Doktor Faustus, Thomas Mann © 1947, Thomas Mann, S. Fischer Verlag GmbH, Frankfurt am Main © 2013, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Bu eserin Türkçe yayın hakları S. Fischer Verlag GmbH, Frankfurt am Main ve Onk Ajans Ltd. Şti. aracılığıyla alınmıştır. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında
yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2013 2. basım: Ocak 2014, İstanbul E-kitap 1. sürüm Kasım 2014, İstanbul Ocak 2014 tarihli 2. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Şebnem Sunar

Kapak tasarımı: Act creative

ISBN 978-975-07-2448-0

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com Sertifika No: 10758

THOMAS MANN

DOKTOR
FAUSTUS

ROMAN

1929 NOBEL EDEBİYAT ÖDÜLÜ

Almanca aslından çeviren
Zehra Kurttekin

Thomas Mann’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Buddenbrooklar, 1983

Tonio Kröger, 1997

Büyülü Dağ, 1998

Seçilen, 1998

Venedik’te Ölüm, 2007

Lotte Weimar’da, 2009

Değişen Kafalar, 2011

Zor Saat, 2011

Aldanan Kadın, 2012

Majesteleri Kral, 2013

Mario ile Sihirbaz, 2013

THOMAS MANN, 1875’te Almanya’da doğdu. 1898’de yayımladığı ve Der kleine Herr Friedemann (Küçük Friedemann) adı altında topladığı ilk öykülerinde, daha çok Schopenhauer ve Nietzsche ile Wagner’in etkisi altında kalarak sanatçının yaratma sorununa odaklanmıştı. Bu ilk öykülerinin, 1901’de yayımlanmasının ardından Mann’ı üne kavuşturan Buddenbrooklar adlı toplumsal roman izledi. 1903’te Tonio Kröger, 1912’de Venedik’te Ölüm yayımlandı. Daha sonra Büyülü Dağ’ı yazan Mann, Hitler iktidara gelince Almanya’dan ayrıldı. 1936’da ABD vatandaşlığına geçti ve Almanya’nın karanlık tablosunu çizdiği Yusuf ve Kardeşleri dörtlemesini yayımladı (1933-1942). Dörtlemenin ardından yazmaya koyulduğu Doktor Faustus’ta ise besteci Andreas Leverkühn’ün yaşamöyküsünün ışığında, Alman kültürünün barbarlığa yenik düşmesini anlattı. 1929’da Nobel Edebiyat Ödülü’nü alan Mann, 1955’te Zürich’te öldü.

ZEHRA KURTTEKİN, Sankt Georg Avusturya Kız Lisesi’ni bitirdikten sonra, Ankara Üniversitesi DTCF Alman Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde öğrenim gördü. TRT İstanbul Radyosu’nda, sonra TRT İstanbul Televizyonu’nda sanat, kültür, edebiyat ve belgesel programları prodüktörü olarak görev yaptı. H.K. Laxness’ın Atom Durağı, Bertolt Brecht’in III. Reich’ın Korku ve Sefaleti, Friedrich de la Motte Fouqué’nin Undine ve Zeruya Şalev’in Ve Yeniden Başlar Hayat adlı eserlerini Türkçeye çevirdi.

Lo giorno se n’andava e l’aere bruno
toglieva gli animai che sono in terra
dalle fatiche loro, ed io sol uno
m’apparecchiava a sostener la guerra
sì del cammino e sì della pietate,
che ritrarrà la mente che non erra.
O Muse, o alto ingegno, or m’aiutate,
o mente che scrivesti ciò ch’io vidi,
qui si parrà la tua nobilitate.1

1. Gün bitiyordu, kararan hava / yeryüzündeki canlıların yorgunluklarını / alıyordu; ben de tek başıma, / belleğimin yanılmadan aktaracağı / yolculuğu, tanık olacağım acıları / karşılamaya hazırlanıyordum. / Ey Musa’lar, ey yüce ruh, yardım edin bana, / ey gördüklerimi yazacak bellek, / soyluluğun şimdi kendini belli edecek. (Dante, İlahi Komedya: Cehennem, “İkinci Kanto”, çev. Rekin Teksoy, Oğlak Yayıncılık, İstanbul, 2004, 5. basım, s. 44.)

I

Sonsuzluğa göçmüş olan Adrian Leverkühn’ün, kaderin ağır sillesini yemiş, görmüş geçirmiş bu değerli adamın, bu dâhi müzisyenin hayatına dair bilgileri paylaşmaya, onun ilk ve kesinlikle en geçerli, en güncel yaşamöyküsünü yazmaya başlamadan, birkaç kelimeyle kendimden ve kendi koşullarımdan söz etmemin, asla şahsımı ön plana çıkarmak arzusundan kaynaklanmadığına sizi temin etmek isterim. Beni buna yönlendiren, okura –daha doğrusu olası okura; çünkü şu an için yazdıklarımın yayımlanarak gün ışığına çıkacağına dair en küçük bir öngörü bile yok– ola ki yazılarım, bir mucize eseri, tehlikelerle çevrili Avrupa kalesinden dışarıya çıkabilirse, dışarıdakilere bizim buradaki yalnızlığımızın sırlarına ilişkin bir nebze olsun fikir verebileceği varsayımı sadece. Devam etmeme izin vermenizi rica edeceğim: Çünkü mutlaka yazanın kim olduğuna, neyin nesi olduğuna dair bilgilenmek isteyeceğinizi tahmin ediyorum – elbette mevzuun doğru ellerde bulunup bulunmadığı, konuya yakın olmak gibi haklı bazı nedenlerin ötesinde, belki de sadece yüreğimin beni yönlendirdiği bu görev için tam anlamıyla doğru adam olup olmadığıma dair kuşkular besleyebileceğiniz kaygısıyla, bu tür soruları açıklığa kavuşturmak üzere şahsıma ait bazı notlar düşüyorum.

Yukarıdaki satırları gözden geçiriyorum ve diyebilirim ki, onların arasında bugün, yani 23 Mayıs 1943 günü, Leverkühn’ün ölümünden üç yıl sonra bile, o kendine has huzursuzluğu, onun soluk alırken zorlandığını fark ettiğim andaki ruh halini hissetmekten kendimi alamıyorum. Gecenin karanlığında, gecelerin en karanlığına intikal edişinin üzerinden üç yıl geçtikten sonra, Isar Nehri’nin kıyısında bulunan Freising’deki küçük, köhne çalışma odamda oturmuş, Tanrı’nın yanında istirahat eden –Öyle olduğunu umarım!– Tanrı’nın yanında istirahat eden talihsiz dostumun yaşamöyküsünü yazmaya başlarken yüreğimi yerinden oynatan paylaşma ihtiyacı ile bunun yakışık almayacağına ilişkin derin mahcubiyet hissinin birbirine karıştığı, fevkalade rahatsız edici bir ruh hali içine bulunduğuma dikkatinizi çekmek isterim. Ben, kesinlikle ölçülü, diyebilirim ki; sağlıklı, insan odaklı, uyuma ve mantığa dönük mizaçta bir bilimadamı, “Latin ordusu”nun gönüllü bir neferiyim. Güzel sanatlara da pek ilgisiz sayılmam (viola d’amore2 çalarım); üstelik de kendini, kelimenin akademik anlamıyla, Epistolae Obscurorum Virorum3 döneminden Reuchlin, Crotus von Dornheim’ın, Mutianus ve Eoban Hesse gibi Alman hümanistlerinin halefi sayan bir sanatseverim. Şeytanca işlere hiç tevessül etmediğim gibi, bunların insan hayatını etkilediğini hep reddettim, her zaman eşyanın tabiatına aykırı buldum, sezgilerime dayanarak onları dünyamdan uzak tuttum ve asla itibar etmedim, bir taşkınlık ânında bile yer altının güçlerini yardıma çağırmaya kalkışmadım ya da onların kendiliğinden bana yakınlaşması için küçük parmağımı bile uzatmadım. Bunların, akılla ve tarihsel gelişimimizin gerekleriyle bağdaşmayacağı düşüncesiyle, pek sevdiğim hocalık mesleğimden zamanından önce ayrılarak ideallerimden ve maddi refahımdan yana hiç tereddüt etmeden özveride bulundum. Bu bağlamda kendimden hoşnudum. Ancak bu konudaki şüphelerim, ya da isterseniz ahlaki kişiliğimin tutucu yanı diyelim, şu anda girişmekte olduğum işin, benim görevim olduğu hissini ve kararlılığımı sadece pekiştirmeye yaradı.

Tam kalemime davrandığım anda, beni bir anlamda içten içe mahcup düşüren bir kelime kaçtı ucundan: “dâhiyane” kelimesi; sonsuzluğa göçmüş dostumun müzikal dehasından söz ediyordum. Her ne kadar aşırı kaçsa da, benim gibi bu ulvi âlemde bizzat yer almak ve divinis influxibus ex alto4 Tanrı vergisiyle donatılmış olma iddiasından uzak birinin, bu soylu, ahenkli, insani açıdan kulağa sağlıklı gelen bir tınıya ve karakter özelliğine sahip bu kelimeyi, “deha” kelimesini sarf etmekten çekinmesi, sevinçle karşılayıp saygılı bir yakınlıkla söz etmekten, buna değinmekten kaçınması için kesinlikle makul bir sebebi olmaması gerek. Öyle görünüyor. Ancak bu pırıltılı alanda insanı hafiften tedirgin eden şeytanca ve akıldışı bir şeyler bulunduğu, onunla yer altı dünyası arasında ürpertici bir bağlantı olduğu da inkâr edilemez ve hiçbir zaman da inkâr edilmemiştir. Acı verse de, kararlı davranarak ortaya bir farklılık koymalıyım; tam anlamıyla yerini bulmasa da, “soylu”, “insani açıdan sağlıklı” ve “ahenkli” gibi o güven verici nitelemeleri kullanma gereğini duymamın sebebi, saf, hakiki, Tanrı tarafından ihsan edilmiş ya da belki mukadderata yazılmış bir dehadan söz ediyor olmamızdır, doğal yetilerin günahkârca ve marazi bir biçimde kangren olduğu, iğrenç bir satış anlaşmasıyla edinilmiş, yıkıcı bir dehadan değil...

Burada sanatsal açıdan kusur sayılacak beceriksiz bir tutum içine girmiş olmanın mahcubiyetiyle sözlerime ara veriyorum. Adrian olsa, diyelim ki bir senfonide, temaya böyle erken bir giriş yapmazdı – olsa olsa gizliden gizliye, uzaktan, güçlükle fark ettirecek surette, zarafetle hissettirirdi. Ayrıca bu ağzımdan kaçırdıklarım, bana patavatsız ve hantalca, paldır küldür bir giriş gibi gelirken, okura da karanlık, kuşku verici birer ima olduğu hissini verebilir. Benim gibi bir insan için hayati önem atfeden, ellerini yakan bir konuya beste yapan bir sanatçının bakış açısından bakmak, onun gibi uçarcasına ama dikkatle ele alıp işlemek çok zor bir iş; sanki biraz da haddini aşmak gibi bir şey. Bu yüzden hakiki ve hakiki olmayan deha arasındaki farklılık konusuna böyle alelacele dalışım, böyle bir farkın var olduğunu kabul ederek kendi kendime bunun hakkaniyete sığıp sığmadığını sorgulamamdandır. Başımdan geçen, bazen gerçekten de ürkütücü bir hal alan bu olay, bu mesele üzerinde öylesine bir gayretle ve öylesine yoğun bir şekilde düşünmeye zorladı ki beni, zaman zaman, kendime özgü, alışık olduğum düşünce düzlemimi aştığıma, kendi doğal yeteneklerimi pek de “halisane olmayan” bir biçimde abarttığıma dair ürkütücü sanılara kapıldım...

Görevim için gerekli olan gönül yakınlığına yeterince sahip olup olmadığım konusundaki kuşkuları açıklığa kavuşturmam gerekirken, sözü dehaya ve her halükârda şeytani etkiler altındaki doğasına getirdiğimi hatırlayarak tekrar bir ara veriyorum. Bu, vicdan rahatsızlığı hissettiğimde her zaman başvuracağım bir yol olmalı. Kaderimde, hayatımın pek çok yılını bu sayfaların kahramanının, o dâhi insanın yakın çevresinde geçirmek, çocukluktan başlayarak onu tanımak, onun gelişmesinin, kaderinin tanığı olmak ve onun yaratma sürecinde mütevazı bir yardımcı rolü oynamak varmış. Leverkühn’ün haşarı gençlik eseri, Shakespeare’in Aşkın Çabası Boşuna adlı komedisinin müzikal libretto çalışması bana aittir. Keza grotesk opera süiti Gesta Romanorum’un5 tekst çalışması gibi, Yuhanna’nın Vahyi6 adlı oratoryosuna da katkılarım oldu. Bu olayın bir yönü; ya da aslında bir ve öbür yanı. Ayrıca merhumun sağlığında, tam olarak böyle diyemesem de, nispeten ve resmen sağlıklı sayıldığı günlerde, bana vasiyet ettiği değer biçilemez evrak ve yazılar da elimin altında. Anlatacaklarımı onlara dayandırmak, bana sunulmuş bu seçki içinden bazılarını ise doğrudan eklemek niyetindeyim. Ancak önünde sonunda kendimi insanlara karşı olmasa bile Tanrı’ya karşı haklı gösterecek en geçerli nedenim ise şudur ki, ben onu sevdim –onu korkuyla ve şefkatle, merhametle ve teslimiyetçi bir hayranlıkla sevdim– onun da benim duygularıma birazcık olsun karşılık verip vermediğini ise nadiren sorguladım.

O beni sevmedi; yok hayır. Arkasında bıraktığı kompozisyon taslaklarında ve günlüğünde sayfaları yazıya geçirirkenki samimiyetimi, yalınlığımı, hatta diyebilirim ki, güvenilirliğimi, inanca saygılı duruşumu ve doğruluğumu takdir eden, kesinlikle onur verici bir güven hissettim. Ama ya sevgi? Kimi gerçekten sevmiş olabilirdi ki bu adam? Bir zamanlar bir kadını – belki. Son olarak bir çocuğu – olabilir. Ağırlığı olmayan, herkesin gönlünü kazanan bir uçarıyı, her ortamın adamı olan birini; ama sonra muhtemelen kendisine karşı meyli olduğundan uzaklaştırdı – hem de ölümüne. Kalbini ne zaman kime açmıştı, kimin hayatına girmesine izin vermişti? Adrian için böyle bir şey yoktu. İnsanca bir tevekkülü –yemin ederim ki– çoğunlukla, ancak farkına varmaksızın kabullenebilirdi. Kayıtsızlığı öyle bir mertebedeydi ki, etrafında olup bitenlerin, kimin meclisinde bulunduğunun bile pek ayırdında olmazdı; konuşmakta olduğu kişiye nadiren adıyla hitap ederdi; sanırım adını bilmezdi bile. Oysa muhatabı, büyük bir haklılıkla bunun tam tersini düşünürdü. Onun ıssızlığını, kendine karşı beslenen duyguların usulca ve iz bırakmaksızın gömülüp gittiği bir uçuruma benzetmek isterim. Etrafında soğuk hüküm sürerdi – bu kelimeyi kullanırken, onun da bunu bir zamanlar böyle dehşet verici bir bağlam içinde yazmış olduğu hissine kapılıyorum! Hayat ve tecrübeler, kelimelerin her birine gündelik anlamlarına tamamen yabancılaştırıcı bir vurgu katabilir, onların o en korkunç anlamlarına aşina olmayan kimselerin anlayamayacağı bir korku gölgesi yükleyebilir.

2. (İt.) Aşk viyolası. Kökeni XVII. yüzyıl ortalarına dayanan, hem viyola hem de keman özellikleri taşıyan enstrüman. (Y.N.)

3. (Lat.) Karanlık Adamların Mektupları. 1515 yılında anonim olarak yayımlanan hiciv içerikli hayalî mektuplar. (Ç.N.)

4. (Lat.) Yukarıdan gelen ilahî etkilerle. (Y.N.)

5. Geç dönem XIII. yüzyıla ait popüler bir anekdotlar seçkisi. (Y.N.)

6. Aslen Yeni Ahit’in son kitabı; “Vahiy” adıyla da bilinir. Yuhanna tarafından Patmos Adası’nda yazılmıştır. (Y.N.)

II

Ben, Filolog Doktor Serenus Zeitblom. Bu kimlik bilgilerini sunmakta böyle garip bir şekilde gecikmemin sorumluluğu tümüyle bana ait; nasıl olduysa oldu, size anlatacaklarımın edebî akışı içinde bu âna kadar bu noktaya bir türlü gelemedim. Yaşım altmış; yani MS 1883’te, dört kardeşin en büyüğü olarak Merseburg yönetim bölgesinde, Saale kıyısındaki Kaisersaschern’de, Leverkühn’ün de öğrencilik yıllarının tümünü geçirdiği şehirde doğdum, dolayısıyla bu şehrin özelliklerini daha yakından tasvir etmeyi, o günleri anlatacağım vakte erteleyebilirim. Kişisel hayatımın akışı pek çok yönden üstadınkiyle çakıştığı için, insanın yüreği yüklü iken kaçınılmaz olarak düşebileceği acelecilik hatasından kaçınmak bakımından ikisini birbiriyle bağlantılı olarak anlatmam daha iyi olacak.

Burada sadece şu kadarını belirteyim ki, dünyaya geldiğim ortam, yarı aydın bir orta sınıfın mütevazı seviyesidir. Zira babam Wohlgemut Zeitblom, eczacıydı – hem de bölgenin en önemli eczacısı; Kaisersaschern’de farmakolojiyle uğraşan ikinci bir dükkân daha vardı; ama asla Zeitblom’un “Aziz Müşteriler” Eczanesi’nin kazanmış olduğu itibardan nasibini alamamış, onun karşısında her zaman yetersiz bir konumda kalmıştı. Ailemiz, sakinlerinin büyük çoğunluğunun Luther inancını taşıdığı şehrin küçük Katolik cemaatindendi. Özellikle annem, kilisenin, dinî görevlerini sorumlulukla yerine getiren inançlı bir evladıydı. Öte yandan babam, zaman darlığından olsa gerek, bu konuda daha rahat görünürdü. Fakat aynı sebepten dolayı bazı siyasi hedefleri de olan, benzer ilgilere sahip arkadaşlarıyla arasındaki grup dayanışmasını hiç aksatmazdı. İşin dikkat çekici yanı, papazımızın, dinî danışman Zwilling’in yanı sıra şehrin Doktor Carlebach adını taşıyan hahamının da bizim laboratuvar ile eczanenin üst katındaki konuk odalarına girip çıkmalarıydı; zira Protestan hanelerinde böyle bir şey kolay kolay söz konusu olmazdı. Roma Kilisesi’nin adamı, görünüş bakımından diğerlerinden daha iyiydi. Ancak büyük ölçüde babamın ifadelerine dayanan intibalarımda, kısa boylu, uzun sakallı, küçük bir kep giyen, Talmud kurallarına bağlı köktendinci Yahudinin bilgisi ve dinî feraseti, farklı inançtaki meslektaşlarının epey fevkindeydi gibi kalmış. Bunun nedeni, gençlik deneyimlerim kadar, Yahudi çevrelerin Leverkühn’ün eserlerine karşı gösterdikleri duyarlık ve açık görüşlülük olabilir; ayrıca Führer’imiz ile şürekâsının Yahudi meselesi konusundaki, asla tam olarak onaylamadığım, beni öğretim mesleğimden soğutacak denli etkileyen tutumları da olabilir. Elbette bu soyun farklı bireyleriyle de yolum kesişti – Münih’teki serbest bilimadamı Breisacher’i hatırlamam yeterli. Onun o kafa karıştırıcı, itici özelliklerine yeri geldiğinde biraz olsun ışık tutmaya niyetliyim.

Katolik kökenime gelince; içimdeki insanı elbette biçimlendirdi ve etkiledi fakat hayatımın bu notası, hümanist dünya görüşümle, vaktiyle dendiği üzere, “güzel sanatlar ve bilim” duyduğum sevgiyle hiçbir zaman çelişki yaratmadı. Bu iki kişilik unsuru arasında her zaman tam bir ahenk egemen oldu; insan, benim gibi, anıları ve anıt yapıları kilisenin daha bölünmediği, Hıristiyan dünyasının bir bütünlük içinde bulunduğu çağlara uzanan eski bir şehir muhitinde yetişince, herhalde bu ahenk de kolaylıkla korunuyordur. Gerçi Kaisersaschern, Reform hareketinin vatanı olan ve Eisleben, Wittenberg, Quedlinburg kadar Grimma, Wolfenbüttel ve Eisenach gibi şehirlerin adlarının da göndermede bulunduğu Luther bölgesinin tam kalbinde yer alır – ki bu da, Lutherci Leverkühn’ün içdünyası için son derece manidardır ve öğrenim alanı olarak başlangıçta teolojiyi seçmiş olmasıyla ilintilidir. – Fakat ben, Reform hareketini sadece ileriye, skolastik zamanlardan günümüzün özgür düşünce dünyasına değil, aynı şekilde geriye, Ortaçağ’a uzanan bir köprüye de benzetirim – bu köprü, hatta belki daha da gerilere, Kilise’nin bölünmesinden etkilenmemiş, eskinin aydınlık, görsel sanat aşkını sonraki kuşaklara aktaran Katolik Hıristiyanlığa kadar uzanır. Ben, Meryem Ana’ya jovis alma parens7 dedikleri o altın evreyi kendime daha yakın bulurum.

Hayatıma dair biraz daha fazla bilgi vermek gerekirse, ebeveynim bana, iki sınıf altımda Adrian’ın öğrenim gördüğü, XV. yüzyılın ikinci yarısında kurulmuş, kısa süre öncesine kadar “Müşterek Hayat Biraderleri Mektebi” adını taşıyan lisemizde okuma şansını tanıdı. Zamanımızda kulaklara kolayca gülünç geleceğinden çekinilerek bu arkaik isim terk edildi, okul da bitişiğindeki kilisenin adından ilham alarak Bonifatius Lisesi ismini aldı. Yüzyılın başlarında mezun olduktan sonra üniversitede fazla tereddüt etmeksizin, daha lise öğrencisiyken de bir parça sivrilmiş olduğum klasik dillere yöneldim. Buna Giessen, Jena, Leipzig’te ve 1904’ten 1906’ya kadar da, yani Leverkühn’ün de orada öğrenim gördüğü yıllarda, rastlantı sonucu olmayan bir surette Halle’de devam ettim.

Bu konuda akıl yürütürken çoğunlukla, eski filolojiye duyduğum ilginin içten içe güzellikle, insan aklına saygıyla, hayatla, aşkla dolu bir anlayışla neredeyse gizemli bir ilişki içinde bulunduğu sonucuna varmaktan kendimi alamıyorum – bu ilişki kendini antik dillere dair inceleme dünyasının “beşerîyat” olarak adlandırılmasıyla da ortaya koyar, öyle ki dile ve insana dair tutkunun bir araya gelerek oluşturduğu psikolojik düzen, eğitim fikriyle taçlanır; dilbilimcilerin gençliği eğitmek, biçimlendirmek görevini üstlenmeleri gibi bir sonuç neredeyse kendiliğinden ortaya çıkar. Doğabilimsel gerçekliklerle ilgili bir adam, öğretmen olabilir, ama asla bonae litterae8 tutkunu birinin anlayışında ve düzeyinde bir eğitimci olamaz. Her ne kadar Eski Yunan’da eğitimde, genel olarak polis’in9 cemiyet hayatında önemli görevler üstlendiğini bilsem de, notaların biraz daha içsel, daha yakınmış gibi gelen tuhaf anlaşılmaz dili bile (böyle tanımlanacak olursa, müzik bile), pedagojik ve insani alana dahil edilemez. Mantık ve moral açısından ciddi bir ifade taşımasına rağmen müzik, bana daha ziyade ruhlar âlemine aitmiş gibi gelir; akla ve insana saygı gibi konularda sonuna kadar kefil olmak istemem. Buna rağmen, ona yürekten bağlı oluşum, sevinmeli mi üzülmeli mi bilmem ama insan tabiatının ayrılmaz parçası olan çelişkilerden biri olmalı.

Bunlar konu dışı şeyler. Ama aynı zamanda da öyle değiller, zira aklın soylu pedagojik dünyası ile ancak bazı tehlikeleri göze alarak yaklaşılan ruhlar dünyası arasına kesin bir sınır çekilip çekilemeyeceği meselesine bağlı olarak pekâlâ da benim konuma dahiller. İnsana ait hangi alan, isterse en saf, en saygın ve en hayırlısı olsun, yer altı güçlerinin etkisine tümüyle kapalı kalabilir ki? Evet! Şunu da ekleyelim; hangi alan onların yaratıcı dokunuşlarına gereksinim duymaktan tamamen uzaktır? Benim gibi şahsen her türden doğaüstü şeytanca şeyden kesinlikle uzak duran birine yakışmayan bu düşünce, bana, devlet sınavını verdikten sonra sevgili ebeveynimin sağladığı, İtalya ve Yunanistan’a yaptığım bir buçuk yıllık inceleme gezisinden yadigârdır. Akropolisten bakınca görünen, safran sarısı kurdelelerle süslenmiş azizlerin, İakkhos’un adını zikrederek geçtikleri kutsal yolu, arkasından da, üzerinden plütonik kayaçların sarktığı çatlağın kıyısındaki Eboli bölgesindeki kutsama yerini görmüştüm. Orada olimpik Yunan medeniyetinin başlattığı, derinliklerin tanrıları karşısında huşu duymakla ifadesini bulan yaşama duygusunun zenginliğini bizzat hissederek öğrenmiştim. Daha sonraları kürsümden son sınıf öğrencilerime sık sık bu kültürün aslında dindar ve düzenleyici olduğunu açıkladım; bundan kastım, bu kültürün, tanrıların karanlık ve tekinsiz kültünü ıslah edici yaklaşımıydı.

O seyahatten döndükten sonra, yirmi beş yaşındayken, yeni yüzyılın on ikinci yılında Bavyera maarif hizmetlerine geçmeden ve ondan sonra yerleşeceğim Freising’de lise profesörü ve teoloji yüksekokulunda öğretim üyesi olarak yirmi yıldan fazla bir zaman beni mutlu edecek olan uğraşıma başlamadan önce, doğduğum şehirde, yetiştiğim okulda, birkaç yıl Latince, Yunanca ve tarih eğitiminin mütevazı kademelerinde çalıştım.

Kaisersaschern’e atanmamdan kısa bir süre önce, erken yaşta evlendim – bu adımı atmama neden olan, bir düzen kurma ihtiyacı ve toplum hayatına adabıyla katılma arzusuydu. Bugün bu ilerlemiş yaşımda hâlâ yanımda olan mükemmel eşim Helene, ki kızlık soyadı Ölhafen’dır, Saksonya Krallığı’nda yer alan Zwickau’da, fakülteden ve idari görev yerimden yaşlı bir meslektaşımın kızıydı. Okuru gülümseteceği riskini göze alarak itiraf edeyim, bu genç kızın küçük ismi olan Helene, bu değerli tını, tercihimde az etkili olmadı. Böyle iddialı bir ismin, onu taşıyan kişinin iddiası, dış görünüşünün mütevazı burjuva ölçüleriyle, hatta sadece gençliğin verdiği geçici güzelliğiyle sınırlı kalsa da, sırf büyüsünün etkisiyle küçümsenmeyecek kadar değerli bir vaftiz anlamına geliyordu gönlümde. Bayerische Effektenbank’ın Regensburg şubesinde murahhas vekil olarak çalışan efendiden bir adamla evlendirdiğimiz kızımıza da Helene adını koyduk. Kızımız dışında karım, bana iki de oğul armağan etti; ben de böylece insan olmanın gereği babalık sevincini de, tasasını da makul sınırlar içinde tatmış oldum. Şunu itiraf etmek isterim ki, çocuklarımın hiçbirinin benim üzerimde hiçbir zaman büyüleyici bir etkisi olmadı. Hiçbiri Adrian’ın sonraları gözbebeği olacak yeğeni küçük Nepomuk Schneidewein’ın güzelliğiyle boy ölçüşemezdi – babaları olarak bunu ileri sürecek son kişi ben olsam da. – Oğullarımın ikisi de, biri sivil görevde, diğeriyse silahlı kuvvetlerde, Führer’lerine hizmet etmekteler. Vatanımın zorbalığına karşı yabancılaşan duruşum, çevremde belli bir tenhalık yarattığı gibi, bu iki genç adamın anne babalarının sakin eviyle ilişkilerini de gevşettiği söylenebilir.

7. (Lat.) Doğurup büyüten tanrısal anne; Tanrı’nın annesi. (Y.N.)

8. (Lat.) Güzel yazı; edebiyat. (Y.N.)

9. (Yun.) Şehir. (Y.N.)

III

Leverkühnler, bir kısmı Schmalkald’da, bir kısmı Saksonya’da, Saalee kıyısı boyunca varlık gösteren seçkin zanaatkârlar ve çiftçilerden oluşan bir sülaleydi. Ailenin Adrian’ın mensup olduğu kolu, birkaç kuşaktan beri Weissenfeld yakınlarındaki Oberweiler köyündeki Buchel Çiftliği’nde oturuyordu. Çiftlik, Kaisersaschern’e 45 dakikalık bir tren yolculuğu mesafesindeydi ve ancak istasyondan karşılamak üzere gönderilen bir araçla ulaşılabiliyordu. Buchel, sahibine toprak sahibi ya da mülk sahibi unvanı sağlayabilecek nitelikte, yaklaşık üçer dönümlük çok sayıda tarlasıyla, meralarıyla, buna ek olarak ortaklaşa işletilen karışık ormanıyla ve içinde bulunan çok katlı, alt katları taş, üst katları ahşap, görkemli malikânesiyle geniş bir çiftlik arazisiydi. Samanlıkları ve ahırlarıyla, ortasında yeşil bir bankın çevrelediği, haziranda çok güzel kokulu çiçeklerle açan, unutamadığım yaşlı bir ıhlamur ağacının bulunduğu açık bir dörtgen oluştururdu. Bu güzel ağaç, bahçede araçların yolunu biraz engelliyordu; duyduğuma göre vârislerden biri gençliğinde pratik nedenlerle ağacın kesilmesi için babasıyla tartışmış, bu yüzden de baba, malikânenin sahibi olarak ağacı, kendi oğlunun pervasızlığına karşı korumaya almış.

Bu ıhlamur 1885’te, yine çiçek açtığı bir mevsimde Jonathan ile Elsbeth Leverkühn çiftinin ikici çocuğu olarak Buchel Malikânesi’nin üst katında dünyaya gelen Adrian’ı bebekken gündüz uykusunda, çocukken oyunlarında, kim bilir kaç kez gölgesinde barındırmıştır. Şimdilerde oranın tartışılmaz tek sahibi olan ağabeyi Georg, Adrian’dan beş yıl önce dünyaya gelmişti. Kız kardeşi Ursel de bir o kadar sonra doğmuştu. Annemle babam Leverkühnlerin, Kaisersaschern’deki dost ve tanış çevresine dahil oldukları için hanelerimiz arasında eskiden beri samimi, uyumlu bir ilişki vardı. Bu nedenle uygun mevsimlerde, bazı pazar öğleden sonralarını, şehirden gelenlerin Frau Leverkühn’ün kendilerine ikram ettiği, şekerli tereyağı, taneli esmer ekmek, altın renkli petek balı, kremalı çilek, mavi çanaklarda süte batırılıp şeker serpiştirilmiş siyah ekmek gibi kırsala özgü besleyici nimetlerden minnetle yararlandıkları sundurmada geçirirdik. Adrian’ın, ya da Adri’nin, ona öyle derlerdi, çocukluğunun ilk yıllarında büyükbabası orada, yaşlılara ait bölümde otururdu. İdare artık tamamen genç kuşağın elindeydi; yine de akşam yemeklerinde dişsiz kalmış ağzıyla hâlâ söylenen ihtiyara, saygı gereği kulak verirlerdi. Kısa zamanda neredeyse peş peşe göçüp giden dedelerin hayallerine dair aklımda pek bir şey kalmadı. Ancak onların çocukları olan Jonathan ve Elsbeth’in, çocukluk, lise ve üniversite öğrenciliği yıllarımda, her ne kadar nasıl olduğunu fark etmesem de, gençlikten daha yorgun aşamalara doğru bir değişkenlik gösteren hayalleri hep canlı kaldı.

Jonathan Leverkühn, şehirlerimizde artık pek rastlanmayan, dünyaya karşı baskıcı bir şiddeti temsil eden bugünkü insan nüfusumuz içinde de kesinlikle benzeri bulunmayan türden, tam bir Alman tipiydi – geçmiş zamanların havasında, aynı zamanda kırsal bir şeyler de barındıran, Otuz Yıl Savaşları öncesi Alman günlerinden izler taşıyan bir fizyonomiye sahipti. Büyüdüğüm ve iyi kötü, görmeyi öğrenmiş bir gözle bakabildiğim zamanlar geliştirdiğim düşünce bu yöndeydi. Pek düzgün taranmamış küllü sarı rengi saçları geniş kavisli alnının iki yanına doğru sertçe ayrılır, modaya pek uymayan bir uzunlukta ve gür bir biçimde, damarları belirgin şakaklarından ensesine doğru uzanır, güzel biçimli küçük kulaklarının yanından yanaklarını ve dudaklarının altındaki çukuru örten sarışın kıvırcık sakallarına ulaşırdı. Uçları hafifçe aşağı sarkan kısa bıyığının altındaki altdudağı belirgin bir şekilde öne çıkar, tebessümü, mavi gözlerinin, biraz ciddi ama aynı zamanda yarı gülümser, hafif bir utangaçlıkla derinlik kazanan bakışlarıyla olağanüstü çekici bir biçimde uyum sağlardı. Burnu ince ve hafifçe kemerliydi. Yanaklarının sakalsız bölgesinde elmacıkkemiklerinin altı çukur ve gölgeli, biraz da zayıftı. Kaslı boynunu çoğunlukla açık bırakır, kendisine pek yakışmayan, özellikle de, köyde belediye meclisine katıldığında kullandığı bastonu kavrayan, güçlü, hafif çilli, esmer ve kuru elleriyle pek uyuşmayan harcıâlem şehirli kıyafetlerini sevmezdi.

Bir hekim, bakışlarında gizli yorgunluğu, şakaklarındaki duyarlılığı görse, belki de Jonathan’ın gerçekten de yakalandığı, ayda bir günden daha sık tutmayan ve işine neredeyse hiç engel olmayan türden hafif derecedeki migrenini fark ederdi. Pipo içmeyi severdi; etrafa sinen, sigar ve sigara kokularından çok daha güzel gelen, kendine özgü keskin aromalı tütünüyle, yarı uzun, kapaklı, porselen piposuyla alt katların havasını değiştirirdi. Bunun yanı sıra yatmadan önce uykusunu getirsin diye koca bir testi Merseburg birası içmeyi severdi. Kış akşamları malı mülkü dışarıda kar atında uyurken onun kitap okuduğuna tanık olurduk. Özellikle kapsamlı, sıkıştırılmış domuz derisi kaplı, deriden tokalarla kapanan, aileden miras, 1770’ler civarında Dük’ün izniyle Braunschweig’da basılmış, sadece D. Martin Luther’in zekâ dolu önsözlerini, derkenarlarını değil, aynı zamanda türlü özetler, locos parallelos10 ve Herr David von Schweinitz diye birinin her bölümün başında yer alan tarihî ve ahlaki bakımdan açıklayıcı dizelerini de kapsayan bir Kutsal Kitap’tı bu... Rivayet olunduğuna ya da belki nakledilmiş gerçek bir bilgiye göre kitap, Büyük Petro’nun oğluyla evlenen Braunschweig- Wolfenbüttel’li prensesin özel eşyasıymış. Hikâyeye göre prenses kendini öldü gibi göstermiş, hatta cenazesi bile kaldırılmış; oysa kendisi o esnada Martinik’e kaçmış, orada bir Fransız’la evlenmiş. Komik şeylere karşı büyük merakı olan Adrian, çok sonraları, babasının başını kaldırıp yumuşak ve derin bakışlarıyla bu hikâyeyi anlattıktan sonra, Kutsal Kitap’ın biraz skandal kokan menşeinden hiç rahatsız olmaksızın yeniden Herr von Schweinitz’in manzum yorumlarına ve Die Weisheit Salomanis an die Tyrannen’e (Süleyman’ın Tiranlar Karşısındaki Bilgeliği) dönmesine, benimle birlikte kim bilir kaç kere gülmüştür.

Okumalarının ruhani tarafının yanı sıra bir başka yönü daha vardı ki, başka zaman olsa, “elementlerin bilgisine vakıf olmak” istediği yönünde de nitelendirilebilirdi. Yani mütevazı ölçülerde ve mütevazı araçlarla doğabilimsel, biyolojik, hatta kimyasal ve fiziksel çalışmalar yapmak istiyor, babam da laboratuvarından getirdiği malzemelerle bu alanda ona yardımcı oluyordu. Ben, bu gayretleri tanımlamak için bu unutulmuş ve biraz da manidar ibareyi seçtim; çünkü içinde bir zamanlar büyücülükle ilintili olduğunda dair kuşkular uyandıran mistik bir vurgu barındırıyor. Ayrıca şunu eklemek isterim ki; dinî-spiritüel dönemin, o sıralar yükselmekte olan, doğanın sırlarını araştırma tutkusuna karşı takındığı kuşkucu tavrı her zaman anlayışla karşılamışımdır. Tanrı korkusu, Tanrı’nın yarattığı doğayı ve hayatı, moral açıdan şaibeli bir alan olarak nitelemek çelişkisine düşmek pahasına, onunla uğraşmayı, yasaklı bir şeyle laubali bir şekilde içli dışlı olmak gibi değerlendirir. Aslında doğanın kendisi de, büyüyü andıran gizemli oluşumlarla, müphem, değişken durumlarla, gizliden gizliye, tuhaf bir şekilde belirsizliğe işaret eden imalarla doludur ve kendini edebiyle sınırlamaya yatkın olan sofu bakış açısı, bunlarla uğraşmanın, pervasızca haddini aşmak anlamına geldiğini sanmış olmalıdır.

Adrian’ın babası, akşamları egzotik kanatlılar ve deniz hayvanlarına dair renkli resimli kitaplarını açtığı esnada, bazen bizler de, yani oğullarıyla ben ve Frau Leverkühn, deri kaplı, arkalığı baş destekli koltuğunun üzerinden uzanıp seyrederdik. İşaretparmağıyla, kitapta resimleri bulunan harikaları, tuhaflıkları, tropik bölgelerin, üzerlerinde paletin bütün renklerini, karanlıklarını ve parıltılarını taşıyarak uçuşan çok seçkin, çok sanatkârane bir şekilde bezenmiş ve biçimlenmiş kelebeklerini, böceklerini gösterirdi – inanılmaz, abartılı güzellikteki bu kısacık ömürlü böcekler, oradaki Yerlileri tarafından sıtma taşıyan kötü ruhlar olarak nitelenirmiş. Jonathan, taşıdıkları en güzel renk olan, o rüya gibi azur mavisinin hakiki ve sahici bir renk olmadığını, kanatlarının yüzeyindeki oluşumda bulunan kabukçukların üzerindeki ince olukların ışık huzmelerini yapay olarak kırdığını bu suretle sadece en parlak mavi ışığın gözlerimize ulaştığını anlatmıştı.

“Bak sen!” dediğini işitmiştim Frau Leverkühn’ün. “Demek ki bu bir aldatmaca?”

“Göğün mavisine aldatmaca diyebilir misin?” diye karşılık verdi kocası, arkasına dönüp bakarak. “Onun da renginin nereden ileri geldiğini söyleyemezsin.”

Gerçekten, şu anda yazarken bile hâlâ Frau Elsbeth, Georg ve Adrian’la birlikte babanın koltuğunun arkasında durmuş, onun resimler üzerinde dolaşan parmağını izler gibiyim. Pulkanatlıların da resmi vardı kitapta; onların kanatlarında kabukçuklar yoktu. Bu narin, cam gibi kanatların üzerine biraz daha koyu renkli damar ağları çizilmiş gibiydi. Alacakaranlık yaprak gölgelerini seven, böyle saydam çıplaklıkta bir kelebeğin adı, hetaera esmeralda’ydı. Hetaera’nın kanatlarında sadece eflatun ve pembe bir renk lekesi vardı. Kendisi görünmediği için, uçarken rüzgârın sürüklediği bir çiçek yaprağını andırırdı. – Bir de yaprak kelebeği vardı ki, kanatlarının üstünde koyu tonda üçlü bir renk uyumu göze çarpıyordu; alt tarafları ise sadece biçimi ve damarlarıyla değil, üzerindeki küçük kir lekecikleri, su damlası, pütürlü mantar oluşumlarının taklitleriyle müthiş bir kesinlikle, tıpatıp bir yaprağa benziyordu. Bu kurnaz yaratık, kanatlarını yukarı katlayıp yaprakların arasına kondu mu, çevresine tamamen uyum sağlar, göze görünmez olur, en azılı düşmanı bile onu bulup çıkaramazdı.

Jonathan’ın bize yaratıkların kendi yetersizliğinden kaynaklanan bu rafine, taklit yoluyla korunma yönteminden ne denli etkilendiğini anlatma çabaları boşuna değildi. “Hayvan bunu nasıl yaptı?” diye sormuştu. “Hayvan aracılığıyla doğa bunu nasıl yapıyor? Çünkü bu hileyi, hayvan kendi gözlemleriyle, kendi aklıyla yapmış olamaz. Evet, doğa, kendi ağaç yaprağını iyi tanır; sadece mükemmelliğiyle değil, sıradan küçük hataları, çirkinlikleriyle de. Şakacı bir sevimlilikle onun dış görünüşünü başka bir alanda, bir kelebeğinin kanadının altında aynen tekrarlayarak kendi yarattıklarından birini bir diğerinin gözünden kaçırıyor. Neden böyle aldatıcı bir tercihi olsun ki? Dinlenirken tıpatıp bir yaprağa benzemek kelebeğin çıkarına hizmet ediyorsa eğer, gıdası olduğu, peşindeki açların, bütün dikkatlerine rağmen bir bakışta onu bulamayan kertenkelelerin, kuşların, örümceklerin bundan çıkarı ne olacak? Siz bana sormadan önce ben size soruyorum.”

Bu kanatlı, korunmak için kendini böyle göze görünmez kılabiliyordu; yine aynı amaçla kendini en göze çarpıcı, en göze batıcı şekilde ta uzaktan görünür kılan türleriyle tanışmak için kitabı biraz daha karıştırmak gerekiyordu. Fazla iri değildiler, fakat dikkat çekecek şekilde parlak renkleri ve desenleri vardı. Baba Leverkühn’ün ileri sürdüğüne göre, bariz biçimde tahrik edici, pervasız bir rahatlıkla ama kimsenin asla şımarık diyemeyeceği, tersine, biraz gamlı bir şeyler taşıyan kıyafetleriyle kendilerini gizlemeksizin yollarında uçuyorlardı ve herhangi bir hayvan, ne bir maymun ne bir kuş ne bir sürüngen dönüp arkalarından bakıyordu. Neden? Çünkü onlar nefretliktiler. Çünkü onlar dikkat çeken güzellikleriyle, uçuşlarının ağırlığıyla bunu gösteriyorlardı. Çünkü vücut sıvılarının öylesine iğrenç bir kokusu ve tadı vardı ki, birileri yanılıp gözüne kestirse, yanlışlıkla saldırsa, ânında bulantı emareleriyle lokmasını geri kusardı. Onların yenilebilir olmadığı, doğanın tümünce biliniyordu. Dolayısıyla güven içindeydiler. Acıklı bir biçimde de olsa emniyetteydiler. Jonathan’ın koltuğunun arkasında duran bizler, en azından bizler, kendi kendimize soruyorduk; bu emniyette olma durumunda sevindirici olmaktan ziyade biraz aşağılayıcı bir şeyler yok muydu? Diğer kelebek türleri de, yenebilir olmalarına rağmen aynı hileye başvursalar, aynı uyarıcı pırıltıları kuşansalar, aynı ağır, dokunulmaz uçuşlarıyla aynı hüzünlü güven içinde ortalıkta dolaşsalar, acaba sonuç ne olurdu?

Adrian’ın bu bilgilerle neşelenip katıla katıla, gözleri yaşararak gülmesinden etkilenmiş, ben de içimden gelerek gülüyordum. Ama Baba Leverkühn bizi, “Hişşt!” diyerek uyardı. Çünkü bütün bunları huşu içinde ürpererek seyrettiğimizi düşünmek istiyordu – tıpkı kendisinin dörtgen şeklinde lupunun yardımıyla bazı deniz kabuklarının üzerinde görüp bize de gösterdiği anlaşılmaz işaret yazıları karşısında hissettiği gizem dolu huşu içinde. Bu yaratıkların, deniz salyangozlarının, midyelerin görünümleri de elbette çok anlamlıydı; özellikle de Jonathan’ın rehberliğinde resimlerin arasında gezindiğimiz esnada. Her biri, bu müthiş bir biçimde kendinden emin, bu cesurca, ince bir form zevkiyle oluşmuş girintileriyle, çıkıntılarıyla, oyukları, kubbeleri, pembemsi girişleri, zengin şekilli duvarlarının göz kamaştırıcı parlak sırlarıyla, pelte kıvamındaki sakinlerinin kendi eseriydi – en azından doğanın, Tanrı’yı fantezisi geniş bir zanaatkâr ya da, sırlı seramik sanatının mağrur bir sanatçısı sayıp yardımına başvurmayacağını düşündüğümüz sürece, bu böyleydi. İşin ilginç yanı, burada araya işinin ustası bir yarı tanrı, bir demiurgos karıştırmak kadar günaha yaklaşan başka bir şey olmadığıdır – demek istiyorum ki, yumuşakçaları koruyan bu güzelim yapılar, onların kendi ürünleriydi; bu da, bu noktada en şaşılası fikirdi.

Jonathan bize dönüp, “Dirseklerinizle, kaburgalarınıza dokunursanız kolayca fark edersiniz ki, içinizde katı bir yapı, bir iskelet vardır. Etinizi, kaslarınızı o tutar, onu içinizde taşırsınız. Daha doğrusunu söylemek gerekirse, o sizi taşır. Burada durum tersidir. Bu yaratıklar, bu katı kısmı iskelet olarak içlerinde tutmayıp ev olarak dışarı atmışlar; güzelliklerinin nedeni de içeride değil de dışarıda olmaları.”

Biz oğlanlar, Adrian ile ben, babanın görünür şeylerin gösterişiyle ilgili bu ifadelerine yarı şaşkın gülümseyerek birbirimize bakardık.

Bu dışsal estetikte de bazen sinsi bir şeyler olmalıydı; çünkü damarlı, açık pembe ya da beyaz benekli, koyu renk bala batırılmış gibi görünen, koni biçiminde, asimetrik, çekici bir yapıya sahip bazı salyangozlar, ısırıklarının zehirli olduğu yolunda kötü bir şöhrete sahiptiler – Buchel Çiftliği’nin efendisinin sözlerine kulak verirsek aslında hayatın bu hayret verici alanının tümü, genel olarak şaibelerden, fantastik belirsizliklerden pek uzak tutulamazdı. Bu pırıltılı yaratıklar üzerine yürütülen tuhaf, çelişkili mütalaalar, onların çoğu kez değişik alanlarda kullanılmalarında da ifadesini bulur. Ortaçağ’da büyücü tezgâhlarında ve simya mekânlarının envanterlerinde zehir ve aşk iksirleri için çok uygun kaplar olarak yer alırdı. Öte yandan, ibadet esnasında, kudas ayininde hamursuz ekmeklerinin, kutsal nesnelerin konduğu, deniz kabuğu kaplar, akşam yemeklerinde de kadeh olarak kullanılırdı. Ne çok şey birbiriyle iç içe geçmiş burada. – zehir ile güzellik, zehir ile büyü ama aynı zamanda büyü ile Hıristiyan ayini. Bunu biz düşünemesek de, Jonathan’ın mütalaaları, kendimizi belirsizlikler içinde hissetmemize yetiyordu.

Jonathan’a bir türlü huzur vermeyen o işaret yazısına gelirsek, o da Yeni Kaledon döneminden kalma orta büyüklükteki bir kabuğun çanağında yer alıyordu ve beyazımsı bir zemin üzerine hafif kızıl kahve bir renkle çizilmiş gibiydi. Fırçayla çekilmiş gibi görünen karakterler, kenarlara doğru bir süsleme çizgisine dönüşüyordu. Ama kubbeli yüzeyin büyük bir bölümünde özenli ayrıntılarıyla kesinlikle bir görsel iletişim resmi olduklarına dair bir izlenim veriyordu. Hatırladığım kadarıyla bunlar erken dönem Doğu yazı türleriyle örneğin Eski Aramice belgelerle büyük benzerlik gösteriyordu; nitekim babam, dostu için Kaisersaschern’in hiç de küçümsenemeyecek şehir kütüphanesinden bir benzerlik bulmaya yarayacak nitelikte bazı arkeolojik kitaplar getirmek zorunda kalmıştı. Bu araştırmalar tabii ki bir sonuç vermemişti; ya da iyice karışık, hiçbir sonuca varmayan anlamsız noktalara ulaşmıştı. Jonathan, bu gizemli resmi bize gösterip kederler içinde bir itirafta bulunmuş, “Bu işaretlerin ne anlama geldiğini öğrenmenin olanaksız olduğu ortaya çıktı,” demişti. “Maalesef sevgili çocuklarım, bu böyle. Bizim anlamamamız için kendilerini saklıyorlar. Yazık ki, bu böyle kalacak. ‘Kendilerini saklıyorlar’ derken, ‘kendilerini ifşa etmiyorlar’ demek istiyorum. Kimse de bana, doğanın, bizde anahtarı olmayan bu şifreleri, bu yaratıkların kabuklarının üzerine sırf süs olsun diye çizdiğini söylemesin. Süsleme ve anlam, her zaman yan yanadır. Eski yazmalar da hem süsleme niteliğindedir hem de bilgi paylaşmaya yarar. Bana kimse burada bir bilgi verilmediğini söylemesin! Bunun erişilemez bir bilgi olması bir çelişki; bunun üzerinde tefekküre dalmak da ayrı bir zevk.”

Burada gerçekten bir yazı gizliyse o zaman doğanın kendine özgü, kendi yarattığı bir dili olması gerektiğini mi düşünüyordu? Yoksa doğa, kendini ifade etmek için insanların icat ettiği dillerden birini mi seçecekti? Daha o zamanlar, henüz bir çocukken, açık bir şekilde kavramıştım ki, insan dışında doğa, tümden ümmiydi; bu da benim gözümde onu kesinlikle ürkütücü kılıyordu.

Evet, Baba Leverkühn, spekülasyonlarda bulunan, mütefekkir bir kişiydi. Onun bu araştırma merakı –hayalperestçe bir tefekkür söz konusu olan durumlardan araştırma diye bahsedecek olursak eğer– sürekli belli bir yöne doğru gitme eğilimindeydi; yani bana kalırsa, doğanın izine düşen insan aklının, kaçınılmaz olarak yöneldiği mistik ya da sezgilere dayanan, yarı mistik bir yöne. Doğanın temelleri üzerine çalışmak, onun mucizelerini deneylerle açığa çıkarmak, onu fenomenler göstermesi için tahrik etmek, onu “baştan çıkarmak” – bütün bunların büyücülüğe çok yakın olduğu, hatta onun alanına girdiği ve bizzat “Şeytan” işi olduğu, eski dönemlere ait bir kanaatti; bana sorarsanız, bu da saygı duyulacak bir kanaatti. O zamanlar olsa, arada bir bizimde bakmamıza izin verilen, görsel müzik deneyini icat eden Wittenberg’ li adama ne gözle bakarlardı, bilmem. Adrian’ın babasının elinde bulunan az sayıda fiziksel deney aparatı arasında bu mucizeyi ortaya çıkaran, merkezindeki mil üzerinde serbestçe salınan yuvarlak bir cam plaka vardı. Üzerine ince kum serpilmişti. Eski bir çello yayı yukarı aşağı kenarına sürtülünce, titreşime geçer, üzerine serpilmiş ince kum taneleri bu titreşimle hareket eder, şaşılası bir keskinlikte türlü biçimler çizer, arabesk kıvrımlar oluştururdu. İçinde açıklıkla gizemin, kurallara uygun olanla tuhaflığın son derece cazip bir biçimde bir araya geldiği bu görsel akustik, biz çocukların çok hoşuna giderdi; deneyciyi de mutlu ettiğini düşünerek sık sık bunu bize göstermesini rica ederdik.

Benzer bir şekilde hoşlandığı diğer bir şey de, buz çiçekleriydi. Kış günlerinde bu kristal oluşumlar Buchel’ deki çiftlik evinin küçük pencerelerini kapladığında, çıplak gözle ve büyüteciyle saatlerce onların yapısını incelemeye dalardı. Diyebilirim ki, onların, öyle, oldukları gibi, simetrik, katı matematiksel, kurallara bağlı bir biçimleri olduğu sonucunu çıkarıp geçebilseydik, mesele kalmazdı. Ne var ki onlar, haddini bilmez bir hilekârlıkla bitkilere öykünüyor, dünya güzeli yapraklara, otlara, çiçeklerin çanaklarına, taçlarına benzermiş gibi görünüyor, buzdan ortamlarında amatörce organik oluşumlar üretmeye çalışıyorlardı ve Jonathan’ın bir türlü üstesinden gelemediği şey de buydu; bir ölçüde kabullenemez ama aynı zamanda hayranlık dolu baş sallamalarının sonu gelmiyordu. Sorusu şöyleydi: Bu fantazmagorik yanılsamalar, bitkilere örnek mi oluşturuyordu, yoksa onları taklit mi ediyordu? İkisi de değil, yanıtını veriyordu kendi kendine. Bunlar birbirine paralel oluşumlardı. Yaratıcı ve hayalci doğa, orada da, burada da aynı şeyi hayal ediyordu. Bir taklitten söz edilecekse eğer, bu kesinlikle iki taraflıydı. Buz çiçekleri sadece görüntüden ibaret olduğuna göre, acaba kırların gerçek bir derinliğe sahip, organik çocuklarını mı örnek olarak kabul etmek gerekirdi? Ama buz çiçeklerinin görüntülerinin oluşumu da, maddelerin birleşmesindeki karmaşık yapı bakımından çiçeklerinkinden geri kalmazdı. Ev sahibi dostumuzu doğru anlamışsam, onun kafasını meşgul eden, canlı ve cansız denen doğanın bir bütün oluşuydu; bu iki alanın arasındaki sınırları fazla keskin çizersek, hataya düşmüş olurduk; çünkü gerçekte bu sınır geçirgendi ve aslında canlı yaratıkların tümünü kapsayan, cansız modellerin de biyolojisini inceleyen bir temel inceleme alanı yoktu.

İki alanın birbirinin uğrağı olduğunu bize oldukça kafa karıştırıcı bir biçimde öğreten, Baba Leverkühn’ün gözlerimizin önünde birkaç kez yemek verdiği “yiyici damla” deneyi olmuştu. Bir damla –parafin mi, eter yağı mı ne olduğunu kesin olarak hatırlamıyorum; sanırım kloroformdu– bir damla diyorum; en ilkel türünden de olsa, hayvan değil; amip bile değil; yiyeceğe saldırmak için bir iştah hissine sahip, hoşuna gideni kabul edip hoşuna gitmeyeni reddetmeyi bilmesi düşünülemeyecek olan bir damla. Ama bizim damla, bunu yapıyordu. Jonathan’ın, su dolu bir bardağa muhtemelen ince bir şırınga yardımıyla damlattığı damla, sudan ayrışmış vaziyette öylece duruyordu. Jonathan’ın yaptığı şuydu; üzerine morina yağı sürdüğü minicik bir cam çubuğu, aslında ince bir cam elyafını, bir cımbızın ucuyla tutup damlaya yaklaştırıyordu. Onun yaptığı bu kadardı; gerisini damla tamamlıyordu. Yüzeyinde bir noktayı, bir ağız yükseltisi oluşturacak şekilde hafifçe kabartıyor, minik cam çubuğu, uzunlamasına içine alıyordu. Bu arada kendini uzatıyor, çubuğun uçları cidarından dışarı taşmasın diye armut biçimi alıyordu. Bundan sonra, sizi temin ederim ki, kendini tekrar yuvarlaklaştırıyor, cam çubuğun üzerindeki morina yağını yiyor, vücuduna dağıtabilmek için de yumurta şekline dönüşüyordu. Bu işi tamamladıktan sonra, tekrar küre biçimine geri dönüyor, yemek verilen, yalayıp tertemiz yaptığı minik çubuğu dış cidarından dışarıya, çevresindeki suya bırakıyordu.

Bunu seyretmekten çok hoşlandığımı söyleyemem ama itiraf edeyim ki, gözlerimi alamıyordum. Bu tür gösterilerde hemencecik gülmeye başlayan, babasının ciddiyeti yüzünden kendini zor tutan Adrian için de bu böyleydi. Bu yiyici damla belki komik bulunabilir ama bana öyle geliyor ki bu, babanın tuhaf kültürler içinde yetiştirdiği, bizim de görmemize izin verdiği inanılmaz, hortlaksı doğa ürünleri için asla söz konusu olamazdı. Onların görüntüsünü asla unutmayacağım. Dörtte üç inceltilmiş sümüksü su, yani inceltilmiş sodyum silikat dolu billurlaştırma kabının kumlu zemininden yukarı yükselen değişik renkteki bitkiler, küçük çapta grotesk bir manzara oluşturmuştu. Karmakarışık, mavi, yeşil, kahverengi tomurcukları olan, su yosunlarına, mantarlara, yapışık poliplere, otlara, ayrıca, deniz kabuklarına, çiçeklerin meyve taşıyan yumrularına, ağaççıklara, ya da ağaç dallarına, bazıları vücut öğelerine benzeyen bir bitki dokusu vardı – bu işin gözüme en ilginç gelen yanı, tuhaf ve kafa karıştırıcı görünüşünden ziyade yoğun melankolik haliydi. Çünkü Baba Leverkühn bunların ne olduğunu sandığımızı sorup da biz tereddütle, bitki olmaları gerek, dediğimizde o, “Hayır,” demişti, “onlar sadece bitkiymiş gibi davranıyor. Ama onlara bu yüzden saygıda kusur etmeyin. Böyle davranmaları, bunun için böyle bir çaba göstermeleri de her türden takdiri hak ediyor.”

Bundan anlaşılıyordu ki, bu yetişmiş şeylerin, organik olmayan bir kökeni vardı. “Aziz Müşteriler” Eczanesi’nden gelen bazı maddelerin yardımıyla oluşmuşlardı. Jonathan, sodyum silikat çözeltisini koymadan önce kabın dibindeki kuma, kromik asit potasyum ve bakır sülfat gibi çeşitli kristaller serpiştirmişti. Bu ekimden, “ozmotik basınç” denen fiziksel bir sürecin sonunda böyle acınası bir ürün alınmıştı ve bunu yapan kişi ısrarla bizim sempatimizi kazanmaya çalışıyordu. Bize hayatın bu zavallı taklitçilerinin ışığa gereksinim duyduğunu ve bilimin hayat için söylediği gibi, “heliotropik” olduğunu göstermeye çalışıyordu. Bizim için akvaryumu üç tarafını ışığa kapatarak güneşe çıkardı; gelin görün ki, bütün bu yaratıklar, mantarlar, fallik polip oluşumları, ağaççıklar ve yosunsu otlar, hatta yarı şekillenmiş organlar, özlem dolu bir ısrarla sıcağa yöneliyor ve sevinç içinde cama iyice tırmanıyor, yapışıyordu.

“Bu arada, onlar ölü,” dedi Jonathan ve gözleri yaşlarla doldu. O esnada Adrian, görebildiğim kadarıyla bastırmaya çalıştığı kahkahalarla sarsılıyordu.

Kendi payıma, böyle şeylere gülmeli mi ağlamalı mı, takdiri size bırakıyorum. Bir tek şey söyleyebilirim, bunun gibi hortlakça şeyler, kesinlikle doğanın meseleleridir; özellikle de insanın umarsızca ayartmaya çalıştığı doğanın işleridir. Beşerî bilimlerin vakur dünyasında böyle hortlakça işlere yer yoktur.

10. (Lat.) Paralellikler. (Y.N.)

IV

Önceki bölüm, kesinlikle gereğinden fazla şiştiği için, Buchel’in ev sahibesi, Adrian’ın sevgili annesini de birkaç kelimeyle canlandırıp ona olan hürmetimi göstermek üzere yeni bir bölüm açmakla doğru bir iş yapmış oluyorum. İnsan çocukluk yıllarını her zaman hayırla yâd eder; bu, o zamanlar sunulan lezzetli yiyeceklerle açıklanabilir belki; fakat derim ki ben, hayatımda Elsbeth Leverkühn’den daha çekici başka bir kadın görmedim. Oğlunun dehasını, canlı yaratıcılığını borçlu olduğundan emin olduğum, sade, aydınlık, kesinlikle iddialı olmayan kişiliğiyle bu anneyi hep hürmetle yâd ederim.

Kocasının eski Almanlara özgü o güzel yüzünü seyretmekten ne denli zevk alırsam, gözlerimi onun o çok hoş, kendine özgü, aydınlık ve mütenasip görüntüsünde dinlendirmekten de o denli hoşlanırdım. Apolda bölgesinde doğduğu için Alman topraklarında bazen rastlandığı gibi, Roma kanından bir soyaçekimi akla getirecek surette esmer tenliydi; eğer yüz şeklinin o kendine özgü Germen sertliği aksini söylemese, siyah saçlarıyla, sakin ve dost bakışlı gözleriyle İtalyan sanılabilirdi. Yüzü, biraz sivri çenesi, ölçüye pek uymayan hafifçe basık, ucu biraz kalkık burnuyla ve sakin, ne dolgun ne de keskin biçimli sayılabilecek dudaklarıyla, oldukça kısa oval bir biçim oluşturuyordu. Kulaklarını yarı yarıya örten, ben büyüdükçe ağır ağır gümüşlenen saçlarını o denli sıkı toplardı ki, tepesindeki ayırma çizgisinden, başının beyaz derisi görünürdü. Buna rağmen, bazen –bilerek olmasa da– kulaklarının ön tarafından çok hoş bir şekilde birer tutam saç sarkardı. Çocukluk yıllarımızda, henüz oldukça kalın olan örgülerini çiftçi usulü ensesine dolayarak topuz yapar, bayram günlerinde arasından renkli işlemeli kurdeleler geçirirdi.

Şehirli kıyafetleri, kocası gibi onun da ilgisini çekmezdi. Hanım işi şeyler de zaten ona pek gitmezdi; bilakis onu tanıdığımızda giydiği iki parçalı kırsal kıyafetler; kendi diktiği kalın eteklikler, köşeli kesimiyle tıknazca boynunu ve hafif bir altın takının süslediği gerdanının üst kısmını açıkta bırakan, kenarları biyeli korsajlar, dediğim gibi, ona daha çok yakışırdı. Çalışmaya alışık esmerce, ne aşırı bakımlı ne de kaba, sağdakinde evlilik yüzüğünü taşıdığı ellerinin öylesine insanca ve güven veren bir hali vardı ki, insan seyretmekten zevk duyardı; tıpkı, ne fazla küçük ne fazla büyük, kısa topuklu rahat ayakkabıları ve düzgün yapılı bileklerini saran yeşil ya da gri yün çoraplar içindeki ayakları gibi... Bütün bunlar, iyiydi, hoştu; ama onun asıl güzel yanı, sesiydi. Sıcak mezzosoprano tonu, konuşurken hafifçe Thüringen aksanına çalan telaffuzu olağanüstü sevecendi. “Okşayıcı” demiyorum, çünkü böyle bir niteleme, bunun kasıtlı ve bilinçli olduğu anlamına gelir. Sesindeki bu çekicilik, tümüyle gizli kalmış içsel bir müzikaliteden geliyordu; çünkü Elsbeth, müzikle hiç ilgilenmemişti, müzikle hiç tanışmamıştı denebilir. Bazen, öyle sırf laf olsun diye, oturma odasının duvarını süsleyen eski gitarı eline alır, birkaç akor basarak, eşliğinde herhangi bir şarkıdan kırık dökük dizeler mırıldanırdı. Ama gerçek anlamda şarkı söylemeye hiç yanaşmazdı. Oysa ben gelişmeye son derece müsait bir ses yapısı olduğuna dair bahse girebilirim.

Her halükârda, ne söylerse söylesin, söyledikleri istediği kadar basit ve afaki olsun, kimsenin onun kadar sevimli konuştuğunu duymadım; bu doğal ve içgüdüsel bir zevkin eseri olan güzel ses, annesi olma sıfatıyla, sanırım ilk ânından itibaren Adrian’ın kulağını doldurmuştur. Kardeşi Georg’un aynı ayrıcalıktan yararlandığı halde yaşamına yön verirken herhangi bir şekilde bundan neden etkilenmediği ileri sürülerek itiraz edilebilir ama kanımca Adrian’ın, eserleriyle de kanıtlanan inanılmaz müzik kulağı ancak bununla açıklanabilir. Georg daha çok babasına benziyordu; Adrian’ın fiziği ise annesinden bir şeyler almıştı – fakat buna ters düşecek surette, babasının migrene olan eğilimi Georg’a değil, Adrian’a geçmişti. Değerli merhum dostum, genel yapısı, esmer teni, gözlerinin biçimi, ağız ve çene yapısı gibi birçok ayrıntıyla anne tarafına çekmişti. Özellikle de, sonraki yıllarda onu çok değiştirecek olan sivri sakalını bırakmadan önceki tıraşlı haliyle bu daha da belirgindi. Annesinin kömür karası ve babasının azur mavisi irisleri onda gölgeli, mavi-gri-yeşil şeklinde karışmıştı; gözbebeğinin çevresinde küçük metalik püskürtmeler pas rengi bir halka oluşturuyordu. Eminim ki, annesi ile babasının gözlerinden gözlerinin rengine yansıyan bu çelişki ve bileşim, ruhen onun bu anlamdaki güzellik yargılarını da kararsız kılmış, tercihini siyah gözlerden mi, mavi gözlerden yana mı koyacağına hayat boyu karar verememişti. Onu cezbeden daima, kirpiklerin arasından görünen koyu katran karası ya da aşırı açık mavi olmuştu.

İşlerin sakin olduğu mevsimlerde Frau Elsbeth’in Buchel’deki çiftlik halkı üzerinde önemli bir etkisi olduğu söylenemezdi. Oysa hasat zamanları çevredeki topraklarda yaşayan insanların ona ilgisi artardı ve en önemlisi, görebildiğim kadarıyla, bu insanlar üzerindeki otoritesi, kocasından daha baskındı. Bu insanlardan bazılarının hayalleri hâlâ aklımdadır. Örneğin, bizi Weissenfeld istasyonundan karşılayıp yine oraya bırakan tek gözlü, fazlasıyla kemikli ve uzun boylu seyis Thomas; sırtının yukarılarında bir yerde bir kamburu vardı, arada bir Adrian’ı üzerine bindirip gezdirirdi. Üstadın daha sonraları söylediğine göre kullanışlı ve rahat bir oturma yeriymiş. Bundan başka Hanne isminde ahır hizmetlerine bakan, koca memeli, ayakları çıplak ve her zaman kir pas içinde bir kız hatırlıyorum; çocuk Adrian’la, ileride daha yakından tanımlayacağım bir nedenle yakın bir arkadaşlık kurmuştu. Bir de mandıranın yöneticisi, başında kukuleta, biraz da ahlaksız kadın anlamına gelen ismine inat, alışılmadık ölçüde mağrur bir yüz ifadesiyle etrafta dolaşan dul Frau Luder vardı; yüzündeki bu ifade ayrıca çok beğenilen kimyonlu peynir yapmaktan gayet iyi anladığı gerçeğine de dayandırılabilirdi. Ev sahibesinin bulunmadığı zamanlar ahırda bizi o ağırlar, orada bulunduğumuz o keyifli anlarda ineğin memesinin başına çömelmiş hizmetçi kızın sağma sesleri arasında bu yararlı hayvanın kokusunu taşıyan ılık ve köpüklü sütü bardaklarımıza o doldururdu.

Adrian’ın on yaşlarına kadarki çocukluk çevresi, baba evi, doğup büyüdüğü topraklar beni de sık sık tıpkı onun gibi içine almamış olsaydı, kendimi kırsaldaki bu çocuk dünyasıyla, tarla, orman, göl ve tepelerden oluşan sade çevreyle ilgili anıların ayrıntılarının içinde asla kaybetmezdim. Bunlar birbirimize “sen” diye hitap etmeye alışık olduğumuz, onun da bana küçük ismimle hitap ettiği zamanlardı. Bunu bir daha hiç işitmedim ondan. Oysa o zamanlar, biri altı, diğeri sekiz yaşındaki çocuklar olarak onun bana “Serenus” ya da sadece “Seren”, benim de ona “Adri” dememden başka türlüsü düşünülemezdi. Onun bunu benden esirgemeye ne zaman başladığını, gerektiğinde sadece soyadımla hitap ettiğini, benimse ona aynı şekilde davranmanın fazla ciddi, hatta tümüyle imkânsız geldiği zamanları tam bir kesinlikle çıkaramıyorum; ama öğrenciliğimizin ilk yıllarına denk gelmiş olmalı. Böyle oldu – bir de bundan şikâyet ediyormuş gibi görünmem eksikti... Yalnız, benim ona “Adrian” dediğimi, buna karşılık onun bana isim kullanmaktan kaçınmasının imkânsız olduğu hallerde “Zeitblom” dediğini belirtmeyi gerekli görüyorum. – Artık iyice kanıksadığım bu komik olguyu bir yana bırakıp Buchel’e geri dönelim!

Çiftliğin köpeği Suso, hem onun hem de benim arkadaşımdı. –Nedense böyle bir adı vardı.– Hırpani bir Alman bekçi köpeğiydi. Maması verildiği zaman bütün yüzüne bir gülümseme yayılırdı; yabancılar için kesinlikle çok tehlikeliydi; bütün ömrünü, gündüzleri su ve mama kaplarının bulunduğu kulübesine zincirli; ancak gecenin ıssızlığında çiftlikte dolaşabilen bir köpek olarak geçirdi. Domuz ahırının nemli kalabalığını birlikte seyreder, kafalarımız sarı kirpikli, kurnaz, mavi gözlü, insan teni rengindeki yağlı bedenleriyle bu pis beslemelerin, küçük çocukları yediklerine dair eski hizmetçi kız hikâyeleriyle dolu, gırtlaklarımızı onların dillerindeki genizden gelen “nuk-nuk” seslerini taklit etmek için zorlar, ana domuzun memelerine asılmış yavru domuzların pembe pembe kımıldanışlarını gözlemlerdik. Tellerin ardındaki tavukların titiz, saygılı ve ölçülü, arada bir isterik bir biçimde patlayan sesleri eşliğinde sürdürdükleri hayatlarını ve davranışlarını birlikte inceler, eğlenirdik; bazen de işçi dişi arılardan birinin yolunu şaşırıp aptal gibi kendini birilerini sokmak zorunda hissettiği durumlarda duyulan, dayanılmaz olmasa da, epeyce zorlayan acıyı denemiş kişiler olarak evin arka kısmında bulunan arı kovanlarına, çekingen ziyaretlerde bulunurduk.

Meyve bahçesinde, saplarından dudaklarımızla kopardığımız frenküzümlerini anımsıyorum. Kırlarda kuzukulağının tadına bakışımızı, saplarından eser miktarda nektar emdiğimiz bazı çiçekleri, ormanda sırtüstü yatıp çiğnediğimiz palamutları, yolda çalılardan topladığımız, güneşten ısınmış, kıpkırmızı böğürtlenlerle çocuk susamışlığımızı giderişimizi... Çocuktuk o zamanlar; beni geriye dönüp bakmaya zorlayan, kendi duyarlıklarımdan çok, onun hatırıdır; kaderinin onu masumiyet vadisinden çıkarıp hiç de konuksever olmayan, hatta ürkünç doruklara tırmanmaya mahkûm ettiği düşüncesidir. Bu bir sanatçının hayatıydı. Benim gibi sade bir adamın payına, onu bu kadar yakından izlemek düşünce, içimdeki insan hayatına ve kaderine dair bütün duygular, insanca var olmanın bu sıradışı biçimine odaklandı. Adrian’la arkadaşlığım yüzünden böyle sıradışı bir varoluş biçimi, kaderin nasıl şekillendiğine, ne olacak, nasıl gelişecek ve başına neler gelecek, diye adlandırdığımız şeyler karşısında duyulan klasik meraklar konusunda benim için bir paradigma niteliği taşır – belki de zaten böyledir. Zira sanatçılar, çocukluklarına, hayat boyu pratik, müspet bir alanda ihtisaslaşmış bir adamdan çok daha sadık, haydi öyle demeyelim de, yakın kalsalar, onlardan farklı olarak hayalci, saf insanlıklarını ve çocuksu oyunculuklarını korumakta sürekli direnseler bile, eskide kalan masum zamanlarından, ileri yaşlarındaki umulmadık evrelere uzanan yolları, çok daha uzun, çok daha maceralı ve izleyen için, sıradan bir insanınkinden çok daha sarsıcıdır; onun da bir zamanlar çocuk olduğu fikri, diğerine göre iki kat daha göz yaşartıcıdır.

Okurdan, burada duygularıma kapılarak söylediklerimi kesinlikle benim, yani yazarın hanesine kaydetmesini ve Leverkühn düşünceleri olarak ifade edildiğini zannetmemesini ısrarla rica ediyorum. Ben eski kafalı bir adamım. Aralarında, sanatçının dünyası ile kentsoyluluk arasındaki patetik çelişkinin de bulunduğu, hoşuma giden bazı romantik görüşlerde takılıp kalmışımdır. Adrian olsa, az önceki ifadelerime soğuk bir karşılık verirdi – tabii eğer karşılık vermek zahmetine katlanırsa. Sanat ve sanatçılık üzerine son derece akılcı, tepkisel, keskin görüşleri vardı. Dünyanın bir süre severek kapıldığı “romantik işgüzarlıklar”a karşıydı. Öyle ki, “sanat” ve “sanatçı” kelimelerini duymak bile istemezdi, bu sözlerin geçtiği durumlarda, bunu yüzünden okumak mümkün olurdu. Aynı şey, “esin” sözcüğü için de geçerliydi; onun bulunduğu ortamlarda bundan kaçınmak, yerine “buluş” sözünü koymak gerekirdi. Bu kelimeden nefret eder, onunla alay ederdi – bu nefret ve istihza aklıma gelince, elimi, kurutma kâğıdından kaldırıp gözlerimi saklamaktan kendimi alamıyorum. Gözlerim, zamanın entelektüel değişimlerine uzak kalarak, bunları içselleştirmeksizin tanıklık etmek uğruna fazlasıyla acı çekmiştir. Çok şey görmüşlerdir; daha öğrenciyken, bir keresinde bana XIX. yüzyılın fevkalade kolay bir çağ olmuş olabileceğini, zira o çağda kimsenin, şimdiki nesiller gibi bir önceki dönemin fikir ve teamüllerinden ayrılıp insanlıkla çatışmadığını söylemişti.

Buchel Malikânesi’nden on dakika uzaklıkta otlağın çevrelediği gölü hatırlıyorum hayal meyal. Adı, muhtemelen dikdörtgen şeklinden ve ineklerin kıyısına gelip su içmeyi sevmelerinden dolayı “Kuhlmulde”11 idi. Nedendir bilmem, suyu adamakıllı soğuktu. Onun için de uzun süre güneşin altında kaldıktan sonra, ancak öğleden sonraları yüzebilirdik. Tepeye gelince... Severek yaptığımız yarım saatlik bir yürüyüşle varılırdı. Yükseltinin adı eminim çok eski zamanlardan beri, pek yakışık almasa da “Zionsberg”12 idi. Kışın nadiren görebildiğim kadarıyla kızak kaymaya elverişliydi. Yazları ise, tepesindeki gölgeli akçaağaçlardan “tacı”yla ve köy bütçesinden yapılmış dinlenme bankıyla pazar öğle sonraları, akşam yemeğinden önce Leverkühn ailesiyle birlikte tadını çıkardığımız havadar ve manzaralı bir dinlenme yeri oluştururdu.

Şu anda şunu belirtmek zorundayım ki, Adrian’ın ileride, yetişkin bir adam olarak kalıcı biçimde hayatını kuracağı Yukarı Bavyera Waldshut Pfeiffering’deki Schweigestill Malikânesi de, manzara ve ev ortamı bakımından çocukluğununkiyle tuhaf bir benzerlik gösterecekti; adeta onun bir tekrarı gibiydi. Başka bir deyişle, ileride günlerinin geçeceği yerler, tuhaf bir biçimde geçmişindekinin bir taklidi gibiydi. Bu kadarla da kalmaz; Pfeiffering’de (ya da Pfeffering, nasıl yazıldığı kesin değil) üzerinde köye ait bir bankın bulunduğu, adı “Zionsberg” değil de “Rohmbühel” olan bir tepe vardı; bu da yetmez, bir de, çiftlik evine “Kuhlmulde” ile aşağı yukarı aynı uzaklıkta “Klammerweiher” adlı, suyu aynı derecede soğuk bir göl bulunuyordu. Üstelik ev de, çiftlik ve aile ilişkileri de Buchel’dekine tıpatıp benziyordu. Bahçede yine aynı biçimde engel oluşturan, sırf zevk için korunan bir ağaç vardı – ama ıhlamur değil, bir karaağaçtı. Yalnız, Schweigestill Malikânesi’nin, binanın inşası bakımından Adrian’ın baba evinden belirgin farklılıklar gösterdiğini teslim etmeliyim. Çünkü bu bina, kalın duvarlı, pencere oyukları derin ve kemerli, koridorları biraz rutubet kokan eski bir manastır binasıydı. Ama ev sahibinin piposunun keskin baharlı kokusu orada olduğu gibi burada da alt katları dolduruyordu. Buradaki ev sahibi ve sahibesi Frau Schweigestill, gerçek anlamda “ebeveyn”diler. Bu, şu anlama geliyor: İkisi de uzak görüşlü, oldukça az konuşan, sakin ve düşünceli, tarla tapan sahibi insanlardı. Biri yaş almış, epeyce iri ama mütenasip yapılı, uyanık, enerjik ve girişken, saçları sımsıkı toplanmış, düzgün biçimli ellere ve ayaklara sahip bir kadındı; – ileride mirasçıları olacak yetişkin Gereon (Georg değil) adında işletmeyle ilgili konulara hâkim, ileri görüşlü, yeni makinelere meraklı genç bir adam olan bir oğulları ile ondan sonra doğmuş, Clementine adında bir kızları vardı. Pfeiffering’deki çiftliğin köpeği de, adı Suso değil, aslında “Kaschperl” olsa bile, gülebiliyordu. Bu “aslında” lafı çiftliğin konuk kiracısının fikriydi. Zira onun etkisiyle Kaschperl adının, yavaş yavaş sadece anılarda kaldığına, köpeğin gitgide “Suso” adını duymaktan hoşlandığı sürece ben de tanığım. – İkinci bir oğulları yoktu. Ama bu, benzerlik durumunu zayıflatmaktan çok güçlendiriyordu; zira kim bu koşullarda ikinci oğul olmayı ister ki?

Adrian’la bu baskın paralellik konusunda hiç konuşmadım. Bunu daha önce de yapmadım, bu yüzden daha sonra da yapmak istemedim. Ama görünüşü hiçbir zaman hoşuma gitmemiştir. Yerleşmek için hayatının erken dönemlerindekine bu kadar benzeyen bir yer seçmek, kendini çok eskilerde kalmış, yaşanıp bitmiş bir çocukluğun, ya da en azından onun dışsal koşullarının arkasına saklamak, bir bağımlılığın emaresi olabileceği gibi, bir erkeğin ruhsal yaşamı üzerinde sorunlu bir durumun var olduğu anlamına gelir. Baba eviyle ilişkisinin hiçbir zaman fevkalade yürekten ve rahat olmadığına, onun oradan erkenden, görünür bir acı hissetmeksizin ayrılmış olmasına tanık olduğum için, Leverkühn olayında bu durum daha da yadırgatıcı geliyordu. Bu yapay “geri dönüş” acaba sadece bir oyundan mı ibaretti? Sanmam. Bu durum bana eski tanışlarımdan, dışarıdan bakınca güçlü kuvvetli ama içinden, hastalandığında ya da hastalanacağını hissettiğinde kendisine bir çocuk doktorunun bakmasını isteyecek kadar yufka yürekli birini hatırlatıyor. Üstelik kendini emanet ettiği doktor, o kadar kısa boyluydu ki, yetişkinler üzerinde çalışmak, kelimenin tam anlamıyla ona uygun olmadığı için ancak çocuk doktoru olabilmişti.

Adam ve çocuk doktoruyla ilgili bu anekdotun, adı geçenlerden biri de, öbürü de bu kayıtlarda yeniden ortaya çıkmayacağına göre, konudan sapma anlamına geldiğini kendiliğimden teslim etmek daha akıllıca geliyor. Hikâyenin ilerisine atlama eğilimime yenik düşüp daha şimdiden Pfeiffering ve Schweigestill’lerden söz etmem, bir hataysa –şüphesiz, hatadır da– dağınıklığımı, bu biyografi girişimimin başından beri yakamı bırakmayan, üstelik sadece yazdığım saatlerle de sınırlı kalmayan heyecanıma vermesini rica ediyorum okurdan. Birkaç gündür bu kâğıtlar üzerinde çalışmaktayım. Okurum, cümlelerimi bir denge içinde kurmak, düşüncelerimi ifade etmek için uygun kelimeler bulmak hususundaki arayışlarıma bakarak yanılmasın, son derece sağlam elyazımın titrekleşmesiyle kendini gösteren, sürüp giden bir gerginlik hali içindeyim aslında. Filhakika beni okuyanların zaman içinde bu ruhsal gerilimi anlamakla kalmayacakları, uzun vadede kendilerinin de buna yakından aşina olacaklarına kanısındayım.

Adrian’ın ileride yaşayacağı Schweigestill’lerin evinde de, insanı kuşkusuz hiç şaşırtmayacak surette, memeleri sallanan, ayakları her zaman kirli ve çıplak, bütün ahır bakıcılarının birbirine benzediği gibi, Buchel’deki Hanne’ ye benzeyen, bu tekrar durumunda adı Wallpurgis olan bir ahır bakıcısı bulunduğunu söylemeyi unutmuşum. Burada asıl sözünü etmek istediğim o değil, şarkı söylemeyi sevdiği için ve biz çocuklara ufaktan şarkı söyleme temrinleri yaptırdığı için Adrian’ın dostane bir ilişki içinde bulunduğu Hanne. İlginç olan şu ki, güzel sesli Elsbeth Leverkühn bir tür çekingenlikle kendini müzikten uzak tutarken, bu hayvan kokulu yaratık, pervasızca, belki biraz da çığırtkan bir sesle ama iyi bir kulakla akşamları oturduğumuz ıhlamurun dibindeki bankta sözlerini ve ezgilerini hemen kavradığımız, çoğu duyguları gıdıklayan, bazıları da korkutucu türden halk, asker, hatta sokak şarkıları söylerdi. Biz birlikte söylemeye başlayınca, o üçlüye geçer, sonrasında da, rastgele beş ya da altı ses aralığı aşağıya iner, üst sesi bize bırakır kendi, anlamlı ve kulağa hoş gelecek şekilde ikinci seste kalırdı. Bu arada, armoninin verdiği zevki yeterince değerlendirmemizi teşvik etmek için olsa gerek, maması verildiğinde Suso’nun yaptığı gibi yüzünü enlemesine yayarak gülümserdi.

Biz derken Adrian ile ben, bir de o sıralar biz sekiz-on yaşlarımızı sürerken, on üçüne varmış olan Georg’dan söz ediyorum. Küçük kız kardeş Ursel, bu türden temrinlere katılmak çok küçüktü ama ahır bakıcısı Hanne’nin yarattığı, gözümüzü karartıp kendimizi kapıp koyuvererek söylediğimiz vokal müzik türü için biz dört şarkıcıdan biri zaten fazla geliyordu. Bize daha çok kanonlar öğretiyordu – tabii ki çocuklara arasında en bilinenlerini... “Duydum bir ses tarlalarda”, “Şarkılar söylenirken” diye başlayan şarkıları; bir de guguk kuşu ile eşeğe dair olanını... Akşamın alacakaranlığında keyfini çıkardığımız bu şarkılar bu nedenle belleğimde derin iz bırakmıştır. Ya da benim tanık olduğum kadarıyla, öğretildikleri şekliyle aynen tekrarlanmadığı, hareketin biraz daha sanatsal olarak düzenlendiği türde bir “müzik”le dostumu ilk kez tanıştıran bu şarkılar olduğu için anıları sonradan daha fazla değer kazanmıştır belki de. Burada bir zamanlama söz konusuydu; şarkı akmaya devam ederken, ezginin belli bir yere geldiği ama henüz sona ermediği bir noktada Hanne’nin böğrümüze bir dirsek atmasıyla doğru yerden yeniden giriş yapardık. İkinci şarkıcının, birinci şarkıcının tamamladığı dizeyi hoş bir şekilde noktası noktasına tekrarlayarak devam ettirmesi, farklı aşamalardaki müzikal öğelerin kargaşa yaratmaksızın, kulağa hoş gelecek şekilde birbirine eklemlenmesi söz konusuydu. Önden giden birinci bölüm, diyelim ki, “Duydum bir ses tarlalarda” bölümünden, tekrarlanan “Es rüzgâr es yaylalarda” bölümüne varıp da, sıra o tipik “vu-vu-vuu”ya geldiğinde, bu bas hareketi, sadece ikinci sesin söylediği “Es rüzgâr es” bölümüne denk gelmekle kalmıyor, aynı zamanda yeni bir dirsek darbesiyle müzikal olarak doğru yerde şarkıya giren üçüncü sesin söylediği başlangıç bölümüne de eşlik ediyordu. Üçüncü ses, melodinin ikinci aşamasına geldiğinde, başa dönmüş olan birinci sesten ayrılıyor, altyapı olarak tınıya renk katan “vu-vu-vuu”yu ikinci sese bırakıyor, bu böylece sürüp gidiyordu. Aramızdaki dördüncünün partisi, çaresiz, diğerlerinden biriyle çakışıyordu, o da bu çakışmayı şenlendirmek için ya oktav içinde kalarak mırıldanıyor ya da daha baştan, diyelim ki melodinin önceki evrelerinin temel seslerinden biriyle oynayarak bunu “la-la-la” biçiminde bıkıp usanmadan şarkı boyunca sürdürüyordu.

Birbirimizden farklı zamanlarda söylüyorduk ama her birimizin, diğerleriyle birlikte yakaladığı bu mutluluk veren melodik olgu, birlikte oluşturduğumuz bu şey, eşzamanlı söylemenin vermediği hoş bir doku, bir tını bütünlüğü oluşturuyordu. Yapısını ve nedenini fazla kurcalamaksızın tınının keyfine varıyorduk. O sıralar sekiz-dokuz yaşlarında olan Adrian da kurcalamıyordu. Ya da, yoksa, son “vu-vu-vuu”lar akşam semalarında erirken attığı kısa, şaşkından ziyade alaylı, daha sonraları daha yakından tanıyacağım kahkahalarıyla, bu küçük şarkının yapısının görebildiğini, melodinin baş kısmının ikinci sese sekans oluşturduğunu ve üçüncü kısmının da her ikisine birden bas görevi yaptığını mı söylemek istiyordu? Hiçbirimiz bir ahır bakıcısının rehberliğinde keyif içinde, XV. yüzyılın icat ettiği, görece çok yüksek bir kültür düzeyinde, taklide dayalı polifoni içinde hareket ettiğimizin ayırdında değildik. Ama neden sonra, geriye dönüp de Adrian’ın gülüşünü hatırlayınca, bunda bir bilgelik, kimsenin bilmediği bir şeyler bilmekten ileri gelen bir muziplik sezinliyorum. Bu hep böyle kaldı; sonraları da her zaman tanık olmuşumdur; bir konserde, bir tiyatroda yan yana otururken, ne zaman zekice, sanatsal bir trük geçse, müzikal yapının içerisinde kalabalığın anlayamadığı bir hareket, oyunun içindeki diyaloglarda ince, anlamlı bir dokundurma geçse, çarpılırdı. O zamanlar böyle bir tepki onun yaşına uygun bir şey sayılmazdı; yetişkinlik döneminde de aynı durum devam etti. Ağzından ve burnundan aynı anda sessizce kısa bir soluk verir, bu arada sadece serinkanlı ve biraz küçümser bir ifadeyle ya da en fazla “İyi, sevimli, tuhaf, eğlenceli!” der gibi başını hafifçe arkaya atardı. – Ama bu arada gözleri kendine özgü bir şekilde dikkat kesilir, uzakları tarar, madenî benekli alacaları daha da derinleşir gölgelenirdi.

11. (Alm.) İnek yalağı. (Ç.N.)

12. (Alm.) Yahudi Dağı. (Ç.N.)

V

Az önce kapattığım bu bölüm de benim zevkime göre biraz fazla uzun oldu; okurumun sabrının tükenmekte olduğunu dikkat almamda yarar var gibi geliyor bana. Bence, buraya yazdığım her kelime son derece ilginç ama olayın dışındakilerin buna katılmasını bekleyemem. Her neyse, şu an Leverkühn hakkında bir şey bilmeyen, dolayısıyla onun hakkında daha fazlasını öğrenmeye teşne olmayan okurlar için yazmadığımı da aklımdan çıkarmamalıyım; bilakis paylaştığım bu bilgilere genel olarak ilgi duyanlar için durumun farklı olacağı, ne kadar beceriklice ya da beceriksizce sunulmuş olursa olsun, eminim bu sarsıcı hayatın ayrıntılarının tartışılmaz ölçüde önem kazanacağı daha uygun anların hazırlığını yapıyorum.

Çok geniş ama aynı ölçüde dar, boğucu, havası tükenmiş bu hapishane açıldığında gelecek olan o anların... Yani şu anda ortalığı kasıp kavuran savaş, öyle ya da böyle sona erdiğinde – öyle ya da böyle derken hem kendimden hem de kaderin Almanlığı düşürdüğü tüyler ürpertici zor durumdan ne kadar da endişe duyuyorum. Zira öyle ya da böyle şıklarından, yalnızca birini hesaba katıyor, yurttaşlık bilincime ters düşecek biçimde onun üzerinde duruyorum. Durup dinlenmeden gelen resmî açıklamalar, Almanların nihai yenilgisinin doğurabileceği sonuçların ne denli ezici olabileceğini hepimizin bilincinin derinliklerine kazımış durumda; öyle ki, dünyada başka hiçbir şey, bizi bundan daha fazla korkutamaz. Yine de, kimilerinin içinde bir suçluluk duygusuyla karışık olmak üzere anlık, kimilerinde ise dürüstçe ve kalıcı biçimde daha büyük bir korku yaratan bir şey var ki, o da Almanların yenilmesi değil, galip gelmesi fikri. Ben bu iki kategoriden hangisine dahil olduğumu kendi kendime sormaya cesaret edemiyorum. Belki de açık bir bilinçle ama aynı zamanda sürekli bir vicdan azabı içinde yenilgi bekleyen üçüncü bir kategoridenim. Alman kuvvetlerinin zaferi, dostumun eserlerini belki de yüzyıllar boyu yasakların ve unutulmuşluğun tutsaklığına gömeceği için bu eserler, kendi çağları geçip ancak çok sonraları tarihî bir değer kazanabileceği için, dileğimle de, ümidimle de bu zafere karşı çıkmaya mahkûmum. Beni suçlu duruma düşüren özel itici güç budur. Bu durumu, sağa sola dağılmış, iki elin parmaklarını aşmayacak sayıda bir insan kitlesiyle paylaşıyorum. Hem kendileri adına hem de genel olarak gelecek günler uğruna devletlerinin yenilgisini dilemek zorunda kalmış bazı ulusların mevcut olduğunu bilsem de, içinde bulunduğum ruh hali, halkımızın kaderi haline gelmiş olan bu olaylara büyük bir budalalık olarak bakan yaygın kanıdan bariz bir farklılık gösteriyor; ben bu kaderi, eşi benzeri olmayan bir trajedi olarak kabul etmekten kendimi alamıyorum. Bu durumun Alman karakterinin dürüstlüğüne, inançlılığına, sadakatine ve itaatkârlığına son derece ters düştüğü kanısındayım ve bu denli iyi bir halkı, eminim başka herhangi bir halktan daha zor tahammül edeceği, onu kendine böyle umarsızca yabancılaştıracak böyle bir ruh hali içine sokanlara karşı derin bir infial duymadan edemiyorum. Oğullarımın talihsiz bir tesadüf eseri bu yazdıklarımı öğrendiklerinde, beni her türden yumuşak yürekliliği katı bir biçimde reddeden bir anlayışla devlet polisine ihbar edeceklerini tasavvur etmek bile, vatanseverlik haysiyeti adına içine düştüğümüz ikilemin derinliğini ölçmeye yetiyor.

Kısa tutmayı düşündüğüm bu ve bir önceki bölüme de ciddi bir şekilde yüklendiğimin tamamen bilincindeyim; bu suretle, gelecek şeylerden korktuğum, psikolojik olarak gizliden gizliye bir şeyleri geciktirmeye çalıştığım için lafı dolandırıp durduğumdan kuşku duyuyor, bu duyguyu bastıramıyorum; okuruma da görev bilinci ve sevgiyle el attığım bu görevden gizliden gizliye ürktüğümü, bu nedenle bahaneler ileri sürdüğüm yolunda tahminlerde bulunmasına yol açarak dürüstlüğümü kanıtlamış oluyorum böylece. Fakat hiçbir şey, kendi zaafım bile, bu görevi yerine getirmeyi sürdürmeme engel olmamalı – bu mütalaanın ardından tekrar hatırlatayım ki, Adrian’ın müzik dünyasıyla ilk teması, bildiğim kadarıyla, ahır bakıcısı Hanne’yle yaptığımız kanonlar olmuştu. Tabii, bir de onun yetişkin delikanlı olma yolundayken annesi ve babasıyla birlikte katıldığı Oberweiler’deki köy kilisesinde pazar ibadetleri var; orada Weissenfels’ten gelen genç bir müzik öğrencisinin cemaatin şarkılarına küçük orgla eşlik ettiğini, dua edenlerin kiliseyi boşalttıkları esnada ürkekçe bazı doğaçlamalar denediğini biliyorum. Ayinden sonra Buchel’de buluştuğumuzda Adrian’ dan bu öğrencinin performanslarından, o olmasa bile, müzik denen olgudan herhangi bir biçimde etkilendiğine ya da müziğin onun dikkatini çektiğine dair tek kelime işitmediğimi söyleyebilirim. Gördüğüm kadarıyla o zamanlar da, daha sonraları da müziğe karşı duyduğu ilgiyi yıllarca inkâr etti, seslerin dünyasında bir şeyler yapabileceğini kendisinden bile sakladı. Ben bunda ruhsal olarak bir kaçış sezinliyorum; bundan, başka psikolojik anlamlar da çıkarılabilir. Zira Adrian, on dört yaşında, ergenlik döneminin başlangıcında, yani çocuksu masumiyetin sona erdiği sıralarda amcasının Kaisersaschern’deki evinde piyanoda müzik denemeleri yapmaya başlayacaktı. Bu arada, babasından geçen migrenin günlerini karartmaya başlaması da o sıralara rastlar.

Ağabeyi Georg’un geleceği, çiftliğin mirasçısı olarak açıklık kazanmıştı; o da, baştan beri bu görevle tam bir uyum içinde yaşıyordu. İkinci çocuklarının ne olacağı, ana baba için yanıtı verilmemiş bir soruydu; onun günü gelince ortaya koyacağı eğilimlere ve yeteneklerine göre karar verilecekti buna. Adrian’ın bilimadamı olması gerektiğine dair tasavvurların, onun ve bizim kafamızda ne denli erken biçimlendiği dikkate şayandır. Ne tür bir bilimadamı olacağı henüz belli değildi ama daha çocukken gösterdiği istidat, kendini ifade etme biçimi, biçimsel olarak kararlı tutumu, hatta bakışları, yüz ifadeleri, bunların tümü, örneğin babamın gözünde bile bu Leverkühn çocuğunun “daha yüksek bir görev” üstleneceğine, soyunun ilk yükseköğrenimli kişisi olacağına dair hiçbir kuşkuya yer bırakmıyordu.

Böyle bir yargının pekişmesinde Adrian’ın baba evindeyken aldığı ilköğrenime fevkalade bir kolaylıkla uyum sağlaması etkili olmuştur denebilir. Jonathan Leverkühn, çocuklarını harcıâlem köy okuluna göndermemişti; bu ciddi kararında sosyal açıdan kendini beğenmişlikten ziyade, çocuklarının Oberweiler sakinlerinin çocuklarının aldığı eğitimden daha özenli bir eğitim almalarını istemesinin payı olmuştu sanırım. Genç ve zarif bir adam olan, Suso’dan ürkmekten asla vazgeçmeyen okul öğretmeni kışın öğle sonları okuldaki görevinin gereklerini yerine getirdikten sonra Thomas’ın sürdüğü kızakla, çocukların eğitimi için Buchel’e gelirdi. Georg’a daha on üç yaşındayken daha sonraki eğitimi için gerekli olabilecek bütün bilgileri vermiş, o sıralar sekiz yaşında olan Adrian’ın temel eğitimini de o ele almıştı. Yüksek sesle ve heyecan içinde bu çocuğun “Tanrı aşkına” liseye, üniversiteye gitmesi gerektiğini, bu kadar kolay öğrenen, bu kadar hızlı bir kafaya hiç rastlamadığını, yüksek bilimler yolunda bu çocuğun önünü açmak için elinden geleni esirgemenin büyük ayıp olduğunu ilk olarak söyleyen de bu Öğretmen Michelsen olmuştu. Böyle ya da benzer bir şekilde ama her halükârda öğretmence bir dille kendini ifade ediyor, hatta “dâhiyane bir yaratıcılık”tan söz ederek böyle erken başarılar için biraz abartılı görünen, ancak belli ki yüreğinden gelen, hayranlık dolu sözlerle onu övüyordu.

Ben, bu ders saatlerinde orada hiç bulunmadım. Ama anlatılanlardan bildiğim kadarıyla, bizim Adrian’ın, kendisi de henüz genç olan, gayretsiz ve kalın kafalara bir şeyler sokmaya, öğretirken yüreklendirici nitelikte övgüler düzmeye, çaresiz kalınca azarlamaya alışık bir öğretici için bazen incitici olabilecek şekilde davrandığını kolayca gözümün önüne getirebilirim. Genç adamın arada bir, “Madem her şeyi biliyorsun, o zaman ben gideyim,” dediğini işitir gibiyim. Öğrencisi elbette “her şeyi önceden biliyor” olamazdı. Ama yüzünün ifadesi böyle der gibiydi; çünkü tuhaf bir biçimde hep duruma hâkim görünüyordu; yaşından ilerideydi, her şeyi son derecede sağlam bir şekilde kolayca kavrayıp özümsüyordu; böyle bir kafanın, yüreğin tevazuu açısından bir tehlike oluşturabileceği, onu kolayca kibre yöneltebileceği duygusu kısa bir süre sonra öğretmenin övgülerini kendine saklamasına yol açtı. Alfabeden, sözdizimine, gramere; sayı dizilerinden, dört işlemden, denklemlere ve basit orantı hesaplarına; kısa şiir ezberlerinden (burada ezber söz konusu değildi; dizeleri ânında büyük bir kesinlikle kavrıyor, özümsüyordu), coğrafya ve yurttaşlık bilgisine, öğrendiklerini yazıya dökmeye kadar, her konuda durum aynıydı. Adrian yarım kulak dinler görünüyor, başını çevirip, “Tamam bu kadarını anladık, yeter; ya sonra?” ifadesini takınıyordu. Pedagojik açıdan bu, isyankâr sayılabilecek bir tutumdu. Genç adam her seferinde, “Ne sanıyorsun sen, gayret göster biraz!” demek noktasına gelmiştir kesinlikle. Ama besbelli ki gayret göstermeye gerek olmayınca yapacak bir şey kalmıyordu.

Dediğim gibi, ben bu derslere hiç katılmadım; ama arkadaşımın Herr Michelsen’in verdiği bilimsel dersler karşısında genel olarak, tıpkı ıhlamurun altında dokuz ölçülük bir yatay ezginin üçerli gruplar halinde dikey olarak yerleştirildiğinde, seslerin uyumlu bir armonik yapı oluşturabileceği deneyiminde olduğu gibi o tarif edilmesi zor, tipik yüz ifadeleriyle karşılık verdiğinden eminim. Öğretmeni, biraz Latince biliyordu. Bildiği kadarını öğrettikten sonra, çocuğun –o zamanlar on yaşındaydı– dördüncü derece olmasa da beşinci derece için yeteri olgunlukta olduğunu, açıkladı. Onun işi orada bitiyordu.

Böylece Adrian, 1895’in Paskalyası’nda bizim Bonifatius Lisesi’ne (aslen “Müşterek Hayat Biraderleri Mektebi”) devam etmek üzere baba evinden ayrıldı. Amcası, babasının kardeşi, Kaisersaschern’in saygın hemşerisi Nikolaus Leverkühn de, onu evine kabul etmeye hazır olduğunu açıkladı.

VI

Saale kıyısındaki baba şehrimi bir yabancıya anlatacak olursak, Halle’nin biraz güneyinde, Thüringen’in karşısına bir yerlere düştüğünü söyleyebiliriz. Neredeyse, bir zamanlar orada olduğunu söyleyecektim – zira uzun süre uzakta olunca her şey geçmişte kalmış gibi geliyor. Oysa kuleleri hâlâ yerli yerinde; mimari görüntüsünün hava bombardımanlarından herhangi zarar görmüş olduğunu duymadım bugüne kadar; tarihsel güzellikleri açısından bu son derece esef verici bir şey olurdu. Huzur içinde belirteyim ki, nüfusumuzun büyük çoğunluğuyla, en ağır darbelere maruz kalıp evsiz barksız bırakılmış olanlarıyla bile aynı duyguları paylaşmak isterim ki, bizler, ettiğimizi bulduk; işlediğimiz günahtan da daha ağır bir kefaret ödedik. Rüzgâr eken fırtına biçer sözü, kulaklarımıza küpe olmalı.

Kaisersaschern, ne ticaret şehri olan Halle’ye, ne Thomaskantor’un şehri Leipzig’e, ne Weimar’a ne de Dessau ve Magdeburg’a uzak sayılır; buna rağmen demiryollarının bir düğüm noktası olarak 27000 nüfusuyla tamamen kendine yeterli bir şehirdir ve her Alman şehri gibi kendini, tarihsel öz değerlere sahip bir kültür merkezi olarak hisseder. Geçimini, makine, deri, iplik, armatür, kimyasal fabrikaları ve değirmen gibi değişik endüstrilerden sağlar. İçinde salonlar dolusu kaba işkence aletleri bulunan bir kültür tarihi müzesine, aralarında bazı bilginlerin Merseburg’dakilerden daha eski olduğunu ileri sürdükleri, biraz yağmur duasını andıran, Fulda lehçesinde aliterasyonla yazılmış oldukça önemli sayılan iki büyü duasının bulunduğu 5000 elyazması ile 25000 ciltlik çok değerli bir kütüphaneye sahiptir. – Şehir X. yüzyılda Katolik Piskoposluk bölgesiydi; XII. yüzyıl başlarından XIV. yüzyıla kadar da böyle kaldı. Bir sarayı ve bir katedrali vardır, katedralin içinde Adelaide’nin torunu, Teophano’nun oğlu, Saksonyalı olduğu için değil, Scipio’nun Africanus soyadını alması misali, Saksonya’yı yendiği için kendini Imperator Romanorum et Saxonicus ilan eden Kayser III. Otto’nun mezarı yer alır. 1002 yılında sevgili Roması’ndan sürülüp de kahrından ölünce, kemikleri Almanya’ya getirilmiş, Kaisersaschern’deki katedrale gömülmüştür – Bu tümüyle onun iradesi dışında bir durumdu. Çünkü kendisi, Almanların kendi kendilerine karşı duydukları antipatinin timsalidir ve ömrü boyunca Alman olmaktan dolayı acı çekmiştir.

Şimdilerde geçmiş zaman kipinde konuşmayı tercih ettiğim bu şehir, yani Kaisersaschern, gençliğimizin şehridir ve bu şehir için, hem atmosferi hem de dış görünüşü bakımından Ortaçağ havasını oldukça güçlü bir biçimde koruduğu söylenebilir. Eski kiliseleri, iyi korunmuş evleri, ambarları, ahşap karkasları dışarıdan görülen çıkmalı binaları, sivri çatılı yuvarlak kuleleri, parke taşı döşeli ağaçlı meydanları, birer çıkıntı oluşturan balkonlarıyla, cephe boyunca zemin kata kadar inen iki sivri kulesi ve yüksek çatısındaki çanıyla gotik ile Rönesans arasında kalmış belediye binası ve bunlara benzer başka özellikleri, bu kentte geçmişle bağları kopmamış bir hayatın devam ettiği duygusunu uyandırır. Bu şehir, belli bir zamana ait olmamak kavramını, skolastik anlamda nunc stan durumunu alnında taşır gibidir. Üç yüzyıl, dokuz yüzyıl öncesinden beri değişmeyen kimliği, üzerinden akıp giden, her şeyi durmadan değiştiren zamana karşı kendini korumuştur – imajını belirleyen diğer şeylerin yanı sırasofuluğu, yani zamana karşı direnen inadı ve gururu sayesinde başka şeyler de, hatıraları ve vakarı da ayakta kalmıştır.

Şehrin görünüşü üzerine söyleyeceklerim bu kadar. Ancak havasında, insanlığın XV. yüzyılın son onyıllarındaki haletiruhiyesinden, sona ermekte olan Ortaçağ’ın isterisinden, gizemli, salgın bir ruhsal hastalıktan bir şeyler asılı kalmış gibiydi. Uyanık zihniyetli, modern bir şehirden böyle söz etmek tuhaf kaçabilir (bu şehir modern değildi; yaşlıydı ve yaşlılık, şimdiki zamandan ziyade, geçmiş zaman demektir; şimdiki zamanla örtüşen bir geçmiş zaman) – ama kulağa biraz fazla abartılı gelse de, burada bir an için ansızın çocukça bir Haçlı hareketi, kutsal addedilen bir sinir krizi patlak verdiğini, hezeyan içinde komünistlik nutukları atıldığını, “laik cadı” ateşlerinin yakıldığını, halkın mistik bir havada haç mucizesi görüntüleri verecek şekilde ortalara döküldüğünü tasavvur edebiliriz. Tabii ki burada böyle şeyler olmadı. –Nasıl olabilirdi ki? Zamanın koşullarının ve düzeninin gereği olarak polis buna izin vermezdi. Günümüzde neden durdurmadı polis böyle şeyleri?– Yine zamanın gereği; böyle şeylere izin veren zamanının gereği. İçinde yaşadığımız zaman, zamanın ta kendisi, gizliden gizliye, ya da gizliden öte, son derece bilinçli bir şekilde, kendinden menkul bir bilinçle, tuhaf bir biçimde hayatın gerçekliğinden, sadeliğinden kuşkuya düşürüyor insanı; belki de tümüyle yanlış ve uğursuz bir tarihsellik üretiyor; dediğim o ki, zaman, yeni zamanın ruhunun yüzüne vurmak üzere, kitap yakmak ve adını anmak istemediğim başka birtakım sembolik hareketlerin heyecanı içinde o eski dönemlere geri dönmek, karanlık bir şeyleri tekrarlamak eğilimi gösteriyor.

Bu tür eskiye ait nevrotik, derinlerden gelen bazı şeylerin, bir şehrin gizemli, manevi özelliklerinin simgeleri, şehrin görsel manzarası, kendine özgü fiziksel yapıları kadar, surları içinde yaşayan çok sayıda “orijinal”, toplum dışı kalmış, zararsız yarı delileridir. Karşılarında, onları kovalayan, alaya alan ama batıl inançlı bir panik içinde kaçan çocuklar, “oğlanlar” vardır. Bir zamanlar, belirli bir “yaşlı kadın” tipi tartışmasız olarak cadılık şaibesi altındaydı. Kötü pitoresk bir dış görünüşe sahipti; kuşkuların etkisiyle gelişir, som şeklini folklorik hayal gücüne bağlı olarak tamamlardı – kısa boylu, kambur, sinsi bakışlı, gözleri yaşlı, karga burunlu, ince dudaklıydı; gençleri korkutmak için koltuk değnekleriyle dolaşır, tercihen bir kedisi, bir baykuşu ve konuşan bir kuşu olurdu. Kaisersaschern her zaman bu tipin birkaç örneğini barındırmıştır. İçlerinde en popüleri, en abartılanı ve en korkulanı “Bodrum” Liese’siydi. Ona böyle denmesinin sebebi, Küçük Gelbgiesser Geçidi’nde bir bodrum katında oturmasıydı. Görünüşü genel önyargılara o denli uyan bir ihtiyardı ki, rastlayanları, özellikle de peşine takılmış gençleri beddualarıyla bağıra çağıra lanetlerken, aslında hiçbir kusuru olmadığı halde, en inanmaz kişileri bile arkaik bir dehşete düşürebilirdi.

Günümüzde yaşananlara dayanarak hiç çekinmeden şunu söyleyeceğim. Aydınlanma dostları için “halk” kelimesi ve kavramı, her zaman arkaik ve ürkütücü bir anlam taşır; kalabalıkları gerici kötülüklere yönlendirmek için onlara “halk” diye hitap etmenin yeterli olacağı bilinir. Gözlerimizin önünde, ya da tam olarak gözümüzün önünde olmasa bile, Tanrı adına, insanlık adına, adalet adına olamayacak nice şey hep halk adına, olup bitmiştir! (Gerçek olan şudur ki, halk, her zaman “halk” olarak kalır. En azından varlığının belli bir katmanında; arkaik olanında.) Küçük Gelbgiesser Geçidi’nin seçim günü sosyal demokrat oy pusulası veren sakinleri ve komşuları bile, yerin üzerinde bir konuta sahip olamayan, yoksulluk içindeki bu ninenin sefaletinde şeytani bir şeyler bulmak, yaklaştığı zaman cadı bakışlarından korumak için çocuklarına sarılmak eğilimindeydiler. Böyle bir kadın yakılacak olsaydı eğer –ki basit birtakım değişikliklerle buna gerekçe bulmak ihtimal dahilinde olmaktan pek de uzak sayılmaz– şehrin ileri gelenlerinin arkasına kurulmuş bariyerlerin ardında durur, ağızları açık seyrederler, muhtemelen isyan filan da etmezlerdi. (Halktan söz ediyorum.) Ama eski çağlardan kalma bu folklorik katman hâlâ hepimizin içinde yaşıyor. Bu konuda ne düşündüğümü tam olarak ifade etmem gerekirse, ben, dini onları zapturapt altında tutmak için en yeterli, en uygun araç olarak görmüyorum. Kanımca bunun için edebiyat, beşerî bilimler, özgür ve güzel insan ideali daha yararlı olurdu.

Kaisersaschern’in toplum dışı kalmış tiplerine geri dönecek olursak, yaşı belli olmayan bir adam vardı. Birileri aniden seslenecek olsa, bir bacağını yukarı kaldırıp sekerek dans etmeye başlar, bağırıp çağırarak peşine düşen sokak çocuklarına, yüzünde hüzünlü ve çirkin bir ifadeyle özür diler gibi gülümserdi. Bir de kılığı kıyafetiyle tamamen çağdışı Mathilde Spiegel adlı bir kişilik vardı. Kırmalı bir uzun etek, fladus denen bir topuzla gezerdi. – Bu komik fladus kelimesi, Fransızca iltifat anlamına gelen flûte douce’dan bozmaydı; burada tuhaf, bukleli bir saç modeli ve baş süslemesi anlamında kullanılıyordu. – Makyajlıydı ama bayağılıktan uzaktı; bunun için fazla kaçık bir kadındı. Peşinde atlas yelekli, basık burunlu kısa tüylü, küçük Çin köpekleri, deli dolu kendini beğenmişliğiyle şehirde dolaşır dururdu. – Son olarak bir de siğilli, kıpkırmızı burnu, işaretparmağında kalın mühür yüzüğü, söylediği her kelimeye anlamsızca öten bir dırıltı ekleme tikinden dolayı çocukların Tüdelüt adını taktıkları Schnalle adında, kısa boylu bir emekli vardı. İstasyona gitmekten hoşlanır, her yük katarı hareket ettiğinde, en son vagonun tepesinde oturan adamı, mühür yüzüklü parmağını sallayarak uyarırdı: “Aman aşağı düşmeyesiniz, düşmeyesiniz! Tüdelüt!”

Bu tuhaf anıları buraya eklerken önemsiz bir şey yapıyor olduğum hissine kapılmıyor değilim. Ancak, takdim ettiğim tiplemeler, genel çevre bakımından, Adrian’ ın üniversiteye gidinceye kadar, benim de hep yanında olduğum sekiz gençlik yılını geçirdiği şehrimizin psişik görünümü bakımından son derece karakteristiktir. Yaşım gereği ondan iki sınıf öndeysem de, ders aralarını çoğunlukla etrafı duvarlarla çevrili bahçede ikimizin de arkadaşlarından ayrı, baş başa geçirirdik. Öğleden sonraları, bazen “Aziz Müşteriler” Eczanesi’nin karşısındaki küçük öğrenci odamızda buluşurduk; bazen de ben onu, amcasının Parochial Caddesi 15 numaradaki asma katı ünlü Leverkühn Müzik Aletleri deposu olarak kullanılan evinde, ziyaret ederdim.

VII

Nikolaus Leverkühn’ün evinin bulunduğu mevki, Kaisersaschern’in iş merkezi olan Grieskrämerzeile ile Markt Caddesi’nin dışında, sakin bir yerdi; ev, katedralin yakınında, kaldırımları olmayan, kıvrımlı bir sokağın en gösterişli binası olarak öne çıkardı. Çıkıntılı ve yükseltilmiş çatı odalarını saymazsak, üç katlı, XVI. yüzyıldan, şimdiki sahibinin büyükbabasından kalma bir burjuva eviydi. Birinci katında, girişin üzerinde dördü vitrin olmak üzere beş pencereli bir cephesi vardı, dıştan bakınca pek de süslü olmayan, sade yapılı ikinci kattan sonra mesken olarak kullanılan ahşap dekorasyonlu kısım başlardı. Taşlık holün üzerindeki asma katın oldukça yüksek podyumundan itibaren merdivenler genişlerdi; böylece Halle’den ve Leipzig’ten gelen ziyaretçiler ile müşteriler fazla zorlanmadan görmek istedikleri, benim de sizi gezdirmeye niyet ettiğim, dik bir merdiveni tırmanmaya değecek olan çalgı aletleri mağazasına ulaşabilirlerdi.

Adrian evine gelinceye kadar Nikolaus, karısını genç yaşta kaybetmiş bir dul olarak, emektar kâhyası Frau Butze, bir hizmetçi kız ve Brescia’lı, Luce Cimabue adındaki (gerçekten de Trecento13 dönemi Madonna ressamlarının aile adını sürdüren) kendisine işlerinde yardım eden, keman yapımı öğrencisi, genç bir İtalyan’la birlikte oturuyordu. Leverkühn amca aynı zamanda bir keman yapımcısıydı. Kül renkli saçları dağınık, sakalsız, elmacıkkemikleri çok çıkıntılı, burnu biraz sarkık ve kemerli, ağzı kocaman ve anlamlı, kahverengi gözleri yorgun, iyi kalpli ve zeki bakışlı, sempatik bir adamdı. Evdeyken, pazenden, yakası sımsıkı kapalı, el işi pilili bir gömlek giyerdi. Çocuğu olmayan bu adamın bu büyük evde kendi kanından genç birini konuk etmiş olmaktan dolayı mutluluk duyduğunu sanıyorum. Buchel’deki kardeşinin, okul parasını ödemesine razı olduğunu ama çocuğun barınması ve bakımı için bir şey kabul etmediğini de duydum. Genel olarak Adrian’a, ne olduğu tam anlamıyla belli olmayan beklenti dolu gözlerle bakıyor, onu kendi oğlu yerine koyarak o zamana kadar adlarını andığım Frau Butze ile Luka’dan oluşan sofra arkadaşlığının aileden biriyle tamamlanmasından babacan bir hoşnutluk duyuyordu.

Cana yakın, kırık dökük bir aksanla konuşabilen bu genç İtalyan, kendi alanında yetişmek için en büyük fırsatı yakalamıştı; Kaisersaschern’in ve Adrian’ın amcasının izini bulmakla bir tür mucize yaratmış sayılabilirdi; fakat konu şuydu ki, Nikolaus Leverkühn’ün ticari bağlantıları, Alman enstrüman yapım merkezleriyle, örneğin Mainz, Braunschweig, Leipzig, Barmen’le sınırlı kalmıyor, yurtdışı firmalara, Londra, Lyon, Bologna, hatta New York’a kadar uzanıyordu. Oralardan, beklendiği gibi sadece kalite açısından birinci sınıf olmakla kalmayıp aynı zamanda geniş bir alanı kapsayan repertuvarlara hitap edebilecek senfonik müzik gereçleri getirtiyordu. Diyelim ki ülkenin herhangi bir yerinde bir Bach festivali düzenleniyor, stiline uygun icralar için bir obua d’amore, yani uzun zamandan beri artık orkestralarda bulunmayan daha kalın sesli bir obuaya ihtiyaç baş gösterdi, orkestra üyesi, müşteri olarak Parochial Caddesi’ndeki bu eski binaya uğruyor, işi sağlam tutmak üzere, hemen oracıkta bu hüzünlü çalgıyı deneme imkânını buluyordu.

Son derece farklı tonlardaki oktavlarda gezinen bu denemeler, asma kattaki mağazanın içinde öyle bir yankılanıyordu ki, fevkalade davetkâr, kültürel açıdan büyüleyici bir görüntü veriyor, diyebilirim ki, insanın akustik fantezisinde içten içe bir fırtına estiriyordu. Adrian’ın bakımını üstlenen amcasının, kendi ihtisas endüstrisine bıraktığı piyano dışında, tınlayan, öten, üfleyen, tıngırdayan, mırıldayan, şıngırdayan, gürleyen ne varsa her şey vardı orada – hatta klavyeli çalgı da sevimli bir Çelesta, yani zil sesli bir piyano kılığında temsil ediliyordu. Çalgılar, vitrinlerin içinde asılı ya da mumya tabutları misali, içindeki aletin biçimini yansıtan kutularda dururdu. Kutunun kapağındaki kıskaçlara tutturulmuş, sapları gümüş kaplı yaylarıyla bazısı sarı, bazısı kahverengi cilalı, çok güzel kemanlar arasında, temiz, düzgün biçimleriyle, anlayanlara kökenlerinin Cremona olduğunu ele veren İtalyan kemanları, aynı zamanda, Tirol bölgesinde, Hollanda’da, Saksonya’da, Mittenwald ya da Leverkühn’ün kendi atölyesinde yapılmış olanları da vardı. Mükemmel biçimini Antonio Stradivari’ye borçlu olan ezgi zengini çellolar sıra sıra diziliydi; ama onların öncüsü, eski eserlerde hâlâ onurlandırılan altı telli viola da gamba da mevcuttu; tıpkı viyola ve kemanın diğer kardeşi viola alta gibi. Benim üzerinde ömür boyu çalıştığım yedi telli viola d’amore da Parochial Caddesi’ndendir. Annemle babam, konfirmasyon törenimde hediye etmişlerdi.

Farklı örnekler olarak dev keman, violone14, yerinden zor kımıldayan, haşmetli eşliklere kadir, psikatoları bu iş için yapılmış olan vurmalı çalgının vuruşundan daha da ahenkli, beklenmedik flajöle tonlarının gizemli büyüsüne sahip kontrbas ise duvara dayalı dururdu; tahta nefesli çalgılar arasında da bir muadili vardı; kontrfagot. O da onun gibi on altı ayaklıydı. Yani sesi, notaların gösterdiğinden altı ton daha kalındı. Basları heybetli bir biçimde güçlendirirdi. Boyutları, küçük kardeşi olan scherzo fagottan iki kat daha büyüktü. Scherzo deyişim, bir bas çalgısı olduğu halde bas etkisi vermediğinden, güçsüz tınısı kulağa meler gibi komik geldiğindendir. Oysa büklümlü üfleme borusuyla, süslü tuşlarıyla, kaldıraç mekanizmasıyla göz kamaştırırdı! Bu nefesliler ordusu, teknik gelişimlerinin daha yüksek aşamalarında, bütün türleriyle, bir virtüözün yeteneğini tahrik edecek cazip görünümler verirler. Pastoral obua olarak hüzünlü basit melodilerin dilinden anlayan İngiliz kornosu, chalumeau; perdelerinin alt kademelerinde hayaletimsi karanlık tınılar veren ama yukarı çıktıkça gümüş parlaklığında güzel sesler çıkarabilen, bassetthorn, bas klarnet gibi tuş zengini klarnet türleri gibi...

Her biri, kadifeler içinde uzanmış halde, Leverkühn amcanın hazinesinde satışa sunulurdu. Yanlarında farklı sistemleri ve farklı yapılarıyla kayın ağacından, grenadilla15 ya da abanozdan yapılmış, kafa parçaları fildişinden ya da tümü gümüşten yan flütler, onların çığırtkan akrabaları, orkestranın tümünü bastırarak tizlerde dolaşan, aldatıcı ışıklarda halka olup ateş büyüsüyle dans eden pikolo flütler ve nihayet madenî çalgıların pırıl pırıl korosu; ışıltılı sinyaller veren, gözlerimize pervasız bir şarkı, eriyen bir kantilen16 olarak görünen süslü trompet, romantik, kıvrımlı pistonlu korno, zarif ve güçlü slayt trombon, pistonlu kornet ve oturaklı, ağır, büyük bas tuba. Leverkühn Mağazası’nda, örneğin boğa gibi iki yana doğru uzanmış bir çift hoş kıvrımlı boynuzuyla eski bronz trompet gibi bu alanın en nadir parçaları bile bulunurdu. Ama çocuk gözüyle bugün hâlâ anılarımda canlanan, en eğlenceli, en güzel en kapsamlı sergi, vurmalı çalgılardan oluşanıydı – zira bu nesnelerle erkenden, Noel ağacının dibinde duran oyuncaklar olarak çocukluğumuzun düş dünyasına katıldıklarında tanışmıştık ve onlar şimdi burada yetişkin amaçlara yönelik olarak ait oldukları yerde ve itibarlı bir şekilde göz önündeydi. Altı yaşındayken elimize aldığımız renkli tahtadan, parşömen ve sicimlerden yapılmış çabucak eskiyen davul, burada ne kadar da farklı görünüyordu. Boyuna asmak için yapılmamıştı. Deri kısmı bağırsaktan yapılma tellerle gerilmiş, alttan, orkestra için kullanışlı, eğik konumda, üç ayaklı metal bir kaideye vidalanmıştı. Ahşap bagetleri bizimkilerden daha zarif, daha davetkâr bir şekilde yanlardaki halkalara tutturulmuştu. Çocuklar için yapılmış biçimiyle üzerinde “Kommt ein Vogel geflogen” (Bir Kuş Uçup Geldi) şarkısını çalmaya çalıştığımız glockenspiel17 şık bir çerçeve sandık gövde içinde duran, iki sıra halinde serbestçe titreşecek biçimde çapraz barlara yerleştirilmiş, son derece titizlikle akort edilmiş metal levhalardan oluşuyordu. Melodik vuruşlar için gereken zarif, küçük çelik çekiçler, sandığın astarlı kapağında duruyordu. İskeletlerin gece yarısı eğlence saatindeki mezarlık dansını hatırlatmak için yapılmış gibi görünen ksilofon, burada çok çubuklu bir kromatik dizi içeriyordu. Büyük davulun, derisine yumuşak keçe kaplanmış bir tokmakla vurularak çalınan dövmeli dev silindiri de buradaydı. Bir de bakır gövdeli timpani vardı ki, Berlioz, orkestrası için on parça yaptırmıştı – Leverkühn’ün, çalan kişinin ton değişmelerine tek elle kolayca uyum sağlayabileceği mekanik timpaniler imal ettiğini bilmiyordu. Adrian’la birlikte bununla yaptığımız haşarılığı nasıl unuturum. Hayır, yaramazlığı yapan aslında bendim. Tokmağı derinin üzerinde gezdiriyordum, o esnada sevgili Luca da alçaltıp yükselterek ses ayarını yapıyordu. Böylece tuhaf bir glissando, bir kayma sesi çıkıyordu. – Bir de sadece Çinlilerin ve Türklerin imal edebildikleri, kor halindeki tuncun iç yüzeyini nasıl çekiçlediklerini sır olarak sakladıkları kazan biçiminde gövdeler vardı; çalan kişiler vurduktan sonra iç taraflarını zaferle dinleyicilere doğru çevirirlerdi. Gürleyen tamtamlar, Çigan tamburini, alttaki çelik çubuğu berrak bir şekilde çınlayan açık açılı üçgen; günümüz zilleri, içi oyuk, elde tıkırdatılan kastanyetler... Amcanın ticaret mekânlarında, muhteşem mimarisiyle yükselen, Érard18 işi altın renkli pedallı arpın gölgesindeki bu suskun cennette, bütün bu ciddi eğlenceliklerden çıkacak güzel sesleri binbir yoldan biz çocuklara müjdeleyen büyüleyici cazibeyi gözle görmek mümkündü.

Biz mi? Hayır, ben demem daha doğru olur. Benim büyülenmemden, benim zevk almamdan söz ediyorum – bu tür duyarlıklardan bahsederken arkadaşımı işin içine katmaktan kaçınıyorum. Zira o, ister gündelik şeyler olarak kanıksamış evin oğlu tavrıyla, ister karakterinin genel serinkanlılığıyla, bütün bu güzellikler karşısında neredeyse omuz silkecek kadar umursamaz davranır, benim hayranlık dolu nidalarımı, sadece kısa bir gülümseme, ya “güzel” ya “komik şey” ya da “insanlar neler de icat ediyorlar” veyahut “şeker satmaktan bunları satmak evladır” yollu cevaplarla karşılardı. Bazen, onun odasının şehrin çatılarının, sarayın bahçesindeki gölün, eski su kulesinin göründüğü çatı penceresinden dışarı bakmaktayken benim isteğim üzerine –her seferinde “benim” diye altını çiziyorum– mağaza katlarına indiğimizde, yalnız gezmemize izin verilmediğinden değil ama sanırım hem göz kulak olmak hem de o hoş tarzıyla rehberlik etmek ve açıklamalar yapmak üzere genç Cimabue bize eşlik ederdi. Trompetin tarihini, eskiden, pirinç boruları parçalamadan bükme sanatı, yani zift ve reçine, sonraları kurşun karıştırıp bunları ateşte eritip sonra arıtarak dökme yöntemi keşfedilmeden önce, düz metal boruların küre şeklinde bağlantılarla birleştirildiğini ondan dinlemiştik. Ayrıca çokbilmişlik taslayarak bize çalgı aletinin hangi malzemeden, metalden mi, ahşaptan mı yapıldığının hiç önemli olmadığını, biçimsel olarak türüne, borularının uzunluğuna göre ses verdiğini, bir flütün ahşaptan mı, fildişinden mi; bir trompetin pirinçten mi, gümüşten mi yapıldığının bir şey ifade etmediğini söylemişti. Dediğine göre ustası, yani Adrian’ın amcası, bir keman yapımcısı ve malzemeden anlayan biri olarak ahşabın da, cilanın da önem taşıdığını ileri sürerek buna karşı çıkıyor, ısrarla, dinlediği bir flütün neden yapıldığını anlayacağını iddia ediyormuş. – Luca da böyle bir denemeye hazırmış. Ardından, düzgün biçimli İtalyan elleriyle, bize son yüz elli yıl içinde, ünlü virtüöz Quantz’tan bu yana büyük değişikliklere uğramış ve ıslah edilmiş olan flütün mekanizmasını göstermişti; Bohemya kökenli bu silindirik flüt, koni biçimdeki eski flütler göre hem daha güçlü hem de daha tatlı bir ses veriyordu. Bize klarnet aplikasyonlarını, on iki kapalı, dört açık klapasıyla yedi delikli fagotu, onun tınısının kornolarla nasıl kolayca bağdaştığını göstermiş, çalgıların ses kapasitelerini, kullanılışlarını ve benzeri şeyler öğretmişti.

Adrian’ın o zamanlar bu gösterileri, kendisi ayırdında olsun olmasın en az benim kadar ilgiyle dinlediği, ileride şüphe götürmez bir şekilde ortaya çıkacaktı – o, benden daha çok yararlanıyordu. Ama açık etmiyor, duygulandığına, bunların onu ilgilendirip ilgilendirmediğine dair en küçük bir belirti göstermiyordu. Luca’ya soru sormak işini bana bırakmıştı. Kenara çekiliyor, konuştuğumuz konudan başka bir şeylerle ilgileniyor, beni yardımcıyla baş başa bırakıyordu. Onun numara yaptığını söylemek istemem; o zamanlar müziğin, bizim için Nikolaus Leverkühn’ün depolarındaki maddi varlığından başka bir gerçekliği olmadığını unutmamalıyım. Gerçi, üstünkörü de olsa oda müziğiyle bir temasımız olmuştu. Birer-ikişer hafta arayla, benim bazen, amcanın kesinlikle her zaman hazır bulunduğu bir ortamda yapılırdı; Adrian’ın her zaman orada bulunduğu pek söylenemez. Katılanlar arasında, kısa süre sonra Adrian’ın öğretmeni olacak olan, katedralimizin orgcusu, kekeme Herr Wendell Kretzschmar ile Bonifatius Lisesi’nin müzik hocası bulunuyordu. Adrian’ın amcası onlarla birlikte Haydn ile Mozart’tan seçilmiş dörtlüler yorumluyordu. Kendisi birinci keman, Luce Cimabue ikinci keman, Herr Kretzschmar çello, şan hocası ise viyola çalıyordu. Bira bardaklarını yanı başlarına yere koydukları, ağızlarında sigarları, müziğin sık sık, notaların arasında kulağa çok kuru gelen konuşmalarla bölündüğü, neredeyse her seferinde şan hocasının hatası yüzünden bozulduğu, ölçünün başına dönmek için yayların vurularak geri sayıldığı, erkekler arasında bir eğlenceydi bu. Gerçek bir konser, bir senfoni orkestrası görmemiştik hiç. İsteyen, Adrian’ın çalgılar âlemine karşı takındığı umursamaz tavrının bunun için yeterli bir neden oluşturduğu sonucunu çıkarabilir. Her halükârda kendisi de durumun böyle olduğunu kabul etmek gerektiği kanısındaydı; bu kadarını yeterli görüyordu. Söylemek istediğim şu ki, o aslında bunların arkasına saklanıyordu. Müzikten kaçıyordu. Bu insan, adeta içine doğmuşçasına, uzun zaman ısrarla kendi kaderinden kaçacaktı.

Her neyse, uzun süre kimse genç Adrian’ın müzikle herhangi bir biçimde bir fikir bağı kuracağını aklına getirmedi. Onun bilimadamı olması gerektiği kanısı, bütün kafalara iyice yerleşmişti; lisenin ilk sınıflarında gösterdiği parlak başarılarla bu kanı sürekli pekişiyordu. On beş yaşlarında, yaklaşık ikinci sınıftan başlayarak durumu, gerekli ders hazırlıklarına engel olmaya başlayan migren yüzünden hafiften de olsa sarsılmaya başladı. Buna rağmen okulun beklentilerinin kolaylıkla üstesinden geliyordu – “üstesinden gelmek” sözü çok iyi oturmadı, zira taleplerin karşılanması için fazla bir çaba göstermesi gerekmiyordu. Öğrenci olarak önceliği, öğretmenlerinin şefkat dolu sevgisi olmamışsa –değildi de, aralarında belli bir gerginlik vardı, hatta bir biçimde onu yenik düşürme niyeti sezinlerdim çoğu kez– bunun nedeni sadece onu biraz karanlık bulmaları değildi. Başarıları ile gereğinden fazla böbürlendiği gibi bir izlenime sahip olmaları da söz konusu değildi; bilakis başarılarına gerektiğinden daha az önem veriyordu; işte tam olarak burada kibri ortaya çıkıyordu. Onun hedefi, doğrudan doğruya, kolayca üstesinden gelebildiği müfredatın kendisiydi; aktarılması, öğretim görevlilerinin haklı gururu ve zevki olan, değişik alanlardaki bilgilerdi. Hocalar da, haklı olarak bu üstün yetenekli kişiliğin umursamazlığına yenik düşmüş görünmek istemiyorlardı.

Ben kendi adıma onlarla çok daha içtenlikli bir ilişki içindeydim – buna şaşmamak gerek; zira meslek olarak ileride onlara katılacaktım ve bu maksadımın ciddi olduğunu onlara belirtmiştim. Kendimi iyi bir öğrenci olarak niteleyebilirim. Fakat ben başka türlü olamayacağım için öyleydim. Çünkü konuma, özellikle de eski filolojilere ve onların klasik şairlerine, yazarlarına karşı duyduğum saygılı sevgi, beni gayrete getiriyor, merakımı artırıyordu. O ise her vesileyle okulun baştan sona ne denli önemsiz, ne denli ikincil olduğunu belli ediyordu. Bunu benden saklamaya çalışmıyordu ve belirtmeliyim ki ben, haklı olarak bunun öğretmenlerinden de gizli kalmayacağından kaygılanıyordum. Bu konu beni sık sık endişeye sürüklüyordu; kariyerinden dolayı değil, zira çok şükür ki, durumu tehlikede değildi. Korkum daha çok kendi kendime onun için neyin önemli olduğunu, neyi tali bulmadığı, sorularını sormamdan kaynaklanıyordu. “Asıl mesele”nin ne olduğunu göremiyordum; bu gerçekten de anlaşılmaz bir şeydi. O yıllarda okul, hayatın ta kendisidir; hayatı somutlaştırmak için vardır; orada her hayatın, izafi de olsa, değerler geliştirmek için gereksinim duyduğu ilgi alanlarının, kişinin karakterinin ve yeteneklerinin ufukları çizilir. İnsani koşullarda böyle bir şey, ancak değerlerin izafi olduğu gerçeği yok sayılırsa mümkün olabilir. Her ne kadar hayalî olsa da, bazı değerlerin değişmez olduğuna inanmak benim gözümde her zaman yaşamsal önemde bir koşuldur. Arkadaşımın yetenekleri ise, izafi olduklarını kendi bilse bile, hiç kimseyle kıyaslanamayacak, kimsenin altında kalmayacak bir mertebedeydi. Her dönemde yeteri kadar kötü öğrenciler bulunabilir; ama Adrian kötü öğrenci olgusunun tekil ve en önde giden örneğiydi. Bunun beni ürküttüğünü belirteyim; ama çok da etkileyici ve çok da cazipti; ona olan hayranlığımı pekiştiriyordu –Neden böyle olduğu anlaşılır bir şey mi bilmem?– bu hayranlığın içine biraz acı, biraz ümitsizlik gibi bir şeyler de karışsa da, bu böyleydi.

Onun okulun kazandırdıklarına ve beklentilerine karşı koyduğu ironik küçümseme kuralları arasında bir istisnaya yer vermek istiyorum. Bu da, onun benim pek varlık gösteremediğim bir dala, matematiğe olan gözle görülür ilgisiydi. Felsefe dalındaki mutluluk verici gayretlerimle iyi kötü dengelenen bu yetersizliğim, bana bir alanda üstün başarı göstermenin kesinlikle o alana duyulan sempatiye bağlı olduğunu gösterdi. Bu kuramın, en azından bu konuda, arkadaşım yoluyla kanıtlanması benim için gerçekten de hayırlı bir şey oldu. Matematiği, uygulamalı mantık gibi saf ve üst düzey bir soyutlama olarak ele alıyor, beşerî ve müspet bilimlerin arasında kendine özgü bir ara konuma yerleştiriyordu. Adrian’ın konuşmalarımız esnasında yaptığı, kendisinin de zevk aldığı açıklamalarından, bu ara konumu aynı zamanda daha üstün, daha başat ve daha evrensel bulduğu ortaya çıkıyordu; ya da kendi ifadesiyle, “hakiki”. Onun bir şeyi “hakiki” diye nitelediğini duymak, sevindirici bir durumdu; bu bir tutunma noktasıydı, bir duraktı. Artık “asıl mesele nedir” diye boş yere sorular sormaya gerek yoktu. “Bunu kabul etmiyorsan, beceriksizsin tekisin,” demişti bana o zamanlar. “Düzenli ilişkileri kabul etmek, sonuç olarak en iyisidir. Düzen, her şeydir. Roma’nın On Üçü19 ne der, ‘Tanrı’dan gelen, düzenlidir.’” Böyle demiş ve ben şaşkın bakınca kızarmıştı. Böylece onun dindar olduğu çıkmıştı ortaya.

Onunla ilgili olarak her şeyin “ortaya çıkması” gerekiyordu. Her şeyde onu sarsmak, şaşırtmak, gafil avlamak gerekiyordu – o zaman kızarıyordu. O esnada insanın, bunu daha önce düşünemediği için kafasını yumruklayası geliyordu. Keza, ödevi olmadığı halde hiç gereği yokken cebirle uğraşırken, zevk olsun diye logaritma cetvelini kullanırken, kendisinden istenmediği halde, iki bilinmeyenli denklemler çözerken, potansiyel bilinmeyeni ararken tesadüf eseri yakalardım onu. Az önce sözünü ettiğim açıklamaları yapmamış olduğu zamanlarda, değersiz bir şeymiş gibi bahsederdi bunlardan. Onunla ilgili –maskesini düşürmek demeyelim– bir diğer keşif de klavye, akor, tonalitenin rüzgârgülü, beşli çemberi hakkında gizli gizli bilgi edinmesiydi. Bu armonik bilgileri, notaları bilmeden, parmak pozisyonlarını öğrenmeden değişik modülasyon çalışmaları, aynı zamanda ritmi tam olarak belirlenmemiş melodik yapılar içinde deniyordu. Bunu keşfettiğimde, on beş yaşını sürüyordu. Bir öğle sonrası onu odasında bulamamış, sonra da mesken olarak kullanılan katın geçit odalarından birinde kenarda köşede kalmış küçük bir armonyumun20 başında yakalamıştım. Bir dakika kadar kapıda durup dinledim ama sonra bu durumdan hoşlanmayıp içeriye girdim, ne yaptığını sordum. Pedalları bıraktı, ellerini tuşlardan çekti, kızararak gülümsedi.

“Can sıkıntısı,” dedi. “Her türlü kötülüğün anasıdır. Sıkılıyorum. Sıkılınca, arada bir ellerimi ayaklarımı çalıştırıyorum burada. Bu eski pedallı sandığın öylesine terk edilmiş bir hali var ki; ama bütün bu acıklı haline rağmen her şeyi tamam. Bak, ne kadar tuhaf – yani burada tuhaf olan bir şey yok. Ama insan böyle bir şeyi, her şeyin birbirine nasıl da bağlı olduğu, aynı çember içinde döndüğünü kendi başına ilk kez keşfedince tuhaf geliyor.”

Bunun üzerine sadece siyah tuşlar üzerinde bir akor bastı. Fa diyez, la diyez, do diyez; buna bir mi ekledi ve böylece fa majör gibi görünen akoru, beşinci ya da dominant basamağı olan si majöre aitmiş gibi değiştirdi. “Hiçbir tonalitede, böyle bir akor yok,” dedi. “Her şey bir ilişki meselesi; ilişki, çemberi, değirmiyi oluşturuyor.” La’nın sol diyeze çözülmesi modülasyonu si majörden mi majöre aktardı. Devam etti, la majör, re majör ve sol majöre uğrayarak do majöre geldi. Ardından bemollü tonalitelere geçti. Bu arada bana, kromatik dizinin her bir sesinin bir majör ya da minör gamın başlangıcı olabileceğini gösterdi.

“Aslında bunlar, eski hikâyeler,” dedi bana. “Gözüme çarpalı çok oldu. Bak şimdi bunlar nasıl daha zarif bir hale getirilebiliyor!” Böylece birbirine uzak konumdaki tonaliteler arasında, Napoliten altılının üçlü ilişkisini kullanarak yaptığı modülasyonları göstermeye başladı.

Bunların adlarını bilmiyordu ama sürekli şunu tekrarlıyordu:

“İlişki her şeydir. Daha doğru bir ad vereceksen, bunun adı ‘çift anlamlılıktır’, müphemliktir.” Bu kelimeyi örneklemek üzere bana değişen tonalitelerde akor dizileri dinletti; böyle bir dizide, sol majörde fa diyeze dönüşen fa notasını çıkarırsak, do ve sol majör arasında sallantıda kalacağını, bunun gibi fa majör dizide si bemole inen si notasından vazgeçersek, kulağın bunu do mu, yoksa fa majör mü olarak algılamakta kararsız kalacağını gösterdi.

“Biliyor musun ne düşünüyorum?” diye sordu. “Müzik sistem olarak bir çift anlamlılık... – Sesi, şu ya da bu sesi ele al. Onu öyle de algılayabilirsin, duruma göre, böyle de... Aşağıdan yukarı, tizleştiğini görürsün, yukarıdan aşağı doğru da kalınlaştığını... Yeteri kadar kurnazsan eğer, aynı sese iki farklı ad vererek bundan dilediğin gibi yararlanabilirsin.” Kısacası, anarmonik21 değişimler konusunda temel olarak bilgisi varmış, bunları atlatıp modülasyon için yararlanma yollarından tamamen bihaber değilmiş gibi görünüyordu.

Neden şaşırmaktan da öte bir duruma gelmiştim, neden bu kadar etkilenmiş, hatta biraz da korkmuştum ki? Yanakları, ödev yaparken, hatta cebir çalışırken bile kızarmadığı kadar kızarmıştı.

Bana biraz daha bir şeyler göstermesini istediğimde, “Saçmalık, saçmalık!” diye kestirip atınca içimde rahatlama gibi bir şeyler hissettim. Bu nasıl bir rahatlamaydı? Bana, onun o genel umursamazlığından ne kadar gurur duyduğumu gösteriyor olmalıydı. “Bu tuhaf bir şey,” dediği anda, takındığı umursamazlığın aslında bir maskeye dönüşmüş olduğunu açıkça hissettim. İçinde bir tutkunun kabarmakta olduğunu sezinledim – Adrian’a özel bir tutku! Buna sevinmem gerekmiyor muydu? Oysa bir biçimde utandırıcı ve ürkütücü bulmuştum.

Müzik araştırmalarına kimsenin tanık olmadığını sansa da, müzik aletinin bulunduğu, alenen ortada durduğu bu yerde bu iş uzun süre saklı kalamazdı. Bir akşam amcası, “Evet, yeğenim, bugün işittiklerime bakılırsa, bunlar ilk denemelerin değil,” dedi.

“Ne demek istiyorsun Niko amca?”

“Anlamamış gibi yapma. Sen pekâlâ müzik yapıyorsun.”

“O nasıl söz?”

“Aptal yerine koyma kendini. Fa’dan la majöre geçişin çok kurnazcaydı. Hoşuna gidiyor mu?”

“Aman amca.”

“Besbelli ki gidiyor. Sana bir şey söyleyeceğim. Artık kimsenin yüzüne bile bakmadığı bu eski aleti yukarıya senin odana çıkaralım. Böylece ne zaman istersen elinin altında olur.”

“Çok iyisin amca ama kesinlikle bu zahmete değmez.”

“Zahmeti önemli değil, zevk daha önemli. Bir şey daha var, yeğen. Sen piyano dersi almalısın.”

“Ciddi misin Niko amca? Piyano dersi mi? Bilmem ama bu iş daha çok soylu kızlara göre bir şey gibi geliyor kulağa.”

“‘Seçkin’ olabilir; ama ille de kızlar için geçerli sayılması gerekmez. Kretzschmar’a gitsen iyi olur. Eski dostumuz olarak bizi soyup soğana çevirmez. Böylece gökyüzü sarayların için bir temel atmış olursun. Ben onunla konuşurum.”

Adrian, okulun bahçesinde bu konuşmayı bana kelimesi kelimesine aktardı. Ondan sonra da Adrian, Wendell Kretzschmar’dan haftada iki kere ders almaya başladı.

13. XV. yüzyıl İtalyan sanatına verilen ad. Ön Rönesans. (Y.N.)

14. Gamba ailesinden tarihî bir yaylı çalgı. (Ç.N.)

15. Dalbergia melanoxylon. Afrika’da yetişen bir ağaç. (Y.N.)

16. Lied’e benzer melodi.

17. Çan sesleri çıkaran ksilofon benzeri küçük bir çalgı. (Ç.N.)

18. Sébastien Érard (1752-1831). Özellikle arp ve piyano yapımıyla ünlenen Fransız enstrüman yapımcısı. (Y.N.)

19. Kilise’nin on üç şövalyesi. (Y.N.)

20. Kamışlı org. (Y.N.)

21. Tuşlu çalgılarda kullanılan tampera akort sisteminde, aynı sesi veren ama farklı olarak yazılan nota ya da aralıklar. (Y.N.)

VIII

Wendell Kretzschmar o zamanlar henüz gençti, olsa olsa yirmili yaşlarının ikinci yarısını sürüyordu. Pennsylvania’da Alman asıllı Amerikalı bir ana babadan doğmuştu ve müzik öğrenimini, köklerinin olduğu ülkede sürdürüyordu. Erken bir yaştayken, büyük ebeveyninin ve ana babasının terk etmiş oldukları, uğraşı olan müzik sanatının köklerinin bulunduğu eski kıtaya geri dönmüştü. Gezgin bir hayatı vardı, bir yerde iki yıldan uzun süre kalmıyordu. Kaisersaschern’e orgcu olarak gelmişti – bu, diğer işleri gibi öncesi olan, arkası da gelecek bir aşamaydı; zira daha önce ülkenin küçük şehir tiyatrolarında orkestra şefi olarak çalışmıştı. Aynı zamanda bazı orkestra eserleri bestelemiş, yeni bir besteci olarak sivrilmişti. Mermer Heykel adlı opera eseri birkaç sahnede birden oynanmış ve içten bir kabul görmüştü.

Dış görünüş itibarıyla silikmiş gibi bir izlenim veren, yuvarlak kafalı, küt bıyıklı, tıknaz bir adamdı; gülmeyi sever, kâh düşünceli kâh canlı bakışlı kahverengi gözleriyle Kaisersaschern’in düşün ve kültür hayatı açısından –eğer böyle bir hayat mevcut olsaydı– büyük bir kazanım sayılabilirdi. Org çalmayı iyi biliyor ve müthiş çalıyordu ama cemaat arasında bunu takdir edecek kişilerin sayısı, bir elin parmakları kadardı. Yine de, Michael Praetorius, Froberger, Buxtehude ve tabii Sebastian Bach’ın org müziklerinden, Händel ile Haydn’ın en parlak dönemlerinden ilginç eserlerin yer aldığı öğle sonrası giriş serbest olan kilise konserlerine oldukça büyük bir kalabalık geliyordu; Adrian ile ben de bunlara düzenli olarak katılırdık. Buna karşılık, Kamu Yararına Etkinlikler Birliği salonunda sezon boyunca aralıksız sürdürdüğü, piyano başına geçip örnekleyerek sehpa üzerindeki tahtaya tebeşirle çizerek yaptığı açıklamalarla bütünleştirdiği konferansları, en azından dışarıdan bakılınca tam anlamıyla birer falsolu vuruştu. Bunların başarısızlığı her şeyden önce, halkımızın konferanslara hiç ilgi duymamasından geliyordu. İkinci sebep, konferanslarının pek popüler olmayan, daha ziyade biraz lüks kaçacak konular içermesiydi. Üçüncü olarak da, konuşmacının kekemeliğinin, dinlemeyi, sarp kayalıklar üzerinde heyecanlı bir yolculuğa çevirmesi, kısmen korkutan, kısmen güldüren ve aklını vermeye çalışanların dikkatini tümüyle dağıtıp onları, sadece gelecek engebeli takılma noktasını endişe içinde bekler duruma getiren bir nitelik taşımasıydı.

Başına gelen, çok ağır, emsal olarak gösterilebilecek bir türden kekemelikti – bu trajik bir durumdu; çünkü kendisi, bilgilendirici konuşmalarıyla fevkalade yararlı olabilecek, çok geniş, çok ağır bir düşünce zenginliğine sahip adamlardandı. Gemisinin, uzun mesafeler boyunca, engelliliğini yok sayıp unutturmak istercesine, hızla, dans ederek ilerlediği de olurdu; ama bazen, herkesin haklı olarak tetikte beklediği çarpışma ânı hiç şaşmadan gelir, zavallı adam işkence içinde, kıpkırmızı kesilmiş bir suratla öylece kalakalırdı. Onu engelleyen tıslamalı bir ses ise, yanlara doğru gerilmiş ağzıyla buhar püskürten bir lokomotif misali durakalırdı. Eğer bir dudak sesinde takılmışsa, bu kez de yanaklarını şişirir, dudaklarından hızla ateş eden bir makineli tüfek gibi kısa, sessiz patlamalar gelirdi. Bazen gayet basit bir biçimde soluğu tıkanır, düzensizleşirdi; o zaman da, karaya vurmuş balık gibi ağzını huni şeklinde uzatıp nefes almaya çalışır – yaşaran gözleriyle bir yandan da gülümserdi. Gerçi kendisi meseleyi hafife alır gibi görünürdü; fakat bu tavrı, herkes için geçerli sayılabilecek bir mazeret değildi, dolayısıyla konferanslardan imtina edenlere kızmak da pek doğru olmazdı. Yine de bizim, annem babam, Adrian’ın amcası, genç Cimabue, Adrian ile ikimiz dışında, aralarında, seçkin aile kızlarının devam ettiği okulunun, konuşmacının tutukluk anlarında kıkırtılarını esirgemeyen birkaç öğrencisinin de bulunduğu yarım düzine kadar dinleyicinin, bir anlamda cesaret göstererek salona hayat kattığımız olurdu.

Wendell Kretzschmar, giriş ücretleriyle asla karşılanamayacak olan salon ve aydınlatma giderlerini kendi cebinden ödemeye hazırdı ama babamla Nikolaus Leverkühn, daha baştan, bu açığı cemiyetin kapatması ya da belki daha ziyade, konferansların kamu yararına olduğu gerekçesiyle salon kirasından feragat edilmesi koşulunu getirmişlerdi. Bu dostane bir kayırmaydı; zira toplum, ele alınan çok özel konular nedeniyle dışarıda kaldığı için “toplum yararı” gerekçesi tartışma götürürdü. Kretzschmar için, o İngilizceye kayan lehçesiyle baştan beri defalarca belirttiği gibi, başkalarının değil, kendi ilgi alanları önemliydi; yani bunlara ilgi çekmek önemliydi. Eğer bir kişi konusuyla kökten ilgiliyse, bunu başarabilirdi; başkalarını buna çekmek, onlarda daha önce hiç bilmedikleri bir konuya dair ilgi uyandırmak, bunu onlara aşılamak, hiç tanımadıkları bir merak yaratmak, önceden sahip oldukları ilgilere hizmet etmekten daha değerliydi.

Toplumun, ona bu teoriyi kanıtlaması için hiç şans tanımamış olması bir kayıptı ve bu, eskimiş salonun esneyen tenhalığında, numaralı koltuklarımızda onun dizinin dibinde oturan bizim gibi az sayıda kişi, bunun kanıtıydı. Zira daha önce ilgimizi çekeceği hiç aklımıza gelmeyen şeylerle bizi kendine öylesine bağlıyordu ki, o korkunç kekelemesi bile sonunda onun coşkusunun, heyecan ve merak uyandıran bir tezahürü gibi geliyordu. Felaket anları gelip çattığında onu yüreklendirmek üzere çoğunlukla hep birlikte başlarımızı sallıyorduk; beylerden biri onaylayıcı ve sakinleştirici bir şekilde, “ya, ya”, “öyledir” ya da “mühim değil” diyordu; bunun üzerine, özür diler mahiyette mutlu bir gülümseme eşliğinde tutukluk çözülüyor, konuşmanın huzursuz akışı bir süre daha devam ediyordu.

Ne hakkında konuştuğuna gelince; adam, bütün bir saat boyunca Beethoven’ın, piyano sonat Opus 111’e neden üçüncü bir bölüm eklemediği konusunda konuşabilirdi – elbette üzerinde durulması gereken bir konudur bu. Ancak “Kamu Yararına Etkinlik” olarak Kaisersaschern’deki Eisenbahn gazetesinde yayımlanacak olsa, akla bunun halkta ne ölçüde bir merak uyandıracağı sorusu gelebilir. Kesinlikle kimse Opus 111’in neden sadece iki bölümden oluştuğunu öğrenmeye meraklı değildir. Oysa konuşma esnasında orada olan bizler, söz konusu sonattan o güne kadar hiç haberdar olmadığımız halde, kesinlikle fevkalade ufuk açıcı bir akşam geçirmiştik. Bu toplantı sayesinde, üstelik de Kretzschmar, kuyruklu piyanoya izin verilmediği için orada bulunan oldukça altsınıftan, sesleri biraz pürüzlü bir duvar piyanosunda mükemmelen çalıp dinlettikten sonra, sonatı çok yakından tanımıştık. Bu arada bize, onun ve Beethoven’ın diğer iki sonatının yazıldığı yaşam koşullarını anlatmış, ruhsal yapısını çok etkileyici bir şekilde analiz etmiş, birinci bölümle ilişkili olması gereken üçüncü bölümden neden imtina ettiğini üstadın kendi ağzından yürek dağlayıcı bir nükteyle aktarmıştı. Üstat, yardımcısının sorusu üzerine, buna vakti olmadığı, onun için ikinci bölümü biraz uzattığı yanıtını vermişti. Vakti yokmuş! Bunu sükûnet içinde böyle açıklamış. Soruyu soran, bu cevapta saklı küçümsemeyi belli ki fark etmemiş. Oysa böyle bir soru, küçümsemeyi hak ediyordu. Bundan sonra konuşmacımız, Beethoven’ın 1820 yılı civarında işitme duyusunun tümüyle yitirdiğini, kendi eserlerinin seslendirişini yönetemez hale gelince gitgide daha büyük bir yalnızlığa düştüğünü anlattı. O zamanlar, yıllardır piyasaya altına imza attığı, önemli bir eseri çıkmadığı için bu ünlü bestecinin yaratıcı gücünü tümüyle tükettiği büyük işler için yetersiz kaldığı, bu yüzden yaşlı Haydn gibi İskoç şarkıları yazdığı dedikoduları gitgide yayılmaya başlamıştı. Sonbaharın sonuna doğru, yazı geçirdiği Möding’den Viyana’ya döndüğünde üstat oturmuş, başını nota kâğıdından kaldırmaksızın, bir seferde piyano için üç eser yazmış. Böylece hamisi Dük Brunswick’e zihinsel durumunun iyi olduğunu göstererek onu rahatlatmış. Kretzschmar, üstadın bundan sonra kendi içinde bir bütün oluşturan, entelektüel düzeyi kolay kolay anlaşılamayan bir eser olarak Do Minör Sonat’ı yazdığını, bununla zamanının eleştirmenlerine ve dostlarına estetik açıdan çetin bir ceviz sunmuş olduğunu anlattı. Dostlarının ve hayranlarının bu saygıdeğer adamın zirvesinde bulunduğu olgunluk döneminde yarattığı senfoniyi, piyano sonatını, klasik yaylı çalgılar dörtlüsünü pek anlayamadıklarını, kalp kırıklığı içinde, çözülme, yabancılaşma, çok daha önemlisi, vatanından, huzur içinde olmak duygusundan uzaklaşma sürecinde yazılmış bu son dönem eserlerindeki üstün düzeyi kabul etmediklerini, onlara her zaman geçerli eğilimlerden bir sapma olarak bakıp ince eleyip sık dokur değerlendirmelerle, aşırı ölçüde titiz bir müzik bilimselliği içinde yaklaştıklarını anlattı. Bunu, sonatın ikinci bölümünü oluşturan “arietta” teması gibi sade bir malzemeyle yapılmış o muhteşem varyasyonla uygulamalı olarak örnekledi. Bu bölümde yüzlerce açmazla, ritmik karşıtlıklarla örülmüş, yüzlerce âlemin içinden geçen temanın, kendini nasıl aştığını ve nihayet, insanın öbür dünya ya da soyut diyerek kendini kaybedeceği baş döndürücü yüksekliklere nasıl eriştiğini. – Beethoven’ın sanatçılığı da aynı şekilde kendini aşmıştı. Kuşaktan kuşağa aktarılan bilindik vadilerden çıkmış, peşinde insanların korku dolu bakışları, tümüyle kendine ait bir dünyaya yükselmişti. – İşitme duyusunu yitirdikten sonra duyusal olarak da yalıtılmış benliğiyle ruhlar âleminin yalnız prensi olarak acıklı bir biçimde mutlak bir yalnızlığa mahkûm olmuş, bunun yarattığı yadırgatıcı duygu, en iyi niyetli çağdaşlarını bile sarmış, ondan gelen ürkütücü iletilere ancak kısa süreli ve istisnai olarak kulak vermişlerdi.

“Buraya kadar mesele yok,” dedi Kretzschmar. Ancak her şeyin yolunda olması bazı koşullara bağlıydı ve bunlar yetersizdi. Zira sınırsız bir öznelliğin sadece kişiselliğe, karşılığında radikal armonik bir ifade aşkının polifonik nesnelliğe bağlanabileceği düşüncesiyle bize armonik öznellik ile polifonik nesnellik arasındaki farkı belletmeye çalışıyordu – ve bu denklem, bu çelişki, Beethoven’ın geç dönem ustalık eserleriyle hiç mi hiç bağdaşmıyordu. Gerçekten de Beethoven, orta döneminde son zamanlarına göre çok daha –kişiselmiş dememek için– sübjektivistti, diyelim. Kendini ifade ederken müzikte bolca bulunan geleneksel, biçimsel ve basmakalıp her şeyi tüketip onları kendi öznel dinamiklerinde eritmek eğilimindeydi. Beethoven’ın geç dönem yapıtlarında, örneğin son beş piyano sonatında, geleneksele olan tavrı, tek kereye özgü halleriyle, biçimsel dilinin görkemiyle, baştan sona farklıydı. Çok daha hoşgörülü, çok daha esnekti. Olgunluk döneminde, geleneksel şeylere öznel yaklaşımıyla dokunup biçimlerini değiştirmediği, onları sadelikleri içinde ya da gösterişsiz halleriyle bıraktığına sık sık rastlanır. Bu kendine güvenir hali, her türden kişisel cesaretin yaratabileceğinden daha haşmetli bir ürkütücülüğe sahiptir. Bu eserlerde öznel ile geleneksel olan, yeni bir ilişki içindedir, dedi konuşmacı; ölümüne bir ilişki içinde...

Bu kelimede, yani “ölüm” kelimesinde Kretzschmar, şiddetle kekelemeye başladı. İlk harfinde sımsıkı takılı kaldı, sakinleşip de ne demek istediğini belli edecek olan ikinci sesli harf gelinceye kadar diliyle damağı bir tür makineli tüfek ateşi açmış, üstçenesiyle altçenesi birlikte titreşime geçmiş gibi oldu. Ancak kelimenin ne olduğu anlaşılınca her zaman olduğu gibi onu rahatlatmak üzere babacan ve yardıma hazır bir şekilde lafı ağzından almak konu olmadı. Sözünü kendisi tamamlamak zorunda kaldı; öyle de yaptı. “Büyüklük ve ölüm kavramı yan yana gelince, geleneksele eğilimli bir nesnellik ortaya çıkar,” diye açıkladı; bu durum, kendine güvenmek açısından, en baskın öznelliği bile geride bırakırdı. Çünkü bu noktada tam bir kişisellik, doruğuna varmış olan geleneği daha da yücelmiş olur, efsanevi ve kolektif alana azametle ve bir hayalet gibi girerek kendini aşardı.

Bunları anlayıp anlamadığımızı sormadı. Biz de kendi kendimize sormadık. Bize meselenin, onu işitmek olduğunu söyledi, biz de bu görüşe katıldık. Özel olarak üzerinde durduğu piyano sonatı Opus 111’in, anlatılanların ışığında değerlendirmek gerektiğini söyleyerek devam etti. Derken küçük piyanonun başına oturup bestenin tümünü, birinci ve o muhteşem ikinci bölümü, ezberden çaldı. Çalarken sürekli bağıra çağıra yorumlarını katıyordu araya. Dikkatimizi çekmek üzere bir yandan çalıyor, bir yandan heyecanla ve gösterişli bir şekilde birlikte söylüyordu. Her şey, bütünüyle çok çarpıcı biraz da komik denebilecek, küçük dinleyici kitlesinin tekrarlarına neşeyle katıldığı bir gösteriye dönüşmüştü. Tuşlara vuruşu güçlüydü; forte pasajları oldukça sert çalıyor, araya girerek yaptığı açıklamaların anlaşılması için avaz avaz bağırıyor, çaldıklarının vokal olarak da altını çizmek için en yüksek perdeden söylüyordu. Ağzıyla, elleriyle çalmakta olduğu müziği taklit ediyordu. Müzik cümlelerinin kuvvetli başlangıç vurgularını “bum, bum – vum”, “vum – şrum, şrum” diye belirginleştiriyordu; parçanın, o darmadağın fırtınalı göklerini arada bir narin ışık pırıltılarıyla aydınlatan pasajlarını, melodik bir hoşlukla berrak bir sesle söylüyordu. Nihayet ellerini dizlerinin üzerine koydu, bir an dinlendi ve, “İşte şimdi geliyor,” diyerek varyasyon bölümüne geçti, “adagio molto, semplice e cantabile”.

Eserde o sakin masumiyeti içinde serüvenlere ve kader oyunlarına hiç de uygun değilmiş gibi görünen arietta teması, hemen plana girer; birinci yarının sonunda kısa, duygulu bir çığlığa benzer şekilde öne çıkan tek bir motife indirgenecek, on altı ölçüde anlatır kendini – sadece üç nota, bir sekizlik, bir onaltılık ve bir noktalı çeyrek. Örneğin, “mavi-gök “ ya da “acı-aşk” ya da “el-ve-da” ya da “bir zaman” ya da “ça-yır-lar” sözlerinden başka hiçbir şey daha iyi vurgulayamaz bunu. Hepsi bu. Bu yumuşacık ifadeyle, bu hüzünlü ve sakin biçimlemeyle, ritim, armoni ve kontrpuan örgüsüyle, üstadın bu motifi nasıl kutsadığını, nasıl lanetlediğini, hangi karanlıklara, hangi parlak ışıklara, içinde soğuğun ve sıcağın, huzurla gerginliğin birbirine karıştığı hangi kristal dünyalara, nasıl fırlattığı, nasıl yükselttiği, belki, çok yüce, harikulade, yadırgatıcı ve abartılı, olağanüstü, diyerek nitelendirilebilir ama asla tam olarak tanımlanamaz; çünkü böyle bir şeyin adı konamaz. Kretzschmar, tuşların üzerinde uçuşan parmaklarıyla bunları, bütün bu muazzam değişimleri bize çalıyor, bir yandan da yüksek sesle söylüyordu. “Dim dada!” diye bağırarak araya giriyor, “Zincirleme trillere dikkat!” diye haykırıyordu. “Şu süslemelere, şu kadanslara bakın! Gelenekselin nasıl da geride bırakıldığını duyuyor musunuz? Burada müziğin dili artık boş kalıplardan arınmakla kalmıyor. – Boş kalıpların görünürdeki öznel egemenlikleri kırılıyor, sanatmış gibi görünen şeyler kırılıyor – görüntüde sanat olan şeyler! – Sonuçta sanat, sanatmış gibi görüneni daima yok eder. Dim – dada! Lütfen dinleyin. Bakın burada ezgi nasıl da aralıksız bir şekilde akorların ağırlığı altında kalıyor. Durağan ve tekdüze bir hal alıyor. – İki kere re, üç kere re – peş peşe. Akorlar yapıyor bunu. Dim – dada! Lütfen dikkatinizi verin, bakın burada neler oluyor.”

Onun bağırtısı ile bu çok karmaşık müziği bir arada dinlemek son derce zordu. Hepimiz büyük bir gayretle öne eğilmiş, ellerimizi dizlerimizin arasına sıkıştırmış, bir ellerine, bir ağzının içine bakıyorduk. Bölümün karakteristik özelliği pes notalarla tizler arasındaki açıklık, sağ elle sol el arasındaki uzaklıktı. Bir an geliyordu, en uzak açıklık noktasında zavallı motif, yalnız ve terk edilmiş, ağzı baş döndürücü bir şekilde açılmış bir uçurumun kenarında sendeler gibi oluyordu – Sallantıda bir yücelme süreci. Hemen peşinden kötü bir şeyin olabileceğine dair müthiş bir korkuyla birlikte bir büzülme, bir ufalma durumu geliyordu. Ama sona ermeden önce daha çok şeyler olacaktı. Biterken, bitme sürecindeyken, o yumuşaklığın, o iyiliğin içinden, hiç beklenmedik ve çok etkileyici bir şekilde müthiş bir infial, bir inat, bir hırs ve düş gücü kendini gösterecekti. Bu çok görmüş geçirmiş motif, veda ederken bizzat vedanın kendisine, bir seslenişe, bir el sallamaya dönüşüyordu; re-sol-sol küçücük bir değişikliğe uğruyor, melodik bir uzantı kazanıyor, başına gelen bir do’dan sonra, re’nin önüne bir do diyez geliyor, bu suretle artık “mavi-gök” ya da “ça-yır-lar” olmaktan çıkıyor, “sen - ey mavi - gök ” ya da “ye-şil ça-yır-lar”, “el-ve-da sa-na” olarak vurgulanıyordu; araya do diyezin girmesi, dünyanın en dokunaklı, en avutucu, en hüzünlü, en barıştırıcı edimi oluyordu. Bu sanki saçlara, yanaklara değen, sevgiyle dolu hüzünlü bir okşayış, gözlerde sessiz ve derin son bir bakıştı. Acı verici bir biçimde, büyük bir güçle insanlaştırılmaya çalışılan bir şeyi kutsuyor, onu bir veda olarak, ebedi bir veda olarak öylesine bir yumuşaklıkla dinleyicinin kalbine bırakıyordu ki, insanın gözleri doluyordu. Eser, “Acı-yı u-nut” biçiminde, “Tan-rı u-lu-dur”, “Her-şey bir düş-tü”, şeklinde sona eriyor, hızlı, sert üçlemelerle, başka herhangi bir parçaya da ait olabilecek bir final dönemecine doğru koşuyordu.

Kretzschmar, bundan sonra küçük piyanodan kalkıp konuşma kürsüsüne geri dönmedi. Döner taburesinde yüzü bize dönük olarak, bizim gibi öne eğilmiş, elleri dizlerinin arasında oturup kalmıştı. “Beethoven’ın Opus 111 için neden üçüncü bir bölüm yazmadı” konulu konferansını, birkaç kelimeyle tamamladı. Bu soruyu yanıtlayabilmek için parçayı dinlememiz gerektiğini söyledi. Üçüncü bir bölüme gerek var mı? Böyle bir vedadan sonra yeniden bir yükselişe, bu ayrılıştan sonra yeniden kavuşmaya gerek var mı? Mümkün değil! Olan olmuştu. Sonat, bu müthiş ikinci bölümle kendini sona erdirmişti, bir daha asla dönmemek üzere. Kaldı ki “sonat” derken, sadece bu Do Minör Sonat’ı kastetmiyordu; tüm olarak sonatın, tür olarak eskilerden kalan bir müzik biçimi olarak yazgısını tamamladığını, hedefine ulaştığını, bundan ileri bir yere varamayacağını, kendini ortadan kaldırdığını, bitirdiğini, veda ettiğini söyledi. Do diyezle melodik bağlamda rahatlayan re-sol-sol motifinin el sallayışı, bu anlamda parçanın kendisi gibi sonat türüne de bir vedaydı.

Böyle diyerek Kretzschmar zayıf da olsa ısrarlı bir alkış eşliğinde çıkıp gitti; biz de bu yeni öğrendiklerimizin ağırlığıyla düşünceli bir şekilde oradan ayrıldık. Çok kişi bu durumlarda âdet olduğu üzere paltolarını şapkalarını alırken, binadan çıkarken akşamın etkisi altında dalgın dalgın ikinci bölümün temasını oluşturan motifi kendi doğallığı ve veda ettiği biçimiyle mırıldanıyordu. Konukların dağıldığı küçük şehrin uzak sokaklarında gecenin sessizliği içinde, “El-ve-da el-ve-da sa-na”, “Tan-rı u-lu-dur” vurguları uzun süre yankılar halinde çınlayıp durdu.

Kekeme dostumuzdan Beethoven dinlediğimiz son sefer bu olmadı. Kısa bir süre sonra, yine ondan söz etti. Bu kez, “Beethoven ve Füg” başlığı altında... Bu temayı da gayet net hatırlıyorum. Duyurusu gözümün önündedir hâlâ. Şehrin diğer sakinlerinin neden “Kamu Yararına” salonunun önünde hayati tehlike arz eden bir izdiham yaratacak kadar etkilenmediklerini de gayet iyi anlıyorum. Bizim küçük grubumuz o akşam da büyük bir zevk almış ve kazançlı çıkmıştı. Bu kimselere benzemeyen “cesur adam”ın çekemeyenleriyle muhaliflerinin, Beethoven’ın füg yazamayacağını iddia ettiklerini öğrendik. “Bunu yapamaz bir kere,” diyorlardı. Bunu söylerken de, ne anlama geleceğini biliyorlardı; bu saygıdeğer müzik biçimi, o zamanlar pek muteber bir konumdaydı. Füg konusunda müzik divanından onay alarak yeterliliğini kanıtlamadıkça hiçbir kompozitör, eser ısmarlayan egemenler ve zamanın büyük adamları katında kabul görmezdi. Prens Esterhazy, bu ustalık sanatının önde gelen bir hayranıydı. Beethoven’ın kendisi için bestelediği Do Majör Missa’da kompozitörün füg denemelerinin başarısız girişimler olarak kalması, toplumsal açıdan nezaketsizlik, sanatsal açıdansa, bağışlanmaz bir hata olarak görüldü. İsa Zeytinlik Dağı’nda oratoryosunda ise tam yeri geldiği halde füg çalışması yetersiz kalmıştı. Opus 59, 3 Numaralı Yaylı Çalgılar Dörtlüsü’ndeki füg denemesi de, bu büyük adamın kötü bir kontrpuancı olduğuna ilişkin iddiaları çürütmeye yetmedi. – Eroica Senfonisi’nin “Matem Marşı” bölümü ve La Majör Senfonisi’nin allegretto bölümü, müzik dünyasının yetkililerinin iddialarını güçlendirmeye yaradı. Derken, Re Majör Çello Sonat’ının allegro fugato bölümü geldi! “Dinleyiciler çığlıklar atarak yumruk sallayarak büyük tepki vermiş,” diye anlattı Kretzschmar. Eserin tümü hakkında anlaşılmaz, dinlenemez demeye varacak sözlerle bağırıp çağırmışlar. Ama asıl önemlisi –modülasyonların aşırı abartılı olması sonucu– yirmi ölçü süresince, skandal boyutunda bir karmaşanın egemen olduğunu söylemişler; sonra da bu adamın, bu çetin üslupta yetersiz olduğuna ilişkin dosyalar sükûnet içinde rafa kaldırılmış.

Burada aktardıklarıma bir ara vererek dikkatinizi bir noktaya çekmek isterim; konuşmacı öyle birtakım durumlardan, öyle sanat ilişkilerinden söz ediyordu ki, bunlar bizim görüş ufuklarımıza pek sığmıyor, ikide bir de takılıp tehlikeye düşen konuşmasıyla, bu alanın sınırlarında gezinen gölgeler şeklinde kalıyordu. Öyle ki onun sözünü kesmeyi denemiyorduk bile, piyanoyla yaptığı açıklayıcı gösterilerle dışında, konuşmasını, anlatılan masalları anlamadıkları halde dinleyen, düş güçleri karanlık bir biçimde harekete geçen, bu arada ince zekâlarıyla bunlardan kendine özgü, düşsel boyutta beslenen ve etkilenen çocuklar misali, izliyorduk. “Füg”, “kontrpuan”, “Eroica”, “fazla abartılı modülasyonlar sonucu oluşan karmaşa”, “çetin üslup”... Aslında bunların hepsi bizim için bir masal dünyasına ait gibiydi. Ama tıpkı çocukların anlamadıkları, aslında pek de tanışık olmadıkları şeyleri, en yakın, en kavranabilir, en kendilerine uygun olan şeylerden daha büyük bir zevkle dinledikleri gibi, biz de gözlerimizi aça aça öyle severek dinliyorduk. İnanır mısınız bilmem ama öğrenmenin en yoğun, en gururlandırıcı, en yüreklendirici türü, ileriye doğru kademe atlayanıdır. Bilinen alanların çok ötelerine sıçrayan türü... Bir pedagog olarak böyle konuşmamalıyım ama biliyorum ki gençlik de bunu daha çok tercih ediyor; ben, atlanan, arada kalan bölümlerin kendiliğinden dolduğu kanaatindeyim.

Beethoven, dinlediklerimize göre füg yazamaz diye nam salmıştı. Ama bu karalama, gerçekle ne ölçüde örtüşüyordu. Besbelli, bestecinin bunu çürütmek için bazı çabaları olmuştu. Daha sonraki piyano müziklerine pek çok kez fügler yerleştirmişti; hatta üç seslilerinden... Hem Hammerklavier Sonat’ına, hem de La Bemol Majör olanına... Bir seferinde, “bazı esnekliklerle açık” diye bir açıklama yaparak tosladığı kurallara pekâlâ da hâkim olduğunu göstermek istemişti. Onları neden ihmal ettiğine gelince, mükemmelcilikten mi, yoksa baş edemediği için mi, tartışmalı bir konu olarak kalmış. Aynı şekilde bu eklemlemelerin katı anlamda füg tanımını hak edip etmediği de tartışılırmış. Ziyadesiyle sonat ağırlıklı anlatımı üzerinde fazla durulmuş, aynı zamanda fazla armonik, akorlara dayalı bir karaktere sahip gibi görünen bu esere, yaratıcısını, kontrpuana yeterince hâkim olmadığı iddiasından kurtaracak fazla bir şey ekleyip eklemediği de... Bunun ardından gelen, Opus 124 Uvertür’deki büyük füg olsun, Missa Solemnis’in Gloria ve Credo bölümündeki haşmetli füglerle olsun, büyük savaşçı meleklere karşı bu savaşta belini kıra kıra elbette yengisini kanıtlamış.

Kretzschmar, bize savaşın kutsal ağırlığına, bu savaşa girmiş yaratıcıya dair ürkütücü bir hikâye anlatarak müthiş, silinmez izler bırakacak bir tablo çizmişti. 1819’ un yaz ortaları olmalı, Beethoven, Mödling’deki Hafner Evi’nde, Missa üzerinde çalışıyormuş. Her bir bölüm düşündüğünden daha uzun sürdüğü için tamamlanma tarihine, yani ertesi yılın Mart ayına Arşidük Rudolf’un Olmütz Başpiskoposu olacağı güne yetişmesinin mümkün olamayacağını düşünerek endişe ediyormuş. O sıralar, bir gün öğleden sonra meslektaşı olan dostu ziyaretine gelmişler, daha kapıdan girerken olup biten korkunç şeyleri öğrenmişler. Meğer o sabah üstadın iki hizmetçisi de erkenden kalkıp kaçmışlar. Çünkü önceki gece saat bire doğru, bütün evi uykusundan uyandıran müthiş bir sahne cereyan etmiş. Beyefendi akşam, gece yarısına kadar Credo üzerinde çalışmış, Credo’nun füg bölümü üzerinde; ocağın üstündeki yemeği filan düşünecek hali yokmuş... Hizmetçi kızlar, üstadı boş yere yemeğe bekledikten sonra nihayet doğaya yenilip uyuya kalmışlar. Üstat saat on iki ile bir arası yemek isteyip kızların uyumuş, yemeklerin de kavrulup kömüre dönmüş olduğunu görünce gecenin o saatinde müthiş bir öfkeye kapılmış sesinin ne denli yüksek çıktığını duymadan, “Bir saatçik olsun bekleyemediniz mi?” diye ha bire esip gürlemiş. Kalpleri kırılan kızlar, beş-altı saat kadar dayandıktan sonra, sabah karanlığında gaddar efendilerini kendi başına bırakıp gitmişler. Öğleye yiyecek yemeği yokmuş ve bir önceki günün öğle yemeğinden beri de bir şey yememişmiş. Odasında oturmuş Credo üzerinde çalışıyormuş. Credo ve fügü üzerinde... Hayranları, kapalı kapının ardından onun nasıl çalıştığına kulak misafiri olmuşlar. Sağır adam, şarkı söylüyor, uluyor, tepiniyormuş – o kadar ürkünç, o kadar etkileyiciymiş ki, dinleyenlerin kanı donuyormuş. Büyük bir korkuya kapılarak uzaklaşmaya çalıştıkları esnada kapı açılmış, Beethoven eşikte duruyormuş. Ne müthiş bir manzara! En korkuncundan. Perişan bir kılık içinde, yüzünün hatları korku verecek şekilde gerilmiş, sanki orada değilmiş gibi boş gözlerle, sorgular gibi dik dik onlara bakıyormuş. Gören de onu sanki kontrpuanın şeytansı hayaletleriyle bir ölüm kalım savaşından çıkmış sanırmış. Önce tutarsız bir şeyler söyleyerek ter ter tepinmiş, sonra ev işleriyle ilgili olarak herkesin onu aç bırakıp gittiğinden yakınıp sızlanmaya başlamış. Teskin etmeye çalışmışlar; biri giyinmesine yardım etmiş, diğeri yatıştırmak için yemek ısmarlamak üzere lokantaya koşturmuş... Missa ise ancak üç yıl sonra tamamlanabilmiş.

Onu dinlememiştik; sadece hakkında anlatılanları biliyorduk. Ama tanımadığımız bir büyük adama dair bir şeyler öğrenmenin de eğitici olduğunu kim inkâr edebilir ki? Tabii bu, ondan nasıl söz edildiğine de bağlı. Wendell Kretzschmar’ın konferansından çıkıp eve giderken Missa’yı dinlemiş gibi bir hisse kapılmıştık. Bunda, sabaha kadar çalışmış, aç kalmış üstadın, kapının eşiğindeki duruşunun zihinlerimize yerleşmiş hayalinin de payı vardı.

Daha sonra söz edeceği son beş eserinden biri olan, Missa’nın tamamlanmasından dört yıl sonra icra edilen altı bölümlük Monstrum aller Quartet Musik hakkında da bir şey bilmiyorduk. Nikolaus Leverkühn’ün evinde çalınması çok zordu. Yine de Kretzschmar’ın ondan söz edişini dinlemiştik, yürek çarpıntıları içinde. Bu eserin bugün gördüğü saygı ile zamanında çağdaşlarının, en sevenlerinin, ona severek inananlarının bile, besteciyi düşürdüğü kederli ya da belki öfkeli çaresizliğin verdiği azap arasındaki çelişki nedeniyle belli belirsiz duygulanmıştık. Kretzschmar’ın bu konferans vesileyle bu eserden söz etmesinin önde gelen sebebi, özel olarak finalindeki füg bölümü olmasa da, eserin yarattığı düş kırıklığıydı. Zamanının sağlıklı kulakları için dinlemesi tüyleri diken diken eden, bestecinin sağır kulaklarının sessizliğinde, sadece tahayyül ederek cüretle bestelediği müthiş bir parçaymış. Baştan aşağı karmakarışık, tümüyle birbirinden farklı biçimlemelerin, düzensiz birbirine geçişlerin, birbiriyle çarpışan enstrüman seslerinin şeytani uyumsuzluğuyla Babil Kulesi misali bu karmaşayı tamamladıklarında, icra edenlerin bile, ne kendilerinden emin olabildikleri ne de eserin tümünü kavrayabildikleri, vahşi bir arbedeymiş. Konuşmacımız, bestecinin duyusal engelliliğin, zihnî cüretini artırdığını, bunun, geleceğin güzellik duygusuna öncülük etmesini çarpıcı bir durum olarak diye tanımladı. Fakat bu gibi işlerin entrikalardan tümüyle uzak kalamayacağını ileri sürdü. Eğer yayımcının ısrarı üzerine bu final bölümü eserden çıkarılıp da, yerine serbest stilde yazılmış bir final konulmasaymış, bizler bugün bu parçada bulduğumuzu varsaydığımız parlak ve çok hoşumuza giden formu algılayamazmışız. “O, cesur davranmak istemişti,” diye açıkladı konuşmacı. Bu eserle fügün, bir tür nefret ve zorbalıkla hırpalandığının hissedildiğini, bazılarına göre, büyük adamın bu sanat biçimiyle zor ve sorunlu ilişkisinin, daha büyük biriyle, Johann Sebastian Bach’la olan ilişkisini ya da ilişkisizliğini yansıttığını ileri sürdü. Bach o dönemlerde belleklerinden tümüyle silinmişmiş, Viyana’da özellikle, Protestan müziği hakkında bir şey işitmek istenmiyormuş. Beethoven’ın indinde Händel, kralların kralıymış. Cherubini’ye karşı büyük sempatisi varmış, sağır olmadan önce Medea uvertürünü dinlemeye doyamazmış. Bach’a ait elinde pek az şey varmış. Birkaç motet, Das wohltemperierte Klavier, bir toccata ve tek ciltte toplanmış birkaç eser daha. Bu cildin içinde, yabancı bir elyazısıyla yazılmış bir pusula varmış. Üzerinde, “Müzikten anlayan birinin müzik bilgisini ölçmek için onun Bach’ın eserlerini nasıl değerlendirdiğini öğrenmekten daha iyi bir yol yoktur,” diye yazıyormuş. Kitabın sahibi, tekstin her iki yanına en kalın nota kalemiyle koskocaman birer soru işareti çizmiş.

Bütün bunlar, çok ilginçti ama aynı zamanda biraz çelişkiliydi. Çünkü eğer Bach o zamanlar daha iyi tanınsaydı, Beethoven’ın sanatının, çağdaşları tarafından anlaşılmasının yolu daha açık olacaktı. Ancak, meselenin aslı şöyleydi. Füg, ruhu itibarıyla, müziğin ayin müziği olduğu zamanlara aitti ve Beethoven o zamanlara uzak duruyordu; o, bu sanatın kült olmaktan çıkıp kültür olarak özgürleştiği, müziğin daha dünyevi dönemlerinin ustasıydı. Ancak bu, muhtemelen sadece geçici ve asla nihai olmayan bir özgürleşme süreciydi. XIX. yüzyılın konser salonları için yazılan missalar, Bruckner’in senfonileri, Brahms’ın dinî müzikleri, özellikle Wagner’in Parsifal’i, kültle olan eski bağların hemen hiç gevşememiş olduğunu açıkça ortaya koyuyordu. Beethoven’la ilgili olarak, o da, Missa Solemnis’in Berlinli bir koro tarafından yorumlanmasını istemiş, koronun şefine, eserin, baştan sona pekâlâ da, a capella söylenebileceğini yazmış. İçindeki bir bölümün, Kyrie bölümünün zaten enstrüman eşliği gerektirmeyecek şekilde yazılmış olduğunu, kendi açısından bu stilin tek gerçek Kilise stili olduğunu kabul etmek gerektiğini eklemiş. Bu arada Palestrina stili ya da Luther’in müzikal açıdan ideal bulduğu Frankoflamanlara özgü kontrpuan çoksesli vokal stilini mi düşünmüştü; Josquin des Prés’yi mi, yoksa Venedik Okulu’nun kurucusu Adrian Willaert’ı mı, belli değil. Her halükârda onun bu sözlerinden özgürleşmiş müziğin külte bağlantılı olan kökenlerine dönmek için duyduğu, silinmez sıla özlemi okunuyordu. Bu çok dinamik ve duygulu adamın, füg sanatı için verdiği muazzam mücadele, zamanın müzik dünyasına sayıca egemen olan, tutkuların ötesinde, diz çöküp çok boyutlu evreni yaratan Tanrı’ya övgüde bulunan, sıkı ve çok soyut, sanat dolu ve serinkanlı kompozisyon formu uğrunaydı

Kretzschmar’ın “Beethoven ve Füg” konusunda söyledikleri bunlardı. Eve dönerken üzerinde konuşmak için, bize önemli bir konu vermişti – bir bölümü hızla uçup giden, bir bölümü fena halde aklımıza takılan, ruhlarımıza nüfuz eden bu konuşma, bize aynı zamanda, yeni, yabancı ve yüce şeylere dair suskunluk içinde birlikte düşünmek için de konu oluşturmuştu. Biz, diye konuşuyorum ama kastettiğim sadece Adrian’la ikimiziz. Benim neyi dinlediğim, ne kadarını anladığım tümüyle önemsiz. Wendell Kretzschmar’ın konferanslarından bu kadar derinlemesine söz etmememin esas nedeni, bütün bunların arkadaşımı duygulandırmış ve etkilemiş olduğunu bilmenin, bunu fark etmenin, okur açısından önemli olmasıdır.

Böyle şeyler anlatmakta inat etmesine, hatta belki zorlayıcı olmasına rağmen Kretzschmar, zeki bir adamdı. Sözlerinin, Adrian Leverkühn gibi çok yetenekli bir delikanlının üzerindeki merak uyandırıcı ve düşündürücü etkisinden de bu anlaşılabilir. Eve dönerken ve ertesi gün okul bahçesinde, onu etkileyen şeyin esas olarak Kretzschmar’ın kült ve kültür dönemleri arasında yaptığı ayırım ve sanatın sekülerleşmesinin, yani ibadetten ayrılmasının, sadece yüzeysel ve geçici bir durum olduğuna ilişkin sözleri olduğu anlaşıldı. Lise öğrencisi, konuşmacının dile getirmediği ama ipuçlarını verdiği, sanatın, ayin niteliğindeki her şeyden uzaklaşması, törensel havalarla kati bir surette ilgisinin kalmamasından, Beethoven’ın kapı eşiğindeki korkutucu görüntüsünde somutlaşan tutkulu heyecanların baskısından tümüyle kurtulması, bu ruh halinin kalıcı bir kadere dönüşmemesi, müziğin özgürleşerek her şeyden bağımsız tamamen kişisel ve kültür açısından sadece kendi amaçlarına hizmet etmesi düşüncesinden etkilenmiş görünüyordu. Genç adama bakın siz! Sanat alanında henüz uygulamalı ve gerçek anlamda bir deneyimi olmadığı halde, sanatın, ileride bugünkü rolünden farklı olarak yeniden, belki eskiden olduğu gibi Kilise’ye değil ama soylu bir kuruma hizmet edecek daha mütevazı, daha mutlu bir konuma gelmesi üzerine çokbilmiş lakırdılarla fikir yürütüyordu. Bunun ne olması gerektiği konusunda bir şey söyleyemiyordu. Ama Kretzschmar’ın konuşmalarından, kültür kavramının tarihsel gelişim içinde geçici bir olgu olduğu, ileride yeni bazı şeylere dönüşebileceği, ille de geleceği kapsaması gerekmediği yollu çıkarsamalarda bulunuyordu.

“Ama kültürün karşıtı barbarlıktır,” diyerek karşı çıktım ona.

“İzninle,” diye cevap verdi. “Elimizdeki verili düşünce sistemine göre barbarlık, kültürün karşıtı olabilir; ama bu düşünce sisteminin dışında, kültürün karşıtı, başka bir şey de olabilir ya da hiç karşıtı olmayabilir.”

Luca Cimabue’ya öykünerek, “Santa Maria!” diyerek istavroz çıkardım. Kısa bir kahkaha attı.

Bir başka sefer, “Bir kültür çağı olarak, çağımızda kültürden biraz fazla söz ediliyor gibi geliyor bana,” diye bir ifade kullandı. “Sence de öyle değil mi? Kültür sahibi olunan diğer çağlarda bu kelimeyi kullanıyorlar mıydı, ağızlarına alıyorlar mıydı, bilmek isterdim. Bu adı verdiğimiz kavramın en önemli ölçütü, naiflik, ayırdında olmamak, kendiliğindenmiş gibi görünmek olmalı. Bizim eksiğimiz işte bu naiflik; onun eksikliği, denebilir ki bizi kültürle, hem de seçkin kültürle hem de tümüyle bağdaşabilecek, çok renkli bir barbarlıktan uzaklaştırıyor. Demek istediğim şu ki, bulunduğumuz aşama, uygarlık aşaması, kuşkusuz, övgüye değer bir durum. Ancak yeniden kültür sahibi olabilmemiz için, çok daha barbar olmamız gerektiği de şüphe götürmez. Teknoloji ile konfordan söz açarak kültürden bahsetmiş oluyoruz. Ama ona sahip değiliz. Homofonik melodik müziği, eskinin, kontrpuan kullanılmış çoksesli müziğin aksine, müzikal bir uygarlaşma aşaması olarak kabul etmeme engel olabilir misin?”

Bana takıldığı, beni kızdırdığı bu tür konuşmalar içinde pek çok şey sadece tekrarlardan ibaretti. Ancak, kavradığı konuları kendine mal edip tekrarlarken, sadece onlara çocukça bağlı kalmaktan kaynaklanmasa da, biraz gülünç bir tarzı vardı. Kretzschmar’ın, üzerinde hararetle fikir yürüttüğü, ya da tartışmalarımız içinde birlikte fikir yürüttüğümüz, kuşkusuz daha büyük bir ilgiyi hak eden konuşmalarından biri de, “Müzik ve Göz” başlığını taşıyordu. Başlığından da anlaşılacağı gibi, konuşmacı, sanatının görme duyusuna da hitap eden yanından söz etmişti. Müziğin, notaya alınmak suretiyle yazıldığını, ses hareketlerini yaklaşık olarak ifade eden çizgi ve noktalarla aktaran bu kayıtlar üzerinde eski neuma’lardan22 bu yana, her zaman, gitgide artan bir özenle çalışıldığını anlattı. Bu sefer örneklemeleri son derece eğlenceliydi. Bizi de bir anlamda sanatçının çırağı, ressamın fırça temizleyicisi gibi bir yere koyup müzikle aramızda bir sırdaşlık hissi yarattığı için biraz da ruhumuzu okşayan bir nitelik kazandı. Müzisyen jargonunda bazı terimlerin sanıldığı gibi hep akustikten kaynaklanmadığını, görünüşlerinden, nota biçimlerinden kaynaklandığını anlattı. Örneğin, boyunları çifter kirişlerle bağlı yarım notaların gözlüğe benzemesinden dolayı, kırık davul baslarına occhiali, yani “gözlüklü bas” dendiğini ya da eşit intervallerin merdiven basamağı misali birbirini izlediği basit ezgi bölümlerine kestirmeden “kunduracı yaması” adı verildiğini tahtaya çizerek gösterdi. Notaya alınmış müziğin göze nasıl göründüğünü söz ediyordu ve anlayan birisi için bu resimlerin kompozisyonun ruhu ve değeri hakkında kesin bir fikir edinebileceğini ifade etti. Kendi başına da böyle bir şey gelmiş; ziyaretine gelen bir arkadaşı, çalışma masasının üzerindeki acemice bir çalışmayı daha kapıdan içeriye girerken görüp, “Tanrı aşkına, bu ne biçim bir süprüntü böyle!” diye haykırmış. – Öte yandan Mozart’ın bir partisyonunun görsel olarak resminin, anlayan bir göze nasıl büyüleyici bir zevk verebileceğini anlattı. Bunların netliği, düzeni, enstrüman gruplarının o güzel dağılımı, melodik çizginin zekice dönüşümlerle dolu yönetimi... “Sesleri hiç duymamış olan sağır biri bile bu güzel görüntülerden zevk alır!” diye haykırdı. “To hear with eyes belongs to love’s fine wit,”23 diyerek Shakespeare sonelerinin birinden bir alıntı yaptı ve bestecilerin her zaman, bölümlerin notalarının arasına kulağa hitap etmekten çok okumayı bilen gözler için bir şeyler gizlediklerini ileri sürdü. Polifonik stili benimsemiş Frankoflaman ustalar, vokal ağırlıklı sayısız eserlerinde partileri kontrpuan bakımından öyle şekillendirmişler ki, tersten okunan her ses, diğerinin aynısı oluyormuş. Bunun duyma duyusuyla pek ilgisi olmadığını, işin erbabının gözlerine hitap eden bu espriyi pek az kişinin salt duymakla fark edebileceğine dair bahse girebilirdi. Orlando di Lasso, Kana’nın Düğünü’nde, gözleriyle duymaktan daha iyi hesaplanacağını düşünerek altı su testisi için altı ses kullanmış. Joachim von Burck da Yuhanna’nın Çilesi’nde İsa’ya tokat atan uşaklardan birincisine (der Diener einer) tek, onu izleyen “onunla birlikte diğer ikisi” (Mit ihm zween andere) dizesinde zween kelimesine iki nota düşüyormuş.

Müzikte ara sıra karşılaşılan, böyle kulaktan çok göze hitap eden, pisagorik, kulaktan çok göz için düşünülmüş, kulakla algılanmayan, kulağı bir biçimde aldatan birkaç latife örneği daha verdi. Son tahlilde bunların bu sanat türünün içinde bulunan, bir tür gizli softalık eğilimine varacak bir anlamsızlık, bir ters anlamlılık olduğu sonucunu çıkardı. Aslında biçim ile içeriğin hiçbir sanatta olmadığı kadar iç içe geçmesi, bir bakıma bir bütün olması müziğin, bütün sanatların en zekicesi olduğunu gösteriyordu. Müzik “kulağa seslenir” denir; ama bu ancak bazı koşullara bağlı olarak işitme duyusunun diğer organları temsil ederek zekânın aracısı ve algılama organı olması koşuluyla doğru sayılabilirdi. İşitilecek nitelikte olmayı hiçbir şekilde ciddiye almadan, hatta bunu reddederek de müzik yapılabilirdi; J.B. Bach’ın24 Büyük Frederik’in tematik fikri üzerine çalıştığı Altı Ses İçin Kanon’u bunun örneğiydi. Ne insan sesiyle ne de herhangi bir çalgıyla, hiçbir duyuyla algılanamayan ama yine de, iyi kötü müzik, tamamen soyut bir müzik olmuştu bu. “Belki de,” dedi Kretzschmar, “müziğin içten içe en derinden istediği şey, ne dinlenmek ne görülmek ne de hissedilmektir; bilakis, eğer mümkün olsaydı, duyuların ötesinde, hatta yüreğin ötesinde, sadece zihinsel olarak algılanıp takdir edilebilmektir. Yalnızca duyular dünyasına bağlı kalırsa, yaptığı işten hoşlanmaksızın, şehvetin yumuşak kollarını bir delinin boynuna dolayıp en güçlü, en büyüleyici biçimde onun duyularını uyandırma peşindeki Kundry25 durumuna düşer.” Müziğin duyusal olarak en görkemli ve anlamlı biçimde gerçekleştirildiği ortam orkestra müziğiydi. Zira onunla kulaktan başlayarak bütün duyuları uyarabiliyor, tınıların zevk ülkesindeki renkleri ve kokularını insanı mest edecek şekilde içinde eritebiliyordu. Burada büyücü kadın kılığına girmiş bir tövbekâr olabiliyordu. Ama bir çalgı vardı ki, yani müziğin gerçekleştirilebildiği bir alet; onunla müzik kulağa seslense bile, yarı duyusal, neredeyse soyut biçimde; bu nedenle de, müziğin entelektüel doğasına uygun, kendine özgü bir şekilde işitilebiliyordu. Bu da piyanoydu. O gece son olarak bunun üzerinde durdu, hem de oldukça ilginç bir biçimde. “Berlioz gibi istikrarlı bir enstrüman müzisyeninin bir enstrüman hakkında kötü konuşması beklenemez,” dedi. Ona göre, piyanoda bir ses, ne sürdürülebilirdi ne de tam olarak sönüp kaybolması mümkün olabilirdi. Bu durum, orkestra yorumlarında acı bir şekilde eksikliğini hissettirirdi. Piyano soyutlama anlamında her şeyi eşitliyordu. Orkestra için yaratılmış eserin esası buna dayandığı için piyanoda çalındıklarında, çoğunlukla diğer çalgıların müziğinden geriye pek bir şey kalmıyordu. Daha önce kendi gerçeklikleri içinde algıladığımız şeylerden geriye sadece anıları kalıyordu. Bu soyutlamanın yine de soylu bir yanı vardı. Bu da müziğin kendi ruhunun soyluluğu demek oluyordu; piyano dinleyen, sadece piyano için yazılmış müziğe kulak veren bir kimse, duyularının aracılığına gerek kalmadan ya da onların pek az katkısıyla salt zihin gücüyle müziği aynı anda hem dinleyebilir hem de görebilirdi. Kretzschmar’ın söylediğine göre bir orkestra kahramanı olan ve kitleleri etkilemeyi bilen, müziğin teatral yanına vâkıf bir kişi olarak Richard Wagner, yaşlılığında, Hammerklaviersonat’ı yeniden dinlediğinde, heyecandan kendinden geçmiş, “var olmanın hakiki zenginliği” ile (bu onun tanımıymış) galeyana gelmiş ve Saksonya dilinde haykırmış: “Böyle bir şey piyano için sadece tasavvur edilebilir. Kitleler önünde çalmak, anlamsız!” Böyle sıradışı bir çalgı sihirbazından piyano ve piyano müziği için ne büyük bir övgü! Böyle bir övgü, onun mizacının dramatik yönünü oluşturan, disiplinli olmak ile hayata düşkünlük arasındaki çelişki açısından çok tipik sayılır. – Evet, bugünlük, bu enstrüman hakkında bu kadarı yeterli; ötesi uzmanlık işi olduğundan, kimseyi ilgilendirmez. Kimileri solist gözüyle bakıp virtüözlüğünü kanıtlayabileceği bir araç olarak değerlendirebilir ama bu noktada fazla katı davranırsa, piyanoyu istismar etmiş olur. Piyanoya doğru gözle bakmak gerek. Piyano kendi ruhuyla müziğin doğrudan ve en yakın temsilcisidir onun için öğrenilmelidir. Ama piyano dersi tümüyle, ne öncesi ne sonrasıyla, özel bir beceri kazanmak mahiyetinde olmamalıdır. Burada öğrenilecek olan şey...

Bu noktada küçük grubumuzdan bir ses yükseldi. “Müzik!” Zira konuşmacı, bu son sözcüğü, telaffuz etmek için epeyce çabalayıp durduğu halde bir türlü çıkaramamış, “m” harfinde takılıp kalmıştı.

“Elbette!” dedi rahatlayarak, bir yudum su içti ve çıkıp gitti.

Onu bir kez daha sahneye çıkaracağım için beni bağışlayın. Wendell Kretzschmar’ın verdiği bir dördüncü bir konferans var ki, kendimi bir yana bıraksam da, Adrian üzerinde daha öncekilerin hiçbirinin bu denli derin bir etki bırakmamış olması nedeniyle atlayamayacağım.

Başlığını tam olarak hatırlamıyorum. “Müziğin Temel Kavramları” ya da “Müzik ve Temelleri” ya da “Müzikal Temeller” ya da başka bir şey olabilir. Her halükârda konu, “temel” kavramıydı. Bütün sanatlar gibi, müziğin de, yüzyıllar içinde çok karmaşık, zengin ve incelikli tarihsel gelişiminde en ilkel halinin, başlangıcının, doğuşunun önemli bir rolü vardı; müzik hiçbir zaman, ilk başlangıç aşamasına inançla saygılı kalmaktan, bunu hep ciddiyet içinde hatırlamaktan vazgeçmemiş, kısacası temel unsurlarını hep kutsamıştı. “Bununla mecaz anlamında kendi kozmik öğelerini kutsamış oluyor,” dedi Kretzschmar; zira o unsurlar, dünyanın ilk ve en eski yapı taşlarıyla bir paralellik içindedir. Bu, paralellikten yakın geçmişte yararlanan kişi, filozofça düşünen bir müzik adamı olmuştu – söz ettiği kişi yine Wagner’di – Nibelungen’in Yüzüğü adlı kozmogonik yaratılış efsanesinde müziğin temel unsurlarını dünyanınkilerle örtüştürmüştü. Ona göre, her şeyin başlangıcının kendi müziği vardı. Başlangıcın müziği, müziğin de başlangıcıydı. Mi bemol majör üçlü akoru, Rhein Nehri’nin derinlikleri, yedi basit akor, Tanrıların kalelerini inşa ettikleri eski devasa kayalardı. Fevkalade seçkin bir üslup içinde müziği nesnelerle ilişkilendirmiş, nesnelerin kendini müzikle ifade etmesini sağlamış, dünyanın efsanesini müziğin efsanesiyle bir arada vermişti; gerçek müzisyen Beethoven ve Bach’ın sanatlarında dile getirdikleri bazı temel esinlenmelerle karşılaştırıldığında, örneğin Bach’ın Çello Süiti’nin prelüdüne göre biraz fazla akılcı da olsa, çok muhteşem, ağır anlamlı, ince düşünülmüş bir eşleştirme yaratmıştı sonuçta. O da basit üçlü akorlar üzerinde kurulmuş mi bemol majör bir parça olarak en yakın benzer dizilerde, gamlarda dolaşır ve çellonun sesi daha baştan, en basit, en temel, en sade gerçekliğin masumiyetini sorunsuzca, ifade eder, diyebiliriz. Bu doğal arılığı, bu ilk ve tek kerelik vakıayı algılayabilmek için (konuşmacı burada sözlerinin inanılırlığını sağlamak üzere piyanodan yararlanıyordu) kişinin kalbinin “tertemiz olmuş”26 sözüyle Tanrı’nın huzuruna kabul edilmek için şart koşulduğu gibi tertemiz, tümüyle boş ve hazır olması gerekiyordu – Orgda ya da piyanoda üçlü akorları, basit bir şekilde art arda dizerek eğlenmeyi seven Anton Bruckner’i hatırlattı. “Basit üçlü akorların böyle dizilmesinden daha içtenlikli, daha muhteşem bir şey olabilir mi?” diye haykırmış. “Bu ruhun yıkanıp arınması gibi bir şey değil mi?” Kretzschmar’a göre bu söz de, müziğin kendi temellerine geri dönmek arzusu, kendi başlangıcına, doğuş aşamasına hayranlık duymasının konusunda, üzerinde durulması gereken bir kanıttı.

Sözlerine devam etti. Müziğin kültür öncesi hallerine, şarkı söylemenin birkaç ton üzerine kurulu bir uluma olduğu dönemlere girdi. Normları olmayan seslerin kaosundan nota sistemlerinin doğuşunu, Hıristiyanlığın ilk bin yılında Doğu müziğinde tümüyle teksesliliğin egemenliğini sürdürdüğünü, armoniyle eğitilmiş, işittiği her sese ister istemez bir armoni bağlamaya alışmış kulaklarımızın, tasavvur bile edemeyeceği bu tek anlamlılık, tekseslilik döneminde, armoniye ne ihtiyaç duyulduğunu ne de bunu yapmaya muktedir olunduğunu anlattı. Ayrıca, o eski zamanlarda yapılan müzik, periyodik vuruşlara bağlı olarak biçimlenen ritimden de tümüyle uzakmış; eski nota yazıları, bu tür bağlayıcı unsurların kesin olarak umursanmadığını gösteriyormuş. Müzik yapmak daha çok serbestçe icra edilen, bir doğaçlama niteliğini taşır görünüyormuş. Eğer müziğe dikkatli bir gözle bakarsak, şimdilerde eriştiği gelişim aşamasında, o zamanki durumuna geri dönmek konusundaki gizli arzusunu fark edebilirmişiz. “Evet,” diye bağırdı konuşmacı. Her an yeniden başlamaya, sürüp gelen kültür tarihine dair yüzyıllar boyunca edindiği bilgilerin tümünden arınıp kendini yeniden keşfetmeye, kendini hiç yoktan yeniden yaratmaya muktedir olmak bu tuhaf sanatın doğasında var. Geçmişindeki başlangıç aşamasında olduğu gibi yine o ilkel evrelerinden geçip kestirmeden, gelişmişliğinin doruk noktalarının da ötesinde, dünyanın onu duyamayacağı bir yerde, tek başına, eşsiz güzelliklerin harikulade yüceliklerine erişebilir. Derken, bize aktardığı bu görüşler çerçevesinde biraz uçuk ve düşündürücü bir hikâye anlattı.

XVIII. yüzyılın ortalarında, vatanı Pennsylvania da kendi ritüellerine göre yeniden takdis olan sekter dindarlardan oluşan bir Alman cemaati ortaya çıkmış. Önderleri, dinen en saygın üyeleri, bekâr yaşarmış ve bu nedenle “Yalnız Biraderler ve Hemşireler” adıyla onurlandırılmışlar. Çoğunluğu, ibret olacak saflıkta, Tanrı’ya adanmış, çalışkan, katı kurallara bağlı, perhiz, feragat ve ceza üzerine kurulu bir hayatla evliymiş. İki yeri mesken tutmuşlar. Biri Lancaster County’de Ephrata diye bir yeri, diğeri, Franklin County’de Snowhill denilen bölgeyi. Hepsi çobanları, ruhani pederleri, mezhebin kurucusu olan Beissel adlı büyük başkanlarına saygı beslermiş. Ruhani bir önder, insanlara hükmedecek biri için gerekli olan, Tanrı’ya karşı içtenlikli teslimiyet gibi, nitelikleri doğuştan taşıyor, bunları tutkulu bir dindarlıkla sıkı sıkıya bağlı bir enerjiyle birleştiriyormuş.

Johann Conrad Beissel, Pfalz’da Eberbach’lı, çok yoksul bir ana babadan doğmuş, erkenden yetim kalmış. Fırıncılık zanaatını öğrenmiş, gezici zanaat çırağı olarak Pietistlerin27 ve Baptist Biraderlerin müritleriyle ilişkiler kurmuş; bu onu, içinde uyuklayan serbest bir Tanrı inancına, farklı bir gerçekliğe hizmet etme arzusunu uyandırmış. Katolik kilisesine göre sapkınlık sayılabilecek tehlikeli bir âlemin sınırlarına doğru yaklaştığını hisseden otuz yaşındaki adam, eski dünyanın hoşgörüsüzlüğünden kurtulmaya karar verip Amerika’ya göçmüş. Orada Germantown, Conestoga gibi değişik yerlerde bir süre dokumacılık işlerinde çalışmış. Daha sonra dinî duygularının yeniden uyanmasıyla içinden gelen çağrıya uymuş, vahşi bir bölgede, münzevi olarak tamamen yalnız, yoksul ve Tanrı’ya dönük bir hayat sürmeye başlamış. Ama nasıl olmuşsa olmuş, insanlardan kaçan bu kaçak, insanlara yönelik bir görev üstlenmiş. İnzivası içinde, kendini hayranlarından oluşan bir takipçiler ve taklitçiler sürüsüyle kuşatılmış bulmuş. Dünyadan kurtulayım derken, farkına bile varmadan göz açıp kapayıncaya kadar, kendini “Yedinci Günün Baptistleri” adlı başlı başına bir tarikata dönüşecek olan bir cemaatin başında bulmuş; sahip olduğu bilgilerle asla lider olmak gibi bir çabası yokken, arzusu ve amacı hilafına, kendini kayıtsız koşulsuz bu göreve adamış.

Beissel hiçbir zaman kayda değer bir eğitim almamış ama bu uyanık adam, kendi kendini eğitmeyi başarmış. Ruhu mistik duygulara ve fikirlere açık olduğu için liderlik görevini esas olarak yazar ve şair olarak sürdürmüş, kendisine bağlı kişilerin ruhlarını beslemiş. Kaleminden dökülen didaktik nesirler ve dinî ilahiler bir nehir olup biraderlerle hemşirelerin sessiz saatlerinde Tanrı’ya dualarını biçimlendiriyormuş. Üslubu, abartılı, şifrelerle, eğretilemelerle, karanlık göndermelerle, bazı yerleri bir tür erotik simgelerle doluymuş. Şabat üzerine Mystyrion Anomalias adlı risalesi ile 99 adet özlü sözden oluşan “Mistik ve Çok Gizli Özlü Sözler” adlı bir derlemesi, işin başlangıcını oluşturmuş. Bunun hemen ardından bazı koral Avrupa ezgiler gibi söylenen, “İlahî Aşk ve Övgü Nameleri”, “Yakup’un Kavga ve Şövalyelik Meydanı”, “Zionsberg’in Dumanlı Tepesi” diye yayımlanan bir takım ilahiler gelmiş. Bu nispeten küçük derlemeler birkaç yıl sonra çoğalmış, düzeltilmiş, “Hıristiyan Kilisesinin Yalnız ve Terk Edilmiş Küçük Güvercininin Şarkısı” gibi sevimli ve hüzünlü bir başlık altında toplanmıştı. Defalarca basılmış, tarikata yeni mensuplar, evli, bekâr erkekler ve daha çok da, kadınlar katıldıkça, genişlemiş, eserin aslı da adı da değiştirilerek birdenbire “Cennet’in Mucizeler Oyunu” denmişti. Aralarında dize sayısı oldukça kabarık olanları da bulunan yedi yüz yetmişten fazla ilahi içeriyordu.

Şarkılar, söylensin diye yazılmıştı ama notaları eksikti. Eski ezgilere yeni metinler oluşturulmuş ve cemaat tarafından yıllarca böyle kullanılmıştı. Derken Johann Conrad Beissel’e yeni bir vahiy ve musibet musallat olmuş, şair ve peygamber ruhu onu bu kez de besteciliğe sürüklemiş.

Kısa bir süreden beri Herr Ludwig adında bir genç, müzik asistanı olarak Ephrata’da müzik eğitimi veriyormuş; Beissel de, onun müzik derslerine dinleyici olarak katılmaktan hoşlanıyormuş. Müziğin, ruhsal dünyasının gelişmesine ve zenginleşmesine, genç Herr Ludwig’in tasavvur bile edemeyeceği kadar çok imkân sunduğunu keşfetmiş olmalı ki, bu tuhaf adam hızla kararını vermiş, ellilerinin sonuna doğru, pek genç sayılmayacak yaşta olmasına karşın, kolları sıvamış, kendine özgü, kendi özel amaçları için yararlanabileceği bir müzik kuramı üzerinde çalışmaya başlamış. Şarkı öğretmenini karıştırmayıp işi sıkıca kendi eline almış – öylesine başarılı olmuş ki müziği, kısa sürede yerleşme yerindeki dinsel yaşamın en önemli öğesi haline getirmiş.

Avrupa’dan gelen koral ezgiler ona kendi koyunlarını gütmek için çok zorlama, çok karmaşık ve yapay geliyormuş; yeni ve daha iyi bir şeyler yapmak ve ortaya öyle bir müzik koymak istiyormuş ki, onların ruhlarının sadeliğine daha iyi hitap etsin, onları, icra ettiklerinde, kendi yalın olgunluklarına eriştirsin. Cesurca bir acele içinde akılcı ve yararlı bir ezgi öğretisinde karar kılmış. Ses dizisi içinde “efendiler” ve “uşaklar” olmasını buyurmuş. Üçlü akorun, mevcut bütün gamların merkezi olmasına karar vermiş. Bu akora ait sesleri “efendiler”, dizinin diğer seslerini ise uşaklar olarak belirlemiş; metnin vurgulanması gereken heceleri efendiler, vurgulanmayanlar ise uşaklar olarak gösterilecekmiş.

Armoniyle ilgili olarak da kestirme bir yola başvurmuş. Olabilecek bütün gamlar için akor tabloları hazırlamış; bunlardan yararlanarak artık herkes kendi ezgisini kolayca dört ya da beş sesli olarak yazabilecekmiş. Böylece cemaat arasında gerçek bir beste tutkusu ortaya çıkmış. Gösterilen bu kolaylıkla kısa süre içinde, kadın olsun erkek olsun, Yedinci Gün Baptistleri arasında üstatlarını örnek alarak beste yapmayan kimse kalmamış.

Kuramın bir bölümünü ritim oluşturuyormuş. Bunu da halletmek üstada kalmış. Bunu da büyük bir başarıyla gerçekleştirmiş. Beste yaparken kelimelerin vurgularını izliyor, basit bir şekilde, vurgulu heceleri uzun notalarla, vurgusuz olanları ise kısalarla gösteriyormuş. Nota değerleri arasında sabit bir ilişki kurmayı aklına getirmemiş, bu da ölçülendirmelerine önemli bir esneklik sağlamış. Zamanında müziğin tümünde vuruşların aynı zaman aralıklarıyla tekrarlandığını, öyle yazıldığını ya bilmiyor ya da bunu kendisine sorun etmiyormuş. Bu bilgisizlik ya da umursamazlık, her şeyden çok işine yarıyormuş; zira özellikle düzyazı üzerine yaptığı bestelerde ritmin bu değişkenliği müthiş etkileyici sonuçlar veriyormuş.

Bu adam, müzik tarlasının toprağını işlerken de, diğer bütün amaçlarının peşinde gösterdiği gibi sebat gösteriyormuş. Kuramla ilgili bütün fikirlerini bir araya toplamış ve “Küçük Güvercin” kitabına önsöz olarak eklemiş. Aralıksız bir çalışmayla “Dumanlı Tepe” içindeki bütün manzumeleri, bazılarını ikişer-üçer kez, notaya dökmüş, kendisinin bir zamanlar yazmış olduğu ilahilerin tümünü, öğrencilerine ait olanlardan da bir bölümünü bestelemiş. Bununla da yetinmemiş, tekstleri doğrudan doğruya İncil’de alınma bir dizi kapsamlı koro eseri yazmış. Sanki kutsal edebiyatın tümünü kendi reçetesine uygun olarak müzikleyecek gibiymiş. Aslında böyle bir fikri göze alabilecek gibi bir adammış; bunu yapamayışının nedeni, zamanının büyük bölümünü yarattıklarının yorumlanmasına, konferanslara ve şarkı öğretimine ayırmasıymış. Burada da mümkün olduğunca en fevkaladesini hedefliyormuş.

“Ephrata müziği, kendi dünyasının dışında kabul görmek için çok alışılmadık, şaşılacak derecede kendine özgü, bir müziktir,” dedi Kretzschmar. Bu yüzden de, Yedinci Gün Alman Baptistleri tarikatı, önemini kaybedince unutulmuş. Ama uzun yıllar boyunca, biraz da efsane gibi bir anı olarak varlığını sürdürmüş. Bu müziğin bu kadar kendine özgü ve etkileyici olması konusunda yaklaşık olarak bir şeyler söylenebilirmiş. Korodan yükselen sesler, zarif çalgı müziğine benziyormuş ve dinleyende göksel bir sevecenlik ve inançlılık duygusu uyandırıyormuş. Tamamı ince erkek sesleriyle söyleniyor, şarkıcılar, ne ağızlarını açıyor ne de dudaklarını oynatıyorlarmış; bu da şaşılası bir akustik etki yaratıyormuş. Tını böylece dua salonunun tavanına kadar yükselmiyor, sesler, insanların alıştığı, bilindik kilise müziğine hiç benzemeyen bir biçimde yukarıdan aşağıya iniyormuş, ahalinin başları üzerinde meleklere özgü bir biçimde dalgalanır gibi geliyormuş.

Bu şarkı söyleme stili, 1830’lu yıllarda Ephrata’da çoktandır kullanımdan çıkmış. Buna karşılık, tarikatın diğer kolunun bulunduğu Franklin County’de Snowhill’de o sıralar hâlâ korunuyormuş. Beissel’in Ephrata’da kendi yetiştirdiği korolara göre yankısı biraz daha güçsüz kalsa da, bu müziği dinleyen biri, ömür boyu unutamazmış. Kretzschmar’ın anlattığına göre, babası gençliğinde bu şarkıları sık sık dinlemek olanağını bulmuş. Yaşlılığında etrafındakilere anlatırken gözleri yaşarmadan duramazmış. Bir zamanlar Snowhill yakınlarında bir yaz geçirmekteymiş. Bir cuma akşamı şabat başlayacağı sırada kulak misafiri olmak niyetiyle atla bu inançlı halkın ibadethanesinin önüne kadar gitmiş. Ama sonrasında her cuma, akşamları, güneş inmeye başladığı sıralarda dayanılmaz bir özlemle, atını eyerleyip millerle yol kat ederek dinlemeye gider olmuş. Yaşlı Kretzschmar’ın ifadesine göre, daha önce İngiliz, Fransız, İtalyan operalarına da gitmiş; ama oralardaki müzik, daha ziyade kulak içinmiş; Beissel’ in müziği ise ruhun derinliklerine inen bir tınıymış, Cennet’in tadına bakmak gibi bir şey dense çok değil, az gelirmiş.

“Müzik büyük bir sanat,” diye bitirdi konuşmacı sözlerini. “Zamanın ötesinde, kendi ulu yolunda ilerlerken, aynı zamanda böyle kısa, tuhaf bir tarih oluşturarak yitip gitmiş tarikatları, kendine özgü bir şekilde kutsamış oluyor.”

Bu konferanstan sonra Adrian’la eve dönüşümüzü dün gibi hatırlıyorum. Birbirimizle pek fazla bir şey konuşmasak da uzun süre ayrılamadık. Ben ona amcasının evinin önüne kadar eşlik ettim, o da bana eczanenin önüne karar. Sonra tekrar ben, onu Parochial Caddesi’ne götürdüm. Bunu sık sık yapardık zaten. İkimiz de bu kenarda köşede kalmış diktatör Beissel’in eğlenceli işlerinden keyif almıştık. Onun müzik reformunu düşünürken, Terentius’un “mantık içinde budalaca davranmak” sözünü hatırlamış, bunun ne denli yerinde bir saptama olduğu konusunda fikir birliğine varmıştık. Ama Adrian’ın bu tuhaf tipe yaklaşımı, benimkinden belirgin bir biçimde farklıydı ve bu beni, konunun kendisinden daha da çok ilgilendiriyordu. Benden farklı olarak o, işi şakaya almanın sağladığı rahatlıkla, saygı göstermekten kendini kurtarıyor, bir şey söylememek hakkını koruyordu. Araya bir mesafe koyuyor, gülüşünün içinde iyi niyetli bir kabullenmeyi, koşullu da olsa bir onaylamayı, kısmen hayranlık duyma, kısmen hafife alma olasılıklarını içinde saklı tutuyordu. Konunun kendisinden çok kendi kişisel serbestisi adına benimsediği bu alaycı tavırlı mesafe koyma iddiası, benim için çok alışılmış bir durumdu; bana her zaman onun o müthiş kibrinin ifadesi gibi gelirdi. O zamanlar Adrian gibi genç bir insan için, bana hak verilecektir ki, bu tutumu biraz korkutucu, biraz cüretkâr, onun ruh sağlığı açsından biraz endişe verici görünürdü. Bu, daha sade bir akıl yapısına sahip olan bir arkadaş için çok etkileyici bir şeydi elbette. Onu seviyorsam, kibrini de seviyordum. Belki de onu bu yüzden seviyordum. Hayatım boyunca kalbimde ona karşı beslediğim endişe dolu sevginin temelinde hep bu kibir vardı.

Sokak fenerlerini örten kış sisi içinde, ellerimiz paltolarımızın cebinde evlerimiz arasında yürürken, “Benim o sevimli, garip adamımı rahat bırak,” dedi. “Hiç olmazsa bir düzen duygusu varmış. Budalaca olsa da düzen, düzensizlikten evladır.”

“Böyle saçma bir düzen dayatmasını, böyle çocukça bir akılcılığı, efendiler, uşaklar, diye bir icadı savunmak konusunda ciddi olamazsın,” dedim. “Her vurgulu heceye üç sesli bir akorun düştüğü Beissel ilahilerinin kulağa nasıl geleceğini bir düşün!”

“Herhalde duygulu olmaz,” diye cevap verdi. “Tersine, katı, kurallı olur; ben de bunu tercih ederim. Senin, her türlü kuralın üzerinde tuttuğun yaratıcılığa da, ‘uşak’ seslerin özgürce kullanılmasına büyük bir fırsat tanınmış olur; bununla avunabilirsin.”

Bu söze güleceği tuttu. Yürürken öne doğru eğildi ve ıslak kaldırıma doğru bir kahkaha attı.

“Komik, çok komik!” dedi. “Ama bana hak ver; kural, her tür kural, serinletici bir etkiye sahiptir. Müziğin kendine özgü bir ahır sıcaklığı, inek sıcaklığı gibi, öyle bir sıcaklığı var ki, bir kuralın serinletmesine ihtiyaç duyuyor. Hep bunu bekliyor.”

“Bunda doğruluk payı olabilir,” dedim. “Ama bizim Beissel, sonuç itibarıyla çok başarılı bir örnek oluşturmuyor. Onun ezgilerinin katılığını, o düzenlenmemiş, hislere bırakılmış ritminin dengeleyebileceğini unutuyorsun. Sonra bir de kendi şarkı söyleme stilini icat etmiş – meleksi incelikte seslerin tavana yükselirken oradan aşağıya dalgalanması son derece etkileyici olmalı. Titizce serinletmelerinin bertaraf ettiği bütün o inek sıcaklığını da böylece geri vermiş olmalı.”

“‘Keşişçe’ demek istedi Kretzschmar,” diye karşılık verdi. “Keşişçe bir soğutma. Bu noktada Peder Beissel çok sahici biriydi. Müzik, algılanabilmek için her zaman dinî tövbekârlık gibi bir şeyler talep etmiştir. Eski Flamanlar, en karmaşık sanat eserlerini Tanrı’nın onuruna yaratmışlar. Bunlar her yönden katı mı katı, saçma ve salt hesap kitap işleri olmuş. Sonra da bu tövbekâr ibadetlerini şarkıya dökmüşler. İnsan sesinin tınlayan nefesine aktarmışlar. Bu da düşünülebilecek en yüksek ahır sıcaklığında bir ses malzemesidir...”

“Emin misin?”

“Nasıl emin olmam, ahırın sesi inorganik bir çalgı sesiyle asla karşılaştırılamaz. İnsan sesi, soyut bir şey olmalı – ya da istersen insan soyut bir şey olmalı, diyelim. Ama bu tür bir soyutluk; bir bakıma soyunmuş bedenin soyutluğu gibi – neredeyse utanç verici bir şey!”

Sarsılmış bir halde sustum. Düşüncelerim beni gerilere, ortak hayatımızın, onun hayatının gerilerine götürdü.

“Al işte, senin müziğin budur!” dedi. (İfade biçimine öfkelenmiştim; müziği bana mal ediyordu; sanki onun değil, benim meselemmiş gibi gösteriyordu.) “İşte görüyorsun. O hep böyleydi. Katı kuralcılığı ya da senin biçimsel etik dediğin şey, sesin tınısının o büyüleyici gerçekliğinin özrü anlamına gelmeli.”

Bir an için kendimi ondan yaşça daha büyük, daha olgun bir konumda hissettim.

“Müzik gibi, hayatın bir armağanını, onun varlığındaki zenginliğin işareti olan çelişkili yanlarını böyle hafife almamak gerek,” diye yanıt verdim Tanrı’nın armağanına dememek için. “Onu sevmek gerek.”

“En güçlü duygulanım, sence sevgi midir?”

“Sen daha güçlüsünü biliyor musun?”

“Evet. İlgi, merak...”

“Bununla kastettiğin, hayvansal sıcaklığı eksiltilmiş bir sevgi olmalı.”

“Bu tespitte uzlaşalım!” diyerek güldü. “İyi geceler!”

O esnada Leverkühn’ün evine varmıştık; içeriye girmek üzere kapıyı açtı.

22. (Yun.) Müzik notalamasının ilk türlerinden biri. Hıristiyan dinsel müziğinde, basit Ortaçağ kontrapuntal çok sesliliğinde ve bazı dindışı tek sesli müziklerde kullanılmıştır. (Y.N.)

23. (İng.) Aşkın sırrına ermişler bilir gözleriyle duymayı. (Shakespeare’in “23. Sone”sinden) (Y.N.)

24. Johann Bernhard Bach (1676-1749). Johann Sebastian Bach’ın kuzeni olan Alman besteci. (Y.N.)

25. Parsifal’de Klingsor’un kölesi. (Ç.N.)

26. Yeni Ahit, “Luka” 11:25. (Y.N.)

27. XVIII. yüzyılda Alman Lutherciliği içinde doğan dinsel reform hareketi Pietizmin mensubu.

IX

Geriye dönüp bakasım gelmiyor, bir önceki bölümün başına koyduğum numara ile şimdiki arasına kaç sayfa yığdığımı saymaya çekiniyorum. Bir talihsizlik –gerçekten de hiç beklenmedik bir talihsizlik– oldu ama bu yüzden yakınmanın ve bahanelere sığınmanın anlamı yok. Kretzschmar’ın her bir konferansına bu kadar önemli bir yer ayırmaktan imtina etmenin mümkün ve yerinde olup olmayacağı şeklindeki vicdani bir soru sorulacak olsa buna, hayır, derim. Bir eserin, her bir unsurunun kendine göre bir ağırlığı vardır, eserin bütünlüğü açısından belli ölçülerde önem atfedilmelidir; bu ağırlık ve bu önem derecesi ayrı ayrı bölümleri değil, (benim referans gösterdiğim şekliyle) konferansların bütününü kapsamaktadır.

Bunlara neden bu böyle bir önem yüklüyorum? Bunları bu kadar derinlemesine aktarmaya, kendimi neden bu kadar mecbur hissediyorum? Bunun sebebini ilk kez dile getirmiyorum. Çok basit, Adrian, zekâsını harekete geçiren bu şeyleri ilk kez dinlediğinde, içdünyası altüst olarak etkilenmiş. Hayal gücüne öyle bir malzeme sunulmuştu ki, buna gıda ya da uyarı denebilirdi; aslında ikisi de aynı kapıya çıkar; dolayısıyla okuru buna tanık etmek kaçınılmazdı. Zira hakkında yazı yazılan bir kişinin, öğrenciykenki konumuna, dinleyip öğrenirken ki durumuna daha yakından bakmaksızın, onun hayata ve sanata sezgileriyle, el yordamıyla başlamakta olduğu zamanlara geri dönmeksizin, yaşamöyküsü yazılamaz, entelektüel açıdan yapılanması tasvir edilemez. Bilhassa müzikle ilgili olarak arzum ve gayretim, okurun, müziği tümüyle sonsuza göçmüş olan dostumun gözleriyle görmesi, müzikle onunla aynı duyarlıkla ilişki içine girmesi. Bunun için de onun öğretmeninin konuşmaları küçümsenmeyecek, vazgeçilmez bir araç olarak göründü gözüme.

Bunun için de şaka yollu belirtmeliyim ki, o canavarca konferans bölümlerinde sıçramalar, atlamalar yaparken, yazar Lawrence Stern’ün kurmaca kadın dinleyicisine davrandığı gibi davrandım; aradaki sohbetlerde zaman zaman dikkatinin dağıldığını itiraf eden kadın dinleyicisini, epik bilgilerindeki noksanları tamamlamak üzere sık sık önceki bölümlere geri gönderen yazarın yöntemine başvurdum. Kadın, bilgilerini tamamlandıktan sonra öyküdeki topluluğa geri döner ve neşeli bir selamla karşılanır.

Bu nereden aklıma geldi; çünkü o zamanlar ben Giessen Üniversitesi’ne giderken Adrian lisedeydi. Wendell Kretzschmar’ın etkisiyle, beşerî bilimler müfredatının dışında kalan İngilizceyle özel olarak ilgileniyor, Sterne’ün yazılarını, özellikle de orgcunun yakınan tanıdığı, tutkulu bir hayranı olduğu Shakespeare’in eserlerini büyük bir zevkle okuyordu. Shakespeare ile Beethoven, onun ruhunun semalarında, diğerlerinin tümünü gölgede bırakan ikiz yıldızlardı. Öğrencisine bu iki devin yaratma ilkeleri ve yöntemlerinin ilginç benzerliklerini ve uyuşan noktaları anlatmayı çok seviyordu – bu, kekemenin, arkadaşım üzerindeki eğitici etkilerinin piyano dersinden çok öte olduğunun bir göstergesiydi. Piyano öğretmeni olarak ona, çocuklar için hazırlanmış başlangıç ilkelerini göstermesi gerekirken, bunlarla aynı anda, yanı sıra da denebilir, onun önemli konularla tanışmasını sağlıyor, dünya edebiyatının kapılarını açıyor, ilgisini uyandıracak bazı ipuçları vererek Rus, İngiliz, Fransız romanının muazzam dünyasına çekiyor, Shelley ve Keat’in, Hölderlin ve Novalis’in şiirleriyle ilgilenmeye yönlendiriyor, ona okuması için Manzoni, Goethe, Schopenauer ve Meister Eckhart veriyordu. Adrian mektuplarında ve yüksekokulun tatilleri sırasında eve geldiğimde söyleşilerimizde beni bu kazanımlarına ortak ediyordu. Ne kadar hızlı, ne kadar kolay öğrendiğini yakından bilsem de, bu erken bilgilenmelerin onun genç yapısına fazla ağır gelmesinden endişe ettiğimi saklamak istemem. Kuşkusuz bütün bu öğrendiklerinin, yakında gireceği, elbette hiç önemsemeksizin söz ettiği mezuniyet sınavları için ciddi katkıları oluyordu. Sıklıkla solgun görünüyordu ve bu solgunluk babasından miras kalan eden migrenin ağrılı baskılarını artırdığı günlerle sınırlı kalmıyordu. Gözle görülür şekilde yetersiz uyuyordu; zira okumak için gece saatlerinden yararlanıyordu. Kretzschmar’a endişelerimi açmaktan kaçınmadım ve onun da benim gibi, Adrian’ın, entelektüel bakımdan ilerlemek için teşvik edilmek yerine biraz yavaşlatılması gereken bir doğaya sahip olduğunu düşünüp düşünmediğini sordum. Ama müzisyen, her ne kadar yaşça benden çok büyük olsa da sabırsız, öğrenmeye aç, kendini kollamayan delikanlının tarafını tuttu. Kendisi, bedenine ve beden sağlığına dikkat etmeyi –korkak dememek için– basit düşünceli bir davranış olarak değerlendiren katı idealist bir adamdı.

“Evet, sevgili dostum,” dedi. (Tartışmayı olumsuz etkileyen konuşma engellerini bir kenarda bırakacağım.) “Eğer sağlıktan yanaysanız, sağlığın zekâ ve sanatla pek ilgisi yoktur. Hatta bunlarla belli bir çelişki içinde de olabilir. Zaten biri, diğerini pek umursamaz. Ben, onu hayatı boyunca zamanın ilerisine geçirecek, erken başlatılmış okumalara karşı uyaracak aile hekimi amca olarak bulunmuyorum burada. Ayrıca henüz yeterince olgun olmadıklarını yetenekli gençlerin kafasına kakmayı, her iki kelimede bir, ‘Bu sana göre bir şey değil,’ demeyi son derece yakışıksız ve kaba buluyorum. Buna kendisi karar vermeli. Nasıl üstesinden geleceğini kendisi deneyip görmeli. Onun bu eski moda Alman piyasa yumurtasının kabuğunu kırıp dışarıya çıkmak için sabırsızlanması da pekâlâ anlaşılabilir bir şey.”

Ağzımın payını almıştım; Kaisersaschern de öyle. Öfkelenmiştim; çünkü benim bakış açım, bir doktor amca bakış açısı değildi elbette. Ayrıca gayet iyi görüyor ve anlıyordum ki Kretzschmar, piyano öğretmeni olarak özel bir tekniğin çalıştırıcısı olmakla yetinmiyordu; verdiği eğitimin amacı olan müzik, onun gözünde, eğer diğer alanlarla, biçimle, düşünceyle, kültürle bir bütünlük içinde olmazsa, insani bakımdan körelmeye mahkûm bir beceri olarak kalırdı.

Adrian’dan dinlediğime göre, katedralin oradaki işyeri eski evde Kretzschmar’la piyano derslerinin yarısı, felsefe ve şiirle geçiyordu. Onunla okulda görüşebildiğim zamanlarda, buna rağmen müzikte nasıl ilerlediğini, adım adım, harfiyen izleyebildim. Klavye ve ses dizileriyle kendi çabaları sayesinde edindiği aşinalık, elbette ilk adımlarını hızlandırmıştı. Kendi çapında temrinlerinde titizdi; fakat bildiğim kadarıyla, bunların hiçbirinin bir piyano okulunda yeri yoktu. Kretzschmar, ona basit besteli koraller, Palestrina’dan, sırf akorlardan oluşan, içlerinde bazı armonik yükselişler ve inişler bulunan, piyanoda çalınınca kulağa şaşılası bir şekilde çok hoş gelen dört sesli mezmurlar çaldırıyordu. Kısa bir süre sonra, bunları Bach’tan küçük prelütler, fügler, yine Bach’tan iki sesli küçük parçalar, Mozart’tan Sonata facile, Scarlatti’den tek bölümlü sonatlar izledi. Bunların dışında üşenmiyor, onun için küçük parçalar, marşlar, danslar besteliyordu. Bir kısmı tek başına, bir kısmı ise dört elle çalınmak üzere. Bunlarda müziğin asıl ağırlığı, ikinci partideydi. Öğrenci için olan birinci parti daha basit tutulmuştu. Bu suretle öğrencinin, kendi bulunduğu aşamadan teknik olarak daha yüksek bir düzeydeki yoruma katılmasını ve olayın bütününden mutluluk duymasını sağlıyordu.

Hepsi bir yana, bunda prenslerin eğitimine uygun düşen bir şeyler vardı. Arkadaşımla konuşurken bunu dile getirip takıldığımı hatırlıyorum; kendine özgü tavrıyla, duymazdan gelir gibi başını hızla arkaya atıp güldüğünü de unutmadım. Çocuklara göre tasarlanmış aşamaların, bu alana geç giren öğrencisinin zihin gelişimine genel olarak pek uygun olmadığını hesaplayarak tercih ettiği öğretme yönteminden dolayı, öğretmenine minnettardı elbette. Kretzschmar’ın da duruma pek itirazı yoktu. Zekâ fışkıran bu delikanlının müzikte de aceleci davranması, titiz bir eğiticinin kafa karıştırıcı bularak cezalandıracağı türden şeyler yapması, bilakis, işine geliyordu. Daha notaları öğrenir öğrenmez yazmaya, kâğıt üzerinde akorlarla denemeler yapmaya başlamıştı. O sıralar geliştirdiği, sürekli müzik problemleri kurup satranç ödevleri çözer gibi çözme tutkusu, teknik zorluklar üzerinde böylesine yoğun bir şekilde düşünüp zorlanmayı beste yapmak sanması gibi bir tehlikenin yakın olduğu endişesi veriyordu. Olabildiğince dar bir alanda kromatik dizinin bütün seslerini içeren akorlar oluşturmak, üstelik bu arada bu akorları kromatik olarak kaydırmaksızın bağlarken ortaya sert sonuçlar çıkmaması için saatlerce uğraşıyordu. Ya da kendini çok sert disonanslar oluşturmaya, bunun için çözülmeler icat etmeye veriyordu. Ama akor, bu kadar zıt, birbiriyle hiç ilgisi olmayan sesleri bir arada içerince, bu acı seslerin her biri, büyülü bir ayna gibi birbirine en uzak notalar ve tonalitelerle ilişkiler kuruluyordu.

Günün birinde bu acemi çocuk, Kretzschmar’ın temel armoni dersinde onu memnun etmek üzere, kendi başına bir ikili kontrpuan keşfinde bulundu. Şöyle denebilir; ona ikisi de hem üst hem alt ses olabilen, yani birbiriyle yer değiştirebilecek nitelikte iki ses verdi. “Üçlüsünü de bulduysan eğer, lütfen kendine sakla,” dedi Kretzschmar. “Senin aceleciliğinden bıktım.”

O da ondan sonra pek çok şeyi kendine sakladı. Boş zamanlarındaki düşüntülerine sadece beni tanık etti – en çok da üzerinde derinleştiği konular, birlik, birbiriyle değiştirilebilirlik, aynı notanın yatay ve dikey kimlik sorunlarına... Kısa süre sonra, sesleri birbiri üzerine konulabilen, simultane biçimde karmaşık armoniler içinde birleştirilebilen melodik çizgiler bulacak ya da tam tersine yatay melodik çizgilere açılabilen, çok notadan oluşmuş akorlar yaratacak denli inanılmaz bir olgunluğa erişti benim gözümde.

Okulun bahçesinde, Yunanca ile trigonometri derslerinin arasındaki dinlenme saatinde, cilalanmış tuğla duvarın çıkıntısına yaslanmış, bana bu tılsımlı eğlencesinden söz ediyordu. Aralıkların akorlara, yatayın dikeye, ardaşığın armoniye dönüşebilmesi onu her şeyden çok ilgilendiriyordu. Armoni en önemlisiydi on göre. Zira alt ve üst tonlarıyla birlikte sesin kendisi bir akordu zaten. Skala, yani dizi de tınının düzeyde çözümlenmesiydi.

“Ama birkaç notadan oluşan akor için durum farklı. Akor devam etmek ister. Devam ettirirsen, bir diğerine aktarırsan, onu oluşturan her öğe, sese dönüşür. Ya da daha doğrusu, her bir notası, akorun oluştuğu andan itibaren, yatay gelişme için düşünülmüş seslere... ‘Ses,’ gayet doğru bir kelime; çünkü müziğin çok uzun zamandan beri terennüm edildiğini hatırlatıyor – önce tek sesle, sonra çoksesle; akor da, çoksesli şarkının bir sonucu; yani kontrpuanın, yani bağımsız seslerin bir ölçüye kadar ve değişen beğeni kuralları göz önünde tutularak üst üste örülmesi. Bence, notaların akorlar halinde birleşmesinde, insan sesinin hareketinden başka bir şey görmemeli ve akor oluşturan ton olarak insan sesine değer vermeli – akora fazla önem vermemeli, aksine, vokal bir akışa yön vererek, yani polifonik olarak kendini kanıtlamadıkça öznel ve keyfi bir şey olarak küçümsenmeli. Akor, armonik olarak keyif verici bir şey değildir. Bilakis kendi içinde bir çoksesliliktir. Onu oluşturan, seslerdir. İddia ediyorum ki, bundan daha da önemlisi, akorun polifonik karakteri ne kadar uyumsuzsa, o kadar belirgindir. Çokseslilik açısından ne denli saygın olduğunun ölçütü disonansıdır. Bir akor ne kadar uyumsuz tınlarsa, ne kadar birbirine ters düşen ve ayrı biçimlerde etkisi olan notalardan oluşursa, o kadar çokseslidir, eşzamanlı olarak birlikte tınlayan her nota, bütüncül tınının damgasını o kadar daha iyi taşır.”

Uzun süre esprili bir umutsuzluk içinde başımı sallayarak süzdüm onu.

“İyileşebilirsin,” dedim nihayet.

“Ben mi?” dedi kendine özgü hareketiyle başını çevirerek. “Ben müzikten söz ediyorum, kendimden değil – arada biraz fark var.”

Aradaki bu farka çok önem veriyordu; müzikten yabancı bir güçmüş gibi söz ediyordu. Tuhaf ama ona, kişisel olarak ilgilendirmeyen bir olguymuş gibi, eleştirel, mesafeli ve sanki biraz tepeden bakarmış gibi konuşuyordu. Ama konuşuyordu; şimdi konuşmak için benim henüz onunla aynı okulda olduğum zamanlara göre çok daha fazla konusu vardı. Üniversite yıllarımın onunla birlikte geçirdiğim ilk yarıyıl tatillerine, müzikle ilgili deneyimleri, dünya müzik literatürüne dair bilgisi hızla ilerlemiş, bildikleri ile yapabildikleri arasındaki fark da elbette açılmıştı. Kendisinin de altını çizdiği bu fark, apaçık bir hal almıştı. Çünkü piyanist olarak iki küçük sonatla, Schumann’ın Kinderszenen ve Beethoven’ın Opus 49’uyla uğraşır, çalışkan bir müzik öğrencisi olarak koral temaları, temayı akorların ortasına gelecek şekilde armonize etmeye çalışırken, büyük bir hızla, hatta aşırıya kaçarak ve fena halde yüklenerek dağınık ama her biri üzerine sağlam bir fikir edinecek şekilde, Klasik öncesi, Klasik, Romantik ve geç dönem Romantik, modern dönemlerle üstelik sadece Alman değil İtalyan, Fransız, Slav bestecilerin eserleriyle de ilgileniyordu. Elbette bütün bunlara kendisi de fazlasıyla tutkun olan, ama aynı zamanda Adrian gibi notalarla yaratılmış her şey için yanıp tutuşan, dinlemeyi bilen bir öğrenciyi müziğin, stiller, ulusal karakterler, geleneksel değerler, kişisel heyecanlar, güzellik fikrinin gösterdiği tarihsel ve bireysel değişimlerden yana o çok zengin dünyasına götürmeye can atan Kretzschmar aracılığıyla. Kretzschmar, ona her şeyi piyanoda çalarak gösteriyordu. Bütün ders saatleri, üstelik de hiçbir şeyi umursamadan uzatılmış ders saatleri, Kretzschmar’ın delikanlıya bir şeyleri çalarak göstermesiyle akıp gidiyordu. Birinden diğerine, yüzüncüden bininciye geçiyor, çalarken tıpkı “Kamu Yararı”na konferanslarından bildiğimiz gibi –daha bağlayıcısı, daha nüfuz edicisi, daha öğreticisi düşünülemeyecek bir şekilde– bağırarak üzerine konuşarak, bilgi vererek, karakterize ederek çalıyordu...

Bir Kaisersaschern sakini olarak müzik dinleme olanaklarının son derece kıt olduğuna işaret etmem gerekmez. Eğer Nikolaus Leverkühn’lerdeki oda müziği yapılan eğlence saatlerini ve katedraldeki org konserlerini saymazsak, pratikte buna pek başka şansımız yoktu. Çünkü bir virtüözün ya da şefiyle birlikte seyahat eden yabancı bir orkestranın yolunu şaşırıp küçük şehrimize gelmesi, çok nadir bir durumdu. İşte bu noktada Kretzschmar ortaya çıkmış, sadece yüzeysel, sadece değinmek suretiyle de olsa, arkadaşımın kısmen bilincinde olmadığı, kısmen de itiraf etmediği eğitim ihtiyacını fazlasıyla karşılamıştı; hem de onun müzik dünyasına olan genç iştahını da aşan, dev bir dalga diyebileceğim şekilde. Ardından, inkâr ve uzaklaşma yılları geldi; çok daha uygun fırsatlar sunmasına karşın müzikle daha az ilgilendiği yıllar...

Süreç, pek tabii ki, öğretmeninin ona Clementi’nin, Mozart’ın ve Haydn’ın eserleriyle sonat yapısını göstermesiyle başlamıştı; çok geçmeden sıra orkestra sonatlarına ve senfonilere geldi. Öğretmen, kaşları çatık, ağzı açık seyreden dinleyicisine müzikal yaratının bu çok zengin, kendini ruh ve anlam olarak çok katmanlı biçimde ifade eden türün farklı dönemlere ve kişilere ait örneklerini sadece piyanoyla, soyutlayarak gösteriyordu. Brahms’ın, Bruckner’in, Schubert’in, Robert Schumann’ın ve aralarında Çaykovski, Borodin ve Rimski-Korsakov’un, Antonín Dvořák, Berlioz, César Franck ve Chabrier gibi yenilerin ve en yenilerin orkestra eserlerinden örnekler veriyor, bu arada yüksek sesli açıklamalarıyla sürekli onun düş gücüne sesleniyor, piyanonun gölgesinde her şeyi orkestra olarak gözlerinde canlandırmasını sağlıyordu. “Çello-Kantilen!” diye sesleniyordu. “Bunu uzatılmış olarak düşünün! Fagot-Solo! Flüt süslemelerini yapıyor! Timbal vuruşları! Bunlar trombonlar. Şurada kemanlar giriyor! Partisyonu okuyun! Küçük trompetlerin fanfarı! Burasını atlıyorum çünkü sadece iki elim var!”

Bu iki eliyle ne mümkünse yapıyordu. İçinden gelen bir müzikaliteyle, karga gibi ötse de çatallaşsa da tahammül edilebilir ve sürükleyici sesiyle, heyecan verecek kadar doğru bir biçimde ifade ederek katılıyordu çaldıklarına. Bazen oradan oraya atlıyor, bazen art arda getirerek konudan konuya geçiyordu. Kafasında sonsuz şey vardı; ama asıl önemli tutkusu, karşılaştırmalar yapmak, ilişkiler bulup çıkarmak, etkileşimleri kanıtlamak, kültürün birbiriyle iç içe geçmiş ilintilerini bulup açığa çıkarmaktı. Bu ona mutluluk veriyordu. Saatler boyu öğrencisinin, Fransızların Rusları, İtalyanların Almanları, Almanların Fransızları nasıl etkilediğini anlamasını sağlamaya çalışıyordu. Ona Gounod’nun, Schumann’dan, César Frank’ın, Liszt’ten, aldıklarını, Debussy’nin nasıl Mussorgski’ye yaslandığını ve D’Indy ile Chabrier’nin nerede Wagnerleştiğini dinletiyordu. Sadece çağdaş olmanın bile Çaykovski ile Brahms gibi apayrı mizaçlara sahip kişilerin arasında karşılıklı ilişkiler kurmaya yettiğini göstermek de bu ders muhabbetlerine konu olabiliyordu. Ona birinin eserinden, pekâlâ diğerinin eserine ait olabilecek yerler gösteriyordu. Çok saygı beslediği Brahms’ın müziğindeki eski kilise ses dizilerinden alınmış arkaik, katı unsurları ve bunların onun elinde nasıl olup da hüzünlü bir zenginliğin ve koskoca bir karanlığın araçlarına dönüştüğünü örnekliyordu. Öğrencisine, romantiğin bu türünde, hissedilebilir şekilde Bach’a yönelerek insan sesi ağırlıklı anlayışın, modüle edilmiş renklere, renkli eksen değişmelerine karşı çıktığını, onları geriye ittiğini açıklıyordu. Ama burada yine de, aslında eski vokal çoksesliliğe ait olan değerler ve araçlar, esas olarak sadece teksesli çalgısal armoniye aktarılıyor, armonik, çalgısal müzik açısından pek haklı sayılmayacak bir iddiayla onun alanında sayılıyordu. Çokseslilik, kontrpuan araçları, sürekli bas sistemiyle orta seslere akor şeklinde eşlik eder görünerek onlara saygınlık kazandırmak amacıyla kullanılıyordu. Seslerin gerçek bağımsızlığı, gerçek çokseslilik bu değildi. Vokal dönemine ait kontrpuan sanatını eserlerine aktardığı düşünülse de, Bach’ta da bu yoktu. Ancak o, doğuştan bir armoni ustasıydı; başka bir şey değil, Yeni armonik modülasyon sanatının olmazsa olmazı olan “iyi düzenlenmiş klavye” kullanan bir adam olarak da böyleydi. Onun armonik kontrpuanının eski vokal çokseslilikle temelde Händel’in al fresco akorları gibi bir ilişkisi yoktu.

Adrian’ın kulak verdiği konuşmalar artık bu tür konulardı.

“Bach’ın sorunu, ‘Armonize ederek anlamlı bir çokseslilik nasıl sağlanır?’ sorusuydu,” dedi. “Daha yenilerde soru başka türlü sorulmuş. Daha çok, ‘Çokseslilik görünümü verecek bir armoni nasıl sağlanır?’ denilmiş. İlginçtir; burada bir vicdan rahatsızlığı var gibi görünüyor – teksesli müziğin çokseslilik karşısındaki vicdan azabı.”

Bu kadar çok şey dinleyip heyecanla partisyon okumaya heveslendiğini, bunların bir kısmını hocasından, bir kısmını da şehir kütüphanesinden ödünç aldığını söylememe gerek yok. Ona sık sık bu tür incelemeler yaparken ya da yazılı çalgılama çalışmaları başındayken rastlıyordum. Tek tek orkestra çalgılarının türlerine, kökenlerine ait bilgiler de bu derslere dahil oldu. (Bir çalgı tüccarının yetiştirdiği bir oğul olarak bu konuda daha fazla bilgi edinmeye pek ihtiyacı yoktu.) Kretzschmar, ona kısa klasik müzik parçalarının, Schubert’ten ve Beethoven’dan solo piyano bölümlerinin orkestra için düzenlenmesi üzerine ödevler vermeye başladı. Ayrıca lied’lerin piyano eşliği için çalgılamasını istedi. Bu alıştırma çalışmalarında yetersiz ve tonal olarak başarısız kaldığı noktaları gösteriyor, düzeltiyordu. Adrian’ın piyanoda oldukça kuru bir şekilde çalınmış bir Schubert prelüdünden başlayarak, ardından Schumann, Robert Franz, Brahms, Hugo Wolf ve Mahler gibi Alman sanat lied’lerinin şanlı kültürüyle, bu kültürün eşsiz ulusal başarılarıyla tanışması işte o zamana rastlar. Muhteşem bir karşılaşma! Buna tanık olmaktan, buna katılmaktan dolayı çok mutluydum. Schumann’ın Mehtaplı Gece gibi bir inci, bir mucize niteliğindeki eseri, onun ikinci eşliğindeki sevimli duyarlılık; aynı ustanın Eichendorff’tan yaptığı diğer besteler; örneğin ruhları tehdit eden bütün romantik tehlikelere karşı son derece ahlaki bir uyarı anlamındaki, “Kolla kendini! Uyanık ve şen kal!” dizesiyle biten parçası; bir hazine, bir isabetli vuruş; tıpkı Adrian’ın, hepsinin içinde, vezinden yana en zengin olanı diyerek bana altını çizerek övdüğü, Mendelssohn gibi bir müzisyene ilhamı veren “Şarkının Kanatları”nda gibi – bunlar son derece verimli konuşma zeminleriydi. Arkadaşım, lied bestecisi olarak Brahms’ta her şeyden çok, kendine özgü titizliğini, İncil metinleri üzerine oturttuğu Dört Ciddi Şarkı’da ortaya koyduğu yeni üslubu, özellikle de, “Ey ölüm, ne kadar da acısın”daki dinî güzelliği her şeyin üzerinde tutuyordu. Schubert’in her zaman alacakaranlık, ölümün gölgesi düşmüş dehasını, bir bakıma tam olarak tanımlanmayan ama kaçınılmaz bir yalnızlık derdini en derin şekliyle ifade edişini özel bir ilgiyle keşfetmişti. Tıpkı, Lübeck’li ozan Schmidt’in son derece serbest “Dağlardan Gelirim” dizelerinde ya da Kış Yolculuğu’ndan, o yürek paralayıcı, “Neden kaçayım ki öbür yolcuların yolundan” dizeleriyle başlayıp,

Bir şey yapmadım ki ben İnsanları ürküten.

diye devam eden şarkıda olduğu gibi.

Bu dizeleri ve devamını melodik vurgularını belirterek kendi kendine söylerken, gözlerinin yaşlarla dolduğunu görüp unutamayacağım bir şaşkınlığa düşmüştüm.

Ne delice bir arzudur ki, Çöllere sürükler beni.

Çalgılama düzenlemelerinde, müzik dinleme deneyimlerinin yetersizliğinden kaynaklanan bazı eksiklikleri vardı elbette. Kretzschmar, bunun için yardıma hazırdı. Aziz Mikâil Yortusu ve Noel tatillerinde, amcasının izniyle onu yakın şehirlerdeki önemli operalara ve konserlere götürdü. Merseburg’a, Erfurt’a, hatta Weimar’a... Böylelikle orada sadece özetlerinden tanıdığı, partisyonlarını okuduğu eserlerin seslendirilerek yorumlanmasına tanık oluyordu. Sihirli Flüt’ün çocuksu, gösterişli, içeriği, Figaro’nun tehlikeli zarafeti, Weber’in öne çıkan ünüyle, müzikli oyunu Der Freischütz’teki bas klarnetlerin şeytansı havası, Hans Heiling’in Uçan Hollandalı’daki birbirine benzer karakterlerin acılı ve ıssız dışlanmışlığı ve nihayet Fidelio’da, son sahneden önce çalınan büyük do majör uvertürde dile gelen yüce insanlık ve kardeşlik duyguları ruhuna doldu. Görünen o ki, bu onu, gençliğinin duyarlılığı içinde her şeyden çok etkiledi ve meşgul etti. Şehir dışında geçen o akşamdan sonra 3 Numaralı Uvertür’ün notalarını günlerce yanında taşıdı ve nerede olursa olsun, okudu.

“Sevgili dostum,” dedi. “Bunu tespit eden ilk kişi ben değilim herhalde ama bu, mükemmel bir müzik parçası! Klasik – evet, hiçbir yönüyle inceltilmeye çalışılmamış ama yine de çok büyük. Bununla bir eser rafine ise büyük olur diye büyük konuşmak istemiyorum, rafine olduğu için büyük olan eserler de vardır; ama esas olarak bu eser, bize çok daha yakın, daha tanıdık. Söyle bana, büyük deyince ne anlıyorsun? Bence büyüklüğün içinde, göz göze gelince huzursuz eden bir şey var. Onunla öylece karşı karşıya kalmak, bir anlamda bir cesaret sınavı – onun bakışına dayanılır mı? Dayanılmaz; olsa olsa ona yapışıp kalınır. Şu sizin müziğinizde kendine özgü bir şeyler olduğu noktasına gitgide daha çok yaklaştığımı itiraf edeyim. Çok yüksek bir azmin ifadesi var –soyut değil ama cismi yok, arı, berrak, havada bir enerji– Dünyada böyle bir şey nerede var? Biz Almanlar, felsefeden ‘kendinde’ diye bir deyim almışız, metafizik bir şeyler yüklemeksizin her yerde kullanıyoruz. Ama işte görüyorsun, bu müzik denilen şey, aslında enerji. Enerjinin ta kendisi; yalnız fikir olarak da değil, gerçek olarak. Şunu düşün diyorum sana; bu neredeyse Tanrı’nın tanımı. Imitatio Dei – nasıl olup da yasaklanmadığına şaşıyorum. Belki de yasaktır. Bu en azından düşünülebilir – yani ‘düşünülmeye değer’ demek istiyorum. Bak, vakıalardan, hareketli hadiselerden oluşan enerjik, değişken, gerilim dolu bir dizi; salt zamanın içinde, zamanın parçalara ayrılmasıyla, zamanın içinin dolmasıyla, zamanın düzenlenmesiyle oluşuyor, dıştan tekrarlanan trompet sesleriyle somut olaya dönüşüyor. Her şey son derece soylu ve büyük düşünerek yapılmış. En ‘güzel’ yerlerinde bile zekice ve akıllıca. Ne köpürme ne şaşaa ne de koloratur olarak fazla heyecanlı; ama işte, anlatılamayacak denli usta işi. Bütün bunlar nasıl bir araya getirilmiş, nasıl ortaya konmuş, nasıl olup da bir temaya yüklenmiş, bir temaya bırakılmış, çözülmüş ama çözülürken yeni bir şeyleri hazırlamış, figürün tümüyle verimli olması sağlanmış; öyle ki boş ya da durgun bir tek yer kalmamış, ritim her şeyi nasıl da tüy gibi sarmış, bir yükselişi başlatırken her yönden gelen akışları sürükleyerek kabarmış, kükreyen bir zaferle patlamış, hem de ‘kendinde’ zaferin ta kendisi olarak – güzel demek istemiyorum. Güzellik kelimesi bana hep biraz değersiz bir şey ifade eder. Aptal suratlıdır; insanlar onu telaffuz ederken kendilerini şehvetli ve tembel hissederler. Ama ‘iyi’ diyebilirim. Aşırı ölçüde ‘iyi’, daha iyi olamazdı, daha iyisi belki de olmamalı...”

Böyle konuşuyordu. Aydınca bir özdenetim ile hafiften ateşli bir tavrın karışımı olan bu konuşma tarzı, üzerimde tarif edilemez, dokunaklı bir etki bırakıyordu. Dokunaklıydı, çünkü heyecanının kendisi farkına varıyor, buna kızıyor, kızınca istemeden hâlâ oğlan çocuk gevrekliğindeki sesinin çatladığını hissediyor, o zaman da kızararak başını çeviriyordu.

Müzik konusunda bilgi edinmek, faal olarak müziğe katılmak, hayatına çok güçlü itici bir güç olarak girmişti; ama bu süreç bir zaman sonra, en azından görünürde, tamamen bir durma noktasına gelecekti.

X

Lisenin son sınıfında Leverkühn, hiç gerekmediği halde, zorunlu olmayan, benim bile seçmemiş olduğum İbraniceye başladı ve böylece meslek seçimiyle ilgili planlarının yönü hakkında bir fikir vermiş oldu. “Malum oldu ki...” (bana içdünyasında dini keşfettiğini anlattığı esnada tesadüfen kullandığı bu ifadeyi kasıtlı olarak tekrarlıyorum) – malum olmuştu ki teoloji okumalıydı. Yaklaşan bitirme sınavları nedeniyle bir fakültede karar kılması gerekiyordu; o da böylece seçimini yaptığını açıkladı. Amcası, sorup da öğrendiğinde, kaşlarını kaldırıp bir “Aferin sana!” çekti; hemen Buchel’deki annesiyle babasına haber verdi; onlarsa bunu daha olumlu karşıladılar. Bana zaten daha önce söylemişti. Bu arada bu öğrenimi kiliseye ve dinî hizmetlere hazırlık olarak değil, akademik bir kariyer için seçtiğini ima etmişti.

Bu biraz olsun içime su serpti. Zira onu vaiz adayı, başpapaz ya da piskoposluk danışmanı ve genel yüksek danışman olarak düşünmek bana son derece sevimsiz geldi. Bari hiç olmazsa bizim gibi Katolik olsaydı. Onun kardinalliğe doğru yükselen Kilise hiyerarşinin basamaklarını tırmandığını hayal etmek biraz daha memnuniyet verici, daha münasip bir perspektif gibi görünürdü gözüme. Ancak başlı başına bir meslek olarak teoloji bilimini seçme kararı beni şoke etmişti. Açıkladığında sanırım rengim atmıştı. Neden mi? Ne diyeceğimi bilememiştim de ondan; o da nasıl anlayacağını bilememişti. Aslında ben onun için hiçbir şeyi yeterli görmezdim. Yani bilindik, denenmiş, kentsoylu meslek türlerinden hiçbiri ona layık değilmiş gibi gelirdi bana. Etrafıma bakınır, onu, o tür mesleklerin hiçbirinin çalışma alanında tahayyül edemezdim. Onun adına kesinlikle bir hırs besliyordum. Buna rağmen önsezilerim, iliklerime işleyen bir korku yarattı: Çok açık; çünkü sezgilerime göre o, seçimini kibri doğrultusunda yapmıştı.

Arada sırada bir konuda anlaştığımız olurdu, daha doğrusu, felsefenin, bütün bilimlerin kraliçesi olduğuna dair sıkça ifade edilen görüşte buluşurduk. Felsefe, bilimler içinde, diğer müzik aletleri arasında orgun sahip olduğuna benzer bir yere sahipti. Hepsine tepeden bakıyor, fikren hepsini kapsıyor, yukarıdan bakarak bütün alanların araştırma sonuçlarını belli bir dünya anlayışına göre, her şeye egemen, yetkin, hayata anlam veren bir sentez içinde, insanın buna bakarak evrendeki yerini belirleyebileceği bir şekilde düzenliyor, açıklıyordu. Arkadaşımın geleceği hakkında, onun mesleği hakkında kafa yorarken, bu yolda bazı kanaatlere varmıştım. Sağlığı üzerine endişelere düşürecek denli çokyönlü çabaları, görüşleri, eleştirileriyle birlikte öğrenme hırsı, bu düşlerimi haklı kılıyordu. Evrensel, bağımsız, çokyönlü bir bilimadamı, bir dünya bilgesi olması bence en doğru olanıydı. Daha fazlasına ise düş gücüm yetmiyordu. Oysa şimdi onun düşüncelerini sessizce, el altından, hiç kimseye belli etmeksizin ileriye doğru geliştirmeye devam ettirmiş olduğunu anlamıştım. Kararını sakin, gösterişsiz sözlerle açıklarken, benim onun adına beslediğim ihtirasları da aşarak beni mahcup etmişti.

Eğer kabul edilirse, öyle bir disiplin vardır ki, kraliçe felsefe, yanında sadece yardımcı bir bilim olur; akademik dille ifade edilecek olursa, sadece bir yan dal vardır ve o da teolojidir. Bilgelik aşkı en yüce varlığa, varoluşunun kökenine, Tanrı’ya dair öğretilere ve tanrısal tasavvurlara kadar erişmişse, bilimin saygın doruklarına, idrakin en yüce, en seçkin alanına yönelmiş, düşüncenin uç noktasına erişmişse, ruhu olan bir zekâ için en ulvi hedef belirlenmiş demektir. Benimki gibi, filoloji, tarih ve benzeri dünyevi bilimler, kutsalın algılanması yolunda sadece yardımcı birer donanımdan ibaret kalır – hedef, özdeyişte dile geldiği gibi, “Her türden aklın fevkinde” ise, insan aklı, öğretilen herhangi bir bilim dalının sınırları içindeyken gerekli olduğundan daha büyük bir tevazuuyla daha itaatkâr bir bağlantıya girmiş demektir.

Adrian, kararını açıkladığında, bunlar geçti aklımdan. Bu karara eğer özdisipliniyle, kendi ruhsal güdüleri sebebiyle varmışsa, cüretkâr, her şeye ilgi duyan, her şeyi kolayca kavrayan, üstünlük duygusuyla şımarmış zekâsını dine yönelterek ona itaat etmeye karar vermişse eğer, bunu kabul edebilirdim. Bu benim onun hakkında içten içe beslediğim, nedeni belirsiz endişeyi gidermekle kalmaz, çok daha derinden duygulandırabilirdi; zira aklını bu işe adamak, kaçınılmaz olarak beraberinde öteki dünyayla ilgili önemli bilgiler getirebilirdi; zekâ ne kadar güçlüyse, tahminleri de o denli geniş olurdu – ama aslında arkadaşımın kararının esas olarak alçakgönüllülüğünden değil, gururundan, benim de de gurur duyduğum gururundan kaynaklandığından emindim. Kararını öğrendiğimde sevinçle endişe, bu nedenle birbirine karışmış ve bende bir korku yaratmıştı.

Şaşkınlığımı fark edince, bunu bir üçüncü bir kişiye, müzik öğretmenine mal etmeye kalkıştı.

“Eminim, Kretzschmar’ın uğrayacağı hayal kırıklığını düşünüyorsun,” dedi. “Biliyorum, benim kendimi tümüyle çoksesli müziğe vermemi ister o. İnsanların herkesi, kendi yollarına çekmek istemeleri garip... Herkesi memnun edemezsin. Ama onun, müziğin ibadet ve müzik tarihi bakımından teolojiye yönelik olduğunu düşünmesini sağlayacağım – hem de, matematik ve fizik bakımından akustiğe olduğundan daha pratik, daha sanatkârane biçimde...”

Kretzschmar’a söylemek niyetinde olduğu şeyler hakkında bilgi verirken, aslında bana hitap ediyordu. Bunu fark edince, kendi kendime her şeyi bir kere daha aklımdan geçirdim. Elbette Tanrı ve ibadet bilimi söz konusu olunca, bütün dünyevi bilimler gibi sanatlar da, müzik de onun hizmetinde birer yardımcı aracı niteliği kazanmıştı gözünde. Bu düşünce sanatın, onu bir yandan geliştirirken, bir yandan da hüzünlü bir ağırlık yükleyen kaderine; kült olmaktan çıkıp dünyevi kültüre mal olmasına dair tartışmalarımızdan kaynaklanıyordu. Gayet iyi anlıyordum artık. Meslek seçiminde, kafasında kendine biçtiği, müziği kült olarak hizmet ettiği eski mutlu zamanlarına döndürme görevi etkili olmuş olabilirdi. Bütün dünyevi araştırma dalları gibi, kendini çırak olarak adadığı müziği de aynı yerde görüyordu; ister istemez onun düşüncesini hayalimde canlandırdım. Barok bir binada, devasa bir mihrap resminde bütün sanatlar ve bilimler itaatkâr bir biçimde kurban sunar gibi bir duruşla, ilahlaştırdıkları tanrısal bilgeliğe hürmetlerini sunuyorlardı.

Adrian’a, anlatınca bu hayalime kahkahayla güldü. O zamanlar hoş yanlarından biri de şaka yapmaya çok teşne olmasıydı – bu anlaşılır bir şeydi: Zaman uçma zamanıydı. Okulun kapılarının arkamızdan kapanacağı, büyüdüğümüz şehrin kapılarının ise açılacağı, dünyanın serbestçe önümüze serileceği, en mutlu, en heyecanlı, ümitlerle dolu özgürlüğün başlayacağı zamandı bu. Wendell Kretzschmar’la daha büyük komşu şehirlere yaptığı müzik gezilerinde Adrian birkaç kez dışarıdaki dünyanın tadına bakmıştı. Cadıların ve ayrıksıların, çalgı aleti depolarının, katedralindeki kayser mezarlarının şehri Kaisersaschern, artık onu serbest bırakmalı, sokaklarında, başka yerleri de gezip görmüş olanlar gibi sadece ziyaret eder gibi gülümseyerek dolaşmalıydı.

Böyle mi oldu? Kaisersaschern, onu hiç serbest bıraktı mı? Adrian gittiği her yere onu da götürmedi mi? Ne zaman kendi hakkında bir karar verdiğini sansa, kararı veren, belirleyici olan bu şehir olmadı mı? Nedir özgürlük? Sadece vasat, ilgisiz kalanlar özgürdür. Belirgin özelliklere sahip olan kişi asla özgür olamaz. Damgalanmış, tespit edilmiş, bağlanmıştır. Arkadaşımın teoloji okuma kararının arkasında Kaisersaschern yok muydu? Adrian Leverkühn ve bu şehir – bu ikisi bir araya gelince, teoloji fikri doğacaktı elbette. Sonraları kendi kendime sordum; başka ne bekleyebilirdim ki... İlerleyen yıllarda kendini beste yapmaya verecekti. Yazdığı cesur bir müzik olsa bile özgür müzik miydi? Bütün dünyanın müziği miydi? Değildi. Bu hiç kurtulamamış birinin müziğiydi. Dâhiyane, şaşırtıcı örgüsünün en gizli yerlerinde, en derinlerden gelen yankılarıyla, oralardan yükselen soluklarıyla karakteristik bir müzikti. Kaisersaschern’in müziği.

O zamanlar keyfi pek yerindeydi. Nasıl olmasın? Yazılı sınavlarında gösterdiği olgunluk dolayısıyla sözlü sınavlardan muaf tutulmuştu. Bütün hocalarından teşekkürlerle ayrılmış, seçtiği fakültenin saygınlığı, küçümser halli gayretsizliğinin yarattığı gizli kırgınlığı bastırmıştı. Yine de Toplumsal Hayat Biraderleri Bilginler Mektebi’nin müdürü, Yunanca, Orta Yüksek Almanca ve İbranice öğretmeni Pomeranyalı Doktor Stoientin, ayrılırken yaptıkları özel görüşmede bu yönde bir uyarıda bulunmayı ihmal etmemişti.

“Delikanlı,” demişti, “Tanrı sizinle olsun Leverkühn! Bu kutsama sözü içimden geliyor. Siz aynı görüşte olsanız da olmasanız da, buna ihtiyacınız olacak. Zengin yeteneklere sahipsiniz. Büyük meziyetlere sahipsiniz. Bunu biliyorsunuz. Nasıl bilmezsiniz ki? Ama bütün bunların o yukarıdakinden geldiğini de biliyorsunuz. Size emanet edilmiş her şeyi, siz de ona adamak istiyorsunuz. Haklısınız. Doğal edinimler, Tanrı’nın bize emanet ettiği meziyetlerdir; bizim, kendimize ait değildir. Bizleri, kibrin tuzağına düşürerek onlara kendimize aitmiş gözüyle bakmamıza neden olan ancak onun hasmıdır. O kötü bir misafir, kükreyen bir aslandır; döner dolaşır, kimi yutacağını arar. Sizin de onun düzenlerine karşı kendisini korumak zorunda kalanlardan biri olmanız için yeteri kadar nedeniniz var. Siz Tanrı’dan yana kaldığınız müddetçe bu söylediklerim iltifat sayılır. Tevazu içinde kalın dostum; isyankârlıktan, inattan ve böbürlenmekten uzak durun ve şunu aklınızda tutun ki, kibir düşüşü beraberinde getirir ve bize her türlü lütfu bağışlayana karşı, nankörlük sayılır.”

Daha sonraları, lisede ders verdiğim sıralarda da bu yürekli öğretmen hâlâ oradaydı. Adrian, o Paskalya’da Buchel Çiftliği’ndeyken sıkça yaptığımız kır, orman yürüyüşlerinden birinde, aralarında geçen bu konuşmayı bana gülerek aktarmıştı. Bakalorya sınavından sonra birkaç haftasını açık havada geçirmek istemiş, annesiyle babası da ona eşlik etmem için beni davet etmişlerdi. Öyle salına salına gezinirken, Stoientin’in bu uyarısı üzerine geçen bir konuşmayı hatırlıyorum. En çok da ayrılmak üzere el sıkışırken kullandığı “doğal meziyetler” deyişi üzerinde durmuştuk. Adrian onun bunu severek kullanan ya da sık sık “doğuştan gelen meziyetler”den söz eden Goethe’den almış olduğuna, ancak, çelişkili bir şekilde, meziyet kelimesinin içindeki moral boyutu bir tarafa bırakıp doğal olan, doğuştan gelen boyutunu etik dışı, aristokratça bir kazanım olarak değerlendirmeye çalıştığına işaret etti. Doğal açıdan dezavantajlı konumda olan kişilerin her zaman yaptıkları gibi, tevazua davet etmesine bu yüzden karşı çıkıyordu. Bunu şöyle açıklıyordu: “Sadece özelliği olmayan kimseler mütevazı olur.” Oysa Müdür Stoientin, edinimler ile doğuştan şanslı olmanın getirdiklerini ayrılmaz bir biçimde bir arada tutan Goethe’nin bu sözünü, daha ziyade, özgürlüğü her şeyin üzerinde tutan, bu nedenle yetenek ile kişisel çabalarla edinilmiş değerler arasında moral açıdan büyük farklar gören bunları birbirinden kesin çizgilerle ayıran Schiller’in anlayışına uygun olarak kullanmıştı. Müdür de bunu böyle yapıyordu; eğer doğaya Tanrı diyorsa, doğuştan gelen yetenekleri Tanrı’nın bize verdiği, tevazu içinde taşımamız gereken Tanrı vergisi meziyetler olarak tanımlıyordu.

“Almanlar,” dedi çiçeği burnunda üniversite adayı ağzında bir saman çöpüyle, “çift yönlü ve olmaması gerektiği kadar karmaşık bir düşünce tarzına sahip. Aynı anda hem birini hem diğerini, hepsini birden istiyorlar. Büyük şahsiyetlerin düşünme ve varoluş ilkelerine karşıtlamalar çıkarmayı başarabiliyorlar. Sonra da, bir anlamda vurgulanmış bir şeyi başka bir anlamda kullanıp her şeyi birbirine karıştırıyorlar. Her şey birbirine giriyor; özgürlük ile soyluluğu, idealizm ile doğa çocuğu olmayı aynı kefeye koyabileceklerini sanıyorlar. Ama görünen o ki, öyle olmuyor.”

“İkisini de içlerinde taşıyorlar,” diye karşılık verdim. “Yoksa her iki alanda da ortaya bir şey çıkaramazlardı. Zengin bir halk.”

“Kafası karışık bir halk!” diye direndi. “Diğerlerinin de kafasını karıştırıyor.”

Kırda geçirdiğimiz bu sorunsuz haftalar içinde nadiren felsefe yapıyorduk. Genel olarak metafizik konuşmalardan çok, gülmeye ve saçmalıklar yapmaya gönüllüydü. Onun güldürü anlayışına, buna duyduğu gereksinime, gülmeye, hatta gözlerinden yaşlar gelesiye gülmeye olan eğilimini çok önceleri fark etmiştim. Eğer okur, bu tür taşkınlıkları onun karakteriyle bağdaştıramazsa onunla ilgili yanlış bir imaj vermiş sayılırım. Mizah duygusundan söz etmeyeceğim; bu söz, ona yakıştırmak için benim kulağıma fazla sakin ve ölçülü geliyor. Onun, daha çok bir tür kaçış, hafiften zevk düşkünü bir his veren gülme tutkusu bana, olağanüstü yeteneklerinin yarattığı gerginliğin pek de sevimli olmayan, tekinsiz bir biçimde boşalması gibi gelir. Sona eren okul yıllarında kahkahayı koyuverdiği kaba, komik öğrenci ve öğretmen tiplerine, eğitim sırasındaki anılara dönüp bakmak, şehir operasındaki temsillerde, oyun sırasında hiç eksik olmayan, eserin tümünü kapsamayan kaba komik anlık durumları hatırlamak yetiyordu böyle düşünmeme. Örneğin, anıların arasından Lohengrin’deki koca göbekli, çarpık bacaklı Kral Heinrich’in gümbür gümbür bas sesini döktürdüğü sakallarının arasında ayakkabı torbası gibi açılan yuvarlak ağzını bulup çıkarıyorduk – bu, belki de onun kendini gülme sarhoşluğu içinde dağıtmasına yol açan en somut örneklerden biriydi. Çoğunlukla çok daha sudan, tümüyle budalaca sebeplere bağlı olurdu bu; itiraf edeyim ki ona eşlik etmek için epeyce zorlanırdım. Ben gülmeyi pek sevmezdim. Onun kendini kaptırdığı anlarda, yine onun aktardığı bir hikâye gelirdi aklıma. Öykü, Augustinus’un De Civitate Dei kitabından alınmıştı. Nuh ile büyücü rahip Zerdüşt’ün oğlu Ham, doğum ânında gülen ilk insanmış ve böyle bir şey, ancak Şeytan’ın yardımıyla olabilirmiş. Bu, engel olamadığım, her zaman hatırladığım sıkıntı verici bir anıya dönüşmüştü; ama aslında sadece diğer tedirginliklerime eklenmiş bir şeydi. Örneğin, taşkınlıkları esnasında onu yeterince yakından izleyebilmek için dayanamayıp yönelttiğim bakışlar, çok ciddi korkulardan ve gerginlikten hiç de uzak sayılmazdı. Üstelik mizacımın kuru ve katı yanı, beni bu konuda daha da beceriksiz kılıyordu.

Sonraları Leipzig’te tanıştığı İngiliz dili ve edebiyatı uzmanı, yazar Rüdiger Schildknapp, bu ruh halleri için çok daha iyi bir arkadaş olacak ve ben bu adamı biraz kıskanacaktım.

XI

Saale kıyısında Halle’de teolojik ve filolojik-pedagojik konularda eskiden kalma çok eser şey bulunur. Özellikle de şehrin koruyucusu olan tarihi kişilik, August Hermann Francke hakkında. Kendisi, tabiri caizse, Pietist bir eğitimciydi, XVII. yüzyıl sonunda üniversitenin kuruluşundan hemen sonra ünlü “Francke Vakfı” adına okullar ve kimsesizler için evler açtı, kendi adına da, Tanrı yolundaki faaliyetlerini, beşerî bilimler ve dilbilimle birleştirdi. Luther’in konuşmalarını gözden geçirmek için bir numaralı otorite sayılan Canstein İncil Kurumu da, din ve metin eleştirisi arasındaki bağlantıyı gösterir; öyle değil mi? O zamanlar Halle’de çok önemli bir Latince uzmanı, Heinrich Osiander faaliyet gösteriyordu ki, onun derslerine girmek için ben de can atıyordum. Bu yetmiyormuş gibi, Adrian’dan duyduğuma göre, Profesör Doktor Hans Kegel’in Kilise Tarihi Koleji, büyük ölçüde seküler tarih konularına eğiliyormuş; tarihi en önemli yardımcı alanım olarak gördüğün için ondan da yararlanmaya karar verdim.

Jena ve Giessen’deki iki sömestrlik çalışmamdan sonra Alma Mater Hallensis’e kapağı atmam için yeterince makul nedenim vardı artık. Ayrıca buranın eğitim niteliği açısından Napoléon savaşlarından sonra kurulan Wittenberg Üniversitesi’yle eşdeğer tutulmak gibi bir önceliği vardı. Leverkühn yarı yıldır oradaydı, onun orada bulunmasının kişisel bir neden olarak kararımda etkili olduğunu inkâr etmeyeceğim. Kendisi oraya vardıktan kısa bir süre sonra, belli ki kapıldığı yalnızlık ve terk edilmişlik duygusuyla Halle’ye, onun yanına gitmemi istemişti. Davetine uymadan önce aradan birkaç ay geçti; dolayısıyla bu davetin artık gereği kalmamış olma ihtimaline karşı da hazırlıklıydım. Ona yakın olmak aslında benim kendi arzumdu; onun neler yaptığını, nasıl bir ilerleme gösterdiğini, akademik özgürlük havasında yeteneklerini nasıl geliştirdiğini görmek istiyordum. Onunla gündelik hayatı paylaşarak yaşamak, onu korumak, ona göz kulak olmak arzusu bile, beni ona götürmeye yeterdi muhtemelen. Buna ek olarak, belirttiğim gibi, nesnel ve öğrenimle ilgili sebeplerim de vardı.

Gençliğimin Halle’de arkadaşımla geçirdiğim, Kaisersaschern’de ve babasının çiftliğindeki tatillerle bölünen bu iki yılını, onun lise öğrencisi olduğu yıllara oranla elbette daha kısa aktaracağım bu sayfalara. Bunlar mutlu yıllar mıydı? Evet, özünde, özgürce çalışmalar yaptığımız, çevremize taze duygularla baktığımız, dağarcığımıza bir şeyler kattığımız bir dönemdi – çocukluk arkadaşımın yanında olduğum sürece, onun varlığına, onun ne olacağına, onun hayatına dair sorular, beni temelde, kendiminkilerden daha çok ilgilendiriyordu. Benimkiler aslında basit sorulardı. Fazla düşünmeme gerek yoktu. Yapmam gereken sadece sadakatle çalışarak önceden belirlenmiş sonuçlar için gerekli koşulları yerine getirmekti. Onunkiler daha önemliydi, bir bakıma daha gizemliydi; kendi varlığımı idame ettirme kaygılarımdan geriye, onun sorunlarına dalarak çok fazla zaman ve manevi güç kalıyordu. O yılları tanımlarken, zaten her zaman sorunlu bir kelime olan “mutlu” nitelemesini kullanmakta tereddüt ediyorum. Çünkü onunla birlikteyken onun eğitim alanına, onun benimkine gösterdiğinden daha fazla ilgi göstermek durumundaydım. Oysa bu teoloji atmosferi bana pek uymuyor, iyi gelmiyor, o havayı solumak üzerimde baskı yaratıyor, içten içe bir sıkıntıya yol açıyordu. Ruhani atmosferi yüzyıllardır dinî çekişmelerle, yani beşerî öğretim kurumuna da zarar veren tartışmalar ve kavgalarla dolu bir kent olan Halle’de, kendimi, bilimsel alanımın öncülerinden Crotus Rubianus gibi hissediyordum. 1530’larda Halle’de din adamıymış ve Luther ona “Epikürist Crotus” dermiş; ya da “Mainz Kardinali’nin çanak yalayıcısı Doktor Kröte28”; Crotus ayrıca, “Papa, Şeytan’ın tohumu” demişmiş; her yönüyle dayanılmaz derece kaba ama aynı zamanda büyük bir adammış. Reformu kilisenin nesnel statü ve düzenlemelerine karşı öznel iradenin saldırısı olarak gördükleri için Crotus gibi kafaların yarattıkları kaygılara, her zaman yakınlık duymuşumdur. Çok kültürlü bir barışsevermiş, mantık sınırları içinde dinen verilen tavizlere sıcak bakarmış, meslekten olmayan laiklerin eline kadeh verilmesine karşı çıkmamış – tam da bu nedenle, çok can sıkıcı, utanılası bir duruma düşmüş tabii ki. Bağlı olduğu Başpiskopos Albrecht o korkunç katılığıyla, onu Halle’de vuku bulan o akşam yemeği sefası yüzünden de, iki şekilde de cezalandırmış.

Fanatizmin ateşinde, hoşgörünün, kültür ve barış aşkının başına böyle şeyler gelir. Lutherci bir üst düzey yöneticiye kavuşan ilk yer Halle’dir. 1541’de gelen Justus Jonas, Melanchthon ve Hutten gibi, Erasmus’u çok üzmek pahasına hümanist kamptan Reformcu kampa geçenlerden biriydi. Ama Luther ile adamlarının, Luther’in şahsen yeterince bilgi sahibi olmadığı, Klasik döneme dair çalışmalarına bütün dinî karışıklıkların kaynağı gözüyle bakılan Rotterdam’ın bilgesine karşı duyduğu nefret daha da vahimdi. O zamanlar evrensel Kilise’nin bağrında olup bitenler, yani öznel iradenin nesnel bağlılıklara karşı baş kaldırması, yüz küsur yıldan sonra, dinî duyguların, içtenlikli, göksel sevinçlerin, taşlaşmış, artık kimsenin ekmeğini yemek istemediği Ortodoksluğa karşı baş kaldırısı Pietizm olarak Protestanlığın bünyesinde de tekrarlanacak, Halle Üniversitesi’nin kurulduğu sırada bütün Teoloji Fakültesi’ne yayılacaktı. Şehir uzun süre bu inancın kalesi olarak kaldı. Tıpkı bir zamanlar Kilise’yi yenileyen, can çekişen, umursamazlığa yenik düşmüş dini, reformcu bir anlayışla canlandıran Lutherciliğin olduğu gibi. Şimdi, benim gibiler şu soruyu sorabilirler: Bu ölmeye yüz tutmuş dini, dönüp dolaşıp yeniden hayata döndürmek yerine, bir kültür unsuru olarak saygıyla selamlamak, reformcuları felaketlerin elçisi, geçmişte kalmış tipler olarak görmek daha iyi olmaz mıydı? Martin Luther, Kilise’yi yeniden kurmasaydı, kuşku yok ki insanlık sonu gelmez kan dökmelerden de, o dehşet verici, kendi etini parçalama âdetlerinden de kurtulmuş olurdu.

Eğer beni bu söylediklerimden dolayı tümden dinsiz insanlardan biri saysalardı hoşlanmazdım. Ben daha çok Schleiermacher yanlısıyım. O da Halle’nin Tanrıbilimcileri gibi dini, “sonsuzluk hakkında bir duyuş ve tat” olarak tanımlıyor, insanın içinde mevcut bir “olgu” diye adlandırıyordu. Din biliminin, felsefi cümlelerle değil, insanın içinde bulunan ruhsal bir keyfiyetle ilgisi vardı. Bu bana her zaman çok sevdiğim, yüce bir varlığa dair öznel bir fikirden çıkıp onun nesnel varlığına götüren, ontolojik kanıtlama yöntemini hatırlatır. Bunun da ancak diğerleri kadar mantığa dayandığını Kant, arkadaşları en hararetli sözlerle ispat etmişlerdir. Fakat bilim mantıktan vazgeçemez. Sonsuzluk ruhu üzerine, ebedi bir gizem üzerine bilim yapmaya kalkışmak, bana kalırsa, birbirinden tümüyle ayrı iki alanı sürekli sıkıntıya sokacak biçimde bir araya getirmeye çalışmaktır. Benim gönlüme asla yabancı olmayan dindarlık, biçimsel ve mezheplere bağlı dinlerden kesinlikle farklı bir şeydir. İnsanın içinde bir olgu olarak var olan sonsuzluk ruhunu, inanç duygusunu, güzel sanatlar üzerinde, düşünce üzerinde özgürce yoğunlaştırmak, hatta evren bilim, astronomi, kuramsal fizik gibi, bir anlamda dinî bir merak olan yaratılışın sırları üzerine sağlam araştırmalara bırakmak, “dindi, bilimdi” diye birbirinden ayıklayıp üzerlerine, inanlarının bir tek sözle kanlı savaşlara hazır olduğu dogmalar yapılandırmaktan daha iyi olmaz mıydı? Pietizm, coşkulu yapısı gereği inançlılığı ve bilimselliği birbirinden tümüyle ayırmak istiyordu ve bilim alanında hiçbir hareketin, hiçbir değişimin, inanç üzerinde bir etkisi olmaması gerektiğini savunuyordu. Ama bu bir aldatmacaydı; zira teoloji, istese de istemese de, dönemin bilimsel akımlarının, zamanla gitgide artan ölçülerde kendisini zorlamasına, çağdışı köşelere sıkıştırması nedeniyle kendi zamanın çocuğu olmak durumundadır. Sadece adından dolayı kendimizi XVI., XII. yüzyıla dönmüş gibi hissettiğimiz başka bir bilim dalı var mıdır? Burada bilimsel eleştiriye katlanmak ya da ödün vermek hiçbir şekilde söz konusu değildir. Bunun ortaya çıkardığı sonuç da, bilim ile vahyin bir araya gelmesinden oluşan ve kişisel iradenin yolunu kesen melez bir yarım yarımlıktır. Ortodoksluk, dinî dogmaları mantıkla açıklamayı deneyerek mantığı, dinî alana çekme hatasını yapmıştır. Aydınlanma’nın baskısı karşısında teolojinin kendisine mal edilen dayanılmaz çelişkilere karşı kendini savunmaktan başka yapacak bir şeyi kalmamıştı. Bundan kaçınmak için, vahiy karşıtı anlayıştan o denli çok şeyi kendine mal etti ki iş, inançtan feragat etmeye kadar vardı. Vakit, “mantık çerçevesinde Tanrı saygısı” vaktiydi. Yeni bir teolog nesli yetişmişti; onlar adına Wolf, şöyle bir açıklama yapıyordu. “Her şey felsefe taşı gibi, mantıkla sınanmalı.” Bu öyle bir nesildi ki, İncil’de ahlaki iyileşmeye hizmet etmeyen ne varsa, eskimiş olarak ilan ediyor, Kilise tarihinde ve onun öğretisinde bir yanlışlıklar komedyası gördüğünü açıklıyordu. Bu iş biraz fazla ileri gidince, Ortodoksluk ile mantıkçılık peşinde gitgide vahşileşmeye başlayan liberalizm arasında, muhafazakâr bir orta yol bulmak üzere arabulucu nitelikte bir teoloji bilimi ortaya çıktı. O zamandan beri dinbiliminin hayatını sadece “kurtarma” ve “feda etme” kavramları tayin eder oldu – bu kavramların ikisi de biraz fukara kavramlardır ve teoloji bunlarla kendi hayatını fakirleştirmiştir. Muhafazakâr şekliyle, vahiylere, geleneksel tefsirlere sıkı sıkıya bağlı kalarak İncil dininin unsurlarından kurtarabileceği ne varsa “kurtarmaya” çalışmış, öte yandan da laik tarih biliminin tarihsel, eleştirel yöntemlerini serbestçe kabul ederek İncil’in en önemli içeriklerinden mucizelere inanmayı, Hıristiyan teolojisinin çok önemli bir kısmını, İsa’nın bedenen dirilişini ve daha pek çok şeyi bilimsel eleştirilere feda etmiştir. Bu nasıl bir bilimdir ki, mantık karşısında böyle çaresiz, böyle zorlu bir durumda kalmakta, onunla vardığı uzlaşmalarda zorunlu olarak hep kaybetme tehlikesiyle karşı karşıyadır? Kanımca “liberal teoloji”, “ahşap demir” gibi bir contra dictio in adjecto29 karşıtlıkları bir arada bulundurma durumudur. Kültürü olumlayan, kentsoylu toplumun ideallerine olduğu gibi, dindarlığı insanca bir hümanizme hizmet eden, onun etik gelişimini sağlayan bir işleve indirgemekte ve dinin yaratıcı dehasını besleyen, büyüleyici ve çelişkili yanlarını sulandırmaktadır. Dindarlık, salt etikle var olmaz; bu, bilimsel düşünceyle teoloji fikrinin birbirinden yeniden ayrılmasına neden olur. Liberal teolojinin bilimsel açıdan üstünlüğü tartışılmaz olsa da teoloji yönü zayıf kalır denebilir; zira ahlakçı yanıyla da, hümanist yanıyla da, insan varlığının şeytani karakterini kabul etme unsuru eksik kalır. Kültürlüdür ama sığdır; insan doğasını ve hayatın trajedisini anlamak bakımından muhafazakâr gelenekçilik aslında çok daha fazla şeyi muhafaza etmiş, bu nedenle de, kültürle, ilerlemeci kentsoylu ideolojinin kurduğundan daha derin ve anlamlı bir ilişki kurmuştur.

Bu noktada teolojik düşüncenin kendini, felsefenin, kuramsal olmayan, yaşamsal nitelikteki arzuları da, güdüleri de, kısaca şeytani şeyleri de uzun zamandır kuramlarının temel konusu haline getirdiği irrasyonel akımlarının süzgecinden geçirmediği açıkça gözlemlenmekte. Aynı zamanda, Katolik Ortaçağ felsefesine yönelik incelemelerin yeniden canlandığı, Yeni-Tommasocu ve Yeni-Skolastik düşünceye dönüldüğü görülmekte. Bu suretle, canlılığını yitirmiş olan teoloji, elbette yeniden daha koyu, daha güçlü, parlak renkler kazanabilir; adının ister istemez çağrıştırdığı eski tasavvurların estetiğine daha uygun bir hale gelebilir. Oysa insan aklı uygarlaşsa da, buna kentsoylulaşmış mı demeli ya da sadece uygarlaşmış olarak mı kabul etmeli bilmem, gizemli şeylere karşı beslediği duygulardan vazgeçmez, bunlardan kendini alamaz. Teoloji, hayat felsefesinin ruhuyla birleşince, doğası gereği demonolojiye dönüşme tehlikesini taşıyabilir.

Bütün bunları sadece, Halle’de kaldığım süre içinde, Adrian’ın derslerde neler dinlediğini, onun yanında oturup dinlemek amacıyla derslerine ve konferanslarına konuk dinleyici olarak katıldığımda, zaman zaman hissettiğim rahatsızlıktan ne kastettiğimi açıklamak üzere anlatıyorum. Onun bu sıkıntıma anlayış gösterdiğine hiç tanık olmadım. Kolejde değinilen, seminerlerde ileri sürülen teolojiyle ilgili sorular hakkında benimle sohbet etmekten hoşlanıyordu. Ama konuşma ne zaman konunun köklerine inmeye, teolojinin diğer bilimler karşısındaki sorunlu konumuna değinmeye gelse, geri çekiliyor, özellikle benim hassasiyetlerimi en fazla rencide eden noktalara değinmekten kaçınıyordu. Derslerde de, sınıf arkadaşlarıyla birlikteyken de, başka bazı nedenlerle katıldığı, benim de arada bir konuk olduğum Hıristiyan Öğrenci Birliği Winfried’de de bu böyleydi. Buna belki daha sonra değiniriz. Burada anlatmak istediğim, bu kimisi solgunca benizli din adamı adayı halli, kimi kaba köylü, kimi de geldikleri iyi akademik çevrelerin izlerini taşıyan seçkin tiplerden oluşan gençlerin kendilerini şimdiden teolog saydıkları ve bunu edepli bir Tanrı sevgisi şeklinde ifade etmeleri. Ama insan nasıl teolog olur, günümüzün entelektüel ortamında nasıl olup da bu mesleği seçmekte direnir; böyle bir şey ancak aileden gelen, yok sayamayacakları bir kalıtım mekanizmasına boyun eğmekle mümkün olabilir. Onları bu konuda sorgulamak kendi adıma münasebetsizlik olurdu. Böyle köktenci bir sorgulama, ancak bir meyhane partisi esnasında alkolle gevşemiş bir haldeyken yerinde ve anlamlı olabilirdi. Ama Winfried Birliği Biraderleri’nin sadece kılıçla düello etmekten değil, üniversite kurallarına itaatsizlik edip içki içmekten de imtina ettikleri, dolayısıyla hep ayık kaldıkları, yani bazı eleştirel ve kurcalayıcı sorulara geçit vermedikleri gayet anlaşılır bir şey. Devletin ve Kilise’nin din görevlisi memurlara ihtiyacı olduğunu biliyor, kendilerini bu yola hazırlıyorlardı. Teoloji, onlar için takdir edilmiş, verili bir şeydi; tarihsel olarak da biçilmiş bir görevdi tabii ki.

Kökleri, çocukluk yıllarımıza uzanan arkadaşlığımıza rağmen Adrian’ın bana sınıf arkadaşlarından daha az ihtiyaç duyması içimi acıtsa da, bunun böyle olmasına katlanmak zorundaydım. Bu suretle onun insanların kendisine yaklaşmasına ne kadar az izin verdiği, ona yakın olmak isteyenlere aşılmaz sınırlar koyduğu da ortaya çıkıyordu. Ama onun meslek seçimini de anlamlı ve tipik bir davranış olarak gördüğümü söylememiş miydim? Bunu Kaisersaschern’den gelmiş olmasıyla açıklamamış mıydım? Adrian’ın öğrenim alanıyla ilgili olarak ne zaman bir sorunsalla karşılaşsam, bu fikri, imdada çağırıyordum. Kendi kendime, ikimizin de içinde yetiştirildiğimiz, Alman eski çağlarına ait o kuytunun çocukları olduğumuzu böylece kanıtladığımızı söylüyordum. Ben hümanist, o teolog olarak ne zaman dönüp etrafıma baksam, yeni hayat çevremizde sahne genişlese de, önemli bir değişiklik olmadığını görüyordum.

28. (Alm.) Kurbağa. (Y.N.)

29. (Lat.) Anlambilimsel açıdan çelişki içeren sıfat tamlaması. (Y.N.)

XII

Bir büyükşehir olmasa da, iki yüz bini aşan nüfusuyla Halle yine de büyük bir şehirdi. Yeni zamanlara özgü kitlesel keşmekeşe karşın, en azından bizim oturduğumuz şehir merkezinde, tarihten gelen yüksek itibarının damgasını inkâr etmiyordu. Sonuç olarak II. Otto’nun, ileride kurulacak olan maden zengini Magdeburg’a yenik düşecek olan Saale kıyısında değerli tuz işletmelerine sahip bu kaleye şehir karakteri kazandırmasının üzerinden bin yıl geçmişti. Güncelliğinin arkasında saklı eski zamanın derinliği, kısık hayalet sesleriyle sürekli fısıldaşır, dimdik ayakta kalmış mimari anıtlarıyla da doğrudan temsil edilerek gözlere hitap eder; ayrıca tarihi maskeli eğlenceleri için de dededen kalma tuzla işçi giysileriyle, geleneksel kıyafetlerle şimdiki zamanı, pitoresk bir şekilde böler, kesintiye uğratır. Öğrenci tabiriyle “sığınağım” Moritz Kilisesi’nin arkasında, unutulmuş geçidi hani neredeyse Kaisersaschern’e çıkacakmış gibi görünen bir sokakçıkta, Hansa Caddesi’ndeydi. Adrian, bir memurun dulu olan yaşlıca bir kadının kiracısı olarak iki yılını geçireceği, pazar meydanına bakan sivri çatılı bir kentsoylu evinde içinde yatak nişi de bulunan, bir oda bulmuştu. Manzarası pazaryerine bakıyordu; Ortaçağ’dan kalma belediye binasını, kubbeli kulelerinin arasında bir tür asma köprü bulunan gotik Maria Kilisesi’ni, yine gotik tarzda çok ilginç bir yapı olarak tek başına duran “Kırmızı Kule”yi, Roland heykelini ve Händel’in bronz büstünü görüyordu. Odası oldukça düzenliydi. Masasının üzerinde kitaplarının durduğu, sabahları sütlü kahvesini içtiği dört köşe masasıyla, divanın üzerindeki kırmızı pelüş örtüsüyle, az da olsa kentsoylu bir görkemden izler taşıyordu. Odanın tefrişi, ödünç aldığı, üzeri bazılarını kendi yazdığı notalarla dolu bir küçük piyanoyla tamamlanmıştı. Piyanonun üzerinde duvara raptiyelerle tutturulmuş, Dürer’in Melankoli adlı eserinde kum saati, pergel, terazi, çokyüzlü bir prizma ve başka bazı sembollerin arasında görünen, “sihirli kare” dedikleri aritmetikle ilgili eskiciden alınma bir gravür asılıydı. Yüzeyi, tıpkı orada olduğu gibi, üzerinde rakamlar bulunan on altı parçaya bölünmüştü. Sağ alt köşede 1, sol üst köşede 16 yazıyordu; işin sihri ya da tuhaflığı, bu sayıların ister yatay ister dikey, ister diyagonal yönde toplansın, daima 34 etmesiydi. Bu değişmez tılsımlı sonuç nasıl bir düzenleme esasına dayanıyordu, asla çıkaramadım. Ama bu levha, Adrian’ın ona verdiği piyanonun üzerinde bu ayrıcalıklı yerden dolayı olsa gerek, her seferinde bakışlarımı üzerine çekiyordu. Sanırım onun odasındayken çapraz, yatay, dikey hızla bir bakış atıp bu meşum tutarlılığı sınamamış olduğum bir ziyaret hatırlamıyorum.

Benim oturduğum semtle onunki arasında, bir zamanlar bizim eczane ile onun amcasını evi arasında olduğu gibi bir gidişgeliş vardı. Akşamları bir tiyatrodan, bir konserden ya da Winfried Birliği’nden dönerken olduğu gibi, sabahları da üniversiteye giderken birimiz diğerini evinden alır, yola çıkmadan önce kolej kitaplarımızı karşılaştırırdık. İlk teoloji sınavının zorunlu dalı, felsefeydi. Bu da bizim öğrenim programımızın kendiliğinden kesiştiği bir noktaydı. İkimiz de o zamanlar Halle Üniversitesi’nin parlak hocalarından biri olan Kolonat Nonnenmacher’e yazılmıştık. Büyük bir şevk ve dirayetle Sokrates öncesi düşünürleri, İonyalı doğa filozoflarını, Anaksimandros’u, en kapsamlı olarak da Pythagoras’ı anlatırdı; Pythagoras’ın dünyaya dair açıklamalarının neredeyse sadece Stagiroslu30 üzerinden öğretilebileceğini düşünerek bize yoğun olarak Aristoteles anlatırdı. Kulak kesilir, yazar, not alır, arada bir şakakları kırlaşmış profesörün nazikçe gülümseyen yüzüne bakardık. Bize, temel tutkusu matematik olan, soyut oranları, sayıları dünyanın oluşumunun ve varlığının açıklaması olarak gören, öncü bir bilgin olarak tüm doğanın gizemini, ilk olarak iddialı bir biçimde “kozmos” olarak, düzen ve armoni, alanlar arasında tınlayan, duyularla algılanmayan bir interval sistemi olarak niteleyen, ciddi ve inançlı bir aklın, evrene dair erken tasavvurunu anlatırdı. Sayılar ve sayılar arası oranlar, varoluşun ve moral değerlerin belirleyici simgeleriydi. Bu noktada, Pythagoras anlayışının hayatı dinen canlandıran ezoterik okulunda, güzel, eksiksiz ve ahlaklı olan ne varsa, görkemli bir şekilde suskun itaati, tam teslimiyetçiliği yücelten otoriter autòs épha31 fikrinde buluşması çok etkileyiciydi. Münasebetsizliğimden dolayı affınıza sığınarak bu türden sözler geçtiğinde, yüzünün ifadesini görmek için istemeden Adrian’a baktığımı söylemeliyim; münasebetsizlik demem, onun bunu fark edince rahatsız olmasından ve fena halde kızarmasındandır. Böyle imalı bakışlardan hoşlanmazdı. Göz göze gelmekten, karşılık vermekten kesinlikle kaçınırdı Anlaşılmaz olan, onun bu huyunu bile bile benim bu bakışmalardan vazgeçemeyişimdi. Onunla kişisel bir ilişki kurmaya çalıştığım bu sessiz bakışlar yüzünden, konular üzerinde daha sonra nesnel ve teklifsizce konuşmalar yapabilme şansımı da yitiriyordum.

Bu tür ayartmalara kapılmayıp onun istediği şekilde saygılı davrandığımda işler daha iyi gidiyordu. Nonnenmacher Koleji’nden eve dönerken, verdiği tarihsel bilgi sayesinde, Pythagoras’ın dünya kavramı üzerine bilgi sahibi olduğumuz bu ölümsüz, etkisini binlerce yıldır sürdüren düşünür hakkında konuşuyorduk. Aristoteles’in, madde ve form konusundaki öğretisine bayılıyorduk. Maddenin, kendini gerçekleştirmek için forma dönüşme olabilirliğinden; formun, akıl ve ruh olarak kendisi hareket etmeden harekete geçiren olabilmesinden, varlığın ruhunun, görüngü olarak kendini gerçekleştirmeye, kendini tamamlamaya yönelmesinden, yani entelécheia’dan, kendi başına var olup vücuda hayat vermesinden, bir nebze sonsuzluk da içermesinden, organik olarak bağımsızlık kazanıp güdülerini yönlendirebilmesinden, hedefini saptayıp kaderine hâkim olmasından konuşuyorduk. Nonnenmacher, bütün bu kavramlar üzerine çok güzel, çok anlamlı bir şekilde konuşuyordu. Adrian, bunlardan fazlasıyla etkilenmiş görünüyordu. “Eğer teoloji ruhun Tanrı’dan geldiğini söylüyorsa bu, felsefe olarak doğrudur; zira tek tek görüngüleri biçimlendiren, var olan her şeyin saf formun bir parçasıysa, kendi kendine düşünen, ‘Tanrı’ dediğimiz ebedi düşüncenin kendisinden doğmuş oluyor,” dedi. “Aristoteles’in entelécheia derken, ne kastettiğini anlıyorum. Tek başına var olan, varlığın meleği, bilgili rehberliğine severek güvenebileceği, koruyucu ruhu. Dua denilen de, hatırlatarak ya da niyaz ederek bu koruyuculuğa başvurmak. Buna niyaz demekte haklıyız; çünkü esas olarak yardıma çağırdığımız, Tanrı’nın kendisi.”

İçimden, umarım senin meleğin akıllı ve sadık çıkar, diye geçirdim.

Bu kolejde, Adrian’ın yanında oturup ders dinlemeyi çok seviyordum. Ama onun hatırına arada bir girdiğim teoloji derslerinden zevk aldığım tartışılır; sırf onun meşgul olduğu şeylerden uzak kalmamak için misafir olarak katılıyordum. Bir teoloji öğrencisinin ders programında ilk yıl ağırlıklı olarak tefsir ve tarih dersleri, Kutsal Kitap bilgisi, Kilise ve dogmalar tarihi ve mezhep bilgisi yer alır. Orta sınıflarda dersler sistematikle ilgilidir. Yani din felsefesi, dogmatik, etik ve apologetik. Son olarak da uygulamalı disiplinler gelir; ayin usulleri, vaaz bilgisi, din eğitimi, ruh koruma, Kilise kanunları ve hukuk gelirdi. Ama akademik özgürlük, kişisel tercihlere büyük olanak tanır. Adrian da lisans öğreniminde bu özgürlükten yararlanarak kendini sistematik derslere verdi. Hem kendi adına bu derslere ilgi duyduğundan, hem de aynı zamanda sistematik derslerine giren Profesör Ehrenfried Kumpf’un bütün yüksekokulun en tatlı konuşan hocası olmasından, her yıl teolojiden olmayan öğrencilerin bile onun derslerine akın etmesinden dolayı. Kegel’den Kilise tarihi dersleri aldığımızı belirtmiştim ama karşılaştırılırsa bunlar kuru derslerdi ve monoton Kegel, Kumpf’la asla boy ölçüşemezdi.

Öğrencilerin “müthiş bir şahsiyet” dedikleri kadar vardı. Ben de onun canlı anlatımı karşısında belli bir hayranlık duymaktan kendimi alamıyordum. Ama onu hiç sevmiyordum, Adrian’ın da, açıktan alaya almasa bile onun içtenliğinden fazlaca etkilendiğine hiç inanamadım. Fiziğinden başlayarak “müthiş” biriydi gerçekten. Uzun boylu, tombul elleri, kükreyen sesiyle, çok konuşmaktan kolayca öne fırlayıp tükürük saçmaya hazır altdudağıyla, irikıyım bir adamdı. Kumpf’un konusunu basılı bir ders kitabından ve kendi kaynaklarına bağlı olarak verdiği doğrudur. Ama derste, arkaya atılmış ceketiyle, kürsünün bulunduğu geniş platformun üzerinde elleri pantolonun yan ceplerinde sağa sola sıçrayarak, içinden geldiği gibi, hışımla, sağlıklı bir keyiflilikle ve öğrencilerin fevkalade hoşuna giden, eskilerden kalma tuhaf hoş ifadelerle kendini doğaçlamaya kaptırmasıyla ünlüydü. Tarz olarak, kendi sözlerinden alıntı yapmak gerekirse, bir konuyu “Almanca kelimeler”le ya da eski Almanca tabiriyle, “sarıp sarmalayıp cilalamadan” açıkça ve dobra dobra söylemek ve “Almancayı kibarca kullanmak”tan yanaydı. “Ağır ağır” yerine “tedricen”, “umarım” yerine “ümit edilir ki” derdi. İncil’den söz ederken de “Mukaddes Kelam” ibaresinden başkasını kullanmazdı. “Doğru olmayan şeyler”den söz ederken, “abesle iştigal” derdi. Kendi kanısına göre, bilimsel yanılgı içinde olanlar için, “yanlışlar öbeği”nin üzerinde oturuyor, sıkıcı insanlar için, “eski kralın ahırında sığır misali yaşıyor” derdi. “Kuka oynamak isteyen, önce onu dikmeli”, “ısırgan olacaksan, yeri gelince yakacaksın” gibi deyimleri severdi. “Kahrolası”, “kör olasıca”, “geberesice” ya da “pislik” gibi küfür sözleri dilinden eksik olmaz, ne zaman kullansa, alkış ve tepinme sesleriyle karşılanırdı.

Teolojik açıdan bakılacak olursa Kumpf, daha önce sözünü ettiğim uzlaşmacı muhafazakârlığın, liberal eleştirel izler de taşıyan bir temsilcisiydi. Bizimle yaptığı ders dışı sohbetlerde, klasik edebiyatımıza ve felsefeye çok ilgi duyan parlak bir öğrenci olduğunu anlatmış, Schiller ile Goethe’nin bütün “önemli” eserlerini ezberlediğini söyleyerek övünmüştü. Ama sonra, bir önceki yüzyılın ortalarında gelen uyanma hareketine bağlı olarak üzerine bir haller gelmiş, Havari Aziz Pavlus’un günah ve gerekçelerine dair tebliğinin etkisiyle hümanizma estetiğine sırt çevirmiş. İnsanın böyle ruhani kaderlere, Şam’dan çıkma dinî tecrübelere32 itibar etmek için teolog olarak doğmuş olması gerek. Kumpf bizim düşün hayatımızın da sekteye uğradığına, bir düzene sokulmasına gereksinim duyduğuna inanıyordu. Liberalizmi de buna dayanıyordu. Bu da onu, dogmacılıkta ikiyüzlülüğün entelektüel bir biçimini görmeye itmişti. Yani dogmayı eleştirirken tam tersi bir yoldan da olsa, bilincin verdiği özgüvenle, cogitare’nin33, skolastik otoritenin tümünden daha haklı olduğunu savunan Descartes’ın düşüncesine varmıştı. Özgürleşme açısından teoloji ve felsefe arasındaki fark da budur. Kumpf kendi gönlünce sağlıklı bir Tanrı inancı geliştirmiş, biz dinleyicileri karşısında “Almanca kelimeler”le tekrarlıyordu. Sadece ikiyüzlülüğe, değil, dogmaya da, metafiziğe de karşıydı, tamamen etik ve bilgi kuramı doğrultusunda yönlenmişti; ahlaki temele oturmuş bir kişilik idealinin temsilcisiydi. Dünya ile dindarlığın sofu bir biçimde birbirinden ayrılmasına kesinkes karşıydı. Daha çok dünyaya dönük bir inançlılığa, sağlıklı zevklere açıktı ve kültürü olumluyordu. Özellikle de Alman kültürünü; zira her fırsatta Luther’den izler taşıyan koyu bir nasyonalist olduğu ortaya çıkıyordu; kimse onun hakkında “esirikli bir balina” demekten, yani bir İtalyan gibi düşündüğünü, bunu öğrettiğini söylemekten daha fazla kızdıracak bir şey söylemezdi. Öfkeden kıpkırmızı kesilip, “Şeytan çarpsın, âmin!” diye söylenir, büyük tezahüratla karşılanırdı.

Dogmalara karşı hümanist bir şüpheden değil de, bizim düşüncemizin güvenirliliğine karşı duyduğu dinî kuşkulardan kaynaklanan liberalizmi, onu vahiyle gelmiş sıkı bir inançtan da, Şeytan’la doğal olarak gerilimli bir yakınlık içinde bulunmaktan da uzak tutamıyordu. Onun, düşmanın varlığına kişisel olarak ne kadar inandığını irdeleyemem, irdelemek de istemem. Ama kendimce nerede teoloji varsa ve nerede böyle Ehrenfried Kumpf gibi hoş mizaçlı biriyle ilişki içindeyse – Şeytan’ın da resmin içine dahil olduğu, Tanrı’nın gerçekliğini tamamladığı iddiasında olduğuna kaniyim. Modern bir teoloğun, onu sembolik olarak kabul ettiğini söylemek kolay. Fakat kanımca, teoloji asla modern olamaz. Öyle olduğunu varsaysak da, sembolik denince, neden Cennet değil de Cehennem daha sembolik sayılıyor. Halk bunu hiçbir zaman böyle görmedi. Hatta Şeytan’ın kaba, edepsiz, alaycı kişiliği, ona yüce efendininkinden daha yakın gelir. Kumpf da kendi tarzında bir halk adamıydı. “Cehennem ve onun bataklığı”ndan söz ederken, bu kelimelerin Helle diye eski Almanca söylenişlerini kullanmayı sever, bu arkaik ifade biçimini biraz şakacı yeni Almanca Hölle demekten çok daha inandırıcı bulduğu için seçerdi. Bu nedenle de hiçbir zaman onun sembolik anlamda konuştuğu izlenimi uyanmazdı. Daha ziyade, eski güzel Almanca tabiriyle, “sarıp sarmalayıp cilalamadan” ifade ederdi. Hasmın kendisiyle ilgili olarak da durum aynıydı. Kumpf’ un bir bilgin olarak, bir bilimadamı olarak İncil inancına akılcı eleştiriler getirmek konusunda tavizkâr davranabileceğini belirtmiştim. En azından, bazen, afaki, entelektüel bir umursamazlık şeklinde ödünler verebilirdi. Ama esas olarak bu “yalancı”nın, bu “kötü düşman”ın özellikle mantık alanında mesai yaptığını düşünür, adını nadiren ağzına alır, alınca da hemen “Si Diabolus non esset mendax et homicida!”34 sözlerini eklerdi. Bu zararı dokunanı doğrudan adıyla anmak istemez, adını ifrit, iblis diye, halk ağzı deyişlerle değiştirir, bozardı. Ama bu yarı ürkek, yarı şaka yollu kaçınmalar, değiştirmeler, sevse de, sevmese de onun gerçek olduğunu kabul ettiği anlamına geliyordu. Bunların dışında da ondan, Tanrı’nın hasmına karşı şahsi ve ruhsal tutumunu sertçe dile getiren Aziz Velten, “Klepperlin Usta” gibi, Bay “Dicis-et-non-facis”35 ve “Kara Maskara” gibi bir sürü dikenli ve kullanımdan çıkmış tanımlamalara başvururdu.

Adrian ile ben, Kumpf’u ziyarete gittiğimizde, aile çevresine davet edildik, karısı ve kırmızı yanaklı iki kızıyla da tanıştık. Kızların gür saçları o denli sıkı örülmüştü ki, kafalarının iki yanına dikilmiş gibiydi. Biz başlarımızı tabaklarımıza eğmişken kızlardan biri yemek duasını okudu. Daha sonra ev sahibimiz, Tanrı’ya, dünyaya, Kilise’ye, politikaya, üniversiteye, hatta sanat ve tiyatroya dair çokyönlü fikirlerini beyan etti; bu haliyle Luther’in sofra sohbetlerine öykündüğü gözden kaçmıyordu. Yemek ve içmekle ilgili konulara geniş yer vererek dünya zevklerinden, kültürden sağlıklı bir biçimde yararlanmaya karşı olmadığını kanıtlayacak örnekler sunmuş oluyordu. Bizi de birkaç kez ona katılmamız, Tanrı’nın nimetlerini, koyun budunu, Mosel şarabını tepmememiz konusunda uyardı. Tatlılarımızı yedikten sonra, korkulu bakışlarımız altında duvarda asılı gitarı eline aldı, masadan biraz uzaklaşıp bacak bacak üzerine attı, telleri tımbırdatarak kükrer gibi sesiyle şarkılar söylemeye başladı. “Yolculuk Değirmencinin Neşesidir”, “Lützow’un Cesur Yaban Avı”, “Loreley” ile “Gaudeamus igitur” gibi şarkılar... – “Kim ki sevmez şarabı, kadını ve şarkıyı, / Kalır ömür boyu kalın kafalı” şarkısına geçmişti ki, olanlar oldu. Bir anda gözlerimizin önünde tombul karısının beline sarılarak haykırmaya başladı. Etli işaretparmağıyla yemek odasının yemek masasın aydınlatan abajurun siperinden dolayı hiç ışık almayan karanlık bir köşesini işaret etti, “Bakın!” diye bağırdı. “İşte orada köşede duruyor. Kuş beyinli, kötü tohum, ağlamış suratlı, aksi ruh seni! Tanrı aşkına, biraz yemek yiyip şarkı söylememize dayanamadı. Katıksız kötülük! O yalancı, o hileli ateş oklarıyla bize bir şey yapamaz. Defol!” diye kükredi ve küçük bir ekmek parçası alıp karanlık köşeye fırlattı. Bu kavgadan sonra tekrar tellere asıldı ve şarkı söylemeye devam etti. “Kim ki neşe içinde düşer yollara...”

Bütün bunlar epeyce korku vericiydi. Hocasına belli etmeye gururu izin vermese de Adrian’ın da bunu böyle hissettiğinden emindim. Nitekim bu Şeytan mücadelesinden sonra yolda öyle bir gülme nöbetine yakalandı ki, neden sonra, dikkatini başka yere çekecek şeylerden konuşarak ancak atlatabildi.

30. Makedonya, Stagiros’ta doğan Aristoteles’in lakabı. (Y.N.)

31. (Eski Yun.) O böyle söyledi. Görüşünü nedenlerle temellendirmek yerine, autòs épha diyerek tartışmayı teslimiyetle sonlandıran Pythagorasçı formül. (Y.N.)

32. Aziz Pavlus’un, Hıristiyanların peşine düşmek üzere Şam’a giderken yolda Hz. İsa’nın görüntüsüyle karşılaşınca tövbe etmesi ve din değiştirmesine gönderme. (Ç.N.)

33. (Lat.) Düşünmek. (Y.N.)

34. (Lat.) Bu Şeytan, yalancı ve katil olmasaydı. (Ç.N.)

35. (Lat.) Söyler-ama-yapmaz. (Ç.N.)

XIII

Birkaç kelimeyle, entrika kokan belirsiz tavırlarıyla belleğimde diğerlerinden daha fazla yer etmiş bir başka hocadan söz etmek istiyorum. Doçent Eberhard Schleppfuss. O sıralar Halle Üniversitesi’nde venia legendi36, iki sömestr kadar ders verdi. Sonra da nasıl olduğunu nereye gittiğini bilmiyorum, ortadan kayboldu. Schleppfuss, orta boylu sayılabilecek, silik bir adamdı. Palto yerine kullandığı, siyah, yakası metal bir zincirle iliklenen bir pelerinle dolaşırdı. Geniş kenarlı, yanları yukarı doğru kıvrık Cizvitlerinkini andıran yumuşak bir şapka takardı. Sokakta öğrencilerini selamlarken şapkasını çıkarıp yerlere kadar indirir, “Hizmetinizdeyim!” derdi. Kanımca gerçekten de adına uygun olarak bir ayağını hafifçe sürüyordu.37 Ancak bu gözlemimden her seferinde emin olamıyor, bunun isminin yarattığı bir telkinden kaynaklandığını düşünüyordum. Bu tahminim iki saatlik bir dersin sonunda bir ölçüde doğrulandı. Derslerinin ders çizelgesinde hangi adla gösterildiğini tam olarak hatırlamıyorum; konusu biraz muğlak oluğu için “Din Psikolojisi” olabilir – gerçekten de öyleydi belki. Sıradışı bir mizaca sahipti; sınavlara hiç önem vermiyordu. Derslerine bir avuç entelektüel, biraz da devrimci ruhlu on-on iki kadar genç katılırdı. Neden daha çok olmadığına şaşıyordum; çünkü Schleppfuss’un anlattıkları, daha geniş ölçüde merak uyandırabilecek çekicilikteydi. Bu vesileyle, cazip olabilecek şeylerin bile zekâ içerdiklerinde popülerliklerini yitirdikleri örneklenmiş oluyordu.

Teolojinin yapısı gereği, belli koşullarda Şeytan ve cinleri araştıran bir bilime dönüşebileceğini, buna müsait olduğunu söylemiştim. Schleppfuss, çok gelişmiş ve entelektüel bir tarzda da olsa, psikolojik olarak açıklanan, modern bilimce kabul edilebilir, yani daha yenilir yutulur hale getirilmiş Şeytan’lı bir dünya ve Tanrı anlayışıyla, buna bir örnek oluşturuyordu; ders anlatma üslubu da genç insanları bu yönde etkilemesinde yardımcı oluyordu. Tümüyle serbest, değişik bir tarzda, hiç yorulmadan, ara vermeden, hafiften müstehzi renkler içeren deyişlerle süsleyerek, kürsünün sandalyesine oturmaksızın, kenarlarda bir yere, bir parmaklığa yaslanıp başparmakları ayrık olarak ellerini göğsünde kavuşturur, yarı ayakta, yarı oturur vaziyette konuşurdu. Konuşurken ortadan ayrılmış sakalı aşağı yukarı oynaşır, uçları burulmuş bıyıklarının arasından parlak, keskin dişleri görünürdü. Profesör Kumpf’un Şeytan’la olan kendi halindeki ilişkisi, Schleppfuss’un ifrite, yani Tanrı yolundan ayrılmış şahsiyete atfettiği psikolojik gerçekliklerin yanında çocuk oyuncağı gibiydi. Zira şöyle ifade etmem gerekirse o, Şeytan’ı, diyalektik olarak tanrısal olana karşı bir küfür cephesi, cehennemî bir ateş küresi olarak kabul ediyor, o lanetliyi kutsalla birlikte doğmuş, onunla vazgeçilmez ve ayrılmaz bir ilişki içinde, şeytanca baştan çıkarmalarla sürekli utanç verici işlere kışkırtan, neredeyse karşı konamaz bir tahrik unsuru olarak açıklıyordu.

Bütün bunlara Klasik dönemin dinsel yaşamını, Ortaçağ Hıristiyanlığında dinin yaşam üzerindeki baskısını, çağın sonlarına yaklaşırken, dinî yargıçlar ile suçluların, engizisyon ile cadıların, Tanrı’ya ihanet, Şeytan’la anlaşma ve cinlerle yapılan iğrenç ittifaklar gibi gerçeklikler konusunda tam bir mutabakat içinde oldukları yüzyılı kanıt olarak gösteriyordu. Meselenin özü, dokunulmaz olan kutsala küfretme merakıydı. Konu buydu. Tanrı’nın yolundan ayrılmışların Meryem Ana’ya “şişko karı” dediklerini anlatıyor, ellerini birbirine kavuşturup, kurban ayini esnasında Şeytan’ın dürtmesiyle gizlice mırıldandıkları çok bayağı imaları, iğrenç sövgüleri dile getiriyordu. Schleppfuss’un söylediklerini tekrar etmeye terbiyem müsaade etmez. Onu, böyle şeylere aldırmaksızın bilimin hakkını verdiği için kınamıyorum; ama öğrencilerin bunları sorumlulukla muşamba kaplı defterlerine kaydetmelerini biraz tuhaf karşılıyordum. Ona göre, hepsi buydu. Kötülük vardı, kötülük vazgeçilmez bir tezahürdü ve bizzat Tanrı’nın kutsal varlığının vazgeçilmez bir eklentisiydi; bela, kendi kendinden müteşekkil değildi, o olmasa köksüz kalacak olan erdemin kirletilmesinden besleniyordu; başka bir ifadeyle özgürlüğün, yani insanın yaradılışında mevcut olan günah işleme olasılığını içinde varlığını buluyordu.

Burada Tanrı’nın her şeye kadir olduğu, bütün iyiliklerin ondan geldiği konusunda mantık açısından bir tutarsızlık vardı. Zira kendisinden yarattığı, artık onun dışında varlık bulan bir yaratığa, günah işlememe gibi özellik sağlamamıştı. Bunun anlamı, yaratılana Tanrı’dan yüz çevirmek için özgür bir irade bağışlanmış olmasıydı. Mükemmel olmayan bir yaratık aslında kesinlikle Tanrı’nın yarattığı ve yansıması olamazdı. Tanrı’nın mantık açısından çelişkisi, yarattıklarına, insana ve meleklere bağımsız seçim yapabilecek özgür bir irade bağışlarken, aynı zamanda günaha girmeme yetisini vermemiş olmasıydı. İnançlılık ve erdem, Tanrı’nın verdiği özgürlüklerden iyi yolda yararlanmak ya da belki hiç yararlanmamak anlamına geliyordu. Schleppfuss’u dinlerken, Tanrı dışı yaratıkların, bu özgürlükten yararlanmama durumlarının, varoluşları açısından bir zaaf, mevcudiyetlerinde bir irade eksikliği olduğu gibi bir sonuç çıkıyordu.

Özgürlük! Schleppfuss’un ağzından bu kelime kulağa ne kadar da tuhaf geliyordu. Elbette dinî bir vurgu yükleyecekti; sonuçta bir teolog olarak konuşuyordu. Asla küçümseyerek söz etmiyordu; tersine, Tanrı’nın da bu fikre büyük önem verdiğine işaret ediyordu; insanlara ve meleklere, daha işin başında onları günaha karşı savunmasız bırakmak pahasına özgürlük vermişti. Bu durumda özgürlük, doğuştan gelen günahsızlığın ve masumiyetin karşıtı oluyordu. Özgürlük, kendi iradesiyle Tanrı’ya sadık kalmak ya da Şeytan’la düşüp kalkarak büyük ayinde feci şeyler mırıldanabilmek demek oluyordu. Din psikolojisinin önümüze koyduğu tanımlama buydu. Oysa özgürlüğün belki daha az mistik ama dünya halklarının yaşamında huşudan yana hiç de eksik kalmayan başka bir anlamı vardı ve bu, tarihteki savaşlarda büyük rol oynamıştı. Hâlâ da oynamakta. Benim bu yaşamöyküsünü yazdığım sıralarda ortalığı kasıp kavurmakta olan savaşta da... Ve ben, kendi kabuğuma çekilmişliğim içinde, pervasız bir despotluğun egemenliği altındaki Alman halkının ruhunda ve düşüncesinde, hayatında belki de ilk kez, özgürlüğün kendileri için ne anlama geldiğine dair bir fikrin doğmakta olduğuna inanmak istiyorum. Bunu o zamanlar bilemezdik. Bizim üniversite yıllarımızda özgürlük sorunu yakıcı öncelikte bir sorun değildi ya da öyle görünüyordu. Doktor Schleppfuss, bu kelimeye kendi derslerinin çerçevesinde kendi işine geldiği gibi bir anlam yükleyip diğer anlamlarını bir kenarda bırakabilirdi. Onları bir kenarda bıraktığı, din psikolojisi içindeki kapsamlarına gömülüp diğer anlamlarını gözetmediği kanısına varabilseydim keşke. Ama gözetiyordu işte. Bu duyguyu üzerimden atamıyordum. Teolojik açıdan özgürlüğe yüklediği anlamın ucunda, “daha modern fikirler”e karşı bir savunma ve polemik vardı. Yani basit, basmakalıp yollardan giderek dinleyicilerine bu sonuca varacakları fikirler veriyordu. Bakın, demek istiyordu sanki bu kelime bize de ait; bizim de tasarrufumuzda. Sadece sizin sözlüklerinizde kaldığını, ona mantıklı bir anlam yükleyecek olan şeyin sadece sizin fikirleriniz olduğunu sanmayın. Özgürlük büyük bir meseledir; yaradılışın koşulu; Tanrı’yı, bizi onun yolundan sapmaktan masun kılmasına engel olan bir şey. Özgürlük, günaha girmek özgürlüğüdür. İnançlılık, onu bize veren Tanrı’ya olan sevgimiz uğruna ondan, yani özgürlükten yararlanmamak demektir.

Yanılmıyorsam, bundan biraz taraflı, biraz kötü niyetli bir sonuç çıkıyordu. Kısacası, beni tedirgin etmişti. Birisinin çıkıp da her şeye hâkim olmaya kalkışmasından, hasmının lafını ağzından alıp, evire çevire bir kavram kargaşası yaratmasından hoşlanmam. Günümüzde bu büyük bir soğukkanlılıkla yapılmakta ve benim kendi kabuğuma çekilmemin asıl sebebi de budur. Kimileri özgürlükten, akıldan, insanlıktan dem vurmamalı; dürüstlük adına bundan vazgeçmeli. Schleppfuss, hümanizmden de söz ediyordu – tabii, psikolojik açıklamalarını dayandırdığı, inancın Klasik dönemi sayılan yüzyılın bakışıyla. Derdi açıkça, hümanistliğin sadece özgür aklın icadı olmadığına, bundan bağımsız olarak da her zaman mevcut olduğuna, örneğin engizisyon faaliyetlerinin pek dokunaklı bir hümanizm ruhuyla hareket ettiğine ikna etmekti. O “Klasik” dönemde kadının biri tutuklanmış, yargılanmış ve yakılmış. “Altı yıl boyunca,” diye anlattı, “bir incubus38 ile ilişkiye girmiş; hem de uyuyan kocasının yanı başında; haftada üç kez; tercihen de kutsal günlerde.” Şeytan’la böyle bir ön anlaşma yapmış, yedinci yılın sonunda ruhu ve bedeniyle ona teslim olacakmış. Ama talihi yaver gitmiş, Tanrı’nın sevgisi, onu bu mühlet bitmeden önce engizisyonun eline düşürmüş. Hafif ölçekte bir sorgulama sonunda nedamet içeren, kapsamlı ve dokunaklı bir itirafta bulunmuş. Büyük ihtimalle Tanrı’nın affına mazhar olmuş. Ölümü gönüllü olarak kabullenmiş; istese kaçabileceği halde Şeytan’ın etkisinden kurtulabilmek için ısrarla yakılmayı tercih ettiğini, bu kirli günaha teslim olduğu için hayattan o denli nefret ettiğini açıklamış. Yargıç ile suçlu arasındaki bu uyumlu anlaşma, ne denli mükemmel bir kültür birliğinin, son anda durumu telafi etmek üzere ateşte yakarak bir ruhu Şeytan’dan kurtarmanın, bu suretle Tanrı’nın onu bağışlamasını sağlamanın ne denli sıcak bir hümanizma anlamına geldiğini gösteriyordu!

Bu örneği verirken Schleppfuss, bize yalnızca hümanizmanın nasıl bir hal de alabileceğini değil, aslında gerçekte de ne olduğunu fark etmemizi sağlıyordu. Burada özgür düşüncenin kelime dağarcığından başka bir söz kullanmak ve umutsuz bir kavram olarak “şirk koşmak”tan söz etmek anlamsız olurdu belki; ama Schleppfuss, bu kavramın hiç bilinmediği “Klasik” yüzyıl adına bu kelimenin de üzerinde de durdu. Incubus’a yenilerek yakışıksız bir şirke düşen, söz konusu kadından başkası değildi. Zira Tanrı’dan kopmuş, inançtan kopmuştu; şirk koşmak buydu işte. Şirk koşmak, Şeytan’a, cinlere inanmak değil, daha ziyade felaket getirecek bir şekilde onlarla yakın ilişkide olmak, Tanrı’dan beklenecek şeyleri onlardan beklemek anlamına geliyordu. Şirk koşmak düşmanın insan nesline yaptığı telkinlere, kışkırtmalara kolayca kanmak demekti. Bu kavram, bütün çağırı dualarını; şarkıları, ruh çağırmaları, çizgiyi aşan bütün sihirbazlıkları, kötü alışkanlıkları, cinayetleri, Flagellum haereticorum fascinarium39 ile illusiones daemonum’u40 kapsıyordu. Şirk koşmak kavramı böyle belirleniyordu; böyle belirlenmişti. İnsanın kelimeleri nasıl kullandığı, bunlarla nasıl düşündüğü yine de ilginç bir konuydu.

Schleppfuss’un derslerinde de geniş yer verildiği üzere, teoloji alanının tümünde, dünyada kötünün kutsal ve iyi olanla diyalektik ilişkisine, Tanrı’nın varlığını savunmak açısından, dünyada kötünün var olması fikrine, doğal olarak büyük önem atfediliyordu. Kötülük, evrenin mükemmelliğine katkıda bulunuyordu. O olmasa evren mükemmel olamazdı; o yüzden, kendisi mükemmel olduğu için Tanrı buna izin vermiş, sadece mükemmel iyilik değil, kendi varlığını her yönden, iki taraftan da pekiştirecek anlamda bir mükemmellik arzu etmişti. Kötülük, iyilik olduğu için çok daha kötü; iyilik, kötülük olduğu için çok daha güzeldi; evet, belki bu konu tartışılabilirdi; acaba iyilik olmasa kötülük hiç kötü olmaz, kötülük olmasa iyilik, hiç iyi olmaz mıydı, diye. Hippolu Augustinus özellikle, kötülüğün işlevi, iyiliği daha net bir şekilde ortaya çıkarmaktır, demeye getirmişti. İyilik, kötülükle karşılaştırıldığında daha çok hoşa gider. Bu noktada kötülüklerin olmasını Tanrı’nın istediğini sanma tehlikesine karşı elbette Aquino’lu Aziz Tommaso ve Tommasoculuk uyarısı öne çıkıyordu. Tanrı ne bunu istiyordu ne de kötülüğün olmamasını. İsteyip istememek söz konusu olmaksızın, mükemmellik uğruna kötünün de hükmetmesine izin veriyordu. Ama Tanrı’nın iyilik hatırına kötüye izin verdiğini iddia etmek, dalalet anlamına gelirdi. Çünkü “iyi” kavramına kendiliğinden uygun olmayan, kazara iyi olan hiçbir şey, gerçekten iyi sayılmazdı. Schleppfuss her zaman iyilik ve güzelliğin, kötülük ve çirkinlikle ilişkilendirilmeksizin mutlak iyilik ve mutlak güzellik olarak sorunlu birer kavram olduğunu söylüyordu – yani kıyaslanamaz bir niteliğin sorunlu bir nitelik olduğunu... Kıyas ortadan kalkarsa, ölçüt de ortadan kalkar. O zaman ne zordan kolaydan ne de büyükten küçükten söz edebiliriz. İyi ve güzel de, en sonunda niteliğin söz konusu olmadığı bir yere varır ki, bu da hiç var olmamak gibi bir yere ya da daha beter bir noktaya varır.

Bunları, eve gidince iyi kötü aklımızda kalsın diye muşamba kaplı defterlerimize kaydettik. Schleppfuss’un dikte ettirdiklerine, yaratıklarının sefaleti göz önünde tutulursa, Tanrı’nın varlığının ispatının, onun kötülükten iyiliği oldurma yeteneğine dayandığını ekledik. Bu özelliğin Tanrı adına, mutlaka, bir şekilde harekete geçirilmesi gerekiyordu; eğer Tanrı, yarattıklarını günaha karşı yenilmez kılsaydı, iyilik kendini gösteremezdi. Bu durumda, evrene armağan edilen iyilik, Tanrı’nın, kötülükten, günahtan, acılardan, zaaflardan yarattığı bir iyilikti. O zaman da meleklerin övgü ilahileri için ortada fazla neden kalmıyordu. Tabii burada, tarihin sürekli gösterdiği üzere tam tersine iyilikten kötülük de doğabiliyordu. Öyle ki Tanrı bunu engellemek üzere dünyanın oluşmasına bile izin vermemek zorunda kalabilirdi. Bu da onun yaratıcı varlığına ters düşerdi. Bu yüzden de Tanrı, dünyayı olduğu gibi, kötülüklerle dolu olarak yaratmış, yani onu kısmen bazı şeytani etkilere teslim etmek durumunda kalmıştı.

Schleppfuss’un öğrettiklerinin kendi fikirleri mi olduğu, yoksa derdinin bizi inancın Klasik yüzyıllardaki psikolojik yönüyle tanıştırmaktan ibaret mi olduğu, hiçbir zaman açıklık kazanmadı. Bu psikolojiye, tamamen aklı yatacak kadar sempati duymasa teolog olmazdı zaten. Benim merak ettiğim, onun derslerine neden daha çok gencin itibar etmediğiydi. Bu acaba, ne zaman Şeytan’ın gücünden bahis açılsa, cinselliğin önde giden bir rol almasından mıydı? Başka türlüsü nasıl olabilirdi ki? Bu alanın şeytani karakteri, “klasik psikoloji”nin temel öğesiydi. Onun gözünde cinsellik, Şeytan’ın sevdiği bir savaş alanıydı; Tanrı’nın hasmı, düşmanı ve mahvedicisi için belirlenmiş bir başlangıç noktasıydı. Zira Tanrı, cinsel ilişkiye başka herhangi bir insani eylemden daha büyük bir büyücülük gücü bağışlamıştı. Sadece bu eylemin dış görünüşünün rahatsız edici olmasından dolayı değil, ilk babamızın felaketi olarak bütün insan nesline miras kalmış bir günah olmasından... Üreme eylemi, estetik olarak çirkinliğinden dolayı miras kalmış bir günahın ifadesi ve aracı olarak tanımlanmıştı – Şeytan’ın burada rahatça hareket edebilmesinde şaşacak bir şey yok. Melek, Tobias’a boş yere, “Zevke teslim olanlar üzerinde Şeytan kudret kazanır,” dememiş. Zira cinlerin gücü, insanın kasıklarındadır. Evangelistlerin, “Sağlam silahlanmış kişi sarayında nöbet tutarsa, mülkü huzur içinde kalır,” derken ima ettikleri yerler de buralarıdır. Bütün bunlar tabii ki cinselliğe işaret ediyordu. Gizemli sözlerden her zaman bu tür anlamlar çıkarılabilir; sofuluğun kulakları da bunlara her zaman açıktır.

İşin şaşılacak yanı, huzur söz konusu olduğunda aziz Tanrı’nın meleklerinin nöbette her zaman ne denli güçsüz kaldığıdır. Aziz pederlere dair kitap, onların tensel zevklere karşı ne kadar direnseler de, kadınlara karşı duydukları arzuyla baştan çıktıklarına dair hikâyelerle doludur. “... bana bedende bir diken, beni yumruklamak için Şeytan’ın bir meleği verildi...”41 Bu, Korintlilere mal edilen bir itiraftır. – Mektubu yazan muhtemelen bastıran bir sara nöbetini ya da başka bir şeyi kast etmiş olsa bile, dindarlık onu kendine göre yorumlamıştır; beyin zorlandığında güdüler, cinsellik cinleriyle karanlık ilişkilere girebildiğine göre sonuçta haklıdır da. – Ayartılma, karşı çıkılması durumunda doğaldır ki, günah değildi, bilakis erdemin sınanması sayılırdı. Ama ayartılma ile günah arasındaki sınırı tespit etmek zordu. Zira kanımızda günah kaynıyorsa eğer, uyarılmaya duyarlı haldeyken ayartılmak, kötülüğe tam teslim olmak anlamına da gelmemeliydi. Burada yine iyilik ile kötülüğün diyalektik birlikteliği ortaya çıkıyordu. Zira kutsallık, ayartılma olmaksızın düşünülmezdi; insanın günaha girme potansiyeli ve ayartılmanın şiddetiyle orantılıydı.

Peki ayartmayı, baştan çıkarmayı kim başlatırdı? Bu yüzden kim lanetlenmeliydi? Şeytan demek kolay... Evet, kaynağı oydu belki ama lanet, ancak nesnesiyle var olabilirdi. Nesne, yani ayartanın, baştan çıkaranın aleti de kadındı. Fakat kadın aynı zamanda kutsallığın da aleti oluyordu. Zira fokurdayan günah arzusu olmazsa, kutsallık konu olmazdı. Demek ki kadına buruk da olsa bir minnet duymak gerekti. İşin daha da ilginç ve derin anlam taşıyan yanı, insan her ne kadar iki cinsiyle birlikte cinsel bir varlık olsa da, Şeytan’ın kasıklara yerleştirmiş olduğu keyfiyeti erkeğe, kadından daha çok uysa da, tenselliğin ve cinselliğe köle olmanın bütün lanetinin kadına mal edilmesiydi. Öyle ki, bundan “Güzel bir kadın, burma altın halkalı dişi domuza benzer” diye bir atasözü çıkmıştı. Kadınlar üzerine eskiden beri buna benzer duygular dile getiren kim bilir ne çok şey söylenmiştir. Konu, genel olarak tenin arzu edilir bir şey olmasıydı ve bu durum, kadınla özdeş tutuluyor, bu suretle erkeğin tenselliği, kadının hesabına yazılıyordu. “Kadın olmayı ölümden daha acı bulurum, iyi bir kadın bile teninin arzulanabilir olmasına yeniktir” sözü de oradan gelir.

Şu sorulabilir: İyi bir erkek için de bu böyle değil mi? Kutsal erkek için durum çok mu farklıydı? Olabilir, fakat bu işler, her tür tenselliğin dünyadaki temsilcisi olan kadının işleriydi. Cinsellik, onun etki alanıydı. Yoksa dişi denilen, yarım akıllı, zayıf inançlı varlık, bu mekânı dolduran tedirgin edici hayaletlerle kötücül ilişkilere girip cadılıkla suçlanacak edilecek şüpheli durumlara düşer miydi? Bunun bir örneği, güven içinde uyuklayan kocasının yanı başında incubus ile düşüp kalkan o kadındı. Hem de yıllarca. Aslında sadece incubus’lar yoktu. Bir de succubus’lar42 vardı. Sefih delikanlının biri, o Klasik dönemde bir putla birlikte yaşarmış; sonunda da onun şeytani kıskançlığının kurbanı olmuş; zira birkaç yıl sonra, gerçek bir tutkudan çok, basit çıkarlar nedeniyle düzgün bir kadınla evlenmiş. Fakat onunla birlikte olamamış; çünkü put hep aralarına giriyormuş. Kadın, bütün hayatının tahammül edilmez bir put tarafından kısıtlanacağı düşüncesiyle haklı olarak gocunmuş ve adamı terk etmiş.

Schleppfuss, psikolojik vaka olarak yine o dönemde başka bir delikanlının başına gelen iktidarsızlık durumun çok daha önemli olduğunu söylüyordu. Hiç kabahati yokken, dişi büyücüler marifetiyle baştan çıkmış, iktidarsız duruma düşmüş, bundan kurtulması da oldukça trajik bir yoldan olmuş. Adrian’la birlikte katıldığımız dersler anısına, sözleşmeli doçent Schleppfuss’un pek esprili bir şekilde takıldığı bu hikâyeyi kısaca aktaracağım.

XV. yüzyılın sonlarına doğru Konstanz kıyısında Merssburg’da Heinz Klöpfgeissel adında fıçıcılık yapan, yakışıklı ve sağlıklı, dürüst bir delikanlı yaşarmış. Dul bir zangocun, Bärbel adındaki kızıyla mahrem bir ilişki içindeymiş. Onunla evlenmek istiyormuş ama kızın babası itiraz ediyormuş; zira Klöpfgeissel yoksul bir adammış ve zangoç, kızını vermeden önce ondan düzgün bir mevkiye gelmesini, kendi işyerinde kendi işinin patronu olmasını talep ediyormuş. Ama gençlerin sevdaları, sabırlarına baskın çıkmış; yeniyetme küçük bir çiftken zamanından önce gerçek çift olmuşlar. Geceleri zangoç çan çalmaya gidince, Klöpfgeissel, Bärbel’in odasına gidiyor, kucaklaşmaları esnasında biri, diğerine dünyanın en muhteşem varlığı gibi görünüyormuş.

Durum böyleyken, günün birinde fıçıcı, başka bazı neşeli arkadaşlarıyla birlikte Konstanz’a, bir kilise törenine gitmiş. Güzel bir gün geçirmişler, akşam birayı fazla kaçırınca, kötü bir eve, kadınlara gitmeye karar vermişler. Bu iş Klöpfgeissel’e göre değilmiş; onlara katılmak istememiş. Ama delikanlılar onunla, iffet taslayan süt çocuğu diye alay etmişler ve onuruna dokunacak alaylı sözler söylemişler. Sonunda lafı onun bu işin ehli olup olmadığına, kıvırıp kıvıramayacağına getirince, onlarla birlikte içmekten sakınmadığı sert biranın da etkisiyle dayanamamış, razı olmuş, “Hay hay, ben bunun âlâsını bilirim,” demiş, onlarla birlikte işrete katılmış.

Burada başına çok utanç verici, çok vahim bir şey gelmiş, kimsenin yüzüne bakacak hali kalmamış. Zira batakhanede Macar bir kadına çatmış, bütün beklentilere karşın, hiçbir şey gerektiği gibi gitmemiş, bir şey becerememiş; bunun üzerine çok öfkelenmiş ve çok korkmuş. Çünkü kadın onunla alay etmekle kalmıyor, kuşkulu bir şekilde başını sallıyormuş. Burada kötü bir koku aldığını, bir şeylerin yolunda olmadığını iddia ediyormuş; onun yapısında bir delikanlının birdenbire başarısız olması, onun Şeytan’ın eline düşmüş olduğu, bu işi onun pişirip kotardığını gösteriyormuş – bu minval üzerine daha bir sürü şey söylemiş. Delikanlı ona arkadaşlarına bir şey anlatmaması için bahşişler vermiş ve yıkılmış vaziyette evine dönmüş.

Olabildiğince erken bir vakitte, biraz da endişeyle Bärbel’le buluşmak üzere sözleşmiş. Zangoç, çanlarını çalarken onlar gayet iyi vakit geçirmişler. Delikanlının incinmiş gururu da kurtulmuş, aslında bununla da yetinmesi gerekirmiş. Zira bu ilk ve tek göz ağrısının yanındayken yolunda gitmeyen bir şey yokmuş; onun yanında olmadığı zamanlar da neden umurunda olsunmuş ki? Fakat başarısız olduğu o seferden sonra içinde bir ukde kalmış ve bu durum onu bir kez daha denemeye, biricik sevdiğine son olarak bir madik atmak zorunda bırakmış. Hem kendini hem de kızı denemek için gizlice bir fırsat kolluyormuş; zira kendine karşı güvensizlik beslerken, gönlünün sultanıyla ilgili olarak da içten içe, şefkatli ama korku dolu bir şüphe duymadan edemiyormuş.

Derken, iki fıçının çeperindeki çemberleri sıkıştırmak üzere koca göbekli, hastalıklı şarapçının mahzeninden çağrılmış; şarapçının iriyarı bir kadın olan karısı da başında durmak üzere mahzene inmiş. O çalışırken kolunu okşamış, kendi kolunu da karşılaştırmak üzere yanına dayamış; öyle tavırlar takınmış ki, delikanlının reddedecek hali kalmamış. Ama beyninin bütün istekliliğine rağmen teni, üzerine düşeni yapmak konusunda tümden başarısız kalmış. Bunun üzerine kadına, o gün canının dans etmek istemediğini, acelesi olduğunu, kocasının neredeyse merdivenden ineceğini, sıvışıp gitmesi gerektiğini söylemiş. Öfkesinden alaycı kahkahalar atan kadına karşı, hiçbir güçlü bir delikanlıya yakışmayacak bir şekilde borçlu kalmış.

Derinden yaralanmış. Kendisiyle ilgili olarak kafası karışmış; yalnız kendisiyle ilgili de değil; zira daha ilk talihsizlikte yüreğine sızan kuşku, onu artık iyice sarmış, Şeytan’ın kurbanı olduğundan hiç şüphesi kalmamış. Zavallı ruhunun ve teninin şerefi tehlikeye girince, doğru papaza gitmiş ve günah çıkarma hücresinin kafesinden her şeyi onun kulağına anlatmış. Tekinsizliklerin etkisinde olduğunu, yapamadığını, bir kişi dışında iktidarsız kaldığını anlatıp bunun nereye varacağını, dinin böyle nahoş durumlarda anaç bir yardım sunup sunmadığını sormuş.

O sıralar, o ülkede düşmanın, kutsal majestelerini küçük düşürmek niyetiyle insan nesline musallat ettiği başka bir sürü münasebetsizliğin, günahların yanı sıra bir de hızla yayılan bir büyücülük salgını baş göstermiş, ruhların çobanı, papazlara da bu konuda gayet uyanık davranmaları tembihlenmiş. Kötü varlıkların, erkeklerin en önemli güçlerini büyüyle bağlayan bu türü, papaza hiç yabancı gelmemiş. Klöpfgeissel’in itirafı üzerine yüksek makamlara başvurmuş; zangocun kızı içeri alınmış, sorguya çekilmiş, o da, delikanlının sadakatinden kuşkulandığını, Tanrı’nın ve insanların huzurunda kendisiyle evlenmeden önce başkalarına gitmemesi için gerçekten de ebelik yapan bir kocakarıdan bir eriyik aldığını itiraf etmiş; kucaklaştıkları sırada, güya vaftiz olmadan ölmüş bir bebeğin yağından yapılmış bu merhemle, Heinz’çığının sırtına gizlice kendini ve sevdiğini güvenceye almak niyetiyle belli bir şekil çiziyormuş. Ebe kadın da soruya çekilmiş ama o ısrarla inkâr etmiş. Bazı sorgulama aletlerinin Kilise’ye uygun düşmediği gerekçesiyle, sivil mahkemeye teslim edilmesi gerekmiş. Biraz baskı görünce beklenen gerçek gün ışığına çıkmış; kocakarı gerçekten de şeytanla bir anlaşma yapmış; keçi ayaklı bir keşiş kılığında kendisine görünen Şeytan, onu, kutsal kişileri ve Hıristiyan dinini aşağılayıcı iğrenç sözlerle inkâr etmeye ikna etmiş; karşılığında da ona sadece aşk merhemleri değil, başka bazı utanç verici pomatlar imal etmesi için tarifler de vermiş. Aralarında bir yağ varmış ki, hangi tahtaya sürülse, hızla uçup havalara yükseliyormuş. Baskılar tekrar edildikçe Şeytan’ın ihtiyar kadınla yaptığı sözleşmenin ayrıntıları, parça parça ortaya çıkıyor inanların tüylerini diken diken ediyormuş.

Sadece ilaçları kullanmak suretiyle baştan çıkmış olan kızın kaderi, onun bu berbat ilacı alıp kullanması sonucu ruhunun selametinin nereye kadar zarar gördüğüne bağlıymış. Ama zangocun kızının şansızlığına, ihtiyar kadın, canavarın onu çok sayıda kişiyi yoldan çıkarmakla görevlendirdiğini, yeteneklerini kullanarak ona teslim edeceği her insanoğlunun karşılığında kendisini ateşe karşı daha dayanıklı kılacağını vaat ettiğini, yeterince çalışırsa, asbestten bir zırhla Cehennem’in alevlerinden korunacağını anlatmış – bu da Bärbel’in sonunu getirmiş. Bedenini feda ederek ruhunu Şeytan’ın pençelerinde ebediyen helak olmaktan kurtarmak artık onun kendi elindeymiş. Ayrıca yıkıcı nitelikteki bu ahlaki çöküntüden emsal teşkil edecek bir surette faydalanmak da son derece elzemmiş. Böylece halka açık alanda, yan yana iki ayrı kazıkta biri yaşlı, biri genç iki cadı birlikte yakılmış. Üzerinde büyü olan Heinz Klöpfgeissel, seyircilerin arasında başı açık mırıldanıyormuş. Sevdiğinin dumandan boğulduğu için kısılmış, istemeden çatlayan yabancılaşmış feryadı, ona Şeytan’ın sesiymiş gibi geliyormuş. O andan itibaren düştüğü iktidarsızlık hali geçmiş; çünkü aşkı kömür olur olmaz, kendisinden günah yoluyla çalınan erkekliğinden serbestçe yararlanma hakkı geri verilmiş.

Schleppfuss’un derslerinin ruhunu belirleyen bu tiksindirici hikâyeyi hiçbir zaman unutmadım, hiçbir zaman da bununla ilgili olarak huzur bulamadım. O zamanlar, Adrian’la ikimiz arasında olsun, Winfried çevrelerinde olsun, çok kereler bu bahis açıldı. Ama her zaman öğretmenleri ve onların konferansları konusunda geri çekilip suskun kalan Adrian’da da, onun fakülte arkadaşları arasında da, benim bu anekdot üzerine, Klöpfgeissel’e duyduğum kızgınlığı yatıştıracak nitelikte bir infial uyandırmayı başaramadım. Düşüncelerimde bugün bile, kelimenin tam anlamıyla “cani eşek” diyorum ona. Ne şikâyeti vardı ki aptal herifin? Neden başka kadınlarla denemek istiyordu ki; sevdiği bir kadın vardı, Onu o kadar seviyordu ki, bu onu başkalarına karşı soğuk ve iktidarsız kılıyordu. Burada, bir kadının yanında aşkla başarılı oluyorsa, “başarısızlık” ne demek oluyordu? Bu, kesinlikle tam anlamıyla cinselliğin şımartılması demekti. İçinde aşkın olmadığı bir eylemi reddetmek doğal bir şey değilse, sevgiliyle birlikteyken, onunla yüz yüzeyken yapabilmesi de doğal olmamalıydı. Aslında Bärbel, sevdiğini bağlamış ve kısıtlamıştı ama Şeytan’ın marifetiyle değil, kendi aşkının cazibesi ve başka denemelerden uzak tutan arzusunun bağlayıcılığıyla... Her ne kadar bu konuyu aşkın onu getirdiği seçici konumu iktidarsızlığının sorumlusu olarak görüp budalaca işlere girişen erkeğin tarafından bakmak, bana daha kolay, daha basitmiş gibi gelse de, kızın büyülü merhemin koruyucu gücüne, delikanlının doğasını etkileyeceğine dair inancının onu psikolojik olarak güçlendirdiğini kabul etmeye hazırım. Ama bu bakış açısı da, ruhun, bir anlamda mucizevi bir doğal gücü olduğunu kabul etmeyi getiriyor beraberinde – bedensel organizma üzerinde, belirleyici ve değiştirici bir gücü olduğunu... Klöpfgeissel vakasıyla ilgili açıklamalarında Schleppfuss da tabii ki, konunun tabiri caizse bu sihirli yanını, bilhassa öne çıkarıyordu.

O bunu, karanlık olduğu iddia edilen yüzyılların, insan bedeninin üstün gücü konusunda beslediği yüksek fikirlerin altını çizmek üzere sözde hümanist bir anlayışla yapıyordu. İnsan bedeninin, ruhunun etkilemesiyle değişebilmesi dolayısıyla dünyadaki bütün madde bileşimlerinden daha soylu olduğunun, bedenler arası hiyerarşi içinde en üst düzeyde bir yerde bulunduğunun işareti olarak kabul ediyorlardı. Korkunca soğuyor, öfkelenince ısınıyor, kederlenince zayıflıyor, sevinince güzelleşiyor, sadece düşünsel bir iğrenmeyle, psikolojik olarak bozulmuş bir yemeğin verebileceği iğrenme duygusunu yaratabiliyor, çilek dolu bir tabağa bakmakla bile alerjik birisinin cildi kabarcıklarla kaplanabiliyordu, hatta böyle bir etkinin sonucunda hastalıklar ve ölümler bile olabiliyordu. Ruhun, sahip olduğu bedeni değiştirdiğini de görebilmek, nelere kadir olduğunu anlamak için sadece bir adımdı; ama gerekli bir adım. Buna bu suretle yabancı bir ruhun da, bilerek ve isteyerek, yani büyü yoluyla yabancı bir başka bedenin yapısını değiştirebileceğine dair insanlığın zengin deneyimleriyle desteklenen başka kanaatler de eklenecekti. Başka bir ifadeyle, büyü, şeytani etkiler ve cadılık gerçekliği, böylece kesinlik kazanmış, batıl inanç denilen alanda, ejderhanın öldürücü bakışlarına dair söylence üzerine yoğunlaşan kem bakış gibi olgular da böyle ortaya çıkmıştı. Temiz olmayan bir ruhun sadece bakışlarıyla isteyerek ya da istemeyerek başkaları üzerinde, hele narin yapıları böyle bir bakışın zehirlerine karşı daha hassas olan çocuklarda, zararlı etkiler yaratabileceğini inkâr etmek, insanlık suçu sayılabilirdi.

Schleppfuss’un dersleri işte böyle sıradışıydı; hem ruhu hem de düşündürücülüğü açısından sıradışıydı. “Düşündürücü” çok isabetli bir kelime; buna filolojik açıdan her zaman değer vermişimdir. Aynı anda hem uzlaşma hem de çekimserlik içerir. Her halükârda bu çok temkinli bir uzlaşmadır; konunun ya da kişinin düşünmeye değer olması ile kuşku verici niteliğinin alacakaranlığında kalır.

Schleppfuss’a sokakta ya da üniversitenin koridorlarında rastladığımızda, her sefer, derslerinin saatten saate artan yüksek entelektüel düzeyinin uyandırdığı saygıyla selamlaşıyorduk. Ama o bizden daha da fazla eğiliyor, şapkasını çıkararak, “Hizmetinizdeyim!” diyordu.

36. (Lat.) Doktora derecesinden sonra verilen ders verme izni. (Y.N.)

37. Schleppfuss, Almancada ayağını sürüyen manasındadır. (Ç.N.)

38. (Lat.) Kadınlarla uykularında cinsel ilişkiye giren bir tür erkek cin. (Ç.N.)

39. (Lat.) Sapkın cadılara verilecek ceza; Nicolas Jacquier’in ilk kez 1581’de yayımlanan aynı adlı metninden. (Y.N.)

40. (Lat.) Şeytani ilüzyonlar. (Y.N.)

41. Yeni Ahit, “2. Korintliler” 12:7. (Y.N.)

42. (Lat.) Erkeklerle ilişkiye giren dişi cin. (Ç.N.)

XIV

Sayı mistisizmi, benim işim değildir; Adrian’da, oldum olası sessizce ama açıkça var olan bu eğilimi her zaman kaygıyla gözlemlemişimdir. Ama bir önceki bölümün genel olarak çekinerek bakılan ve uğursuz sayılan on üç rakamına denk gelmesi, elimde olmadan benim de dikkatimi çekti; neredeyse bunu bir rastlantıdan daha fazla bir şeymiş gibi değerlendirmeye kalkışacaktım. Aslında, mantıklı bir biçimde konuşacak olursak, burada bir rastlantı söz konusu. Her ne kadar okuru dikkate alarak her biri birer dinlenme, durak noktası, yeni bir başlangıç gibi görünen bölümlere ayırmış olsam da, Halle Üniversitesi’ne dair bu deneyimler silsilesi olsun, daha önce değinilen Kretzschmar konferansları olsun, doğal bir bütünlük oluşturuyor benim, yani yazarın vicdanında; bu biçimde bölümlendirmiş olmamın hiç önemi yok. Bana kalsa, hâlâ on birinci bölümde olabilirdik; ama benim konuya bir ayrıcalık, bir önem atfetmemin sonucu Doktor Schleppfuss’a on üçüncü bölüm düştü. Ben de verdim – dahası, Halle’deki öğrencilik yıllarından kalan anılar yığınına on üç rakamını zaten verirdim. Belirttiğim gibi bu şehrin havası da, bu teolojik atmosfer de bana iyi gelmedi, bazı kötü önseziler sebebiyle Adrian’ın derslerine misafir olarak katılmam da dostluğumuz uğruna bulunduğum bir fedakârlıktı.

Dostluğumuz dedim ama doğrusu, dostluğum olmalıydı; zira Kumpf ya da Schleppfuss’u dinlerken, kendi programımın derslerini kaçırmak pahasına onun yanında bulunmam için o hiç ısrarcı olmamıştı. Bunu tamamen kendiliğimden, onun neler dinlediğini, neler öğrendiğini bilmek, kısacası, ona göz kulak olmak için duyduğum karşı durulmaz isteğim yüzünden yapıyordum. Bu bana yararsız da olsa, her zaman son derece önemli geliyordu. Burada ifade ettiğim, önemlilik ve yararsızlık durumu, kendine has acı verici bir bilinç karışıklığıydı. Biliyordum; önümde göz kulak olsam da değiştiremeyeceğim ve etkileyemeyeceğim bir hayat vardı. Gözümü üzerinden ayırmamak, dostumun yanından ayrılmamak konusundaki ısrarımda, günün birine üzerime, onun gençliğinde edindiği izlenimlere dair biyografik bir hesap verme görevinin düşeceğinin adeta içime doğmuş olmasının büyük payı olmalıydı. Şurası gayet açıktır ki, yukarıda söz ettiğim şeyleri bu kadar uzatmış olmam, esas olarak Halle’deyken kendimi neden yeteri kadar iyi hissetmediğimi anlatmak için değil, bilakis Wendell Kretzschmar’ın Kaisersaschern’deki konferanslarını da teferruatıyla aktarırken olduğu gibi, okuru Adrian’ın entelektüel deneyimlerine tanık etmek gereğini duyduğum içindir.

Aynı sebeple okuru, biz sanatsever gençlerin uygun mevsimlerde Halle’den çıkarak yaptığımız ortak gezilere eşlik etmeye de davet edeceğim. Zira Adrian’ın hemşerisi ve yakın arkadaşı olarak, her ne kadar teolog olmasam da tanrıbilim konusunda bilgilenmek için kayda değer bir ilgi gösterdiğimden, Hıristiyan Birliği Winfried çevrelerinde dostça kabul gören bir konuktum ve gruplar halinde yapılan Tanrı’nın yeşil yaratıklarına adanmış bu gezilere katılmaya defalarca hak kazanmıştım.

Bu geziler, ikimizin katıldığından daha sık gerçekleşiyordu. Belirtmeliyim ki Adrian, birliğin pek de hevesli bir üyesi sayılmazdı. Onun üyeliği, her şeye aksatmadan katılmak, orada kendini bulmak anlamına gelmiyordu. Üye olmak için nezaketen istekli görünerek Winfried’e katılmıştı. Ancak çeşitli bahanelerle, çoğunlukla da migreni olduğunu öne sürerek meyhane havasında geçen bu toplantılardan uzak kalıyordu. Yetmiş kişilik birliğin üyeleriyle yıl boyu o denli seyrek olarak frère et cochon43 düzleminde bir araya gelmişti ki, biraderler arasında birbirine sen diye hitap etme alışkanlığını yadırgıyor, sık sık dili sürçüyordu. Fakat yine de aralarında saygı görüyordu, Mütze’nin Yeri’nin dumanlı salonlarından birinde yapılan toplantılara kazara denebilecek surette katıldığında yükselen merhaba sesleri, münzeviliğine yönelik bir takılma edası taşısa bile oldukça içtenlikli bir sevinç içeriyordu. Zira teoloji ve felsefeyle ilgili münazaralara katılması, onları yönetmeye kalkışmaksızın parlak fikirleriyle ilginç yönlere getirmesi takdir topluyordu. Özellikle de müzikle ilgisi, çok yararlı oluyordu; herkesin katılması zorunlu olan şarkılara piyanoyla eşlik ederek daha zengin, daha canlı bir şekilde söylenmesini sağlıyor, grubun lideri olan uzun boylu, esmer, bakışları lied’ lerle yüklü, dudakları ıslık çalacakmış gibi büzülmüş olan Baworinski’nin isteği üzerine arada solo olarak Bach’ tan bir toccata, Beethoven ya da Schumann’dan birer parça çalıyordu. Ama istek olmasa da, oturumun açılmasından önce, grubun yeterli sayıya ulaşması beklenirken, birliğin salonundaki boğuk sesli, bizim oradaki “Kamu Yararına” salonunda Wendell Kretzschmar’ın başında oturup bize açıklamalar yaptığı yetersiz piyanoyu şiddetle anımsatan piyanonun başına geçiyor, kendini kaptırıp deneme niteliğine bir şeyler çalıyordu. O sıradaki halini unutamamam. Üstünkörü bir selam veriyor, çoğunlukla da karşılığını beklemeksizin düşünceli ve gergin bir yüzle, sanki buraya gelişinin tek amacı buymuş gibi dosdoğru piyanoya yürüyor, kaşları kalkık vaziyette, güçlü dokunuşlarla sanki yolda gelirken üzerinde düşünmüş olduğu geçişleri, akor bileşimlerini, açılışları ve çözülmeleri deniyordu. Böyle dosdoğru piyanoya yürüyüşlerinde, içine düşmüş olduğu bu şaşılası yabancı ortamda bir durak, bir sığınak arar gibi bir hal vardı.

Kafasına takılmış bir fikrin peşinde dolanıp ona gevşekçe biçimler verirken etrafında duranlardan seminerci görünümlü, sarışın, uzunca saçları yağlı, kısa boylu Probst adlı biri, sordu:

“Nedir bu çaldığın?”

“Hiçbir şey değil,” diye karşılık verdi Adrian sinek kovarmış gibi kısa bir baş hareketiyle.

“Nasıl hiçbir şey değil dersin?” dedi beriki. “Çalıyorsun ya işte.”

“Doğaçlama yapıyor,” diye açıklama yaptı Baworinski anlayışlı bir tavırla.

“Doğaçlama mı?” diye bağırdı Probst sahiden korkmuş bir halde; su mavisi gözleriyle yan taraftan Adrian’ın alnına baktı; sanki ateşinin yükseldiğini görecekmiş gibi.

Herkes kahkahalarla güldü. Adrian bile kapalı elleri tuşların üzerinde, başı önüne kapanmış gülüyordu.

“Aman Probst, sen de koyun gibi adamsın,” dedi Baworinski. “Öyle doğaçlama çalıyordu işte. Anlamıyor musun? O anda aklına estiği gibi yani.”

“Nasıl olur da hem sağ hem de sol eliyle o kadar çok notayı bir anda uydurabilir?” diye savundu kendini Probst. “Nasıl olur da çaldığı şeye ‘hiçbir şey’ der? İnsan, olmayan bir şeyi çalabilir mi?”

“Çalar,” dedi Baworinski sakince. “Henüz var olmayan bir şey de çalınabilir.”

Deutschlin’in, kâküllü, tıknaz Konrad Deutschlin’in söyledikleri hâlâ kulağımdadır.

“Bir zamanlar her şey birer hiçti sevgili Probst, sonradan bir şey oldular.”

“Sizi temin ederim ki... Temin ederim ki çaldıklarım gerçekten, tam anlamıyla hiçbir şeydi,” dedi Adrian.

Gülmekten iki büklüm olduğu duruşunu düzeltti; yüzünden durumunun kolay olmadığı, kendini ortada kalmış hissettiği okunuyordu. Ama hemen arkasından uzun, hiçbir şekilde ilginç olmadığı söylenemeyecek, ağırlıklı olarak Deutschlin’in yönettiği, yaratıcılık konulu bir tartışma başladı. Bu kavramın, kültür aracılığıyla aktarılan, taşınan, türlü gelenekleri ve şablonları, insanın yaratıcılığı gibi önceden verili pek çok unsuru, içinde barındırmak durumunda olduğu, insanın yaratıcı yanının da, sonuçta Tanrı’nın iradesinin bir yansıması, her şeye kadir ilahî gücün yankısı, yukarıdan gelen bir esin olarak teolojik bakımdan da kabul edildiği konuşuldu.

Bu arada, benim de seküler bir fakültenin müdavimi olarak viola d’amore çalmam sayesinde arada bir eğlenceye katılmaya davet edilmemin pek hoşuma gittiğini söylemiş olayım. Bu çevrede müzik, prensip itibarıyla biraz puslu bir şekilde de olsa, pek makbuldü. Tanrısal bir sanat olarak kabul ediliyor, ona karşı doğaya olduğu gibi romantik ve saygılı bir tutum benimseniyordu. Müzik, doğa ve ferah bir huşu hali, birbiriyle yakın akraba gibiydi ve Winfried Birliği’nin tüzüğüne uygun fikirlerdi. “Sanatsever” çocuklardan söz ettiğimde, bu söz, kimilerine teoloji öğrencilerine pek uygun düşmeyecek gibi görünse bile, inançlı bir özgürlük ruhu ve güzelliğe karşı aydınlık bir bakışla düzenlenen, şimdi geri döneceğim doğa gezilerine hâkim anlayışın bütünlüğü içinde haklılık kazanırdı.

Bu geziler Halle’de geçirdiğimiz dört sömestr boyunca Baworinski’nin yetmiş üyeyi birden davet ettiği biçimiyle topu topu iki ya da üç kez gerçekleşti. Bu türden kalabalık girişimlere Adrian ile ben hiç katılmadık. Fakat aralarında iyi anlaşan küçük gruplar da bu tür geziler düzenlemek üzere bir araya gelebiliyordu. Daha yakın arkadaş olduğumuz bazı kişilerle birlikte bunlara biz de birkaç kez katıldık. Birliğin başkanı, tıknaz Deutschlin, Dungersheim diye biri, Carl von Teutleben ve Hubmeyer; Matthäus Arzt ve Schappeler adlı diğer bazı gençler. Bu isimleri de, onların sahiplerinin de yüzlerini hatırlıyorum ama burada tasvir etmem gereksiz olur.

Halle’nin yakın çevresi, toprak bir düzlük olarak manzara açısından pek ilginç sayılmaz. Ancak, trenle Saale boyundan yukarı doğru birkaç saat gidince güzelim Thüringen bölgesine varılır. Orada çoğunlukla Naumburg ya da Adrian’ın annesinin doğum yeri olan Apolda’da iner; yola sırt çantalarımızla, yağmurluklarımızla yayan devam ederdik. Gün boyu yürür, köy lokantalarında, çoğunlukla da bir orman kenarında kurduğumuz yer sofralarında karnımızı doyururduk. Bazen geceyi bir çiftliğin samanlığında geçirir, ortalık ağarırken bir çeşme yalağında sabah temizliğimizi yapardık. Alışık olduğu kentsoylu “doğal” ortamına yakında yeniden dönmesi gereken, dönebileceğinden emin, aklı kırsalın ilkelliğine ilişkin entelektüel kaygılarla meşgul şehirliler olarak, böyle geçici bir ara dönem için toprak ananın kucağına misafir olma, beklentilerimizden bu gönüllü vazgeçme, bu yalınlaşma hallerimizde, kolayca, hatta kaçınılmaz olarak bir yapaylık, komik, amatörce bir hamilik tarzı algılanabilirdi; yatak yapmak için saman istemek üzere kapısına vardığımız bazı çiftçilerin yüzünde beliren sevecen, alaylı gülümsemeden de okunabilen bu durumun, biz de biraz bilincindeydik. Bu gülümsemelerden hoşnut olmamızı, hatta onaylamamızı sağlayan, gençliğimizdi. Denebilir ki gençlik, kentsoyluluk ve doğa arasındaki tek meşru köprüdür; öğrencilik ve delikanlılık romantizmi, ömrün bu romantik dönemi, aslında tümüyle kentsoylu olmanın arifesinde bir evredir. Samanlık yatakhanemizin bir köşesinde yanan ahır fenerinin ölgün ışığında hayatımızın o dönemdeki sorunsalına dair sürdürdüğümüz bir sohbet sırasında düşünmeye meraklı Deutschlin, uykuya dalmadan önce meseleyi işte böyle formüle etmişti. Gençliğin, gençliği tartışması çok anlamsız diye eklemişti; kendi kendini irdeleyerek, inceleyerek kendi yaşam sürecini biçimsel olarak çözümlemiş olur; oysa gerçek varoluş, sadece farkında olmaksızın, olduğu gibi olmaktır.

Buna hemen itirazlar geldi; Hubmeyer ile Schappeler karşı çıktılar. Teutleben de bu görüşü paylaşmıyordu. Yaşlıların gençleri yargılamaları, gençliğin kendine dıştan bakan gözlemlerin nesnesi olması yerine, nesnel bir anlayışla bu tartışmaları yapması daha iyi olmaz mıydı? Konu kendisini ilgilendiriyorsa, genç olarak gençlik üzerine konuşmalara katılmak hakkı olmalıydı. Ayrıca yaşama duygusu diye bir şey vardı ve bu, öz bilinçle aynı anlama geliyordu. Yaşamını biçimlendirme durumu ortadan kalkarsa, ruhu olan bir hayat sürdürmek olanaksız olurdu. Kertenkele ile balık arası ichtiyosaurus gibi ilkel bir yaratığın uyuşukluğu ve bilinçsizliği içinde sadece var olarak bir yere varılamazdı. Günümüzde kişi belirgin bir özsaygıyla kendine özel bir yaşam biçiminin arkasında durmalıydı – gençlik kendini bu biçimde kabul ettirmek için geç bile kalmıştı.

Adrian, “Ama kabul görmek, daha ziyade pedagojiye dair bir şey, yani kaynağını gençlikten değil, yaşlılıkta bulan bir şey,” diye katıldı söze. “Günün birinde, kadınlara özgürlüğün icat olduğu bir çağda, çocuklar için söz konusu olmuş; bağımsız yaşam biçimi anlayışı açısından verimli bir dönemin bir armağanı olarak elbette istekle kabul görmüş.”

“Hayır, Leverkühn!” dediler Hubmeyer ile Schappeler. Diğerleri de onları destekledi. Burada haksızlık ediyordu; en azından söylediklerinin büyük bölümünde haksızdı. Bilinçlenmenin yardımıyla yaşam anlayışını dünyaya kabul ettiren, gençliğin ta kendisiydi; hem de dünyanın böyle bir kabullenmeye pek de elverişli olmadığı bir zamanda.

“Hiç de değil,” dedi Adrian. “Elverişli zaman olmadığı asla söylenemez.” O vakitler sadece şunu söylemek bile yeterliydi: “Benim kendime özel bir yaşam anlayışım var.” Bunu der demez insanlar önünde yerlere kadar eğilirdi. Gençlikte böylece tereyağından kıl çeker gibi olmuştu. Üstelik gençlikle, içinde yaşadığı çağla uyum içinde anlaşıyorsa kim ne diyebilirdi ki...

“Sen neden bu kadar burnu havada, soğuk bir adamsın, Leverkühn? Gençliğin bugün kentsoylu toplumda haklar kazanmasının, gelişme çağında olmasının ona sağladığı özsaygıyla kabul görmesi sence kötü bir şey mi?”

“Hayır,” dedi Adrian, “ama sizin, sizlerin, yani bizim çıkış noktamız olan fikir...”

Dil sürçmesi yüzünden sözü kahkahalarla bölündü. Yanılmıyorsam ilk konuşan Matthäus Arzt oldu.

“İyiydi Leverkühn. Bu artırmaların iyiydi. Önce bize nezaket şekliyle ‘siz’ diyorsun, ardından çoğullaştırıp ‘sizler’ diye düzeltiyorsun, en sonunda da ‘biz’ lafına varıyorsun; bu arada da dilin kırılacak gibi oluyor. Bu alışkanlığından zor kurtulacaksın; seni gidi dik kafalı bireyci seni.”

Adrian, ona adıyla hitap etmekten kaçındı. “Bu doğru değil,” dedi. Asla bireyci olmadığını, bilakis toplumdan yana olduğunu söyledi.

“Adrian Leverkühn’ün tepeden bakışıyla, ancak kuramsal olarak doğrudur bu,” diye karşılık verdi Arzt. “Gençliğe bile tepeden bakarak konuşur, sanki kendisi de genç değilmiş gibi. Katılmak, uyum sağlamak, ona göre işler değildir; tevazu denen şeyden neredeyse hiç haberi yoktur.”

“Konu tevazu değildi ki,” diye devam etti Adrian, “bilakis özgüvenli bir yaşam duygusundan söz ediyorduk.” Deutschlin araya girdi ve Leverkühn’ün sözünü tamamlamasına izin verilmesini istedi.

“Fazla bir şey söylemeyecektim,” dedi Adrian. “Buradaki çıkış noktamız, gençliğin doğayla yetişkin bir kentsoyludan daha yakın bir ilişki içinde olmasıydı – tıpkı kadınlar hakkında da, doğaya erkeklere oranla daha yakın olduklarının söylenmesi gibi. Ben buna katılmıyorum. Gençliğin doğayla çok yakın bir ilişkisi olduğu kanısında değilim. Ona karşı daha çok ürkek ve kırılgan aslında yabancı bir duruşu vardır. İnsan doğal yanına ancak yıllar geçince alışır; ancak o zaman korkusunu atıp sakinleşir. Gençlik, iyi eğitim almış gençliği kastediyorum, daha ziyade doğadan korkar, onu hor görür, ona düşmanca davranır. Ne demektir doğa? Kır, orman mı? Dağlar ağaçlar, göller, güzel manzara mı? Kanımca daha yaşlı, daha durulmuş insanlara oranla gençlik bunlara daha az önem verir. Genç insan, doğayı görmeye, tadını çıkarmaya pek teşne değildir. Daha çok kendine dönüktür, düşünceye yöneliktir; duyusal olarak algılanan şeylere uzaktır. Yani kanımca...”

“Quod demonstramus,”44 dedi birisi. Muhtemelen Dungersheim’dı. “Bizler. Burada samanlar üzerinde yatıp yarın sabah Thüringen ormanlarına tırmanacak olan Eisenach ve Wartburg yolcuları...”

“Sürekli ‘kanımca’ diyorsun,” diye atıldı bir diğeri. “‘Deneyimlerime göre’ demek istiyorsun herhalde.”

“Beni gençliğe tepeden bakmakla, katılımcı olmamakla itham ediyorsunuz. Ben de bir kez olsun kendimi öyle görmüş olmalıyım.”

Bunun üzerine Deutschlin, “Leverkühn’ün gençlik hakkında kendine özgü düşünceleri var,” dedi. “Bunun da, özel bir yaşam anlayışı olarak saygı görmesi gerektiğini beklediği de açık. Önemli olan da budur. Gençliğin kendini irdelemesi, sorgulaması konusuna hayatın dolaysız, doğrudan doğruya yaşanmasını engellemesi boyutunda karşı çıktım ben. Özgüven açısından ise bu, insanın varlığını güçlendirir; bu ölçüde ben de onaylarım. Gençliğin fikrine başvurmak, halkımızın Alman halkının bir önceliği ve ayrıcalığıdır. Başkaları bunu neredeyse hiç bilmez. Gençliğin bir özgüven kaynağı olması, onlara tümüyle yabancı bir kavramdır. Onlar, daha büyük yaş gruplarından insanların, gençlerin davranışlarını, onların kentsoyluluktan uzak kılıklarını kabullenir olmalarını hayretle karşılarlar. Olsun. Alman gençliği, genç olarak bizzat halkın ruhunu temsil eder; Alman ruhunu, genç ve geleceği açık... Olgun değildir belki ama bunun ne önemi var? Büyük Alman hareketleri her zaman bu belirgin ve güçlü, olgun olmama durumundan kaynaklanmıştır. Biz yok yere, reformu gerçekleştiren halk olmadık. Bu da olgunlaşmamışlığımızın bir eseridir. Floransalı Rönesans yurttaşı olgundu olgun olmasına ama kiliseye giderken ne derdi karısına? ‘Haydi, popüler aldatmacaya bir selam çakalım.’ Ama Luther olgun olmaktan yeterince uzaktı, yeterince halktan biriydi, yeterince Alman’dı ve yenilenmiş, arınmış bir inanç getirdi. İş olgunlaşmaya kalsaydı dünyanın hali nice olurdu? Bu olgunlaşmamışlığımızın gücüyle dünyaya başka yenilenmeler, başka devrimler de armağan edeceğiz.”

Deutschlin’in bu sözlerinden sonra bir an bir sessizlik oldu. Belli ki, herkesin içi karanlıkta, büyük bir heyecan içinde birbirine karışan kişisel ve ulusal gençlik duygulanımlarıyla dolmuştu. “Olgunlaşmamışlığın gücü” sözü kesinlikle herkes için okşayıcı bir anlam taşıyordu.

Adrian’ın sessizliği bozduğunu işittim. “Neden olgunlaşmamış, neden senin dediğin kadar genç olduğumuzu, yani halkı kastediyorum, bir bilebilseydim. Bizim geçmişimiz de sonuç olarak diğerlerinden farklı değil. Belki de bize özel bir gençlik yakıştıran, birbirimizi biraz gecikerek bulduğumuz, ortak bir bilincimizi biraz gecikerek oluşturduğumuz için, sadece tarihimizdir.”45

“O başka bir konu,” diye atıldı Deutschlin. “Gençliğin siyasi tarihle, genel olarak tarihle gerçek anlamda hiçbir ilişkisi yoktur. Bu metafizik bir yetenek, bir esas, bir yapı ve bir saptamadır. Sen Almanlığın gelişimi, Almanlığın ilerlemesi, Alman ruhunun sürekli yolda olduğu konusunda hiçbir şey bilmiyor musun? Öğrenmek istersen söyleyeyim. Alman, ebediyen öğrencidir, bütün halklar içinde daima en çalışkanıdır...”

“Devrimleri de dünya tarihinin gençlik şenlikleridir,” diye ekledi Adrian kısa bir kahkaha atarak.

“Çok zekice Leverkühn. Ama senin Protestanlığın bu kadar alaycı olmana nasıl izin veriyor şaşıyorum. Benim gençlik dediğim, biraz daha ciddiye alınacak bir konu. Genç olmak özgün olmaktır. Hayatın kaynaklarından uzaklaşmamış olmak demektir. Ayağa kalkmak demektir. Başkalarının yaşama cesaretinin yetmediği yerde, tükenmiş bir uygarlığın zincirlerini kırmak, en baştan başlamaya cüret edebilmek demektir. Gençlik cesareti, ölüm kalımın ruhunu, ölmeyi ve yeniden doğmayı bilmektir.”

“Her şey bu denli Alman mı?” diye sordu Adrian. “Bir kere, yeniden doğmaya, rinascimento denir ve İtalya’da ortaya çıkmıştır. ‘Doğaya geri dönmek’ de ilk olarak Fransızlar tarafından salık verilmiştir.”

“Söylediklerinden birincisi, bir kültür yenilenmesiydi,” diye karşılık verdi Deutschlin. “Diğeri de, duygusal bir çoban oyunuydu.”

“O çoban oyunu dediğin şey, Fransız Devrimi’ni doğurdu,” diye diretti Adrian. “Luther’in reformu da, Rönesans’ın bir uzantısı, etik nitelikte bir yan yolu, dindeki yansımasıydı.”

“‘Dindeki yansıması’ diyorsun işte. Din konusu, her yönüyle, arkeolojik anlamda anıları tazelemekten de, toplumsal devrimden de farklı bir şeydir. Dindarlık, belki de gençliğin ta kendisidir. Dolaysızlıktır, kişisel hayatın cesareti ve derinliğidir, arzudur, güçtür, doğaya dönüklüktür ve Kierkegaard’ın bize yeniden hatırlattığı gibi, varlığımızın şeytani yanını bütün canlılığıyla öğrenmek ve yaşama geçirmektir.”

“Sen dindarlığı Almanlara özgü ayırt edici bir karakter özelliği olarak mı görüyorsun?” diye sordu Adrian.

“Ona yüklediğim, maneviyatçı gençlik, kendiliğindenlik, hayata bağlılık ve Dürer’in süvarileri46 gibi ölüm ile Şeytan arasında at sürmek anlamında elbette evet.”

“Peki ya Fransa? Katedraller ülkesi, krallarına en koyu Hıristiyan denilen, Bossuet gibi, Pascal gibi teologlar yetiştirmiş olan Fransa?”

“Bu çok eskilerde kaldı. Fransa yüzyıllardır tarihin gözünde Avrupa’da deccalliğin yayılma odağı olarak görülüyor. Almanya için tam tersi geçerli. Eğer sen Adrian Leverkühn olmasaydın Leverkühn, bunu hissederdin, bilirdin. Yani sen genç olmak için fazla serinkanlı, dindar olmak için de fazla zekisin. Zekâ, Kilise bünyesinde çok işe yarayabilir ama din alanında değil.”

“Teşekkürler Deutschlin,” diyerek güldü Adrian. “Ehrenfried Kumpf’un eski güzel Almanca sözüyle lafı hiç dolandırmadan, yekten söyledin söyleyeceğini. İçimde bir his, Kilise’de de fazla ilerleyemeyeceğimi söylüyor ama zekâm olmasa teolog olamayacağım da kesin. Biliyorum, aranızda en yeteneklileri Kierkegaard okumuş olanlar; gerçeği, aynı zamanda etik gerçekliği, öznellikte bulurlar ve sürü davranışlarından şiddetle uzak dururlar. Ama ben sizin, kesinlikle fazla uzun sürmeyecek nitelikte bir öğrencilik durumu olan bu köktenciliğinize, Kierkegaard kafasıyla kilise ile Hıristiyanlığı birbirinden ayırmanıza katılamam. Kilise’nin bugünkü haliyle, sekülerleştiğini, kentsoylulaştığını görüyorum; Kilise düzenin kalesi, dinsel hayatı maddeten disiplin altına alma, kanalize etme, setlerle koruma kurumudur. O olmasa dinsel hayat sübjektivist yaklaşımlarla yabanileşir, ürkütücü bir kaosa düşer, fantastik bir tekinsizliğe, bir kötülük denizine dönüşür. Kilise ile dini birbirinden ayırmak, dinsellikle deliliği birbirinden ayırmaktan da vazgeçmek anlamına gelir.”

“Bak sen!” dedi çoğunluk.

Ama diğerlerinin “sosyal doktor” dedikleri, Matthäus Arzt lafı hiç dolandırmadan, “Hakkı var!” dedi. Sosyal konular onun tutkusuydu; bir Hıristiyan sosyalistti ve sık sık Goethe’nin, Hıristiyanlığın siyasi bir devrim olduğuna ama başarısız olunca ahlaki bir devrime dönüştüğüne dair ifadesinden alıntı yapardı. Hıristiyanlık, şimdi yine siyasi olmalıydı, yani sosyal. Leverkühn’ün oldukça başarılı bir şekilde dile getirdiği yozlaşma tehlikesine karşı, dinselliğin disipline edilmesinin gerçek ve tek yolunun bu olduğunu söylüyordu. Dinsel sosyalizm, toplumsallıkla bağlantılı dindarlık... Bu, en doğrusuydu. Zira her şey doğru bağı bulmaya bağlıydı. Tanrı’nın verdiği, toplumun mükemmelleşmesine dair görev, teonom47 bir bağlılık olarak toplumsal bağlılıkla, bütünleşmeliydi. “İnanın bana,” dedi, “sorumluluk sahibi, sanayileşmiş bir halkın büyümesi, uluslararası bir endüstri toplumu olması, her şeyin başında gelir; gerçek ve doğru bir Avrupa ekonomik topluluğu böyle oluşturulabilir. Her şeyi şekillendirecek olan bütün itici güçler bunun içindedir ve halen yeşermektedir; sadece teknik olarak gerçekleştirmek ya da yaşamın doğal ilişkilerini kapsamlı bir şekilde sağlıklı kılmak için değil, yeni siyasal düzenler kurmak için de...”

Bu genç insanların konuşmalarını, karmaşık ifadelerle dolu anlaşılması güç ukala jargonlarıyla, yapmacık olduğuna hiç aldırış etmedikleri deyimleriyle, olduğu gibi aktarıyorum. Onlar bu iddialı çetrefilliği, büyük bir keyif ve rahatlık içinde, doğallıkla, ustaca bir iddiasızlık içinde kullanıyorlardı. “Yaşamın doğal ilişkileri” ve “teonom bir bağlılık” gibi ibareler işte böyle gereksiz, süslü sözlerdi. Bunlar çok daha sade bir şekilde ifade edilebilirdi ama o zaman da, bu konuşmalar zekice ve bilimsel konuşmalar sayılmazdı. Ortaya “varoluşsal sorunlar” koyuyor, “kutsal alan”, “politik alan” ya da “akademik alan” ya da “yapısal prensip”, “diyalektik gerilimler”, “ontolojik karşılıklar” ve benzeri kavramlardan dem vuruyorlardı. Deutschlin, ellerini kafasının arkasında kavuşturmuş, Arzt’ın söz ettiği ekonomi toplumunun genetik kökenine dair temel bir soru sordu. Bu, ekonomi mantığından başka bir şey olamazdı. İktisadi toplumlar ancak bununla temsil edilebilirdi. “Şu konuda anlaşalım Matthäus,” dedi. “Ekonomik sosyal düzenin ideal toplumu, Aydınlanmacı, otonom bir düşünceden kaynaklanır. Kısaca rasyonalizmden. Fazla ya da eksik, akıllı güçler bunun ihtişamını kavrayamaz. Sadece insanların uzlaşmasına ve mantıklı olmasına dayanarak hakça bir düzen geliştirileceğini sanıyorsun; ‘hakça’ ile ‘toplumsal bakımdan yararlı’ kavramlarını birbirine eşdeğer tutuyor, bundan yeni siyasi düzenlere varılacağını savunuyorsun. Ekonomik alan, siyasal alandan çok farkıdır. Ve de ekonomik çıkar fikrinden politik bilince, tarihsel bağlamda hiçbir şekilde doğrudan bir geçiş olamaz. Bunu nasıl gözden kaçırıyorsun, anlamıyorum. Politik düzen, devletle birlikte vardır ve bu da toplumsal çıkarlarla belirlenecek bir güç ve egemenlik biçimi değildir. İçinde başka değerler de temsil edilir; bunlar girişimci temsilcileri, sendika sekreterleri olarak örneğin, şeref ve itibar görürler. Ekonomik alanda bu tür değerlerin, sevgili dostum, gerekli ontolojik karşılıkları yoktur.”

“Aman Deutschlin, sen ne diyorsun?” dedi Arzt. “Modern sosyologlar olarak gayet iyi biliyoruz ki, devletin de yararlı işlevleri vardır. Bunlar hukukun savunulması, güvenliğin korunmasıdır. Ancak biz artık tümüyle iktisadi bir çağda yaşıyoruz. Ekonomi, bu çağın bu dönemin tarihsel karakteridir. Ekonomik koşulları kendiliğinden doğru değerlendirmeyi ve yönetmeyi beceremezse eğer, şeref ve itibar, devlet için bir anlam taşımaz.”

Deutschlin bunu kabul etti. Ama faydacılık işlevinin devlet kuruluşunun temel nedeni oluğu fikrine karşı çıktı. Devletin meşruiyeti onun yüceliğinden ve egemenlinden kaynaklanıyordu. Onun için de bireylerin değer yargılarından bağımsızdı; zira –toplumsal sözleşme saçmalıklarının tersine– devlet bireyden önce gelirdi. Bireyler üstü oluşumunun aynen, tek tek insanlar gibi, pek çok varlık nedeni vardı; bir ekonomist, onun transandantal temellenmesini anlayamazdı.

Von Teutleben bunun üzerine, “Arzt’ın savunduğu sosyal dinsellik konusuna ben de sempatiyle yaklaşıyorum,” dedi. “Hiç yoktan iyidir. Matthäus ise, her şeyin doğru bağlamını bulmaya bağlı olduğunu söylerken haklıydı. Ama aynı anda hem dindar hem politik olmaya hak kazandırmak için mutlaka halka dayanmak gerekir. Benim sormak istediğim, bir iktisat toplumundan, yeni bir milliyet doğar mı? Ruhr bölgesine bir bakın. Orada insanların toplandığı bazı merkezler var. Ama bunlar, yeni milliyet hücreleri değil. Yolcu treniyle Leuna’dan Halle’ye bir gidin görün! İşçiler bir arada oturup ücret sorunlarından konuşuyorlar ama onların bu konuşmalarından ortak faaliyetlerinin millî bir güç oluşturacağına dair bir işaret alınmıyor. Ekonomide gitgide daha açık bir şekilde bir sona gelmişlik hali egemen...”

“Ulusallığın da bir sonu vardır,” diye hatırlattı biri; “Hubmeyer mi yoksa Schappeler mi, kesin olarak söyleyemeyeceğim. Biz teologlar, halkın ebedi bir varlık olduğu fikrine izin veremeyiz. Heyecan duyma yeteneği iyi bir şeydir; gençliğin inançlı olmak gereksinimi de doğaldır. Ama bu aynı zamanda bir ayartma da olabilir. Liberalizmin ölmekte olduğu bugünlerde her yerde önümüze konan yeni bağımlılıkların özünü çok iyi görmeliyiz. Sahici midirler, bağlılık yaratan şey gerçek bir şey midir; yoksa diyelim ki romantik bir yapı mıdır, kurmaca demeyelim de, nominalist bir yolla ideolojik nesneler mi üretmektedir? Kanımca ve de korkarım ki, ilahlaştırılan milliyetçilik ve ütopik gözle bakılan devlet, işte böyle nominalist bağlılıklardır; onlara inanmakla, diyelim ki Almanya’ya inanmak, alakasız bir şey; bunun kişisel varlıkla kalıcı bir nitelikle bir ilgisi yok. Bunu soran da yok. Biri çıkıp Almanya der ve ona bağlı olduğunu açıklarsa, bunu kanıtlaması gerekmez. Kimse ona bir şey sormaz, kişiliğinde ne kadar Almanlık olduğunu, o, kendi kendine bile sormaz. Yani niteliksel anlamda bu ne kadar gerçektir ve dünyadaki Alman yaşam anlayışına ne ölçüde hizmet eder. Benim nominalizm dediğim ya da daha doğrusu ad fetişizmi dediğim şey, işte budur ve bu bence ideolojik bir putperestliktir.”

“Peki Hubmeyer,” dedi Deutschlin. “Bu söylediklerinin hepsi doğru; her halükârda bu eleştirilerinle bizi meseleye daha yakınlaştırmış olduğunu kabul ediyorum. Matthäus’a karşı çıktım; çünkü ekonomik alanda faydacılık ilkesinin egemenlik öncülüğüne pek aklım yatmıyor. Ama teonom bağların, aslında dindarlığın genel olarak biraz biçimsel ve soyut bir yanı olduğu için, içinin dünyevi-ampirik bir şekilde doldurulması, Tanrı’ya itaatin uygulaması olarak kullanılması ve böyle muhafaza edilmesi gerektiğine tamamen katılıyorum. İşte bu noktada Arzt, sosyalizmi tercih ediyor; Carl Teutleben ise ulusalcılığı. Bunların ikisi de, bugün aralarında seçim yapabileceğimiz bağlılıklar. Özgürlük teranesi kimsenin ilgisini çekmeye yetmez olalı beri, ortada çok sayıda ideoloji kaldığını sanmıyorum. Gerçekten de, dinî itaat ve dinî açıdan kendini gerçekleştirmenin sadece iki olanağı var: sosyal ya da nasyonal... Talihsizlik şurada ki, her ikisinin de düşündürücü ve tehlikeli yanları var. Hem de çok ciddi. Hubmeyer, ulusal anlayışın sık sık karşımıza çıkan nominalist ve kişisel özden yoksun yanına gayet isabetli bir şekilde değindi. Bunu genelleştirerek şunu eklemek gerekir ki, kişisel hayatların şekillenmesinde bir yararı olmayacak, sadece törensel boyutlarda kalacaksa; ki, ben buna uyuşturulmuş bir yanı olan kendini feda etmeyi de katıyorum, hayatı yüceltecek nesnelleşmeden yana tavır almanın bir anlamı olmaz... Gerçek bir kurban olma durumunun, kendini feda etmenin iki temel değeri ve niteliksel dayanağı vardır; bunlardan biri davaya aittir, diğeri ise kurbana... Ama bazı durumlar vardır ki, kişisel öz, diyelim ki Alman olmak, çok önemliydi ve kişi, tamamen istemdışı şekilde kendini kurban olarak nesneleştiriyordu bu yolda. Ama milliyetçiliğe inanılmadığı, hatta bunun şiddetle reddedildiği durumlarda, talihsiz kurban kendisini, varlığı ile inancı arasındaki bir ikilem içinde bulabiliyordu... Ulusal bağlılık üzerine bu akşamlık bu kadar... Ama işin sosyal yanının altında kuşkulu bir durum var. Ekonomik alanda her şey olabildiğince iyi düzenlense de, varlığını anlamlandırmak ve muteber bir hayat sürdürme meselesi, tıpkı bugünkü gibi, ortada kalıyor. Günün birinde dünyanın ekonomik yönetimini evrensel düzeyde elimize geçirdiğimizde, kolektivizmin nihai zaferini kazandığımızda – işte o zaman, kapitalist sistemin sosyal katastrofal karakterine bağlı olarak insanın hâlâ süren, görece güvensizlik duygusu ortadan kalkacak. Bu demek oluyor ki, insan hayatının tehlike altında olduğuna ilişkin son anılar da, bununla birlikte dinî sorunsal da tümüyle silinecek. O zaman, şu soru gelecek gündeme: Ne uğruna hâlâ yaşıyorum?..”

“Kapitalist sistem kalsın mı istiyorsun sen Deutschlin?” diye sordu Arzt. “İnsanın hayatının tehlikede olduğu fikrini ayakta tutuyor diye yani?”

“Hayır, bunu demek istemem sevgili Arzt,” dedi Deutschlin öfkeyle. “Kapitalist sistem ortadan kalksa da, nasıl olsa dikkatimizi celbedecek, hayatın her ânında var olan bir sürü uyuşmazlık ve çelişki kalır geriye.”

“Ama buna gerek yok ki...” diye iç geçirdi Dungersheim. “Bu noktada gerçekten bir sıkıntı var. Dindar bir adam olarak insan kendi kendine şunu sormalı; dünya sadece yüce Tanrı’nın eseri midir, yoksa daha ziyade bir ortak çalışma ürünü müdür; kiminle ortak olduğunu söylemeyeceğim.”

“Merak ediyorum,” diye not düştü von Teutleben. “Acaba başka halkların gençliği de böyle samanlıkta yatıp sorunlara ve çelişkilere kafa yoruyor mudur?”

“Sanmam,” dedi Deutschlin küçümseyerek. “Onlar kafaca çok daha sade ve rahattırlar.”

“Rus gençliğini bunun dışında tutmak gerek,” dedi Arzt. “Yanılmıyorsam, orada da bitmez tükenmez hararetli bir tartışma ortamı vardı ve de acayip bollukta diyalektik gerilim.”

“Rusların,” dedi Deutschlin bir özdeyiş söyler edasıyla, “derinlikleri var ama şekilden yoksunlar. Batıdakilerin ise şekilleri var ama derinlikleri yok. İkisine aynı anda sahip olan bir tek biz varız; biz Almanlar.”

“Eğer bu lafların da ulusal bağlılık anlamına gelmiyorsa!” diye güldü Hubmeyer.

“Bu, bir ideale olan bağlılık,” diye sıkıladı Deutschlin. “Sözünü ettiğim, bir talep, bir görev. Bizim görevimiz, istisnai bir durum ve şu anda yerine getirmekte olduğumuz kadarıyla ölçülmemeli. Onu yerine getirmek mecburiyetindeyiz. Bizim için olması gereken ve olan, başkalarına göre birbirinden çok ayrı kavramlardır; çünkü bizde, olması gereken, çok daha ağır basar.”

“Her şeyden evvel, yine de ulusallığı bütün bunların dışında tutmalı,” diye uyardı Dungersheim. “Sorunu, modern insanın varoluşuyla bağlantılı olarak ele almalıyız. Konu şu ki, eski zamanlarda icat edilmiş, bir bütünlük düzeninde yerini almanın neticesi olan alışıldık varoluş biçimi artık ortadan kalktı; yani ilan edilmiş bir gerçekliğe, belli bir amaca yönelik, kutsal kolalı düzenleri kastediyorum. Bunların yıkılmasından, modern toplumun kurulmasından sonra insana ve konulara bakışımız sonsuz ölçüde ilginç ve karmaşık bir hal aldı. Artık gerçekliği tasarlamaya kalkışmak yılgınlık ve çaresizlikle sonuçlanma tehlikesi olan bir sorunsal ve belirsizlikten öte bir şey değil. Ayrışma havasından kurtulup gözlerini yeniden güçlü bir düzene çevirme gereği genel bir bakış; ama itiraf etmek gerekir ki biz Almanlar için bu, diğerleri için olduğundan çok daha ciddi ve acil bir şey. Başkalarının tarihsel yazgılarından dolayı bu kadar acı çekmemeleri, daha güçlü olduklarından mı, yoksa daha duyarsız olduklarından mı?”

“Daha duyarsız olduklarından,” dedi Teutleben kararlı bir tavırla.

“Demek öyle diyorsun Teutleben. Ama tarihten kaynaklanan psikolojik sorunsalımızı bütün keskinliği ve bilinçliliğiyle ulusal onurumuza mal edersek, yeni bir bütünleşme düzeninden anladığımızı Almanlıkla özdeşleştirirsek, o zaman kavram olarak tartışılır bir mitostan, tartışmasız bir kibre dönüştürmüş oluruz. Yani Hıristiyanlıkla bezenmiş, ulusal, Romantik, natüralist savaşçı tiplemesine... Ve de İsa’yı göksel ordu birliklerinin başı olarak damgalamış oluruz. Bu kesinlikle vahim tehlikeler içeren bir pozisyon olur...”

“Peki ama,” diye sordu Deutschlin, “şeytani güçler, her tür canlı hareketin içinde, düzenin değerlerinin yanı sıra mevcudiyetlerini sürdürmez mi?”

“Şunların adını koyalım,” dedi Schappeler; bunu isteyen Hubmeyer de olabilir. “Kötülük, yani Almancası: güdüler. İşte bu yüzden de her türden bağlılık için yapılan propagandalar, güdülere dayandırılıyor, eski idealizmi parlatmak için güdü psikolojisinden yararlanılıyor. Böylece daha yüce, daha yoğun bir gerçekliğin cezbedici etkisi yaratılıyor. İşte bu yüzden de sunulan şeyler, tümüyle aldatıcı olabilir...”

Sözün burasında artık sadece, “Ve saire ve saire...” diyebilirim. Zira bu tür konuşmaları aktarmaya bir son vermemin zamanı geldi. Gerçekte bunun sonu gelmiyordu ya da ta gece yarılarına kadar uzuyor, “iki kutuplu bir bakış açısı”yla, “tarihsel bilince dayalı analizler”le, “zaman ötesi değerler”le, “ontolojik natüralizm”le, “mantıksal diyalektik” ve de “reel diyalektik”le aydınlanıp yorgun düşünceye kadar, uçsuz bucaksız bir şekilde devam ediyordu. Ta ki kumda kaybolup gidinceye

43. (Fr.) Sıkı dostluk. (Y.N.)

44. (Lat.) Bunu kanıtlayalım. (Ç.N.)

45. Burada 1871 gibi görece geç bir tarihte kurulan ulusal Alman birliğinden söz edilmektedir. (Y.N.)

46. Albrecht Dürer’in Mahşerin Dört Atlısı adlı eserine gönderme. (Ç.N.)

47. İnsan merkezli otonominin tersine, etik ve yaşamın Tanrı merkezli olması. (Y.N.)