Silas Marner, George Eliot © 2011, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. BTüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2011, İstanbul 2. basım: Şubat 2015, İstanbul E-kitap 1. sürüm Eylül 2015, İstanbul Şubat 2015 tarihli 2. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Seçkin Selvi

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Tasarım www.lom.com.tr

ISBN 978-975-07-2792-4

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com

GEORGE ELIOT

SILAS
MARNER

ROMAN

İngilizce aslından çeviren Cem Alpan

GEORGE ELIOT, İngiliz romancı, çevirmen ve gazeteci Mary Anne Evans’ın yapıtlarında kullandığı takma addır. 1819-1880 yılları arasında yaşayan Eliot, Victoria Devri’nin önde gelen yazarlarından biriydi. Silas Marner, The Mill on the Floss, Middlemarch, Daniel Deronda, “Aşkın Bedeli”, Romola, Felix Holt adlarındaki yedi romanı, çok sayıda şiiri ve çevirileriyle dünya edebiyatında haklı bir yer kazanırken, siyasal tavrıyla da öne çıktı. Eserlerinde özellikle kırsal kesim yaşamını, toplumdan dışlanmış insanların sorunlarını işledi. Gerçekçi bir anlatımla yazdığı kitaplarında derin bir psikolojik boyut ve ustalıkla işlenmiş karakterler yer alırken otobiyografik öğelere de yer verdi; örneğin kendisinin kilise cemaatine katılmayı reddedişi bir bakıma Silas Marner romanında yansımasını bulur. O dönemde kadın yazarlar kendi adlarıyla kitap yayınlarken o, takma ad olarak bir erkek adını yeğledi. Bunu, “Kadınlar yalnızca hafif aşk romanları yazar,” önyargısını kırmak ve ciddiye alınmak için yaptığını açıkladı.

CEM ALPAN, 1972’de İstanbul’da doğdu. MÜGSF’de içmimarlık ve tasarım eğitimi aldı. 2004’ten bu yana çeşitli yayınevlerinde editörlük ve çevirmenlik yapıyor. Amos Oz’un Kara Kutu, Stephen A. Mitchell’ın Aşk Sürebilir mi?, Stephen Greenblatt’ın Shakespeare Olmak, George Eliot’un Silas Marner, Alice Munro’nun Bazı Kadınlar ve Çocuklar Kalıyor; David Vann’ın Caribou Adası adlı kitapları Türkçeye kazandırdı.

“Çocuk ki, dünyanın verebileceği nimetlerin en büyüğüdür, güçten düşen yaşlı insana,
Umut getirir beraberinde, yarınlara dair tasarılar getirir.”

WILLIAM WORDSWORTH

Birinci bölüm

1

Çiftlik evlerinde dokuma tezgâhlarının uğuldayıp durduğu –hatta ipek ve dantel işlemeli giysiler içindeki asil hanımefendilerin bile cilalanmış meşe ağacından minik dokuma tezgâhlarına sahip olduğu– o günlerde, uzaktaki kasabaların patikalarında ya da tepedeki bağrının derinlerinde, güçlü kuvvetli köylü halkının yanında sahipsiz bırakılmış bir ırkın kalıntıları gibi görünen bazı solgun, çelimsiz adamlara rastlanabilirdi. Bu yabancıya benzeyen adamlardan biri, erken batan kış güneşine karşı karartı halinde tepelerde göründü mü, çoban köpekleri şiddetle havlardı; zira ağır çuvalı atında eğrilmiş bir adamdan köpekler hazzeder mi? – o solgun adamlarsa sırtlarında gizemli yükleri olmadan nadiren ortaya çıkarlardı. Çobanın kendisine gelince, o çuvalların içinde keten ipliklerinden ya da o ipliklerle örülmüş kaba keten rulolarından başka bir şey olmadığını gayet iyi bildiği halde, istediği kadar vazgeçilmez olsun, yine de bu dokumacılık işinin Şeytan’ın eli değmeden yapılabileceğine inanmazdı. O zamanlarda batıl inanç, yabancıların ya da gezici esnaf veya bıçak bileyicisi gibi aralıklarla, arada bir ortaya çıkanların çevresini kolaylıkla sarardı. Bu gezginlerin evi, kökleri nerede, kimse bilmiyordu; anasını, babasını tanıyan olmadıkça, bir insan nasıl açıklanırdı ki? Eski zamanların köylüleri için, doğrudan tecrübe ettikleri dışındaki dünya gizemli bir bölgeydi: yolculuğa çıkmamış düşünceleri için gezginlik hali, baharla dönen kırlangıçların kış yaşamı gibi belirsiz bir kavramdı; bir göçmene bile, eğer uzak bölgelerden gelmişse kuşku kırıntılarıyla bakılmasına engel olunamazdı; öyle ki, uzun süre kimseye zarar verilmeden yaşanmış bir hayat, suç işleyerek sonlandığı zaman kimse şaşırmazdı; hele bir de o kişi, herhangi bir konudaki derin bilgisiyle yahut bir el becerisiyle nam salmışsa. Zira dil denen o meşakkatli çalgıyı çabucak kullanma becerisi olsun ya da köylülerin aşina olmadığı bir başka hüner, her tür akıllılık kuşku uyandırırdı: âdetlere uygun, herkesin gözü önünde doğup büyümüş dürüst ahali, fazla zeki ve akıllı olmazdı – en fazla, birtakım işaretlerden hava durumunu okumak gibi kabiliyetlere sahip olurdu; çabukluk ve hüner gerektiren becerilere gelince onlar büyücülükten sayıldığından tamamen gizlice edinilirdi. Bu şekilde, oraya buraya dağılmış keten dokumacıları –kasabalardan köylere gelen göçmenler– köylü komşuları tarafından ölünceye kadar yabancı bilinmiş, genellikle tek başınalığa has o tuhaf huyları edinmeye zorlanmışlardı.

Bu yüzyılın başlarında, Silas Marner adlı böyle bir keten dokumacısı, terk edilmiş taşocağının az ötesinde, Raveloe köyü yakınlarındaki şimşirlerin arasında yükselen taş kulübede mesleğini icra etmekteydi. Tınaz makinesinin neşe dolu doğal tıkırtısından ya da basit ritimli harman dövenden oldukça farklı olan sesiyle şüphe uyandıran Silas’ın dokuma tezgâhı, Raveloe’lu gençler için yarı ürkütücü bir cazibe kaynağıydı; fındık fıstık toplamayı ya da kuş yuvalarından yumurta çalmayı bir yana bırakıp sık sık taş kulübenin penceresinden içeriyi gözler, tezgâhın o gizemli işleyişinin yarattığı huşu duygusunu küçümsemenin verdiği hoş duyguyla dengelemek için, tekdüze bir biçimde ayak pedalını çalıştıran dokumacının kamburu çıkmış halini ve ona eşlik eden tezgâhın seslerini alaya alırlardı. Ancak, arada bir ipliklerdeki bir dolaşığı düzeltmek için duraksayan Marner’ın bu küçük haylazları fark ettiği olur ve kendisi, verdikleri bu rahatsızlığa çok kötü bir niyet atfettiğinden, değerli vaktine rağmen tezgâhından inip sokak kapısını açar ve her seferinde onlara bir bakar, bir bakardı ki berikilerin elleri ayaklarına dolanır kaçarlardı. Silas Marner’ın, korkunç bakışlarının değil de solgun yüzündeki, uzağı iyi göremeyen o kahverengi patlak gözlerinin, yakınlarındaki bir çocukta kramplara, bacakların eğrilmesine ya da ağız çarpılmasına neden olabileceğine inanmak, acaba nasıl mümkün olabiliyordu? Belki de ana babalarını Silas Marner hakkında konuşurlarken duymuşlardı; zira aklına koydu mu köylülerin romatizmalarını tedavi edebileceği, daha meşum olanı, şeytanla anlaşmayı bildiğin takdirde seni doktora para harcamaktan kurtarabileceği konuşulurdu gizli gizli. Dikkatli bir dinleyici bu tür şeytana tapma görüşünün, kır saçlı köylüler arasında bugün bile sürdüğünü duyabilir; zira işlenmemiş bir zihin, güç ile iyilik arasında kolay kolay ilişki kuramaz. Kötülükten uzak durulması için epey ikna edilmeyi gerektirdiğinden şüpheli bir hal alan güç kavramı, her zaman ilkel ihtiyaçların ağır baskısı altında olmuştur, o nedenle güçlüklerle dolu hayatları asla coşkulu bir dinî inançla aydınlanmamış insanların zihinlerinde, en kolay şekilde Görünmez olanın biçimini alır. Onlar için acı ve talihsizlik, memnuniyet ve keyiften çok daha geniş bir olasılıklar yelpazesi sunar: tutkuyu ve umudu besleyen hayallerin neredeyse hiçbir zaman yeşermediği muhayyileleri, belleğin yeşerttiği, korkuyu her daim besleyen bir otlak haline gelmiştir. “Yemek isteyeceğin herhangi bir şey aklına geliyor mu?” diye sormuştum bir keresinde, son hastalığının pençesinde, karısının ona pişirdiği her yemeği reddeden yaşlı bir işçiye. “Hayır,” diye yanıtlamıştı, “günlük aşımdan başka bir şey bilmem ben, yiyemem.” Tecrübe, lezzet hissini uyandıracak herhangi bir hayali beslememişti onda.

Raveloe’ya gelince, yenileri sesler tarafından bastırılmamış, eskiden kalma birçok sesin yankılandığı bir köydü orası. Medeniyetin eteklerinde kurulmuş, cılız koyunların ve oraya buraya dağılmış çobanların mesken tuttuğu o çorak papazlık bölgelerinden biri değildi: aksine, kıvançla İdeal İngiltere1 olarak adlandırdığımız merkezî ovada konumlanmıştı ve –şayet manevi değerlerden bahsedecek olursak– oldukça makbul rant gelirleri sağlayan çiftlikleri vardı. Ancak herhangi bir paralı yoldan at sırtında bir saat kadar uzaklıkta, sık ağaçlı, gizli saklı bir çukurda yuvalanmıştı; at arabası kornasının titreşimi ulaşmıştı oraya, keza kamuoyunun sesi de. Eski, güzel bir kilisesi ve merkezinde –kilise bahçesinin yanı sıra– itinayla çevrelenmiş meyve bahçeleriyle, süslü fırıldaklarıyla yolun hemen kenarında yükselmiş, kilisenin diğer tarafındaki ağaçların arasından görünen papazın evine kıyasla ön cepheleri daha heybetli, tuğla ile taş karışımı iki üç tane çiftlik evi olan, oldukça görkemli bir köydü bu: – tecrübeli bir göze, sosyal hayatının doruk noktasını ânında açık ederek, civarda büyük bir parkın da, bir malikânenin de olmadığını anlatan bir köy; oysa içlerine sindire sindire kötü çiftçilik yaparak para kazanabilen o savaş yıllarında, keyif çatıp Noel, Paskalya ve izleyen haftayı neşeyle kutlayan birçok ileri geleni vardı Raveloe’nun.

Silas Marner, Raveloe’ya adım atalı on beş yıl geçmişti; o zamanki görünüşü, ortalama kültürü ve tecrübesi olan birine hiçbir şey ifade etmese de, yerleştiği yerin civarındakiler tarafından, mesleğinin sıra dışı niteliği ve “Kuzey” denilen o meçhul bölgeden gelmesi yüzünden gizemli garipliklerin atfedildiği, uzağı göremediği belli kahverengi gözleri olan, soluk tenli bir gençti o. Yaşantısı da gizemliydi –herhangi birini kapı eşiğinden içeri davet etmişliği, Rainbow denilen meyhanede bira içmek ya da tekerlek tamircilerinin dükkânında laflamak üzere köyde gezinmişliği olmamıştı bugüne kadar: öylesine ya da belirli bir ihtiyaç için bir kadının ya da erkeğin kapısını çalmamıştı; Raveloe’lu genç kadınlara kısa süredeki vaki oldu ki Silas –sanki onların, dirilmiş bir ölüyle asla evlenmeyeceklerini beyan ettiklerini duymuş gibi– aralarından birini asla evlenmeye zorlamayacaktı. Marner’ın kişiliğine yönelik görüşler sadece solgun yüzünden ve benzersiz gözlerinden kaynaklanmıyordu ama; köstebek avcısı Jem Rodney, bir akşam evine dönerken Silas Marner’ı, aklı başında bir adam gibi çuvalını çite yaslayacağına, o ağır çuvalı sırtından indirmeden çite dayanmış bir halde bulduğunu anlatıyordu; ona yaklaştığında farkına varmıştı ki, Marner’ın gözleri ölü bir adamın gözleri gibiydi. Onunla konuşup onu tepeden tırnağa süzmüş, ama beriki kasları kaskatı, elleriyse demirden pençeler gibi çuvalını kavramış haliyle, kıpırdamadan durmuştu. Bunun üzerine, Rodney tam da dokumacının öldüğüne kanaat getirecekken Marner –hani derler ya– bir çırpıda kendine gelip, “İyi akşamlar,” demiş ve çekip gitmişti. Tüm bunları gördüğüne yemin etmişti Jem, hem de taşocağının aşağısında, Beyzade Cass’in arazisinde köstebek avlamakta olduğu o günde. Kimileri Marner’ın, öbür türlü akıllarının almadığı olayları açıklamaya yarayan bir sözcükle, “nöbet geçirmiş” olabileceğini söyledi; ancak kilise kâtibi, iddialı Mr. Macey, başını sağa sola salladı ve, “Nöbet geçirip de düşmeyen birini gören oldu mu hiç?” diye sordu. Nöbet dedikleri bir krizdi, öyle değil mi? Kriz ise, insanın vücudundaki gücün bir kısmını alır ve onun, eğer çoluk çocuğu yoksa bölge kilisesinin insafına kalmasına neden olurdu. Yok yok; kriz geçirdi mi, okları arasındaki at gibi ayakta kalıp, “Deh,” dedin mi, yürüyüp gitmezdi insan. Ancak insanın ruhunun gevşeyerek uçup yuvasına geri dönen kuşlar gibi vücuduna girip çıktığı bir durum söz konusu olabilirdi; kimileri bu yolla fazla akıllı olurdu işte, çünkü bu kabuksuz halleriyle, onlara, hemşerilerinin ve rahibin beş duyularıyla öğrenebileceklerinden daha fazlasını öğretebileceklerin okullarına gidip gelebilirlerdi. Marner Usta, bitkilere dair bilgisini nereden edinmişti, ya? Ya istedi mi ortaya çıkardığı o tılsımlar? Jem Rodney’nin hikâyesi, iki aydan uzun bir süre boyunca, üstelik bir doktorun tedavisi altındayken kalbi yerinden fırlayacak gibi atan Sally Oates’ı, Marner’ın nasıl da tedavi edip bir çocuk gibi uyumasını sağladığına tanık olanları şaşırtmazdı pek. İstese, daha fazla hemşeriyi tedavi ederdi; yine de onunla nasıl konuşulacağını bilsen iyi ederdin, sadece sana bir zarar vermesini engellemek için bile olsa.

Ona yakıştırılan tuhaflıkların yol açabileceği infazdan, bir yerde bu belirsiz korku korumuştu Marner’ı, ancak bununla birlikte, komşu köy Tarley’deki yaşlı keten dokumacısı öldüğü için, zanaatı sayesinde, yörenin zengin ev kadınları, hatta yılsonunda az miktarda iplik istifleyen daha tutumlu çiftçiler tarafından oldukça aranan bir göçmen olmuştu. Onlar kumaşların kalitesindeki bir kusurla ya da onlar için dokuduğu kumaş miktarındaki bir sorunla doğrulanmadığı takdirde, her türlü nefret ya da kuşkunun karşısına, Silas’ın işe yararlığını çıkaracaklardı. Komşuların Marner hakkındaki izlenimleri, yenilikten alışkanlığa evrilmek dışında değişmeden, yıllar yuvarlanıp geçti böylece. On beş yıl sonrasında, Raveloe ahalisi Silas Marner için başta ne söylüyorsa yine aynı şeyi söylemeye devam ediyordu: sık sık tekrar etmiyorlardı belki, ancak yeri geldi mi, söylediklerinde daha bir diretiyorlardı. Yıllarla birlikte gelen önemli tek bir ek vardı sadece: Marner Usta’nın bir kenara yüklü bir miktar bir para koyduğuydu o da; hem de kendisinden “büyük” adamları satın alabilecek kadar.

Ancak onunla ilgili fikirler neredeyse sabitlendiği, günlük alışkanlıklarında ise herhangi bir değişiklik göze çarpmadığı halde, mizacı ateşli olan, bir kaçakta ya da yalnızlığa mahkûm olmuş herkeste görüleceği gibi, Marner’ın iç dünyasının da bir tarihi ve yaşadığı bir dönüşüm vardı. Raveloe’ya gelmeden önce, o gün olduğu gibi bugün de, en yoksul üyenin belagat sanatı edinmek ya da en azından, ait olduğu cemiyetin sessiz bir seçmeni olmak şansını elde ettiği, genç bir zanaatkârın hayatına şekil veren küçük bir dinî mezhebe üye olduğundan, zihinsel faaliyetler ve yakın arkadaşlıklarla dolu hareketli bir hayat sürmekteydi. Lantern Yard’ın kilise topluluğu olarak anılan o küçük gizli dünyada, Marner’a hayli itibar edilirdi; bir genç olarak örnek bir yaşantısı, coşkulu bir inancı olduğu düşünülürdü; dahası, bir toplu dua seansı sırasında, bir saat ya da daha uzun bir süre boyunca gizemli bir şekilde kasılarak kendinden geçip öldü sanıldığından beri, özel bir ilginin odağı olmuştu. Bu hadisenin ardında tıbbi bir neden aramak, rahip ve cemiyet üyeleri kadar Silas’ın kendisi tarafından da, muhtemel altında yatan manevi önemi görmezden gelmek olarak görülürdü. Besbelli kilise adına özel bir görev için seçilmişti Silas; ve bu görevi yorumlama çabası, kendi açısından, yaşadığı trans süresince herhangi bir manevi içgörüyle desteklenmese de, neden olduğu etki, kendisi ve diğerleri tarafından ışığa ve kendinden geçme haline yükselmek olarak yorumlanmıştı. Onun kadar dürüst olmayan biri, bunun yeniden canlanan bir bellek halinde, önceki hayata dair bir tahayyül olduğu inancına kapılırdı; onun kadar aklı başında olmayan biri, böyle bir yaradılışa inanırdı belki; oysa Silas hem dürüst hem sağduyuluydu, ancak dürüst ve coşkulu birçoğunun başına geldiği gibi, kültür, ondaki gizem algısı için herhangi bir kanal belirlememişti ki, onu inceleme ve bilgi edinme yoluna koyulabilsin. Şifalı bitkilere ve onların hazırlanmasına, annesinden yadigâr bir aşinalığı vardı –annesinin kutsal bir vasiyet olarak onunla paylaştığı mütevazı bir bilgelik hazinesi– ancak yıllar sonra bu ilmi uygulamanın doğru olup olmadığından şüphelenerek bitkilerin dualar olmadan etki etmeyeceğine inanır olmuş, böylece miras aldığı yüksükotu, karahindiba, öksürükotu arayarak kırlarda dolaşmak zevki, onun için bir baştan çıkma niteliğine bürünmüştü.

Kilise cemiyetinin üyeleri arasında, Silas’tan birkaç yaş büyük bir adam vardı. Uzun zamandır öylesine yakın bir arkadaşlık içinde yaşamışlardı ki Lantern Yard üyeleri onlara Davud ve Yonatan2 ismini yakıştırmıştı. Zaman zaman, iradesi daha zayıf üyelere karşı fazlasıyla sert bir tavır takınsa ve sanki hocalarından daha akıllıymış, kendi parlaklığından gözü kamaşıyormuş gibi bir hali olsa da gerçek ismi William Dane olan bu dost da aynı şekilde, gençlik inancının örnek bir yıldızı olarak görülürdü. Ancak başkaları William’ı istediği kadar lekelesin, arkadaşı Silas için kusursuz biriydi o; zira Marner’ın, genç yaşında zorunluluklara saygı duyup tezatlara yaslananlara has, kendinden kuşkulanan, etkilere açık bir karakteri vardı. Marner’ın, gözlem yeteneğinden yoksun koca patlak gözlerindeki geyiklere özgü o savunmasız bakışlarıyla pekişen güven dolu yalın ifadesi, William Dane’in, kısılmış çekik gözlerinde ve birbirine sıkı sıkı bitiştirdiği dudaklarında gizleyerek kendinden emin bir halde bastırdığı içsel zaferiyle tam bir tezat oluşturuyordu. İki arkadaş arasında, sık sık sohbet konusu yaptıkları mesele, Kurtuluş Vaadi’ydi3: Silas, umutla korku karışımı bir hissin ötesine geçemediğini itiraf etmiş ancak William, bir kez rüyasında, birlikte sohbet ederlerken İncil’in beyaz bir sayfasının açıldığını ve üzerindeki “kutsal amaç uğruna seçilmişlere çağrı” yazılarını okuduğunu gördüğünden beri sarsılmaz bir inanca sahip olduğunu anlatınca beriki onu özlem dolu bir ilgiyle dinlemişti. Bu tip sohbetler, eğitilmemiş ruhları, alacakaranlıkta çırpınıp duran o körpe kanatlılara benzeyen, soluk yüzlü birçok dokumacı kafadarı meşgul etmiştir.

Saf mizaçlı, hiçbir şeyden kuşkulanmaz Silas, daha samimi türden başka bir bağ kurması yüzünden arkadaşlıkları arasına bir soğukluk girmediğini düşünüyordu. Zira birkaç aydır genç bir hizmetçi kadınla nişanlıydı; evlenmek [evlenmelerini ilan etmek] için, birlikte biraz daha para biriktiriyorlardı. Her şeyin ötesinde, Pazar sohbetlerinde William’ın sık sık onlara katılmasından Sarah’nın sıkıntı duymaması, Silas için büyük bir mutluluk demekti. Toplu dua esnasında Silas’ın kataleptik nöbeti geçirmesi, ilişkilerinin bu günlerinde meydana gelmişti. Cemiyet üyelerinin Silas’la ilgili çeşitli sorgu ve ifadeleri arasında, bu tip özel bir görev için seçilmiş kardeşlerine yönelik genel duygudaşlıkla çelişen tek düşünce, William’ın öne sürdüğü açıklamaydı. Gözlemleri sonucunda, bu trans halinin Tanrısal bir lütuf belirtisi olmaktan çok Şeytan’ın ziyaretine benzediğine kanaat getirmiş, ruhunda bir yerlerde, bir çeşit lanet saklayıp saklamadığı yönünde arkadaşını uyarmıştı William. Azarı ve tembihi bir arkadaşlık görevi olarak kabul etmek zorunda olduğunu hisseden Silas, gücenmemiş, ancak arkadaşının onunla ilgili hissettiği kuşkulardan dolayı acı duymuştu; dahası, Sarah’nın ona yönelik davranışlarında, onun için endişelenmekte olduğuna ve istemeden ondan ürktüğüne, kaçındığına dair işaretler arasında tuhaf bir dalgalanma hissetmiş, çok geçmeden bunlara yeni endişeler eklenmişti. Ona nişanını bozmayı düşünüp düşünmediğini sormuş ancak Sarah, kesinlikle düşünmediği cevabını vermişti; nişanları kilise topluluğu tarafından biliniyordu ve toplu dualarda fark edilmişti; titiz bir soruşturmaya tabi olmadan bozulamazdı ve Sarah, topluluğun hisleriyle doğrulanacak herhangi bir neden bulamıyordu. Tam da bugünlerde, yaşlı diyakoz tehlikeli bir hastalığa yakalanınca dul ve çocuksuz olduğundan, kadın ve erkek bazı genç kardeşleri ona gece gündüz bakmaya başlamıştı. Silas gece nöbetini sık sık William’la paylaşıyor, saat gece yarısı iki olduğu zaman, biri diğerinin yerini alıyordu. Yaşlı adamın, kaygıları boşa çıkarırcasına iyileşmeye başladığı günlerden bir gece, yatağı başında onu bekleyen Silas, diyakozun normalde duyulabilen nefesinin sona erdiğini fark etti. Hastanın yüzüne yakından bakabilmek için, soluklaşan mumu ona yaklaştırmak zorunda kalmıştı Silas. İncelemesi sonucunda diyakozun öldüğünden emin olmuştu –hem de bir süredir–, zira tüm kasları kaskatıydı. Uyuyakalıp kalmadığını anlamak için saate baktı Silas; sabahın dördü olmuştu. William neden gelmemişti acaba? Kaygı içinde yardım çağırmaya koştu. Silas, William’ın neden nöbetine gelmediğini öğrenmek ve onu bulmak umuduyla yola koyulduğu sırada, Papaz da aralarında olmak üzere birçok arkadaşı, evde toplanmıştı bile. Ancak saat altıda, Silas hâlâ arkadaşını aramayı düşünürken William yanında Papaz’ la beraber çıkageldi. Onu Lantern Yard’a, cemiyet üyelerinin huzuruna çağırdılar; Silas bu çağrının nedenini öğrenmek istediğinde de, tek cevapları “Öğreneceksin” oldu. Kilisenin yönetim kurulunun karşısına, gözlerini vakurca ona diken Tanrı’nın kullarını temsil eden papazın önüne oturana kadar, Silas başka bir şey duymadı. Ardından papaz cebinden bir çakı çıkardı ve Silas’a göstererek, “Bunu nerede bıraktığını hatırlıyor musun?” diye sordu. Silas çakıyı cebinden çıkarıp bir yerde bıraktığını hatırlamadığını söyledi – ancak bu tuhaf sorgulama karşısında titremesine de engel olamadı. Bunun üzerine papaz, ona suçunu gizlemeyi bırakarak itiraf edip nedamet getirmesi çağrısında bulundu. Çakı, merhum diyakozun yatağı yanındaki çekmeceli sehpanın üzerinde bulunmuştu – hem de bir gün öncesinde papazın gözleriyle gördüğü, küçük para kesesinin durmakta olduğu yerde. Bir el, keseyi alıp götürmüştü; peki ama, çakının sahibinden başka, hangi el olabilirdi bu? Bir süre donakalmıştı Silas; ardından kendine geldi ve konuştu: “Tanrı beni temize çıkaracaktır. Oraya bırakılmış çakı ya da kaybolan para hakkından en ufak bir fikrim yok. Üstümü de, evimi de arayın; altı ay boyunca biriktirip elimde tuttuğumu William’ın bildiği, üç pound beş şilin dışında hiçbir şey bulamayacaksınız.” Bunun üzerine William sıkıntıyla inledi ve Papaz şu sözleri söyledi: “Aleyhinde oldukça güçlü deliller var Marner kardeş. Para geçen gece çalındı, ve merhum kardeşimizin yanında senden başkası yoktu, çünkü William Dane, bize beyan ettiğine göre, ani bir hastalık yüzünden nöbetine gelemedi, keza gelmediğini sen de söyledin; dahası, hastayı da ihmal etmiş oldun.”

“Uyuyakalmış olmalıyım,” dedi Silas. Kısa bir süre durakladıktan sonra ekledi, “Ya da hepinizin tanık olduğu o ziyaretin bir benzeri başıma gelmiştir belki; böylece ben bedenimi terk etmiş bir halde dururken hırsız gelmiş ve gitmiş olabilir. Yine de söylüyorum, üstümü ve evimi arayabilirsiniz, zaten başka hiçbir yere gitmedim.”

Arama yapıldı ve sona erdi – hem de William Dane’ in, Silas’ın odasındaki çekmecelerden birinin arkasına sıkıştırılmış o herkesin tanıdığı para kesesini, boş bir halde bulmasıyla! Bunun üzerine William, arkadaşını suçunu gizlemeyi bırakıp tövbe etmeye çağırdı. Silas ona keskin bir kırgınlıkla baktı ve, “William, dokuz yıldır her an birlikteyiz, bugüne kadar hiç yalan söylediğime tanık oldun mu? Ancak Tanrı, beni temize çıkaracaktır,” dedi.

“Dostum,” diye yanıtladı William, “Şeytanın ayartmalarına kapılıp ruhunun gizli köşelerinde neler yaptığını nerden bilebilirim?”

Silas dostuna bakakalmıştı. Birden yüzü kıpkırmızı oldu; ağzına geleni söyleyecekti ki içinden, yüzündeki kızarıklığı geldiği yere gönderip titremesine neden olan bir şok dalgasının yükseldiğini hissederek kendini tuttu. En sonunda, gözlerini William’a dikerek cılız bir sesle konuştu.

“Şimdi hatırladım – çakı cebimde değildi.”

“Ne dediğini anlamadım,” diye yanıtladı William. Ne var ki yanlarındaki kişiler, bıçağın nerede olduğunu merak ederek sordular, ancak o, başka bir açıklama yapmadı: “Acı içindeyim. Başka bir şey söyleyemem. Tanrı beni temize çıkaracaktır.”

Kiliseden dönüşlerinde başka tartışmalar oldu. Zanlının suçunu kanıtlayacak herhangi bir hukuki yola başvurmak –davanın topluluk içinde o denli skandal yaratmadığı durumlarda bile– Noel zamanı soruşturma yapılmasını yasaklayan Lantern Yard Kilisesi prensiplerine aykırıydı. Ancak topluluk üyeleri gerçeği ortaya çıkarmak için daha farklı önlemler almak zorundaydılar, bu nedenle dualara ve isim kurası çekmeye başvurdular. Bu tip kararlar, kasabalarımızın ara sokaklarının ardındaki muğlak dinî hayat hakkında hiçbir fikri olmayanlarda şaşkınlık yaratacaktır. İlahî gücün ânında müdahale ederek suçsuzluğunu kanıtlayacağı inancıyla, Silas da yoldaşlarıyla beraber diz çöktü ancak geçmişinde ve hatta sonrasında acı ve keder hissediyordu – insana olan inancı ağır bir darbe almıştı. Ve isim kurasında, Silas’ın suçlu olduğu ortaya çıktı. Kilise cemiyeti üyeliği resmen lağvedildi ve çaldığı parayı geri ödemesi emredildi: ancak tövbe ettiğinin kanıtı olarak kilise önünde suçunu itiraf ettiği takdirde, kilise topluluğuna geri kabul edilebilirdi artık. Marner sesini çıkarmadan söylenenleri dinledi. Sonunda, herkes gitmek üzere ayağa kalktığında, William Dane’in yanına gitti ve kaygılı, titreyen sesiyle konuştu: “Hatırladığım kadarıyla, çakımı en son senin için bir kayış keserken kullanmıştım. Cebime geri koyup koymadığımı hatırlamıyorum. Parayı sen çaldın ve suçu benim üzerime atmak için bir dolap çevirdin. Tüm bunların sonunda belki zenginleşeceksin zira dünyayı haktanır bir şekilde yöneten adil bir Tanrı yok, masumlara karşı şahitlik eden, yalanların Tanrısı var sadece.”

Tanrı’ya yönelik bu küfür karşısında herkes donakalmıştı.

Buna karşılık, “Bunun Şeytan’ın sesi olup olmadığı kararını yoldaşlarıma bırakıyorum,” dedi William, gücenmiş bir şekilde. “Senin için dua etmekten başka elimden bir şey gelmez, Silas.”

Zavallı Marner, yüreğindeki kederle dışarı çıktı – sevgi dolu ruhu olan biri için, delilikten aşağı kalır yanı olmayan, Tanrı’ya ve insana böylesi sarılmış bir inançla. Bu yaralı ruhun acısıyla, “Sarah da bana sırtını dönecek,” diye söylendi kendi kendine. Ve ona yönelik suçlamalara inanmadığı takdirde, Sarah’nın inancının da kendisininki gibi altüst olacağını düşündü. Dinî duygularının da etkisiyle, kapsamlı birtakım kalıplarla düşünmeye alışmış insanlar için, bu kalıpların ve duygunun düşünceyle birbirlerinden kopmadıkları, zihnin o basit, eğitimsiz halini yeniden edinmek çok güçtür. Marner’ın durumuna düşmüş birinin, isim kurası yoluyla ilahî adalete başvurmanın meşruluğunu sorgulayacağını düşünmeye meyilliyizdir; ancak onun hayatı boyunca asla tanık olmadığı şeye, bağımsız düşünceye, karşılık gelmektedir bu; ve tüm enerjileri hüsrana yol açmış bir inancın ıstırabına dönüştüğü şu anda uğruna çabalaması gereken budur işte. Eğer insanın günahları kadar acılarını da kaydeden bir melek varsa herhangi bir sorumludan yoksun yanlış fikirlerin ne kadar da kederlendirdiğinin ve bu kederin ne derin olduğunun herhalde farkındadır.

Marner evine döndü ve Sarah’ya gidip masumiyetine inandırmaya çabalamak için herhangi bir dürtü hissetmeden, çaresizlikten sersemlemiş bir halde bütün gün tek başına oturdu. Ertesi gün, dokuma tezgâhının başına geçip her zamanki gibi çalışarak uyuşturucu bir şaşkınlıkta teselli buldu; daha üstünden birkaç saat geçmemişti ki papaz ve diyakozlardan biri gelerek Sarah’dan, nişanı bozma kararı aldığını belirten bir mesaj getirdi. Silas mesajı sessizce karşıladı ve habercilere arkasını dönerek çalışmaya devam etti. Bir ay kadar sonra, Sarah William Dane’le evlendi. Bu durumun Lantern Yard’daki yoldaşlara ilan edilmesinden kısa bir süre sonra Silas Marner, kasabayı terk etti.

1. Ortaçağ’dan sonra ve Sanayi Devrimi’nden önce İngiltere’nin folklorik, geleneksel ve kırsal yaşam tarzını belirtmek için kullanılan kavram. (Ç.N.)

2. Yonatan, İsrail Kralı Davud’a sadakatin bir simgesidir. Kutsal Kitap “I. Samuel”, 18:1-4. (Ç.N.)

3. Calvin, cemiyet üyelerinin iyi ve doğru bir yaşamla kendini belli eden seçilmişliğinin, Tanrı’nın onlara gösterdiği ebedî ayrıcalığın, yani Kurtuluş Vaadi’nin bir kanıtı olduğunu vaaz etmişti. (Ç.N.)

2

Aldığı eğitim sayesinde diğerlerinden farklı bir yaşantıya sahip olan biri bile, kimsenin geçmişi hakkında bir şey bilmediği, fikirlerini paylaşmadığı –toprak analarının onlara farklı bir kucak gösterdiği, insanoğlunun başka türlü şekillendiği– yeni bir diyarda kendini bulduğunda, alışkın olduğu hayat görüşüne, Lethe4 olmaya duyduğu inanca, hatta geçmişteki mutluluk ve acılarının gerçekten yaşanmış birer tecrübe olduğu hissine tutunmakta zorlanmadan edemez. Eski inançlarından ve sevgilerinden kopmuş zihinler, tüm sembolleri yok olan geçmişin ve hiçbir anıyla bağı olmayan şimdiki zamanın hayalî bir niteliğe büründüğü sürgün olma halinin Lethe Pınarı’nın suyundan içmişçesine etkilenmeyi belki de bilhassa aramışlardır. Ancak onların tecrübe ettikleri bile, memleketini ve insanlarını terk edip Raveloe’ya yerleşen Silas Marner gibi basit bir dokumacının neler hissettiğini canlandırmaları için yeterli olmayabilir. Çevresindeki tepelerin yamacına bakan doğup büyüdüğü kasabadan, ağaçların ve çalılıkların kendisini gökyüzünden bile gizlediği hissini veren çukurda konumlanmış bu fundalık bölge kadar farklı hiçbir şey olmazdı. Sabahın o derin sessizliğinde uyanıp çiyle ıslanmış böğürtlenlere baktığı, biçilmiş çim kümelerini düzenlediği gün, yaşamakta olduğu yerin, bir zamanlar onun için yüce nimetlerin sunak yeri olmuş Lantern Yard’ı merkez aldığı geçmişteki yaşantısıyla hiçbir bağı kalmamış gibiydi. Kilisenin o bembeyaz duvarları; sessiz sedasız tanışık olduğu insanların yerini alarak birbiri ardına yükselen o tanıdık sesleriyle, şeytandan korunmak için kalbin üstüne takılan bir tılsım gibi, hem doğaüstü hem de bir o kadar tanıdık olan tabirleri coşkulu bir şekilde yakararak seslendirdikleri o kilise sıraları; yılların alışkanlığının verdiği bir tavırla ellerinde kitabı tutarak ileri geri sallanan papazın, mutlak öğretiyi aktardığı o kürsü; ilahilerin beyitleri arasında, sanki sona ermiş gibi bırakılan boşluklar ve birdenbire yeniden yükselen o sesler... Tüm bunlar, Marner için ilahî güçlerin kendisine ulaştığı bir kanal –dinî duyguları için bir manevi yuva– işlevi görmüş, dünya üzerinde Hıristiyanlığın ve Tanrı’nın Krallığı olmuştu. Küçük bir çocuğun ebeveyn sevgisi nedir bilmemesi, bir tek sığınmak ve beslenmek amacıyla ona ellerini uzatanın kucağını ve yüzünü bilmesi gibi, ilahiler kitabında ağır sözler bulan bir dokumacı da, soyutlama nedir bilmez.

Ürünleri ihmal edilmiş köhne meyve bahçeleriyle; dua zamanı insanların uyuşuk bir şekilde kendi kapılarının önünde oturup seyrettikleri geniş kilise meydanındaki büyük kilisesiyle; köy yollarında dolanan ya da Rainbow Meyhanesi’ne giden yüzleri mora çalmış çiftçileriyle; erkeklerin içkiyi kaçırıp akşamları yakılan ocağın aydınlığında sızdıkları, kadınlarınsa gelecek günler için keten istiflemeye koyuldukları kulübeleriyle Lantern Yard’da Raveloe kadar hiç benzemeyen başka bir yer olabilir miydi, acaba? Silas’ın uyuşmuş inancını acı hissiyle uyandıracak bir kelimeye ses verecek kimse yoktu Raveloe’da. Bilindiği gibi kadim zamanlarda, her bir bölgenin, oraya ait ilahî varlıklar tarafından yönetildiğine inanılırdı, böylece bu nedenle, doğduğundan beri aralarında büyüdüğü akarsular, koruluklar ve tepelerle donanmış bir kişi, sınırların ötesine geçtiği anda, Tanrılarının koruma alanı dışında kalabilirdi. Hayırsız bir Tanrı’nın suretinden bu şekilde –korkuyla ya da küskünlükle– kaçmış bir ilkel insandan pek de farklı bir şey hissetmiyordu zavallı Silas. Ona öyle geliyordu ki sokaklarda ya da toplu dualardayken boş yere inandığı o Güç, Silas’ın sığındığı, insanların savurgan bir bolluk içinde yaşayıp onun için bugün acıya dönüşen o güvene hiç mi hiç ihtiyaç duymadıkları bu dünyadan, uzak mı uzaktı. Sahip olduğu soluk ışık öylesine daracık bir alanı aydınlatıyordu ki onu hüsrana uğratan inancı, karanlık bir gece gibi geniş bir perde oluşturarak o aydınlığı örtüyordu.

Yaşadığı şoktan sonra ilk yaptığı, tezgâhında çalışmaktı; o da kendi kendine neden diye sormadan, hiç durmadan çalıştı. Raveloe’da, Mrs. Osgood’un sofra örtüsünü bitirmek için gece gündüz çalışıyordu artık; örtüyü beklenilenden önce bitirdi – karşılığında kadının eline vereceği parayı hiç aklına getirmeden. Örümcekler gibi, –üzerinde düşünmeden– içgüdüleriyle dokuyordu adeta. Düzenli bir şekilde icra edilen her bir iş, bu şekilde kendi içinde bir amaç haline gelmeye, böylece de çalışanın hayatındaki sevgisizliğin yarattığı uçurumun üzerinde bir köprü işlevi görmeye meyillidir. Silas’ın eli mekik dokumaktan, gözleriyse kendi çabasıyla kumaşın yüzeyinde birleşen kareleri takip etmekten hoşnuttu. Derken karnı zil çalar ve Silas, bir başına, kahvaltısını, öğle yemeğini, akşam yemeğini hazırlamak zorunda kalır, kuyudan suyunu çeker, çaydanlığını ateşe koyardı. Bu hareketlilik, dokumacılıkla birlikte, Silas’ın hayatını, koza yapan bir böceğin kendiliğinden gerçekleştirdiği faaliyetlere indirgedi. Geçmişi düşünmekten nefret ediyordu; gelip aralarında yaşadığı yabancılara, aşkından ve dostluğundan bahsetmesine neden olacak hiçbir şey yoktu; gelecekse kapkaranlıktı, zira ona ilgi gösteren “görünmez bir sevgi” yoktu. Düşünce, katıksız bir şaşkınlıkla kesintiye uğramıştı; o eski dar geçit kapanmış, en hassas sinirlerinin üzerinde açılan yara yüzünden de, şefkat duygusu ölmüş gibiydi.

Her şeye rağmen, Mrs. Osgood’un sofra örtüsü bitmiş ve Silas, ücretini altın olarak almıştı. Toptancı olarak çalıştığı memleketindeki geliri, en alt mertebenin bir üstündeydi; ücretini haftalık alırdı ve bu haftalığın büyük bir kısmı dinî objeler ile sadakalara giderdi. Hayatında ilk defa, ellerine pırıl pırıl parlayan beş gine verilmişti şimdi; onları paylaşmayı aklına getirecek biri de yoktu, sevdiği ve paylaşmak isteyeceği bir kimse de. Bitmek bilmez günler boyunca dokumak dışında beklentisi olmayan biri için ginelerin ne anlamı olabilir? Bu soruyu sormaya gerek duymuyordu Silas, çünkü o paraları avucunda hissedip sadece kendisine ait olan parlak yüzeylerini seyretmek hoşuna gidiyordu: hayatının farklı bir niteliğiydi bu; dokumak, açlığını gidermek gibiydi; bağlarının kopmuş olduğu inanç ve sevgi dünyasından bağımsız bir şekilde yaşıyordu artık. Dokumacının eli, daha avucuna almadan aşinaydı bu alın teri parasına; zira yirmi yıl boyunca, gizemli para onun için dünya nimetlerinin sembolü, emeğin dolaysız nesnesi olmuştu. Kazandığı her bir peninin bir nedeni olduğu o yıllarda pek de sevmezdi parayı; çünkü o zaman sevdiği “nedeni”ydi. Ancak herhangi bir nedenden yoksun olduğu bugün, parayı dört gözle bekleme ve eline alma alışkanlığı, adeta ihtiras tohumlarını yeşertmek için verimli bir toprak işlevi görüyordu adeta; Silas alacakaranlıkta evine doğru yürürken cebinden parayı çıkardı ve onun geceden daha parlak olduğunu düşündü.

Bu sıralarda, Silas’ı komşularıyla ilişki kurmaya sevk eden bir olay oldu. Bir çift ayakkabısını tamir ettirmek üzere ayakkabıcıya götürdüğü bir gün, ayakkabıcının karısını, ateşin başına oturmuş acılar içinde –annesinin ölümünün habercileri olarak bildiği kalp hastalığı ve ödem gibi belirtilerle– kıvranırken buldu Silas. Önündeki manzaraya anılar da karışınca içinde acıma duygusunun yükseldiğini hisseden Silas, doktorun çabalarının bir fayda etmediğini de duyunca yüksükotuyla hazırlanan basit bir tarifin annesine nasıl iyi geldiğini hatırlayarak Sally Oates’a, iyi gelecek bir şeyler getireceğini söyledi. Bu hayırseverliğin neticesinde, Raveloe’ya geldiğinden beri ilk defa, doğası gereği büzüşmüş böcekvari bir yaşamdan kurtulmasına başlangıç işlevi gören, geçmişiyle geleceği arasında bir bağ kurmuştu Silas. Ne var ki Sally Oates’ın hastalığı onu komşuları arasında ilginç ve önemli bir şahsiyet haline getirmiş, kadının Marner’ın eliyle hazırlanmış bir “şurup” sayesinde iyileşmesini herkes konu etmişti. Doktor Kimble ilaç verdiği zaman, etki etmesi doğaldı; ancak nereden geldiğini kimsenin bilmediği bir dokumacı, içinde kahverengi suyu olan bir şişeyle gelip mucizeler yarattığı zaman, işin içinde doğaüstü bir şeyler var demekti. Tarleyli Şifacı Kadın öleli beri, böyle bir şey görülmemişti; şurup kadar büyü de yapardı o, çocukları nöbet geçiren herkes ona başvururdu. Silas Marner da öyle biriydi herhalde, başka türlü, –öncesinde iyi halini görmediği halde– Sally Oates’ın nefesini açacak şeyi nasıl bilebilirdi ki? O Şifacı Kadın, kendi kendine kimsenin anlamadığı bir şeyler mırıldanıp çocuğun ayak parmağına kırmızı bir iplik bağlayarak beyinde oluşan ödeme engel olurdu. O sıralar boyunlarına Şifacı Kadın’ın hazırladığı minik muskalardan asmış, bu sayede asla Ann Coulter’ınki gibi geri zekâlı çocuklar doğurmayacak kadınlar görülebilirdi Raveloe’da. Silas Marner’ın da aynısını, hatta daha da fazlasını yapabileceği aşikârdı; bilinmez yerlerden gelmesine de, böylesine “komik görünüşlü” olmasına da böylece bir kulp takılmıştı. Ancak bu durumda Sally Oates’ın aklını kullanıp olanları doktora anlatmaması gerekiyordu, çünkü o zaman doktor kesinlikle Marner’a karşı tavır alırdı. Kendisi Şifacı Kadın’a da her zaman kızardı zaten, ondan yardım alanları da onları bir daha tedavi etmeyeceğini söyleyerek tehdit ederdi.

Boğmacayı geçirmesi, kaçan sütünü geri getirmesi için büyü yapmasını isteyen kadınlar ile romatizması ya da parmaklarındaki eklem kireçlenmesi için şurup vermesini isteyen erkekler –karşı gelir diye avuçlarındaki gümüş paraları göstererek– Silas’ın kendisini ve kulübesinin etrafını sarmıştı artık. Silas istese muskalarla ve şifalı bitkilere dair küçük listesiyle kârlı bir ticaret yapabilirdi; ancak bu koşullarla para kazanmak onu cezbetmiyordu; riyakârlığa eğilimi olmamıştı hiçbir zaman, bu nedenle gittikçe artan bir öfkeyle teker teker geri çevirdi hepsini, zira büyücülüğünün ünü Tarley’ye kadar yayılmış, yardımına başvurmak üzere uzun bir yol kat eden insanların ayaklarını kesmek epey zamanını almıştı. Ancak büyücülüğüne duyulan inanç zamanla korkuya dönüşmüştü, çünkü büyü yapmayı ve insanları iyileştirmeyi bilmediğini söylediğinde kimse ona inanmamış, erkekler ya da kadınlar onun yardımına başvurup reddedildikten sonra bir kaza geçirseler ya da bir nöbete yakalansalar onun kötü niyetinden veya öfkeli bakışlarından mana çıkarır olmuşlardı. Böylece kendisinde kardeşçe bir duygu uyandıran Sally Oates’a acıması, komşularıyla arasındaki nefreti körüklemiş, yalıtılmışlığını daha bir pekiştirmişti.

Zamanla gineler, kuronlar ve kuruşlar bir yığın oluşturmuş, Marner ise ihtiyaçlarını daha da kısıtlayarak mümkün olduğunca az masrafla nasıl günde on altı saat çalışacak kadar güçlenebileceğine kafa yorar olmuştu. Tek başına hücreye tıkılmış insanlar kendilerini, geçen günleri duvara çizgilerle işaretlemeye kaptırır da, zamanla çarpıyla üstü çizilen çentikler asli bir amaç halini almaz mı? Ya da boş geçen yahut beklemekten bitkin düştüğümüz anları, önemsiz bir hareketi veya sesi tekrar ederek geçirdiğimizde, söz konusu tekrar, alışkanlığa dönüşerek bir istek doğurmaz mı? Birikimlerinin daha en başında, ötesinde herhangi bir hedef tasavvur edemeyen kişilerdeki para biriktirme aşkı da, insanı tüketen bir tutku haline işte böyle gelir. Marner onlukların tam paraya, tam paraların da daha büyük tam paralara dönüşmesini istiyor, onu tatmin eden her bir gine, yeni bir ihtirası ateşliyordu. Ona çözümü imkânsız bir bilmece sunan bu tuhaf dünyada, o kadar hassas bir doğası olmasaydı, ördüğü desenin ya da filenin sonuna gözlerini dikip o an hissettikleri dışında bilmece dahil her şeyi unutarak oturur ve örer de örerdi; ancak para, dokumasını dönemlere bölmeye başladı, dahası, para sadece artmakla kalmadı, aynı zamanda elinde kaldı. Para onu tanıyordu sanki, tezgâhı gibi; öyle ki ahbapları haline gelen o metelikleri, aşina olmadığı yüzleri olan başka meteliklerle hiçbir surette değişmezdi Silas. Biçimleri ve renkleri susuzluğunu giderene kadar o meteliklerle oynaşıyor, onları sayıp duruyordu; ancak yalnızca geceleri, işini bitirdikten sonra, birlikte iyi vakit geçirmek için ortaya çıkarıyordu onları. Tezgâhının üzerinde durduğu zemindeki bazı tuğlaları yerinden çıkarmış, ginelerini ve gümüş paraları muhafaza ettiği demir tencereyi buraya koyarak tuğlaları geri yerleştirip zemini bulabildiği kadar kumla örtmüştü. Soyulmak sık sık aklına gelmiyor değildi. O zamanlar kasabalarda para istifleyen çoktu; para biriktirip büyük bir ihtimalle yünden döşeklerinin arasında sakladıkları bilinen yaşlı işçiler vardı Raveloe kilise bölgesinde; ancak köylü komşuları, Kral Alfred5 zamanındaki kadar dürüst olmasalar da bir hırsızlık planlayacak kadar cesur da değillerdi. Köyde kendilerini ele vermeden nasıl para harcayabilirlerdi ki? Aksi halde, balonla seyahat etmek kadar karanlık ve belirsiz bir sefere çıkmak, yani kaçmak zorunda kalırlardı.

Kazandığı gineler demir tenceresinde çoğalırken kendi yaşantısı bir tutku ve doyumun titreşiminde daha da katılaşıp daralarak yıllar yılı bu şekilde, bu yalnızlıkta yaşadı Silas Marner. Yaptıklarının akıbeti üstünde düşünmediği yaşamı, dokuma ve biriktirmeye indirgenmişti. İnançtan ve sevgiden koptukları takdirde, daha bilgili insanlar bile benzer süreçleri yaşayabilir – ancak bir tezgâh ve bir avuç dolusu gine yerine, bazı bilgece araştırmaları, bazı dahiyane tasarıları ya da dört başı mamur bazı teorileri olacaktır. Marner’ın yüzü ve vücudu tuhaf bir şekilde büzülüp sonu gelmez bir mekanik ilişki içerisinde hayatındaki nesnelere kapanmıştı; öyle ki tek başlarına durdukları zaman, hiçbir anlamı olmayan bir kapı koluna ya da sıkılmış bir tüpe benzer bir izlenim veriyordu. Eskiden hülyalı ve güvenle bakan patlak gözleri ufalmış, sanki minicik bir şeyi görmeye ayarlanmış, onları her yerde arar olmuştu ve öylesine beti benzi atmıştı ki Silas’ın, henüz kırk yaşına gelmediği halde, çocuklar onu “İhtiyar Marner Usta” diye çağırır olmuşlardı.

Ne var ki bu solgunlaşma evresinde bile, içindeki şefkatin tamamen kurumadığını gösteren küçük bir hadise meydana gelmişti. Birkaç bahçe ötedeki kuyudan su çekmek, Silas’ın günlük uğraşlarından biriydi, bu amaçla, Raveloe’ya geldiği ilk günlerde paraya kıyıp kendisine kahverengi bir testi almıştı. Evindeki en değerli eşyalarından biriydi. Testi, her zaman aynı noktada, sabahların erken saatinde her zaman kulpunu ona uzatarak, on iki yıl boyunca Silas’ın yoldaşı olmuş; şekliyle de Silas için coşku dolu yardımseverliğin ifadesi haline gelmişti. Kulpunun Silas’ın avucunda yarattığı his, bir yudum soğuk su içmenin verdiği hazla karışmıştı. Bir gün Silas kuyudan dönerken çit basamağına ayağı takıldı ve kahverengi testisi, hendeğin üzerindeki taş kemere düşüp kırılarak üç parçaya ayrıldı. Silas parçaları toplayıp kalbindeki acıyla birlikte eve taşıdı. Kahverengi testi artık asla işine yaramayacaktı, ancak yine de parçaları birbirine yapıştırıp onu eski yerine, bir yadigâr olarak yerleştirdi.

Raveloe’ya geldikten on beş yıl sonra, Silas’ın hikâyesi buydu işte. Kendisi gün boyu tezgâhın başına oturmuş, kulakları monoton tıkırtıyla dolu, gözleri aynı şekilde yavaş yavaş genişleyen kahverengimsi filenin üzerine dikkatle dikili, kaslarıysa düzenli tekrarlarla hareket ediyordu, öyle ki duraksamak, nefes tutmak gibi bir kısıtlama haline gelmişti. Ancak geceleri eğlence başlıyordu; geceleri perdelerini çekip kapısını sıkı sıkı kapatıyor ve altınlarını ortaya çıkarıyordu Silas. Uzun süredir, metelikleri öylesine artmıştı ki demir tencereye sığamaz olmuşlardı artık, bu nedenle, onlar için fazladan bir yer tutmayan, ama esnekliği sayesinde her birinin bir köşeye sığabildiği kalın deriden iki torba yapmak zorunda kalmıştı. O koyu derinin ağzından dökülen gineler nasıl da parlardı! Gümüş meteliklerin miktarı altına nazaran fazla değildi, çünkü asıl işi olan uzun keten kumaşların tutarının bir kısmı her zaman altınla ödenir, böylece Silas elindeki gümüş parayla temel ihtiyaçlarını karşılar ve bunun için her zaman şilinleri ve penileri seçerdi. En çok gineleri severdi; ancak gümüşleri bozdurmazdı – o kronları ve yarımlık kronları kendi elleriyle, emeğiyle kazanmıştı; hepsini sevmişti. Onları yığınlar halinde saçar, ellerini içlerine daldırırdı; sonra hepsini bir bir sayar ve düzenli kümelere ayırır, ardından da başparmağı ve diğer parmaklarının uçlarıyla dokunarak yuvarlak kenarlarını hisseder ve sanki henüz doğmamış çocuklar gibi, tezgâhında işlemekte olduğu işiyle kazanacağı gineleri şefkatle düşünürdü – birbiri ardına yıllarca yavaş yavaş kazanıp biriktireceği gineleri düşünürdü; önünde uzanan yaşamının, dokumayla geçecek sayısız günlerin, malum sona kadar biriktireceği gineleri... İş alıp evine getirmek üzere kırlarda, köy yollarında dolaşırken bile tezgâhını ve paralarını düşünmesinde şaşılacak bir şey yoktu; bu nedenle, bir zamanlar aşina olduğu şifalı bitkileri aramak amacıyla adımları hiçbir zaman dere başına ya da yol kenarlarına uzanmazdı; ne de olsa geride bıraktığı geçmişine aitti bunlar da aynı, öbek öbek çimlerle dolu eski derinliğini geride bırakıp aşağıya, uzaklara akan, kıraç toprakta kendine yol açıp bir iplik gibi ilerleyen derecik gibi...

Ancak o on beşinci yılın Noel’inde, Marner’ın hayatında ikinci büyük değişiklik meydana geldi ve hikâyesi, geri dönülmez bir şekilde, komşularının hayatlarına karıştı.

4. Yunan mitolojisinde Kavga Tanrıçası Erir’in kızı ve unutuşun kişileşmesi. Mistik nitelikli Orpheus kültüne göre, Lethe Pınarı’nın suyundan içen ölüler, geçmiş yaşamlarındaki anılarının tümünü yitirir. (Y.N.)

5. Batı Saksonların dürüstlüğüyle nam salmış efsanevi kralı. (Y.N.)

3

Raveloe’daki en önemli şahsiyet, kilisenin tam karşısında yer alan, önünde güzel taş merdivenleri, arkasında ise yüksek çatılı ahırları olan Kırmızı Ev’de oturan Beyzade Cass’ti. Kilise bölgesindeki toprak sahiplerinden biriydi aslında, ancak Beyzade lakabına bir tek o layık görülmüştü; örneğin Mr. Osgood’un ailesinin kökenleri de kadim zamanlara uzanırdı –Raveloe’lular, Osgood’ların var olmadıkları zamana ait o ürkütücü boşluğa asla geri dönüp bakmazdı, bu arada–, ama o sadece oturmakta olduğu çiftliğin sahibiydi, oysa Beyzade Cass’in bir iki kiracısı, sanki bir lordmuş gibi ona kaçak avlananları şikâyet ederdi.

Takdiriilâhinin toprak sahiplerine özel bir lütufta bulunduğu o ihtişamlı savaş dönemiydi. Fiyatların düşmesi, daha mütevazı beyler ve çiftçiler soyunu, savurganlıkların ve kötü tarımcılığın ekmeğine bol bol yağ sürdükleri mahvın yoluna götürmemişti henüz. Şimdi Raveloe ve benzeri küçük kilise bölgeleri hakkında konuşmaktayım; zira çeşitli alanlara yayılan ve Tanrısal rüzgârlardan insanların düşüncelerine, her zaman hareket halinde, her zaman birbirleriyle kesişerek hesap edilmez sonuçlar veren çok çeşitli bir dolu akımın soluk verdiği her hayat tarzında olduğu gibi, eski tarz kır yaşantısının da farklı birçok yönü vardı. Raveloe, endüstriyel enerjinin ve azimli Püritenlerin esintilerinden uzakta bir yerde, tekerlek izleriyle dolu köy yolları ile fundalıkların arasında konumlanıyordu. Zengin dilediğince yiyip içiyor, yakalandığı gut ve felci saygın ailelerin gizemli yollarla başına gelen şeyler olarak kabul ediyordu; fakirse zenginin eğlenceli bir hayat sürmeye tamamen hakkı olduğunu düşünüyordu; üstelik o ziyafetler, fakirlerin unutamayacakları yemek artıklarının çoğalmasına yol açıyordu. Betty Jay, Beyzade Cass’in haşlanan jambonlarının kokusunu aldı, ancak duyduğu istek, jambonların haşlama suyundaki baştan çıkarıcı alkol yüzünden yok oldu; bayramlarda şenlikler başlayınca herkes ziyafet artıklarına fakirler için bir nimet gözüyle bakardı. Raveloe’lular için ziyafetler, bol bol sığır budu ve fıçı fıçı bira demekti – bu ziyafetler çok kapsamlı olur ve özellikle kış aylarında epey uzun sürerdi. Hanımefendiler en güzel elbiselerini, başlarına taktıkları fiyonklarını ve şapka kutularını toplayıp nehir suyunun ne kadar yükseleceğinin belli olmadığı yağmurlu ya da karlı havalarda, o değerli yükleriyle at sırtında karşıya geçme riskini göze aldıklarında, aslında kısa sürecek bir eğlence için sabırsızlandıkları asla tahmin edilemezdi. Bu sebeple, şenlikler her zaman yapacak fazla bir işin olmadığı ve saatlerin uzadığı karanlık mevsimlerde düzenlenir, yörenin birçok sakini sırasıyla evini açmak zorunda kalırdı. Beyzade Cass’in yemekleri bol bol, daha sıcakken tüketilir tüketilmez, köyün az yukarısına, Orchardlardaki Mr. Osgood’un evine yürümek dışında yapacak başka bir şeyi olmayan konuklar, orada jambon, fileto, odun ateşinin kokusunu muhafaza eden kıymalı börek ve burgu burgu şekil verilmiş taptaze tereyağı bulurlardı – daha doğrusu, boş vakti olan gözü doymamışların arzulayabileceği, Beyzade Cass’inki kadar bol olmasa da belki daha da mükemmel pişirilmiş ne varsa.

Zira Beyzade’nin karısı uzun zaman önce ölmüş, o nedenle Kırmızı Ev’in salonu ile mutfağı, sağlıklı bir sevgi ve otorite kaynağı olan bir eşten, bir anneden yoksun kalmıştı; bayramlarda pişirilen yemeklerde, neden tükenenlerden daha çok artıkların kaldığı bir yana, kibirli Beyzade Cass’in neden kendi koyu ahşap kaplamalarının gölgesi altına değil de sık sık Rainbow’un salonuna nezaret etmeye tenezzül ettiğini de açıklardı bu; öte yandan, bir de oğullarının neden olduğu sıkıntılar vardı. Raveloe, ahlaki kısıtlamalarda katı bir yer değildi, ancak oğullarının aylaklığına göz yumup onları evde tutması, Beyzade açısından zayıflık olarak görülüyordu; gerçi zengin babaların evladı gençlerin bazı uçarılıkları hoş görülürdü, ama insanlar, küçük oğlu, Dunsey Cass olarak anılan Dunstan’ın düştüğü yolu onaylamıyordu.Genç adamın takasa ve iddiaya tutuşma merakı, kanının kaynamasından öte bir şeydi sanki. Ahaliye göre, ettikleri, kilisede bir abideye ve Kral George’dan da eski zamandan kalma bira kupalarına sahip olan Beyzade Cass’inki gibi bir ailenin başına iş açmadığına göre, Dunsey’nin –herkes içmeyi bıraktıktan sonra daha da keyifle içen o kindar alaycının– gelecekte ne olacağı bir sorun değildi kuşkusuz. Ancak onun büyüğüne, bir gün toprakların sorumlusu olacak o temiz yüzlü, iyi huylu Mr. Godfrey’ye, son zamanlarda olduğu gibi, kardeşinin peşine takılmaya devam ettiği takdirde, binlerce kez yazık olurdu doğrusu. Böyle devam ederse Miss Nancy Lammeter’ı kaybederdi; zira herkes biliyordu ki Mr. Godfrey’nin evinden günlerce ama günlerce uzak kalması dile düşünce, Paskalya’dan sonraki Yedinci Pazar kutlamasında, genç kadın onunla göz göze gelmekten kaçınmıştı. Bir şeyler hiç de yolunda gitmiyordu – gün gibi açıktı bu; çünkü Mr. Godfrey’nin de yüzünün rengi gitmiş, o eski canlılığı kalmamıştı. Bir zamanlar hemen herkes onun ve Miss Lammeter’ın birbirlerine çok yakıştıklarını düşünürdü. Eğer Miss Lammeter, Kırmızı Ev’in hanımefendisi olursa işler yoluna girerdi, çünkü bir tutam tuzun bile israf olmasını hoş karşılamayan, herkesin yerini bilip öyle davrandığı bir ailenin kızıydı o. Böyle bir gelin, hele bir de servetine tek kuruş eklemezse Beyzade Cass için iyi bir kazanç olacaktı; zira Cass’in gelirine karşın cebinde elini soktuğu delikten başka daha pek çok delik olması kaygı vericiydi. Ancak Mr. Godfrey hayatında yeni bir sayfa açmadığı takdirde, bir gün Miss Nancy Lammeter’a, “Elveda,” diyebilirdi.

Silas Marner’ın Raveloe’daki on beşinci yılında, bir kasım akşamı, koyu ahşap kaplamalı salonda ellerini ceplerine sokmuş, sırtı ateşe dönük oturan, bir zamanların umut dolu Godfrey’ydi işte. Sönükleşen gri ışık; duvarı süsleyen tüfeklerin, kırbaçların ve tilkikuyruklarının6, sandalyelerin üzerine atılmış ceket ve şapkaların, beklemiş bira kokusu yayan kupaların ve köşelerine boruların dayanmış olduğu şöminedeki yarı sönmüş ateşin üzerine, soluk bir şekilde düşmekteydi. Godfrey’nin sararmış yüzündeki sıkıntılı ifadeyle uyum içerisinde, herhangi bir kutsayıcı tılsımdan yoksun bir ev hayatına ait belirtilerdi bunlar. Birini bekliyor, birinin gelişine dikkat kesilmiş gibiydi Godfrey; zira çok geçmeden o geniş holde, ıslığa eşlik eden bir ayak sesi yankılandı.

Kapı açıldı, kızarmış yüzü ve sarhoşluğun ilk aşaması olan sebepsiz yere gururlu tavrıyla tıknaz, ağırlaşmış bir genç adam içeri girdi. Gelen Dunsey’ydi ve onunla karşılaşınca Godfrey’nin yüzü, sıkıntısının bir kısmından arınarak nefretin daha etkin ifadesine büründü. Odanın ortasında yatan kahverengi, güzel spanyel ise yerinden kalktı ve şömine başındaki sandalyenin altına kıvrıldı.

“Evet, Godfrey Efendi, benden ne istiyorsun?” dedi Dunsey, alaycı bir tavırla. “Ne de olsa büyüğüm ve üstümsün, beni çağırttın mı gelmek zorundayımdır.”

“Ne istediğimi mi soruyorsun? – kendine gel de dinle öyleyse,” dedi Godfrey, saldırganca. Bir süredir, sıkıntısını kontrolsüz bir öfkeye çevirmeye çalışarak normalden fazla içmekteydi. “Fowler’ın ödediği kirayı ya Beyzade’ye teslim etmem ya da sana verdiğimi söylemem gerektiğini bilmeni istedim; çünkü söylesem de söylemesem de zaten çok yakında ortaya çıkacak, üstelik Fowler’ı haciz koymakla tehdit ediyor kendisi. Az önce, çıkmadan evvel, Fowler bu haftalık kirasını ödemediği takdirde mallarına haciz koyması için Cox’a haber yollayacağını söyledi. Beyzade’nin paraya ihtiyacı var ve herhangi bir saçmalıkla uğraşacak hali yok; ayrıca, onun parasıyla sıvıştığını bir daha görürse sana ne yapacağını biliyorsun. Bir an evvel aklını başına topla ve parayı getir, hem de çabucak, tamam mı?”

“Ah!” dedi Dunsey, alaycı bir gülüşle ağabeyine yaklaşıp gözlerini yüzüne dikerek. “Şimdi parayı bulup da beni dertten kurtarmaya ne dersin ha? Parayı bana teslim edecek kadar iyi kalpli olduğuna göre, onu benim adıma Beyzade’ye ödemek iyiliğini yapmaktan da kaçınmazsın umarım, ne de olsa yüreğindeki kardeş sevgisiyle başka türlüsü elinden gelmez.”

Godfrey dudaklarını ısırarak yumruğunu sıktı. “Karşıma dikilip öyle bakma bana, yoksa bir tane patlatırım!”

“Yo hayır, yapamazsın,” dedi Dunsey, yine de topukları üzerinde geri dönüp. “Neden mi? Kardeşin çok iyi kalpli biri de ondan. Evinden barkından sürülüp günlük bir şiline maruz kalmana neden olabilirdim. Beyzade’ye yakışıklı oğlunun o sevimli genç kadın Molly Farren’la nasıl evlendiğini ve nasıl da mutsuz olduğunu, çünkü sarhoş karısıyla birlikte yaşayamadığını anlatabilir ve kolaycacık senin yerine geçebilirdim. Ama gördüğün gibi, anlatmadım – çok sağduyulu, çok iyi huyluyum ne de olsa. Bu yüzden benim için başını her türlü belaya sokacaksın. Benim için yüz poundu alacaksın – yapacağını biliyorum.”

“O parayı nasıl alabilirim ki?” diye sordu Godfrey, titreyerek. “Beni kutsayacak tek bir kuruş7 bile yok cebimde. Benim yerime geçeceğinse yalan; sonunda evinden sürülen sen olursun. O masalları anlatmaya başlarsan, ben de anlatırım. Senin de çok iyi bildiğin gibi, babamın gözdesi Bob. Senden bir an evvel kurtulmayı isteyecektir babam.”

“Zararı yok,” dedi Dunsey, pencereden dışarı bakıp başını sağa sola sallayarak. “Seninle birlikte gitmek beni çok memnun ederdi – ne de olsa sen yakışıklı ağabeyim ve ben, didişmekten hep hoşlanmışızdır; sensiz ne yapardım bilmiyorum. Ancak sanıyorum, ikimizin de evde kalmasını tercih edersin. Nasılsa o azıcık meblağı elde etmenin bir yolunu bulursun; bense senden ayrılacağım için ne kadar üzülürsem üzüleyim sana elveda diyeceğim.”

Dunsey çıkıp gidiyordu ki Godfrey peşinden koşup onu kolundan yakaladı ve yemin ederek şöyle dedi:

“Dinle, hiç param yok; bir yerden de bulamam.”

“İhtiyar Kimble’dan borç al.”

“Anlasana, artık bana borç vermiyor, ondan isteyemem.”

“O zaman Wildfire’ı sat.”

“Evet, söylemesi kolay. Parayı hemen bulmam gerek.”

“Öyleyse, yarın atınla ava çık yeter. Bryce ve Keating kesinlikle oralarda olacaktır. Birden fazla teklif veren olur.”

“Öyle ya, en iyi ihtimalle de saat sekizde eve dönmüş olurum, hem de boğazıma kadar çamura batmış olarak. Oysa yarın Mrs. Osgood’un doğum günü partisine gideceğim.”

“Bak sen!” dedi Dunsey, başını bir yana çevirip sesine tiz perdeden yapmacık bir hava vermeye çalışarak. “Eminim tatlı Miss Nancy de gelecektir; biz de onu dansa kaldıracağız, ama önce, onun gözüne girmeye kalkıp yaramazlık yapmayacağımıza söz vere...”

“Seni salak,” dedi Godfrey kızarak, “sakın Nancy hakkında konuşayım deme, yoksa gırtlaklarım seni.”

“Nedenmiş o?” dedi Dunsey; hâlâ aynı sahte ses tonuyla konuşsa da, masanın üzerindeki kamçıyı alıp sapıyla avucunun içine vurmaya başladı. “Eline çok iyi bir fırsat geçti. Sana tavsiyem Molly’nin gömleğinin yenini yoklamaya devam et; bir gün olur da afyon ruhunu biraz kaçırır ve seni dul bırakırsa zaman kazanmış olursun. Miss Nancy ikinci olmayı umursamaz, eğer haberi olmazsa tabii. Ne de olsa ser verip sır vermeyen iyi huylu bir kardeşin var, çünkü ona çok büyük bir iyilik yapacaksın.”

“Şimdi beni iyi dinle,” dedi Godfrey, tekrar solgunlaşıp titreyerek, “sabrım tükenmek üzere. Eğer biraz aklın olsaydı, herkesin bir sınırı olduğunu anlardın. Artık neler olacağı umurumda değil; gerekirse Beyzade’ye gidip her şeyi kendim anlatırım – en azından senden kurtulmuş olurum. Zaten bir gün kendisi öğrenecektir. Demek istediğim, sakladığın sırlara biçtiğin değerle övünmekten vazgeç. Benden o kadar para kopardın ki Molly’nin sesini kesecek param kalmadı, bu yüzden günün birinde söylediğini yapacaktır. Hepsi aynı kapıya çıkar. Babama her şeyi anlatacağım, seninse cehenneme kadar yolun var.”

Dunsey hedefe isabet ettiremediğini anladı, zira tereddüt içindeki Godfrey’yi bile karar vermeye sürükleyecek bir nokta vardı. Ancak umursamaz bir tavırla, “Öyle olsun; ama önce bir yudum bira alacağım,” dedi ve çıngırağı çaldı. Sonra da kendini bırakıp iki sandalye boyunca yayılarak elindeki kamçının sapıyla pencerenin pervazına vurmaya başladı.

Parmaklarıyla huzursuz bir şekilde ceplerindeki artıklarla oynaşıyordu Godfrey; arkası hâlâ ateşe dönük, yerde bir noktaya gözlerini dikmiş, öylece duruyordu. O iri, kaslı vücudunda yeterince hayvani cesaret vardı var olmasına ancak, karşındaki tehlike, darbeyle yere serilecek ya da boğazlanacak türden bir şey olmadığından, bir işe yaramıyordu. Doğasındaki kararsızlığı ve ahlaki meselelerdeki ürkekliği, korkulan akıbetlerin her bir taraftan baskı yaptığı bir konumda daha da aşırılaşmış, duyduğu hiddetli tepkisiyse başındaki belaya katlanmak yerine, onu Dunstan’a meydan okuyup sonucunda her türlü ihaneti beklemeye sevk etmişti. İtirafların sonuçları rastlantısal değil kesindir; buna karşılık ihanetin bir kesinliği yoktur. Kesinlik hakkında tahminlerde bulunarak yeniden gerginleşmiş ve kararsızlaşmıştı Godfrey. Mütevazı bir Beyzade’nin, aynı babası gibi toprak kazmaya ve dilenmeye8 eğilimli olmayan oğlu, bir de mirastan mahrum bırakıldığı zaman, yeryüzünün ve gökyüzünün lütfuyla yukarı doğru sürgün verip zamanla heybetli bir gövde haline gelmiş, ama sonrasında yerinden sökülmüş bir ağaç gibi çaresiz kalmıştı. Nancy Lammeter’ın gönlünü o koşullarla kazanabilseydi, neşe içinde toprak kazmayı düşünebilirdi; ancak Godfrey, mirasla beraber geri dönülmezcesine onu da kaybedip kendisini hem yozlaştıran hem de kişiliğinin iyi yanını yeniden kazanmak için çabalamak gerekçesini elinden alan kişi dışında her türlü bağından kopmak zorundaydı. Bu durumda itirafın dışında geriye tek bir seçeneği kalıyordu; o da girişimlerin en ümitsizi olan, saygın ailelerin bir çeşit intihar olarak gördüğü “askere yazılmak”tı. Yo, hayır! Kendi başına aldığı kararlardansa neden olduğu kayıplara güvenmeyi tercih ederdi – dehşet içinde, eğlenceden yoksun soğuk karanlığa kaçmaktansa, kafasının üstünde sallanan Demokles’in kılıcına rağmen davetlere katılacak ve hoşlandığı şaraptan yudumlayacaktı. Atı konusunda, şimdiye kadar Dunstan’a verdiği o en büyük ödünü, karşısındaki tehdidinin olası sonuçlarıyla karşılaştırdıktan sonra gözünde büyütmez olmuştu. Ancak gururu, tartışmaya son verip başka türlü bir sohbet başlatmasına imkân tanımıyordu. Birasını küçük yudumlarla içmekte olan Dunstan’ın beklediği de buydu zaten.

“Sakin sakin Wildfire’ı satmaktan bahsetmek,” dedi Godfrey, buruk bir şekilde, “yani elimde kalan, benim diyebileceğim son varlığı, hayatımda sahip olduğum en değerli atı satmaktan bahsetmek– sana nasıl da yakışıyor. Azıcık gururun olsaydı, ahırların boşaldığını ve buna herkesin güldüğünü görmekten utanç duyardın. Ancak birinin kazık yediğine tanık olmanın verdiği haz için kendini bile satarsın sen.”

“Anladık, anladık,” dedi Dunstan oldukça sakin bir şekilde, “hakkımı teslim ediyorsun. Bilirsin, pazarlıkta üstüme yoktur. Bu nedenle sana tavsiyem, bırak da Wildfire’ı ben satayım. Senin için, yarın onunla seve seve ava çıkarım. Eğerin üzerinde senin kadar yakışıklı durmayacağım kesin. Ama ne de olsa ata değer biçecekler, binicisine değil.”

“Doğru mu duydum – atımı sana mı teslim edeceğim?”

“Nasıl istersen,” dedi Dunstan, sanki umursadığı yokmuş gibi, pencere pervazını tıklatmaya devam ederek. “Fowler’ın parasını ödemek zorunda olan sensin; beni ilgilendirmez. Bramcote’a gittiğinde ondan parayı alan da sensin, Beyzade’ye paranın ödenmediğini söyleyen de. Hiçbir şekilde ilgilendirmez beni; ayrıca ne de olsa parayı bana vermek lütfunu gösteren de sensin. Parayı geri ödemek istemiyor musun? Keyfin bilir; benim için hepsi bir. Ancak yarın o kadar uzaklara gitmek için uygun olmadığından, gereği neyse yapıp atı satma işini üstlenmeye hazırdım.”

Godfrey bir süre sesiz kaldı. Dunstan’ın üstüne atılıp elinden çekip alacağı kırbaçla onu tepeleyene kadar kırbaçlamak isterdi; gözünü korkutup vazgeçmesine neden olacak herhangi bir fiziksel tehlike de yoktu; ancak kırgınlığından daha güçlü duyguların beslediği, daha farklı bir korkunun etkisinde olduğundan, kendine hâkim oldu. Tekrar konuşmaya başladığında, ses tonunda uzlaşma belirtileri vardı.

“At meselesinde ciddisin galiba, ha? Onu hak ettiği fiyata satıp parasını teslim edecek misin? Etmezsen her şey berbat olur, çünkü bildiğin gibi, hiçbir güvencem yok. Keza senin de kafan kırıldıktan sonra, evin başıma yıkılması sana o kadar da zevk vermeyecektir.

“Anladık, peki,” dedi Dunstan, ayağa kalkarak, “tamamdır. Fikrini değiştireceğini tahmin etmiştim. Bizim Bryce’ı benden başka kimse yola getiremez. Eğer ondan para getireceksem, bunun tutarı yüz yirmi kâğıt olacak.

“Dünkü gibi yarın da şakır şakır yağmur yağarsa gidemezsin ama,” dedi Godfrey, bu engelin çıkmasını isteyip istemediğini bilmeden.

“Yağmaz,” dedi Dunstan. “Havalardan yana her zaman şanslıyımdır. Sen gitmek isteseydin emin ol yağardı. Senin eline iyi kâğıt gelir mi ki – ama bana gelir. Güzel sana, şanssa bana, anladın mı; bu nedenle sen sen ol, çarpık penin9 olarak beni yanından ayırma; bensiz asla yapamazsın çünkü.”

“Kahrolası dilini tutsana sen!” dedi Godfrey hiddetle. “Ve yarın sakın içeyim deme, dönüş yolunda kafayı bulursan, olan Wildfire’a olur sonra.”

“O hassas kalbin rahat olsun,” dedi Dunstan, kapıyı açarken. “Pazarlık yapacağım gün, gözlerim asla çift görmez; işin zevki kaybolur sonra. Sonra düşsem bile, kesinlikle ayaklarımın üzerine düşerim ben.”

Dunstan bu sözlerden sonra ardından kapıyı kapattı ve Godfrey’yi, spor yapmak, içmek, kâğıt oynamak ya da daha ender başına gelse de daha kayda değer bir haz olan Miss Nancy Lammeter’ı görmek dışında, günden güne kesintisiz bir halde devam eden kişisel sorunları üzerine, uzun uzadıya, acı acı düşünür bir halde bıraktı. Daha yüksek bir kültüre eşlik eden, o daha yüksek duyarlılıklardan sürgün veren ve bir farklılık sergileyen anlamlı acılar, eğitimsiz zihinlerdeki kişisellik barındırmayan hazların ve teselli eksikliğinin o kasvetli yokluğu kadar acıklı değildir belki de; zira bu eksiklik, kaçınılmaz olarak acıları ve tatminsizlikleri onların daimi eşlikçileri haline getirir. Oldukça yavan figürler olarak görmeye meyilli olduğumuz o köylü büyüklerin –her geçen gün şişmanlayıp ağırlaşarak at sırtında arazileri gezen ve günlerinin geri kalanını tekdüzelikle uyuşmuş duyularını tatmin ederek, yarı kayıtsız bir halde geçiren o adamların–, yine de kederli bir havası vardır. Onların da başına felaketler gelir, onların da genç yaşta yaptıkları hataların sonuçları vardır: Tatlı bir genç kızı sevmek, saflık hayali, düzen ve sükûnet, belki de sınırsız bir şenlik içinde geçse dahi, günlerin o kadar da uzun olmadığı bir dünya görüşüne açmıştır gözlerini; ancak genç kız kaybedilmiş, o dünya görüşü ise yok olup gitmiştir; özellikle de avlanmak ya da elinde tüfekle avlaklarda dolaşmak için fazla ağırlaşanların payına düşen, kafa çekip keyif çatmak ya da olay çıkarmaktır artık, böylece hayatın çeşitliliğinden bağımsız olacak ve yılın on iki ayı boyunca ne söylemişlerse üstüne basa basa tekrar edeceklerdir. Yüzleri kızarmış, boş gözlerle bakan bu kişiler arasında, yaşadıkları topraklara özgü bir insan sevgisi sayesinde, isyanlarının bile gaddarlaştıramadığı bazı kişiler vardır hiç şüphesiz; yanakları kızardığında pişmanlığın ya da kederin keskin acısını duyanlar, dayandıkları kırık kamış değnek10 tarafından yaralanmış ya da hiç sakınmadan, onları hiçbir gücün kurtaramayacağı prangalara vurmuşlardır kendilerini; ve biz insanlara has bu acıklı koşullarda, düşünceleri için, kat edip durdukları kendi önemsiz hayat hikâyeleri dışında, herhangi bir istirahat yeri yoktur.

En azından, yirmi altı yaşındaki Godfrey Cass’in içinde bulunduğu durum buydu. Vicdanındaki rahatsızlık, her bir kişisel ilişkinin kolay baş eğenlerde yol açtığı o tarife gelmez küçük etkilerle birleşerek, hayatının felaketi olacak gizli bir evliliğe zorlamıştı onu. Godfrey’nin kederli anılarından çekilip ortaya sermeye pek de gerek duymadığımız, kösnüye, hezeyana ve hezeyandan uyanmaya dair çirkin bir hikâyeydi bu. Uzun zamandır biliyordu ki bu hezeyanda, ağabeyinin onur kırıcı evliliğinde hem kendi nefret dolu kıskançlığını ve hem de açgözlülüğünü tatmin edecek bir şeyler bulan Dunstan’ın ona kurduğu tuzağın rolü vardı. Keza Godfrey, kendini bir kurban olarak gördüğü takdirde, kaderin ağzına koyduğu bu sert lokmanın yol açtığı acıya katlanması daha kolay olacaktı. Tek başınayken sessizce dile getirdiği sövgüler, Dunstan’ın şeytanlığından başka bir şeyi hedef almazsa itirafın sonuçları o kadar korkutucu olmazdı belki. Ancak söveceği başka şeyler de vardı – yaptığımız tüm budalalıkların ve ahlaksız davranışların üzerimizdeki etkileri yok olup gittikten sonra hissettiklerimizde olduğu gibi, Godfrey de ahlaksızlığını anlaşılmaz bir çılgınlık olarak görüyordu. Dört yıl boyunca Nancy Lammeter’ı düşünmüş ve geleceğe ümitle bakmasının nedeni olarak ona sessiz sedasız, sabırla tapınıp kur yapmıştı; bir gün karısı olacak ve evine, babasının evinin asla tatmamış olduğu bir mutluluk getirecekti; Nancy hep yanında olduğu zaman, kendisine zevk vermeyen, sadece önündeki boşluğu doldurmak için peşinden koşup kapıldığı o saçma alışkanlardan silkinmesi kolay olacaktı. Kalplerin gülümsemediği, günlük alışkanlıkların ailevi düzenin varlığıyla denetlenmediği bir evde büyütülmüş olsa da özünde evine bağlı biriydi Godfrey. Karakterindeki uysallık, önü alınmaz bir şekilde aile meselelerinin içine düşmesine neden oldu, ancak tutarlı bir sevgiye duyduğu ihtiyaç, kendine yakıştırdığı uğraşları onun için kolaylaştıracak bir desteğe duyduğu özlem, Nancy’nin gülümsemesiyle aydınlanan Lammeter evindeki zarafetin, saflığın ve o içten gelen düzenin, ayartıların uykuya daldığı, kulakların verimlilik, vakar ve huzuru davet eden iyi meleklerin sesleriyle dolduğu sabahın o parlak, taptaze saatleri gibi görünmesine neden oluyordu. Ne var ki bu cenneti ümit etmesi, onu sonsuza dek bunun dışında bırakan yoldan kurtulması için yeterli olmamıştı. Nancy’nin elinde tuttuğu, onu kararlı bir şekilde adım atacağı yeşil kıyılara sağ salim çekecek ipekten sağlam ipe sıkıca asılmak yerine, kurtulmak için boş yere çabaladığı çamura ve balçığa büsbütün bıraktı kendini. Zira sağlıklı nedenlerden bütünüyle yoksun kalacak ve her daim tükenecek şekilde kendini bağlamıştı.

Yine de içinde bulunduğu durumun daha kötüsü de vardı. O çirkin gerçek ortaya çıktığında düşeceği durumdu bu; her seferinde baskın gelen tutkusu, aile onuruna leke sürdüğü için babasının duyacağı şiddetli kırgınlığın sonuçlarına katlanmak zorunda kalacağı o uğursuz günü ne yapıp edip önlemekti – belki de miras aldığı, altı üstü bir çeşit yaşama nedeni olan o huzur ve saygınlığa sırtını dönmek zorunda kalacak ve Nancy Lammeter’ın varlığından da saygısından da sonsuza dek kesinlikle mahrum kalma gerçeğini içinde taşıyacaktı. Ancak o gün ertelendikçe, uğruna kendini satmış olduğu tiksinç bedellerin en azından bir kısmından kurtulmak için daha fazla şansı oluyordu; Nancy’yi görmenin o tuhaf hazzından faydalanmak için daha fazla fırsat buluyor ve genç kadının azalan ilgisine dair, soluk da olsa birtakım belirtiler topluyordu. Sanki Nancy ufuktaki parlak kanatlı bir ödülmüş de, Godfrey ona doğru atıldığında, kendisini bağlayan zincirler daha da canını yakacakmış gibi haftalar boyunca ondan uzak durmuş, ancak sonrasında, gelişigüzel bir şekilde her an bu doyumun çekimine kapılır olmuştu. Yine bu özlem nöbetlerinden birini hissediyordu ve eğer ertesi günkü ava katılmaya istekli olmayışının başka bir nedeni yoksa, özlemini boşa çıkarmaktansa Wildfire’ı Dunstan’ın ellerine bırakmaya onu ikna edecek kadar güçlü olmalıydı bu nöbet. Ancak başka bir nedeni de vardı ve bu, sabahki buluşma yerinin, her geçen gün hayalinden bile daha da tiksinir olduğu o mutsuz kadının yaşadığı pazar yeri kasabası Batherley’in yakınlarında bir yerde olmasıydı. Kadının bütün yöreye dadandığını düşünüyordu. İnsanın günah işleyerek kendi kendine taktığı boyunduruk, en yumuşak kalplerde bile nefreti besler. O güler yüzlü, yumuşak kalpli Godfrey Cass, zalim isteklerin, onda “süpürülmüş ve düzeltilmiş bir ev” bulan kötü ruhlar11 gibi, hayatına girip yerleşmeleriyle, hızla tahammülsüz bir adama dönüşüyordu.

Bu akşamı nasıl geçirecekti? Rainbow’a gidip horoz dövüşü hakkındaki sohbetleri dinleyebilirdi, ne de olsa herkes oradaydı, hem yapacak başka ne vardı ki? Gerçi horoz dövüşü umurunda bile değildi. Önüne dikilip bir süredir ona bakmakta olan kahverengi spanyel Snuff, okşanmak için sabırsızca kıpırdanıyordu şimdi. Ancak Godfrey umursamadan onu iteledi ve odadan çıktı; Snuff hiç üstüne alınmadan sessizce bir şekilde onu takip etti – belki de onunla ilgilenecek başka kimse olmadığı için.

6. Av partilerinden sonra hatıra olarak tilkilerin kuyrukları kesilirmiş. (Y. N.)

7. Eski meteliklerin üzerinde haç işareti varmış. (Y.N.)

8. Yazar, Kutsal Kitap’taki (Luka 16:3) toprak kazmaya gücü yetmeyen, ama dilenmekten de utanan kâhyanın hikâyesine gönderme yapıyor. (Y.N.)

9. Çarpık ya da hatalı bozuk paraların uğurlu olduklarına inanılır ve paralar sol cepte saklanırmış. (Y. N.)

10. Yeşaya Peygamber’in Mısır’a güvenilmemesi gerektiğini belirten sözleri. “İşte sen şu kırık kamış değneğe, Mısır’a güveniyorsun. Bu değnek kendisine yaslanan herkesin eline batar, deler. Firavun da kendisine güvenenler için böyledir.” Kutsal Kitap, “Yeşaya”, 36: 6, Yeni Yaşam Yayınları, İstanbul, 2010. (Y.N.)

11. Yazar, Kutsal Kitap’ta “Matta”,12: 43-45’teki “kötü ruhlar” hakkındaki ayete gönderme yapıyor. (Y.N.)

4

Avlanmak için sabahın ayazında yola çıkıp vahşi hayvanların barındığı sık ağaçlıklı ormanı kat etmek zorunda kalan her avcı gibi, atını olabilecek en sakin tempoda süren Dunstan Cass, köy yolunun en uzak noktasına kadar ilerleyip taşocağı denilen yerden, bir zamanların taş işçisinin, son on beş yıldır da Silas Marner’ın yaşadığı kulübenin de içinde olduğu, çevresi kapatılmamış alandan geçmek zorundaydı. Çevresindeki nemli kil toprağı ve terk edilmiş ocağı ağzına kadar doldurmuş kızıl, çamurlu suyuyla, bu mevsimde oldukça kasvetli bir görünümü vardı buranın. Atıyla yaklaşırken Dunstan Cass’in ilk düşüncesi buydu; bir sonrakiyse şimdiden tezgâhının tıkırtısını işittiği o ahmak ihtiyarın bir yerlerde yüklü bir miktar para sakladığı. Marner’ın cimriliği sık sık kulağına çalınmış olan Dunstan, ihtiyarı korkutarak onu Genç Beyzade’nin parlak geleceğinin verdiği güvence karşılığı borç vermeye ikna etmeyi önermeyi, Godfrey’e neden teklif etmediğini düşündü. Özellikle de Marner’ın, Godfrey’nin acilen ihtiyaç duyduğundan da fazlasını, sadık kardeşinin de işini görmesini sağlayacak kadar bir meblağı gözden çıkarabileceği parayı biriktirmiş olabileceğini düşününce, bu kaynak gözüne o kadar kolay ve uygun geldi ki az daha atın başını çevirip eve dönecekti. Godfrey öneriyi kabul ederdi herhalde, çünkü Wildfire’dan ayrılmasını önleyecek her planın üzerine atlardı. Ancak bu alana vardığında, Dunstan’ın düşünceleri devam etme yönünde baskın geldi. O zevki, Godfrey’e tattırmak istemiyordu. Tercihi, Godfrey Efendi’nin mutlu olmasından yana değildi. Dahası, satacak bir ata sahip olup pazarlık yapacak, meydan okuyacak ve en sonunda birini dize getirecek olmanın verdiği histen kurumlanıp hoşlanmıştı. Ağabeyinin atının satılmasının getirdiği tüm hazzı yaşamalıydı, Godfrey’yi Marner’ın parasını almaya iteklemiş olmaktan duyacağı haz da bundan aşağı olmayacaktı. Bu düşüncelerle sık ağaçlığı kat etti.

Dunstan’ın tahmin ettiği gibi –ne de olsa her zaman şanslıydı–, Bryce ve Keating oradaydı.

“Hoppala!” diye bağırdı, uzun süredir aklı fikri Wildfire’da olan Bryce. “Bakıyorum ağabeyinin atının üzerindesin, nedenini sorabilir miyim?”

“Değiştokuş ettik de,” dedi Dunstan, yalanından zevk duyarak. Büyük ölçüde işlevsellikten bağımsız olan bu huyu, dinleyenin büyük bir ihtimalle ona inanmayacak olmasıyla azalmamıştı. “Wildfire artık benimdir.”

“Ne! Atını, senin o koca kemikli beygirinle mi takas etti?” diye sordu Bryce, cevap olarak bir başka yalan duyacağından emin bir şekilde.

“Aramızda ufak bir hesap kalmıştı da,” dedi Dunstan, pervasızca, “Wildfire karşılığı eşitledik. Atı alarak borcunu sildim, istemeden de olsa, çünkü gözüm Jortin’in kısrağında – karşına çıkabilecek en nadir cinstir o. Ancak madem Wildfire elime geçti, ben de tutacağım. Bir Flitton’lı önceki gün ona yüz elli kâğıt değer biçtiği halde –Lord Cromleck adına satın alıyormuş; üstüne yeşil bir yelek giymiş, attan anlayan biriydi– ama Wildfire’ı tutmaya kararlıyım. Acelen mi var, ondan iyi çit atlayanı bulamazsın. Kısrak daha canlı ama kaba etleri pek zayıf.”

Bryce, tabii ki Dunstan’ın atı satmak istediğini sezdi, Dunstan da onun sezdiğini biliyordu (at alıp satmak, insanlar arası bu tip dâhiyane yollarla gerçekleştirilen alışverişlerden biridir neticede); Bryce alaylı bir tavırla onu yanıtladığı zaman, ikisinin de kafasında bu işlemin ilk adımı olan pazarlık vardı.

“Şimdi şaştım bu işe, onu tutmak istemene; neden mi? Atını satmak istemeyip de ederinin iki katı karşılığı teklif alan birini duymadım da ondan. Bir yüzlük veren çıkarsa, kendini şanslı bil.”

Kaeting de atıyla geldi; karmaşık bir hal alan pazarlık, atın Bryce tarafından, Batherley ahırlarına sağ salim teslim edilince ödenmek üzere, yüz yirmi kâğıt karşılığı satın alınmasıyla da sona erdi. Dunstan bugün için avlanmaktan vazgeçip bir an evvel Batherley’e gitmenin ve Bryce’ın dönüşünü bekleyip parayı cebine koyduktan sonra, bir at kiralayıp eve dönmenin akıllıca olacağını düşündü. Ancak bugünkü şansının ve pazarlık sonunda cep şişesindeki brendiden aldığı bir yudumun verdiği cesaretle, bir av partisine katılmaya karşı konulmaz bir heves duydu, özellikle de altındaki at çitleri, otlakları uçarcasına geçen cinstense. Ancak Dunstan, at için yüksek bir çiti seçti ve at, çitin kazığına takılarak yaralandı. Pazarlanma şansı olmayan kendi çirkin varlığı, yara almadan kurtulmuştu ancak, ona biçilen fiyattan habersiz zavallı Wildfire, yan yatıp acıyla son soluklarını alıp vermeye başlamıştı. Hemen öncesinde, üzengisini ayarlamak için aşağı eğilen Dunstan, onu tam zafere ulaşacakken avının gerisinde bırakan bu duraklama üzerine ardı ardına lanet savurmuş ve o hiddetle atı çite doğru sürmüştü körü körüne. Korkunç kaza meydana geldiğinde av köpeklerine yetişmek üzereydi; bu nedenle arkalarında olan bitenle ilgilenmeyen öndeki sabırsız sürücüler ile Wildfire’ın düştüğü yol hattının epey uzağından bile geçme ihtimali olmayan ardındaki avcılar arasında kalmıştı. Huy olarak olası sorunlardansa anlık sıkıntıları dert edinen Dunstan, ayaklanır ayaklanmaz Wildfire’ın işinin bittiğini gördü ve kabadayılığının beş para etmediği böyle bir durumda oluşuna kimsenin tanık olmamasından dolayı hoşnutluk duydu. Silkindikten sonra bir yudum brendi içip bir dolu söverek güç kazandı ve elinden geldiğince hızlı yürüyerek sağ tarafındaki çalılığa doğru ilerledi; av partisinden herhangi birine rastlamadan Batherley’e gidebilirdi böylece. Başlangıçta oradan bir at kiralayıp bir an evvel eve dönmek niyetindeydi, çünkü sıradan bir yolda, silahsız yürümek benzer mizaçlı diğer gençler gibi onun için de söz konusu değildi. Godfrey’e vereceği kötü haberler onu kaygılandırmıyordu, zira aynı zamanda ona Marner’ın para kaynağını sunacaktı; Godfrey, her zaman olduğu gibi, en küçük parçanın kendi payına düşeceği yeni bir borca girmeye itiraz edebilirdi, ama etmeyecekti; Dunstan, Godfrey’yi istediği gibi kaygılandırabileceğinden emindi. Marner’ın parasının görüntüsü, tüm canlılığıyla hayalinde büyüdükçe onu bir an evvel elde etmek istiyordu; ancak Batherley’de botları çamura bulanmış bir yaya olarak görünmek ve tımarcıların alaylı sorularıyla karşılaşma düşüncesiyle canı sıkılıyor ve bir an evvel Raveloe’ya dönüp planını gerçekleştirmekten vazgeçiyordu; böyle ileri geri düşünürken arada bir yeleğinin cebindekinden bir yudum almak üzere orayı yokladığında, eline gelen bir iki meteliğin, ödenmediği takdirde seyisin Dunsey Cass’le asla başka bir iş yapmayacağını bildirdiği o küçük borcunu kapatmaya yetersiz olduğu gerçeğini aklına getiriyordu. Ne de olsa av partisinde izlediği yön nedeniyle evine, Batherley’e olduğu kadar uzak değildi; ancak Dunsey zihin açıklığı hususunda sıra dışı biri olsa da, eve böyle farklı bir yön çizerek gitmesinde başka nedenleri olduğunu kademe kademe algılayıp bu sonuca varmıştı. Saat dörde geliyordu; yavaş yavaş sis çökmeye başlamıştı; yola ne kadar erken koyulsa o kadar iyi ederdi. Yolun karşı tarafına geçtiğini ve Wildfire telef olmadan az önce bir yol işareti gördüğünü hatırladı; ceketinin düğmelerini ilikleyerek, kırbacını sapının çevresine sıkıca sarıp düğümleyerek, hiç de gafil avlanmış olmadığını kendine telkin edercesine botlarının üstüne temkinli bir tavırla vurarak, sanki zamanı geldiğinde bir yolunu bulup sıra dışı bir bedensel yetenek sergileyecek ve sonunda giyinip kuşanarak Rainbow’daki seçkin bir zümre tarafından göklere çıkarılacakmış gibi, yola koyuldu. Dunsey gibi genç beyefendiler, yürümek gibi sıra dışı bir hareket biçimine zorlandıklarında, ellerindeki kırbaç, az rastlanılan konumlarının getirdiği hayli sersemletici belirsizlik için cazip bir çare haline gelir; Dunsey de bu şekilde, çökmekte olan siste ilerlerken elindeki kırbaçla bir yerlere vurup duruyordu. Godfrey’nin kırbacıydı bu, geri vermemek üzere ondan almıştı, çünkü sapı altındandı; Dunstan sapı tuttuğu zaman, Godfrey Cass isminin kazılı olduğunu kimse göremezdi ne de olsa, görecekleri fiyakalı bir kırbaçtı sadece. Dunsey, insanlar birbirlerine yaklaştıklarında sis, perde işlevini kaybedeceğinden, bu acınası haldeyken tanıdık birileriyle karşılaşmaktan çekinmiyor da değildi; ama sonunda kimselere rastlamadan o ünlü Raveloe yoluna geldiğinde, bunu o her zamanki şansına yordu. Ancak sis, akşamın karanlığıyla birleşince arzu ettiği perdeden öte bir şey haline gelmişti, çünkü sis, ayağını kaydırabilecek tekerlek izlerini gizliyordu – her şeyi gizliyordu, bu nedenle, çalılardan oluşan çitlere takılmamak için, alçak otlarda sürüdüğü kırbacı, adımlarına rehberlik etmeliydi. Az sonra taşocağının girişinin yakınlarına varacağını düşündü; çitteki açıklıktan bu girişi bulabilirdi. Ne var ki hiç beklemediği başka bir şey, ona bu fırsatı verdi – yani, Silas Marner’ın kulübesinden geldiğini tahmin ettiği, bir takım ışık huzmeleri. O kulübe ve orada saklı yatan para, yürüyüşü boyunca aklından çıkmamış; dokumacıyı, faiz karşılığı elindeki paradan ayrılması için kandırıp ayartmanın yollarını düşünüp durmuştu. Dunstan kandırmalarının bir parça da korkutucu olması gerektiğini hissetti; çünkü matematik bilgisi, faizin kârlılığı gibi, etkili kanıtlamalar yapmasına izin verecek kadar yeterli değildi; vereceği güvenceye gelince –bir adamı kazıklamak için belirsiz de olsa– parasını geri alacağına onu inandırmak olacaktı. Pintinin aklına işlemek, Godfrey’nin daha cesur ve kurnaz kardeşinin ellerine teslim edeceği bir görevdi kuşkusuz. Bu konuda Dunstan kararını vermişti; Marner’ın kulübesinin panjur aralıklarından yayılan ışığı görmesiyle, dokumacıyla bir konuşma yapma fikri ona o kadar doğal geldi ki bir an evvel tanışmanın son derece normal olduğunu düşündü. Bu gidişat beraberinde birçok kolaylık getiriyordu, örneğin, herhalde dokumacının bir feneri vardı, çünkü Dunstan yolunu bulmaya çabalamaktan yorgun düşmüştü. Evine bir kilometreden fazla bir mesafe vardı; sis, yağmura dönüştüğünden, yol ürkütücü derecede kayganlaşmıştı. Kaygıyla, ocağın ağzına doğru çıktı, ola ki doğru yolu kaçırırdı, çünkü ışık kulübenin ön tarafından mı arka tarafından mı geliyor, emin değildi. Önündeki zemini dikkatle kırbacının sapıyla yoklayarak en sonunda sağ salim kapıya vardı. Bir anda patlayan gürültünün ihtiyarı korkutacağını düşünüp eğlenerek hızla kapıyı yumrukladı. Karşılığında bir hareketlenme sesi duymadı; kulübe sessiz sakindi. Yoksa dokumacı yatmış mıydı? Eğer öyleyse neden ışığı açık bırakmıştı? Bir pinti için bu unutkanlık tuhaftı. Dunstan daha da kuvvetlice vurdu kapıyı ve bir cevap beklemeden, kapının sımsıkı kilitli olduğundan şüphelenmeden, kilit mandalını aşağı yukarı oynatıp kapıyı sarsmak için, parmağını mandalının yuvasına soktu. Ancak bu ikili eylemin ardında şaşkın bakışları karşısında kapı açıldı ve kendisini –yatak, tezgâh, masa ve üç sandalyeden ibaret olan– kulübenin her bir köşesini aydınlatan ve ona Marner’ın evde olmadığını gösteren canlı ateşin karşısında buldu.

O an, Dunsey için tuğla ocaktan daha çekici bir şey olamazdı; hemen içeri yürüdü ve ocağın karşısına oturdu. Ocağın önünde, pişirilmesinin başka bir evresinde olsaydı, aç bir adam için çekici olabilecek başka bir şey daha vardı. Eti ateşte döndürecek şişi olmayan o eski hizmetçilerin yaptığı gibi, büyük bir anahtara geçirilmiş telle çaydanlık kancasına asılmış bir parça domuz etiydi bu. Ancak domuz, anlaşılan ev sahibi evde yokken yanmasın diye, ateşe en uzak köşedeki kancaya asılmıştı. “O dört göz ihtiyar budala, akşam yemeğinde sıcak et yiyor demek,” diye düşündü Dunstan. Oysa iştahına hâkim olmak için bayat ekmek yediğini söylemişlerdi. Ancak akşamın bu saatinde, böyle bir havada, yemeği ocakta ve kapısını kilidi açık bırakıp nereye gitmiş olabilirdi? Az önce yolunu zar zor bulmuş olan Dunstan, dokumacının yakacak almak ya da ona benzer kısa süreli bir iş için dışarı çıkıp taşocağının çukuruna düşmüş olabileceğini düşündü. Dunstan için, beraberinde yepyeni sonuçlar getiren ilginç bir fikirdi bu. Eğer dokumacı öldüyse parasında kimin hakkı olacaktı? Parasını nereye sakladığını kim bilecekti? Biri gelip parayı alsa, kim bilecekti? Deliller üzerinde incelikle düşünmeyi bir kenara bıraktı. Baskın gelen, “Para nerede?” sorusu, dokumacının ölmüş olduğunun henüz kesinleşmediğini ona tamamen unutturacak kadar ele geçirmişti onu. Aklı kıt biri, tutkuyu yağlayacak bir çıkarsamaya vardı mı o çıkarsamayı başlatan sanının tam anlamıyla sorunlu olduğu izlenimini nadiren göz önünde tutabilir. Dustan’ın aklına gelince o, herhangi bir alçağınki kadar kıttı. Kulağına çalındığı kadarıyla, kulübede yaşayanlar, biriktirdikleri paraları genellikle şu üç yerden birine saklarlardı: ot yığmalı bir çatı, yatak ya da zeminde bir delik. Marner’ın kulübesinin çatısı ottan değildi; bu nedenle, para hırsının uyarmasıyla hızlanan bir dizi düşünceden sonra Dunstan’ın ilk yaptığı yatağa bakmak oldu; o ilerlerken gözleri ateşin ışığının ayrı ayrı ortaya çıkardığı tuğlalarla kaplı, kum serpilmiş zemin üzerinde iştahla dolanmaktaydı. Ancak zeminin her noktası değil de sadece bir nokta yoğun bir şekilde kumluydu ve o alanda, besbelli kumu dikkatle yaymaya çalışmış olan parmak izleri göze çarpıyordu. Tezgâhın pedallarının hemen yanıydı burası. Dunstan bir anda üzerine atıldı, kırbacıyla kumları süpürdü ve kancanın ince ucunu tuğlaların arasına sokunca yerlerinden oynadıklarını gördü. Aceleyle tuğlaların ikisini kaldırdı ve hiç şüphesiz peşinde olduğu şeyi gördü; o iki deri kesenin içinde, paradan başka ne olabilirdi ki? Ağırlıklarına bakılırsa ginelerle dolu olmalıydılar. Dunstan başka kese var mı diye çukurun çevresini yokladı ve ardından aceleyle tuğlaları geri yerleştirerek üzerlerine tekrar kum serpti. Kulübeye gireli en fazla beş dakika olmuştu; ancak Dunstan için çok daha uzun bir süre geçmişti sanki. Marner’ın yaşıyor olabileceği ve her an kulübeye geri dönebileceği olasılığını özellikle değerlendirmediği halde, elinde para keseleriyle ayağa kalktığında tarif edilmez bir korkunun pençesine düştü. Alelacele karanlığa çıkıp para keseleriyle ne yapacağını düşünmeye başladı. Sokak kapısını hemen kapadı, çünkü ışık akıntısına kapılabilirdi. Bir iki adım, ışınların panjur aralıklarından ve mandal deliğinden geçerek ona ihanet etmesinden kurtulması için yeterli olacaktı. Yağmur ve karanlık daha da yoğunlaşmıştı ve bu onu memnun etti; iki eli de dolu bir şekilde yürümek garip görüneceğinden, keselerden birinin yanında kırbacını da tutmak için elinden geleni yapıyordu. Hele bir iki adım ilerleyip uzaklaşsın, sonra dinlenebilirdi. Böylece karanlıkta ilerlemeye koyuldu.

5

Dunstan kulübeyi arkasına aldığı sırada, sırtında palto niyetine atılmış bir çuval, elindeyse şeffaf boynuzdan yapılmış feneriyle köy yolu boyunca yürüyen Silas Marner, yüz metre kadar ötedeydi. Bacakları yorgun ama herhangi bir değişiklik sezmeyen kafası, rahat mı rahattı. Güvence hissi, kanıya dayanmak yerine alışkanlıktan kaynaklanır genelde, bu nedenle durumda panik yaratacak kadar etkili bir değişiklikten sonra bile, varlığını devam ettirebilir. Bu alışkanlığın mantığına göre, belirli bir olay gerçekleşmeden geçen süre, olayın asla gerçekleşmeyeceğinin nedeni olarak sürekli öne sürülür, oysa tam da olayın gerçekleşmesini kaçınılmaz kılan ilave koşul oluşmuştur. Bir madenci, herhangi bir tehlikeden endişe duymama nedeni olarak, o madende başına bir şey gelmeden tam kırk yıl çalışmış olduğunu söyler; oysa madenin çatısı çökmektedir; nitekim insanın, yaşlandıkça inandırıcı bir kavram olarak kendisinin de öleceğini akılda tutmakta zorlandığı göze çarpar sık sık. Marner gibi tekdüze bir hayat sürenler için –değişkenlik fikrini canlı tutmaya yarayacak beklenmedik yeni insanlar görmeyen ve yeni haberler duymayanlar için– alışkanlığın etkisi zorunlu olarak güçlüdür; zira evini ve hazinesini normalde olduğundan daha korunmasız bıraktığı halde Marner’ın nasıl huzur dolu olduğu böyle açıklanabilir. Silas’ın, akşam yemeğini düşünürkenki memnuniyeti ikiye katlanmıştı: İlk olarak lezzetli ve sıcak, ikincisi masrafsız olacaktı. Çünkü o bir dilimcik domuz eti, bugün kendisine güzel bir parça keten kumaş götürdüğü mükemmel ev kadını Miss Priscilla Lammeter’ın hediyesiydi ve ancak bu tip hediyeler vesilesiyle Silas, kızarmış et zevkini giderirdi. En sevdiği öğün akşam yemeğiydi, çünkü kalbini altınıyla ısıttığı cümbüş zamanına denk gelirdi; ne zaman kızarmış et yiyecek olsa akşamları tercih ederdi. Ancak bu akşam, domuz eti parçasının çevresine teli geçirip, âdet üzere kapı anahtarının çevresinden kulpa dolayarak sıkıca kancaya bağladıktan hemen sonra, sabahın erken saatinde tezgâhında dizeceği yeni işi için bir parça kaliteli sicimin gerektiğini hatırlamıştı. Gün içinde aklından uçup gitmişti, çünkü Mr. Lammeter’ların evi, köy yolu üzerinde değildi; ancak sabah sabah ayak işiyle uğraşmak da söz konusu olamazdı. Dışarıdaki sis berbat bir hal almıştı ya, Silas’ın rahatından daha çok değer verdiği şeyler de vardı dünyada; böylece, domuz eti dilimini kanca askısının en uç köşesine itip sırtına çuvalını, eline de fenerini aldı ve normal şartlarda yirmi dakika sürecek işi halletmek üzere yola koyuldu. Bir güzel düğümlemiş olduğu teli çözüp, bu yüzden yemeğini geciktirmeden, kapısını kilitleyemezdi; o fedakârlığı yapmaya değmezdi. Böyle bir havada, hangi hırsızın yolu taşocağına düşerdi ki? Üstelik on beş yıldır gelmedikten sonra, neden özellikle bu akşam geleceklerdi? Silas’ın aklında özellikle bu sorular yoktu; sadece belli belirsiz hissedilen bir endişenin sonucuydu düşündükleri.

İşini halletmiş olmanın verdiği memnuniyetle evin kapısına yaklaştı, açıp içeri girdiğinde, ileriyi göremeyen gözleri için, onu karşılayan güçlenmiş ateşin sıcağı dışında her şey bıraktığı gibiydi. Fenerini bir kenara koyup çuvalını ve şapkasını bir köşeye atarak, Dunstan’ın kumda bıraktığı izleri, kendi çivili botlarınınkilerle karıştırıp kaybedercesine, adımlarını zeminde sürüdü. Sonra domuz dilimini ateşe yaklaştırarak oturup şömine başında etinin keyfini çıkarmaya soyundu.

Bu kırmızı ışıkta onun soluk yüzünü, o tuhaf çarpık gözlerini, kara kuru yapısını gören herhangi biri, ona neden Raveloe’daki komşuları tarafından korku, şüphe ve küçümseyici bir acımayla bakıldığını belki de anlayabilirdi. Oysa Marner kadar zararsız o kadar az insan vardı ki... O açık yürekli yapmacıksız ruhunda, artan açgözlülüğü ve altına tapması bile, başkalarına zarar verecek bir kötülüğü yeşertemezdi. İnancının ışığı adamakıllı sönmüş, hisleriyse ölmüş bir halde, tüm gücüyle işine ve parasına asılmış, bunlarsa, insanın kendini adadığı tüm nesneler gibi, onu kendilerine benzeştirerek şekillendirmişti. İçinde durmaksızın işlemekte olduğu tezgâhı, karşılığında onu işlemiş, Silas’ın tekdüzelik özlemini, verdiği tekdüze karşılıkla gittikçe daha fazla desteklemişti. Karşısına dikilip çoğalmasını seyrettiği altını, sevme gücünü bir araya getirip kendisininki gibi mutlak bir yalnızlıkta toplamıştı.

Isınır ısınmaz gineleri ortaya çıkarmak için akşam yemeğini bitirmeyi beklemeyip bu alışılmadık ziyafetini yerken onları karşısında, masanın üstünde görmenin hoş olacağını düşünmeye başlamıştı. Zira şarapların en iyisidir neşe, Silas’ın gineleriyse işte o tarz “altından bir şarap”tı.

Ayaklanıp mumunu hiçbir şeyden şüphelenmeden çıkrığının yanına, yere koydu, tuğlaların üzerine serpilmiş kumu bir değişiklik fark etmeden sildi ve tuğlaları yerlerinden çıkardı. Boş çukurun görüntüsü karşısında kalbi şiddetle atmaya başladı, altının gitmiş olabileceğine bir anda inanamazdı – duyduğu sadece dehşet ve bu dehşete bir an evvel son verme çabasıydı. Gözlerinin yanılmış olabileceğini düşünmeye çalışarak, titreyen elleriyle çukurun her tarafını yokladı; sonra mumu çukurun içine sokup gittikçe daha da fazla titreyen elleriyle aranıp durdu. En sonunda öyle bir titredi ki mumu bıraktı ve düşünebilmek için başını ellerinin arasına aldı. Yoksa geçen akşam ani bir karar alıp altınları şimdi unuttuğu başka bir yere mi saklamıştı? Karanlık sulara düşen bir adam, kaygan da olsa bir an için basacak bir yer arar; Silas da bu şekilde, kendi kendine boş yere umut vererek umutsuzluk ânını uzaklaştırmak istedi. Her bir köşeyi aradı, yatağını ters çevirdi, silkeledi, bir kez daha yere çömelip çukuru yokladı, ardından da şişlerini sakladığı tuğla ocağının içine bakındı. Arayacak başka bir şey kalmadığında dizleri üzerine bir kez daha çöktü, çukurun her bir yanını yokladı. Korkunç gerçekten kaçıp bir an için sığınmak adına denemediği tek bir sığınak kalmamıştı.

Yıkıcı bir tutkunun altında düşüncenin dermansız kalmasıyla birlikte gelen bir çeşit sığınak vardı yine de: olanaksız olanın beklentisi içinde olmaktı, birbirlerine karşıt hayallere inanmaktı bu ve henüz delilik anlamına gelmiyordu, çünkü dış faktörlerle onları dağıtabilirdi. Silas dizleri titreyerek kalktı ve masanın üstüne baktı. Tabii ya, altın orada bir yerdeydi herhalde. Oysa masanın üstünde hiçbir şey yoktu. Sonra dönerek arkasına baktı – o kahverengi gözlerini kısıp boş yere arayıp durmuş olduğu para keseleri ortaya çıkabilirmiş gibi evinin her tarafına bakındı. Kulübesinin içersindeki her bir şeyi görebiliyordu ve aralarında altınları yoktu.

Bir kez daha, başını titreyen ellerinin arasına aldı ve acı acı çınlayan bir çığlık, hazin bir feryat kopardı. Sonra, birkaç dakikalığına hareketsiz durdu; ancak çığlığı, gerçeğin çıldırtıcı ilk baskısından onu kurtarmıştı. Döndü, sendeleyerek çıkrığına doğru ilerledi ve içgüdülerinin, gerçekliğin en etkili güvencesi olarak onu yönlendirdiği sandalyesine oturdu.

Umutların hepsi boşa çıkıp kaçınılmaz gerçeğin ilk şokunu atlatınca, bir hırsız fikri su yüzüne çıkmaya başlamış ve Silas bu fikre sıkı sıkıya sarılmıştı, çünkü hırsız yakalanabilir ve böylece o, altınlarına kavuşabilirdi. Bu düşünce ona iyi geldi ve tezgâhının başından kalkıp kapıya doğru ilerleyecek gücü buldu kendinde. Kapıyı açtığında, gittikçe şiddetlenen yağmur üstüne üstüne yağmaya başladı. Böyle bir gecede, takibi yapılacak ayak izleri kalmazdı. Ayak izleri mi? Hırsız ne zaman gelmişti öyleyse? Silas gün içinde evde yokken kapı kilitliydi ve günışığında evine döndüğünde, hiçbir hırsızlık izi görmemişti. Akşam da her şeyin bıraktığı zamanki gibi göründüğünü düşündü kendi kendine. Tuğla ve kum, sanki yerlerinden oynatılmamış gibiydiler. Keseleri alan bir hırsız mıydı? Yoksa hiçbir elin ulaşamayacağı, ikinci bir kez onu perişan etmekten zevk duyacak acımasız bir güç mü? Bu belirsiz kederden silkindi ve dikkatini toplayarak tüm gücüyle elleri olan ve ellerle yakalanabilecek bir haydut düşünmeye başladı. Şimdi bir şüphe belirtisi olarak görebileceği, bir şey söylemiş ya da bir soru sormuş tüm komşularını aklında canlandırmaya çalıştı. Jem Rodney vardı, malum köstebek avcılığı dışında kimsenin değer vermediği kişi. Kimi zaman tarlalarda dolanırken Marner’a rastlar ve dokumacının parasıyla ilgili şakalar yapardı; yalnız bu mu, bir keresinde de piposunu yakmak için içeri girmiş ve işini bitirip gideceğine ateşin başında pinekleyerek Marner’ın canını sıkmıştı. Hırsız, Jem Rodney olmalıydı – düşünceleri şimdi rahatlamıştı. Jim yakalanabilir ve altınlarını geri alabilirdi. Marner onu cezalandırmak istemiyordu, yalnızca elinden alınıp ruhunu bilinmez bir çölde, köksüz bir gezgin gibi bırakan altınlarını geri almak istiyordu. Haydut bir an evvel yakalanmalıydı. Marner’ın yasaların yetkileri hakkında karışık fikirleri vardı, ancak yine de gidip kaybını bildirmesi gerektiğini hissetti; köyün ileri gelenleri –rahip, polis memuru ve Beyzade Cass– Jem Rodney ya da her kimse, çalınan paranın teslim edilmesini sağlardı mutlaka. Bu ümitle, başına bir şey almayı unutup kapısını dahi kilitlemeden yağmurun altında koşturdu; çünkü kaybedecek bir şeyi olmadığını hissediyordu. Hızla koşmaya başladı, ta ki Rainbow yakınlarındaki dönemeçten köye girerken nefesi tıkanıp yavaşlamak zorunda kalana dek.

Marner’a göre Rainbow, zenginlere ve karılarının gereğinden fazla keten depoladıkları hali vakti yerinde kocalara hitap eden lüks bir dinlenme yeriydi; Raveloe’nun önde gelen ve saygın kişilerini bulup