara elindeki kâğıtları karıştırarak; çakal ise çatık kaşlar ve kararlı bir yüzle işine öyle dalmış bir hali vardı ki gözleri kadehine uzanan eli takip etmiyordu bile – dolayısıyla kadehi çoğu kez dudağına el yordamıyla götürüyordu. İki üç kere elindeki mesele öyle çetrefilli bir hal almıştı ki çakal yerinden kalkıp havluları yeniden suya koyma ihtiyacı duydu. Testi ve leğenin yanına yaptığı ziyaretlerden kafasına sarılmış ıslak havlularla öyle bir dönüyordu ki, tuhaflığını anlatmak olanaksızdı ve buna bir de onun o huzursuz ağırbaşlılığı eklenince iyice komik duruyordu.

Sonunda çakal, aslana sıkı bir yemek hazırlayarak önüne koydu. Aslan bunu büyük bir dikkat ve ihtiyatla inceledikten sonra içinden seçimler yaparak yorumlarda bulunurken çakal da ona yardımcı oldu. Mesele enikonu tartışıldıktan sonra aslan yine ellerini kemerine koydu ve uzanarak düşüncelere daldı. Ardından çakal, ağzına kadar doldurduğu bir kadehi midesine indirerek kafasını toparladı ve ikinci yemeği hazırladı; bu yemek de aslana aynı şekilde sunulmuştu ve işleri bittiğinde saat sabahın üçünü gösteriyordu.

“Eh artık bitirdiğimize göre şöyle koca bir bardak punç içebiliriz, değil mi Sydney?” dedi Mr. Stryver.

Çakal, üzerinden buharlar çıkan havluları başından çıkarıp şöyle bir silkindi, esnedi, titredi ve Stryver’a razı oldu.

“Bugün o tanıkların karşısında çok sağlam durdun Sydney. Sorduğun her soruyla.”

“Ben hep sağlamımdır; öyle değil mi?”

“Bunu inkâr edemem. Sinirin niye bozuk senin? Biraz daha punç doldur da rahatla.”

Çakal hoşnutsuzca homurdanarak teslim oldu gene.

“Yıllar öncesinin Shrewsbury Okulu’nun eski öğrencisi Sydney Carton ha?” dedi Stryver onu bugünkü ve geçmişteki haliyle değerlendirerek başını sallarken, “Esirikli Sydney. Bir an iyi sonra kötü; bir gün keyifli ertesi gün bunalımda!”

“Ah!” dedi Carton içini çekerek: “Haklısın! Aynı Sydney, aynı şans. O zamanlar bile diğer çocukların ödevlerini yapar, kendiminkilerle pek uğraşmazdım.”

“Neden peki?”

“Kim bilir? Böyleyim işte.”

Elleri ceplerinde oturdu ve ayaklarını ileri uzatarak şöminedeki ateşi izledi.

“Carton,” dedi arkadaşı üstünlük taslar gibi tavırla; sanki şöminedeki ızgara bitmek tükenmek bilmeyen çabaların tutuştuğu bir ocaktı ve yılların Shrewsbury Okulu’na gitmiş yılların Sydney Carton’ı için yapılacak en doğru şey onu iteklemekti, “sen baştan beri yanlış bir yoldasın. Ne bir çaban var ne de amacın. Bir de bana bak.”

“Aman be!” dedi Sydney, hafifçe ve uysalca gülerek, “akıl hocalığı yapma şimdi bana!”

“Şu hale nasıl geldim ben?” dedi Stryver; “Şu anda sahip olduklarımı nasıl elde ettim?”

“Bir kısmını sana yardım etmem için bana para vererek elde ettin. Ama bana laf söylemene ya da bu havalara değmez hiçbiri; istediğin şeyi yaptın. Sen hep ön sıralardaydın, bense hep arkada.”

“Ön sıralarda olmak zorundaydım; sonuçta orada doğmadım ben de, öyle değil mi?”

“Doğumunda yoktum gerçi, ama bence kesin orada doğmuşsundur,” dedi Carton. Bu lafın üzerine gene güldü, Stryver da güldü.

“Shrewsbury’den önce de, Shrewsbury’de de ve Shrewsbury’den sonrasında da,” diye devam etti Carton, “sen hep en öndeydin, bense arkada. Paris’te öğrenci mahallesinde yaşayıp Fransızca, Fransız Hukuku ve başımıza dert olan Fransız dilberleri derslerini aldığımız öğrencilik günlerimizde sen hep bir yerlere varıyordun, bense – hiçbir yere.”

“Peki kimin suçuydu bu?”

“Valla senin olmadığından emin değilim. Ben bir köşede durup paslanmayı beklerken sen benim asla yapamayacağım şekilde çabalardın, uğraşıp didinirdin, zorlardın hep bir şeyleri. Ama şimdi şu saatte, gün doğmaya yakın, insanın kendi geçmişinden bahsetmesi can sıkıcı bir durum. Hadi gitmeden önce konuyu değiştirelim biraz.”

“İyi tamam! Güzel tanığın şerefine içelim o zaman,” dedi Stryver, kadehini kaldırarak. “Bu konu hoşuna gitti mi?”

Anlaşılan gitmemişti, çünkü gene canı sıkılmıştı Carton’ın.

Kendi kendine, “Güzel tanık,” diye mırıldanarak kadehine baktı. “Bütün gün ve gece boyu tanıklarla uğraştım; kim bu güzel tanık?”

“İlginç Doktor’un kızı, Miss Manette’den bahsediyorum.”

“O güzel mi?”

“Değil mi?”

“Hayır.”

“Ne diyorsun yahu, mahkeme salonundaki herkes hayran kaldı ona!”

“Bana ne mahkeme salonundakilerin hayranlığından! Old Bailey, güzellik yargılama yeri mi? Altın saçlı bir bebekti işte!”

Mr. Stryver, “Biliyor musun Sydney,” dedi sertçe bakarak ve elini kırmızı yüzünde dolaştırarak, “biliyor musun, o altın saçlı bebekten hoşlandığını düşündüm orada, ona ne olduğunu görmek için nasıl da koştun hemen.”

“Ona ne olduğunu görmek için mi koştum? Eğer bir bayan, bebek gibi olsun olmasın, gözünün önünde düşüp bayılıyorsa bunu görmek için dürbüne ihtiyaç yok. Kadehimi şerefine kaldırıyorum ama güzel olduğunu kabul etmiyorum. Ben başka içmeyeceğim artık; uyumaya gidiyorum.”

Ev sahibi elinde mumla konuğunu merdivenlerden aşağı yolcu ederken gün de kirli camlardan soğuk soğuk bakıyordu. Carton dışarı çıktığında hava soğuk ve hüzünlüydü, soluk gökyüzü bulutlu, nehir karanlık ve loştu, manzaranın bütünüyse ölü bir çöl gibiydi. Sabah rüzgârı toz bulutlarını önüne katmış, halka halka savuruyordu, sanki ta uzaklardaki çöl kumları yükselmiş, bundan yayılan ilk serpintiler şimdiden tüm şehrin üzerine çökmeye başlamıştı.

Bu adam içinde tükenmişlik, çevresinde bu çölle, yolunun üzerindeki sessiz bir taraçanın karşısında durduğunda bir an, onurlu hırslar, özveri ve azimle dolu hayallerin önündeki boşlukta uzandığını gördü. Bu güzel hayal şehirde aşklar ve güzellikler neşeli balkonlardan ona bakıyor, hayatın meyveleri bahçelerde olgunlaşıyor ve Umut suları gözünün önünde pırıl pırıl parlıyordu. Bir dakika geçmemişti ki hepsi yok oldu. Bir kuyuda birikmiş gibi duran evlerin arasından tepedeki odasına tırmanarak kendini üzerindeki kıyafetlerle dağınık yatağına bıraktı ve yastığı boşa akan gözyaşlarıyla sırılsıklam oldu.

Güneş hüzünlü hüzünlü yükseldi; güneşin üzerine vurduğu hiçbir şey, sahip olduğu yetenekleri ve güzel duyguları kullanma becerisinden yoksun, kendi yararı ve mutluluğu için bir şeyler yapmayı beceremeyen, dahası bu feci halinin farkında olan ve bu feci halin onu tüketmesi pahasına kendinden vazgeçen bu adamdan daha hüzünlü değildi.

16. İngiltere’de adli yılın başlangıcı ve sonu. (Y.N.)

17. “Çakal, aslan için hayvan avlar, kendisi de aslanın artıklarını yer” görüşünden kaynaklanarak İngilizcede bir başkası adına dürüst olmayan ya da aşağılayıcı işleri yapan kişilere çakal deniyor. Kitapta da çakal terimi bu anlamda kullanılıyor. (Y.N.)

VI

Yüzlerce insan

Doktor Manette’in Sessiz Evi, Soho Meydanı’nın biraz ilerisindeki sessiz bir sokağın köşesindeydi. Vatan hainliği davasının üzerinden dört ay geçmiş, mesele halkın ilgi alanından ve hafızasından çıkarak açık denizlere taşınmıştı ki, Mr. Lorry güzel bir pazar günü öğleden sonra, Doktor’la yemek yiyeceği için yaşadığı Clerkenwell’den çıkarak güneşli caddeler boyunca yürüdü. İş için daha birçok kereler bir araya geldiklerinden Mr. Lorry ile Doktor arkadaş olmuş, o sessiz sokak köşesi hayatının güneşli bir parçası olmuştu.

Bu güzel pazar günü Mr. Lorry’nin, öğleden sonra Soho’ya doğru yürümesinin alışkanlık halini almış üç sebebi vardı: Birincisi, böyle güzel pazar günlerinde, genelde, akşam yemeğinden önce Doktor ve Lucie’yle yürüyüşe çıkardı; ikincisi, sevimsiz pazar günlerinde bir aile dostu olarak onlarla oturup sohbet etmeye, kitap okumaya, pencereden dışarıyı izlemeye, kısacası bütün gün onlarla böyle vakit geçirmeye alışmıştı; üçüncüsü, zihninde çözülmesi gereken ufak tefek sorunlar olduğunda Doktor’un evi bunları çözmek için en uygun yerdi.

Londra’da, Doktor’un yaşadığı o köşeden daha tuhaf bir köşe daha yoktu. Oradan yol geçmiyordu; Doktor’un evinin ön pencereleri hoş bir inziva havasının hakim olduğu sokağın bir bölümünü görüyordu. Oxford yolunun kuzeyinde çok az bina vardı o zaman, her yan koca koca ağaçlar, büyümüş kır çiçekleri ve çiçek açmış akdikenlerle kaplıydı, şimdi hiçbiri yok o tarlaların. Sonradan bu kır havası, evi barkı olmayan avare yoksullar gibi ortalıkta dolanacağına, başını alıp özgürce Soho’da esti durdu; bir de yakınlarda, mevsimi geldiğinde önünde şeftalilerin olgunlaştığı güzel bir duvar vardı.

Günün ilk saatlerinde yaz güneşinin ışıkları köşeye ışıl ışıl vururdu; ama caddeler ısındığında köşeye gölge düşerdi fakat öyle yoğun bir gölge değildi bu, biraz ötesinin pırıl pırıl parladığı görülebilirdi. Serin bir köşeydi, ağırbaşlı ama neşeliydi, seslerin yankılanması için harika bir yer, öfkeli sokaklardan kaçıp sığınılan bir liman gibiydi.

Böyle bir limana demir atmış sakin bir gemi olmalıydı mutlaka, vardı da. Doktor büyük ve sessiz bir evin iki katına yerleşmişti, gün boyu pek çok ziyaretçisi gelip giderdi ama fazla sesleri çıkmazdı, gece ise çıt bile çıkmazdı. Yeşil yapraklarını hışırdatan bir çınar ağacının olduğu bir avludan geçilerek ulaşılan arka taraftaki bir binada kilise orgu yapıldığı, gümüş işlendiği, ayrıca esrarengiz devasa bir tip tarafından altın dövüldüğü iddia edilirdi; adam, sanki kendini altından dövmüşçesine girişteki holün duvarına altın bir kol asmıştı, böylece ziyaretçilere de bir gözdağı vermiş oluyordu. Yapılan bu işleri, üst katta yaşadığı söylenen yalnız kiracıyı ya da aşağıda bir muhasebe bürosu olduğu iddia edilen kalın kafalı araba süslemecisini gören ya da duyan yoktu hiç. Ara sıra başıboş bir işçi ceketini giyip avlunun bir köşesinden karşı köşesine volta atardı, bazen bir yabancı görülürdü, bazen de avlunun ötesindeki bir yerlerden bir şangırtı ya da altın döven devasa adamdan güm güm sesler gelirdi. Ama bunlar, evin arkasındaki çınar ağacına tüneyen serçelerin ve köşeden duyulan yankıların pazar sabahından cumartesi gecesine kadar buraya hakim oldukları kuralını vurgulayan istisnalardı yalnızca. Doktor Manette eski şöhreti sayesinde ve bunun dilden dile dolaşan bir hikâyeyle tazelenmesi sonucunda pek çok hasta edinmişti. Bilimsel donanımı ve başarılı çalışmalarındaki ihtiyat ve becerisi de ayağına başka hastaları getiriyor, istediği kadar para kazanmasını sağlıyordu.

Mr. Jarvis Lorry o güzel pazar günü köşedeki bu sessiz evin kapısını çaldığında zihninde bu düşünceler vardı.

“Doktor Manette evde mi acaba?”

Az sonra gelecekti.

“Miss Lucie evde mi?”

Az sonra gelecekti.

“Peki Miss Pross evde mi?”

Büyük olasılıkla evdeydi, ama hizmetçi Miss Pross’ un evde olduğunun söylenmesini mi, söylenmemesini mi isteyeceğini kestiremezdi. “Eh, ben burada olduğuma göre,” dedi Mr. Lorry, “yukarı bir bakayım o zaman.”

Doktor’un kızı doğduğu ülke hakkında hiçbir şey bilmese de, eldeki az olanakla çok şey yapma becerisini doğuştan edinmişe benziyordu ve bu da bu ülkenin en yararlı ve hoş özelliklerinden biriydi. Mobilyalar sadeydi ama etrafta pek çok süs eşyası vardı; değerli eşyalar değillerdi bunlar, ama yansıttıkları zevk ve zarafet hoş bir etki bırakıyordu. En büyüğünden en küçüğüne odalardaki eşyaların düzenlenmesi; renklerin uyumu, ufak tefek eşyaların zarif çeşitliliği ve oluşturdukları kontrast, duyarlı elleri, zevk sahibi gözleri ve ince bir beğeniyi ortaya koyuyordu; böylece hepsi hem çok hoş görünüyor hem de bunları bir araya getiren kişiyi yansıtıyordu; öyle ki Mr. Lorry dikilmiş etrafa bakarken, bütün o masa ve sandalyeler dile gelmiş, adamın artık alışmış olduğu kendilerine has ifadeleriyle ona kendilerini beğenip beğenmediğini soruyorlardı sanki.

Bir katta üç oda vardı ve aralarındaki bağlantıyı sağlayan kapılar, içlerinden kolayca hava geçebilmesi için açık bırakılmıştı; Mr. Lorry etrafını çevreleyen bu hoş uyumu gülümseyerek izledi ve bir odadan diğerine yürüdü. İlk oda en güzelleriydi, burada Lucie’nin kuşları, çiçekleri, kitapları, sehpası, çalışma masası ve suluboya takımları vardı; ikincisi Doktor’un muayene odasıydı, burası aynı zamanda yemek odası olarak kullanılıyordu; avludaki çınar ağacının hışırtılı yapraklarının kımıltısına göre yer değiştiren benek benek gölgeli üçüncü oda ise Doktor’un yatak odasıydı, bunun bir köşesinde tıpkı Paris’te, St. Antoine’ın bir kenar mahallesindeki şarapçı dükkânının yanında yer alan kasvetli evin beşinci katında durduğu gibi duran ve artık kullanılmayan ayakkabıcı tezgâhı ile alet kutusu vardı.

Mr. Lorry bir an duraksayarak, “Acaba bu adam,” dedi kendi kendine, “neden geçmişteki acılarını hatırlatacak bu eşyaları saklıyor ki?”

“Neden şaşırdınız?” diye bir cevap gelince Mr. Lorry irkildi.

İlk olarak Dover’da, Royal George Otel’de karşılaştığı, sonradan başka ortamlarda gördüğü çok güçlü elleri olan, kızıl saçlı çılgın Miss Pross’du bu.

“Tahmin etmeliydim,” dedi Mr. Lorry.

“Aman! Tahmin etmeliymiş!” dedi Miss Pross ve Mr. Lorry sözün arkasını getirmekten vazgeçti.

“Nasılsınız?” diye sordu kadın sonra – sertçe ama bir yandan da ona bir garezi olmadığını göstermeye çalışır gibi bir hali vardı.

“Teşekkür ederim, gayet iyiyim,” diye karşılık verdi Mr. Lorry ve cılız bir sesle, “Siz nasılsınız?” diye sordu.

“Kayda değer bir durum yok,” dedi Miss Pross.

“Öyle mi?”

“Ah! Öyle!” dedi Miss Pross. “Yavru kuşuma canım sıkılıyor çok.”

“Öyle mi?”

“Tanrı aşkına ‘öyle mi’den başka bir şey söyleyin artık yoksa çıldıracağım,” dedi Miss Pross; karakteri (cüssesinden farklı olarak) güdük kalmıştı biraz.

“Sahi mi diyeyim o zaman,” diye düzeltti Mr. Lorry.

“Sahi mi de pek iyi değil,” diye karşılık verdi Miss Pross, “gene de diğerinden iyidir. Ya evet, canım çok sıkkın.”

“Sebebini sorabilir miyim peki?”

“Ona hiç layık olmayan düzinelerce insanın onu görmeye buraya gelmesini istemiyorum,” dedi Miss Pross.

“Düzinelerce insan onu görmeye mi geliyor?”

“Yüzlerce!” dedi Miss Pross.

Miss Pross’un bir özelliği (ondan önceki ve sonraki pek çok insanda olduğu gibi) söylediği bir söz kurcalandığında bunu abartmasıydı.

“Hay Allah!” dedi Mr. Lorry, aklına gelen en güvenli söz buydu.

“Yavrucağımla on yaşından beri birlikte yaşıyorum; ya da yavrucağım on yaşından beri benimle birlikte ve bunun için de bana para ödüyor; aslında bunu yapmaması gerekirdi, bunca zaman hem kendimi hem onu idare etmeye çalıştım. Bu gerçekten çok zor,” dedi Miss Pross.

Zor olan şeyin ne olduğunu tam olarak anlamadıysa da Mr. Lorry, başını iki yana salladı, gövdesinin bu önemli bölümünü, her duruma uyan bir tür sihirli pelerin gibi kullanıyor gibiydi.

“Güzel yavrumun etrafında hiç dengi olmayan bir dolu insan var,” dedi Miss Pross. “Siz bunu başlattığınızda...”

“Bunu ben mi başlattım Miss Pross?”

“Siz başlatmadınız mı? Babasını yaşama kim döndürdü?”

“Haa! Eğer bunu başlatan buysa,” dedi Mr. Lorry.

“Bu bir son değildi herhalde, öyle değil mi? Yani diyorum ki, bu işe başladığınızda işiniz yeterince zordu; Doktor Manette’i bulmanıza bir şey demiyorum tabii, ama böyle bir kız evlada da hiç layık değil bence, gene de suçlamıyorum onu, zira bu şartlar altında kimsenin suçlu olması beklenemez. Fakat insanların böyle akın akın Doktor’a gelip (bunun için bağışlayabilirdim onu) yavru kuşumun sevgisini benden çalmaya çalışmaları dayanılır şey değil.”

Mr. Lorry, Miss Pross’un ne kadar kıskanç olduğunu biliyordu ama tüm o eksantrikliğinin altında yatan –yalnızca kadınlar arasında görülebilecek türdeki–o fedakâr yaratığı da biliyordu artık; bu kişiler yitirdikleri gençliğe, asla sahip olmadıkları güzelliğe, asla kazanacak kadar talihli olmadıkları becerilere ve asla kendi