KLASİKLER 66

Can Yayınları 1730

Mansfield Park, Jane Austen © 2008, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2008 3. basım: Ekim 2011 E-kitap 1. Sürüm Ocak 2014, İstanbul Ekim 2011 tarihli 3. Basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Seçkin Selvi

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design

ISBN 9789750720789

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com Sertifika No: 10758

JANE AUSTEN

MANSFIELD
PARK

ROMAN

İngilizce aslından çeviren Nihal Yeğinobalı

Jane Austen’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Emma, 2007

Aşk ve Gurur, 2007

JANE AUSTEN, 1775’te İngiltere’de, Steventon’ın Hampshire kasabasında doğdu. Reading’deki Manastır Okulu’na gönderilen Jane, daha sonra eğitimini evde sürdürdü. Günün toplumsal ve siyasal olaylarından uzak, sıradan bir yaşam sürdü. Romanlarında işlediği yerler, karakterler ve konular, çevresindeki küçük toprak sahipleri ve taşralı din adamlarına özgü, köyden, komşulardan, taşra yaşamından oluşan bu dünyadan alınmaydı. Austen’ın ilk romanı Sağduyu ve Duyarlık 1811’de yayımlandı. Bunu 1813’te Aşk ve Gurur, 1814’te Mansfield Park, 1815’te Emma, ölümünden sonra 1817’de Northanger Manastırı izledi. Austen, 1817’de sağlığı iyice bozulduğu için son yapıtı Sanditon’u yarım bırakmak zorunda kaldı. 18 Temmuz 1817’de öldü ve Winchester Katedrali mezarlığına gömüldü.

NİHAL YEĞİNOBALI, 1927’de Manisa’da doğdu. Arnavutköy Amerikan Kız Koleji’ni bitirdikten sonra New York Eyalet Üniversitesi’nde edebiyat öğrenimi gördü. Genç Kızlar adlı ilk romanını, Vincent Ewing adını verdiği sözde Amerikalı bir yazarın imzasıyla yayımladı. 1950’de yayımlanan bu kitap, bir çeviri roman kandırmacasıyla yıllarca yeni basımlar yaptı, hâlâ da yapmaktadır. Ardından Sitem, Mazi Kalbimde Bir Yaradır, Belki Defne, Gazel adlı romanları ve Cumhuriyet Çocuğu adlı anı kitabını yayımladı. Yeğinobalı, çok sayıda yazarın klasik ve çağdaş yapıtlarını dilimize kazandırdı.

1

Otuz yıl kadar önce Huntingtonlu Miss Maria Ward, yalnızca yedi bin sterlin ağırlığı olduğu halde başına talih kuşu konmasıyla Northampton Eyaleti’nden, Mansfield Park malikânesinin sahibi Sir Thomas Bertram’ı kendisine âşık etti ve böylece bir “baronet” karısı konumuna yükselerek görkemli bir konak ve bol gelir sahibi olmanın tüm nimetlerine kondu. Bütün Huntington bu “kısmet”in parlaklığının söylentisiyle çalkalandı ve gelinin avukat olan kendi dayısı bile yeğeninin ağırlığının, böyle bir evliliği hak edebilecek miktardan en az üç bin sterlin noksan olduğunu kendi ağzıyla belirtti. Gelinin durumundaki bu yükselişten yararlanabilecek olan bir ablası, bir de küçük kız kardeşi vardı. En büyük Miss Ward’la Miss Frances’i en azından Miss Maria kadar güzel bulan dostları onların da aynı parlaklıkta birer voli vuracakları üstüne tahminler yürütmekten çekinmediler. Ama yazık ki bu yeryüzünde, zengin kocaya layık olan güzel kızlara yetecek sayıda varlıklı erkek bulunmadığı bir gerçektir. Miss Ward, beş-altı yıl bekledikten sonra Sir Thomas’ın dostu, hiç de zengin sayılmayacak olan Papaz Mr. Norris’ le evlenmek zorunda kaldı. Miss Frances’in talihi ise daha kötü gitti. Abla Miss Ward’un yaptığı evlilik küçümsenecek bir şey sayılmazdı. Çünkü Sir Thomas, arkadaşını Mansfield’ın papazlığına getirip iyi bir maaş bağlamıştı. Böylece Mr. ve Mrs. Norris mutlu evliliklerine yılda hemen hemen bin sterline yakın bir gelirle başladılar. Ama Miss Frances, halk deyimiyle “ailesine rağmen” evlendi ve eğitimsiz, parasız, görgüsüz bir bahriye teğmeni seçerek bu işi tam başardı! Herhalde bundan daha isabetsiz bir seçim yapamazdı. Sir Bertram genel olarak hak ve iyilik sever bir adamdı. Karısının bütün akrabalarını iyi durumda görmeyi hem kendisinin, hem de ailenin onurunu düşünerek istediği için Miss Frances’in çıkarlarını sağlamak amacıyla elinden geleni seve seve yapardı. Gelgelelim Frances’in kocasının öyle bir mesleği vardı ki ne yapılsa boşunaydı. Sir Thomas, Bertram onlara yardım etmek için başka bir çare düşününceye kadar da iki kız kardeşin arası tamamen açılmış bulunuyordu. Bu, iki tarafın davranışlarının en doğal sonucuydu: Yakışıksız evlenmeler aile içinde hemen her zaman böyle sonuçlara yol açar. Miss Frances, yeni adıyla Mrs. Price, gereksiz yere azar işitmemek ve yararsız uyarmalar karşısında kalmamak için, nikâh olup bitinceye kadar ailesine bu konuda hiçbir şey yazmadı. Görülmedik derecede sakin ve tembel bir yaradılışa sahip olan Lady Bertram’a kalsa, kız kardeşini gözden çıkarıp bu konuyu bir daha hiç düşünmezdi. Gelgelelim ablası Mrs. Norris atılgan, tez canlı bir kadındı. Frances’e uzun ve öfkeli bir mektup yazıp yaptığı işin saçmalığını anlatarak bundan doğabilecek bütün kötü ve korkunç sonuçları belirtmeden içi rahat etmedi. Bunun üzerine Mrs. Price da gücenip kızmaktan geri kalmadı; acı üslubu iki ablasını da içine alan ve Sir Thomas Bertram’ın kibrini pek saygısız düşüncelerle betimleyen yanıtı, onunla ablaları arasındaki bütün ilişkilere, epey bir süre için son verdirdi.

Oturdukları yerler birbirinden o kadar uzak, çevreleri o kadar bambaşkaydı ki, dargınlığı izleyen on bir yıl içinde birbirlerinin varlığından haberleri olması bile olanaksızdı. Öyle ki Mrs. Norris, arada bir öfkeli bir tavırla, Frances’in bir çocuk daha dünyaya getirdiğini söylediği zaman Sir Thomas onun bunu nasıl olup da bilebildiğine şaşıyordu. On birinci yılın sonunda ise artık Mrs. Price’ın herhangi bir dargınlık ya da kızgınlığı sürdürecek, kendisine yardımı dokunabilecek tek bir akrabayı bile gözden çıkaracak hali kalmadı. Gitgide sayıları artan çocuklar, çürüğe çıkarılmasına karşın gevezelik ve iyi içki içme yeteneğinden bir şey yitirmemiş olan bir koca ve çok dar bir gelir Frances’in gençliğinde hiç umursamadan sırt çevirdiği akrabalarını yeniden kazanmak için heveslenmesine neden oldu. Böylece kadıncağız Lady Bertram’a bir mektup yazarak öyle derin pişmanlık ve üzüntülerden, öyle çok çocukla öyle az gelirden yakındı ki okuyanların barışma eğilimi duymamasına olanak yoktu. Frances dokuzuncu doğumuna hazırlanıyormuş. Bu durumu yakınmalarla anlatıp ablalarının doğacak çocuğa kol kanat olmalarını dilerken, önceki sekiz çocuğun geleceğinde de önemli bir rol oynayabileceklerini belirtmekten geri kalmıyordu. En büyük çocuğu on yaşında bir oğlanmış; okuyup adam olmak için can atan, akıllı, hevesli bir çocuk... ama anasının elinden ne gelirmiş ki? Acaba bu çocuk büyüyünce Sir Thomas’a Batı Hint Adaları’ndaki mülkünün yönetiminde yararlı olabilir miymiş? Her iş kabulleriymiş. Sonra genç bir çocuğun çalışmak üzere doğuya gönderilmesinin acaba ne gibi yolları varmış?

Bu mektup meyvesiz kalmadı. Barış ve iyilikseverlik bağları yeniden kuruldu. Sir Thomas dostluk vaatleriyle öğüt, Lady Bertram da parayla bebek çamaşırı gönderdi; mektuplarıysa Mrs. Norris yazdı.

İlk ağızda bu kadar yararlı olan bu barışma bir yıl içinde Frances Price için daha önemli bir çıkar sağladı. Mrs. Norris sık sık yakınlarına, zavallı kız kardeşiyle yavrularını aklından çıkaramadığını söylüyordu. Gerçi hepsi de Frances için birçok şey yapmışlardı ama Mrs. Norris daha fazlasını yapmak ister gibiydi. Sonunda, çaresiz, itiraf etti: Dileği zavallı Frances’i sayısız çocuklarının hiç olmazsa birinin bakım derdinden ve masrafından tümüyle kurtarmaktı. Elbirliği etseler de Frances’in en büyük kızının bakımını kendi üzerlerine alsalar nasıl olurdu? Bu kız dokuz yaşındaymış şimdi; gereksindiği ilgi ve özeni zavallı anası ona dünyada sağlayamazdı. Kızı alır yetiştirirlerse harcayacakları para ve zahmet, yapacakları insanlığın büyüklüğü yanında hiç kalırdı... Lady Bertram hemen ona hak verdi, “Bundan daha iyi bir şey yapabileceğimizi sanmıyorum,” dedi. “Çocuğu hemen getirtelim.”

Sir Thomas’ınsa böyle hiç koşulsuz ve hemencecik razı olmasına imkân yoktu. Öneriyi tartıyor ve duraksıyordu. Ciddi bir sorumluluktu bu. Böyle alıp yetiştirilen bir kızın geleceğini de yeterince sağlamak gerekirdi; yoksa onu ailesinden ayırmak iyilik değil zalimlik olurdu. Sonra Sir Thomas kendi dört çocuğunu düşünüyordu; kendi iki oğlunu ve kardeş çocuklarının birbirlerine âşık olma olasılığını filan da aklından geçiriyordu. Ama o itirazlarını ortaya sürmeye başlar başlamaz, Mrs. Norris onun sözünü yarıda kesti ve ortaya atılmış-atılmamış bütün itirazlara karşılık verdi: “Sevgili Sir Thomas, sizi tam manasıyla anlıyorum. Düşüncelerinizin cömertlik ve inceliğinin de değerini bilmez değilim ama zaten sizin gibi bir insandan da böylesi beklenir. İnsanın kol kanat gerdiği bir çocuğun geleceğini sağlamak için elinden geleni yapmasının yakışık alacağı konusunda da sizinle tamamen aynı düşüncedeyim. Böyle bir durumda, karınca kararınca, katkıda bulunmaktan kaçınmayacak bir kişi varsa o da herhalde benim. Kendim çocuksuz olduğuma göre, arkamdan kalacak üç kuruşçuk, kız kardeşlerimin çocuklarından başka kime gidecek? Kocam Mr. Norris’in de bu konularda dosdoğru bir adam olduğundan eminim... Ama siz benim ne kadar az konuşan bir insan olduğumu, her düşündüğümü öyle hemen ortaya vurmadığımı bilirsiniz... Hiç yüzünden korkuya kapılıp da iyilik yapmaktan vazgeçmeyelim. Bir genç kıza iyi bir eğitim verip sosyeteye doğru dürüst girmesini başarabilirseniz büyük bir olasılıkla kızcağız başka hiçbir harcama gerektirmeden bir koca bulup yuva kuracaktır. Bizim yeğenimiz olan bir kız, daha doğrusu, Sir Thomas, sizin yeğeniniz olan bir kız, bu çevrede büyümekle kendisine bir sürü kazanç sağlayacaktır. İlle teyze kızları kadar güzel olur, demiyorum. Olamaz sanırım; ama sosyeteye böyle uygun koşullar altında girmesinin ona iyi bir evlilik yapma şansı kazandırması akla yakındır. Oğullarınızı düşünüyorsunuz. Ama bilmiyor musunuz ki öyle bir şeyler olması dünyadaki olasılıkların en cılızıdır! Çünkü bir arada, kardeş gibi büyüyecekler. Ahlak açısından olanaksız böyle bir şey. Ömrümde ne gördüm ne de duydum. Daha doğrusu, böyle bir bağ kurulmasını önlemenin tek kesin çaresi, benim önerdiğim yoldur. Bir düşünün, Sir Thomas: Diyelim ki bu çocuk güzel bir genç kız oluyor, Tom ya da Edmund onu ilk olarak bundan yedi yıl sonra görüyorlar; işte asıl o zaman işler karışır bana kalırsa! Bu kızın bizlerden uzak, ihmal edilmiş, yoksulluk içinde büyüdüğünü düşünmek bile sizin iyi yürekli, sevimli oğullarınızdan birinden birinin ona âşık olmasına yetecektir! Ama şu yaştan itibaren onları bir arada yetiştirin: Bu çocuk kız kardeş olmaktan ileri gitmeyecektir.”

Sir Thomas, “Söylediklerinizde büyük gerçek payı var,” diye karşılık verdi. “Herkesin durumuna bu kadar uygun olan bir tasarının yoluna hayalî bir engel çıkarmak istemem. Ben yalnızca bu işe düşünmeden girişilmemesi gerektiğini belirtmek istedim. Mrs. Price’a gerçekten yararlı olabilmek, kendimize de onur payı çıkarmak için çocuğa kendi kızımızmış gibi bir gelecek sağlamamız şart. Sizin iyimser tahminleriniz doğru çıkmaz da kızcağız büyüyünce kendiliğinden iyi bir yuva kuramazsa, ona bunu biz sağlamayı boynumuza borç bilmeliyiz.”

Mrs. Norris, “Sizi tam manasıyla anlıyorum!” dedi. “Siz dünyanın en cömert, en düşünceli varlığısınız! Bu noktada aramızda asla fikir ayrılığı olmayacak, eminim bundan. Siz de çok iyi bilirsiniz ki ben sevdiklerimin iyiliği için elimden geleni yapmaya çırpınırım. Gerçi sizin yavrularınıza karşı duyduğum sevginin yüzde birini bile bu kıza duymama, onu öyle kendi kızım yerine koymama imkân ihtimal yok, ama yine de onu ihmal edersem kendimden iğrenirim. Kız kardeşimin çocuğu değil mi o da? Benim ona verebilecek bir dilim ekmeğim olduğu sürece çocukcağızın yokluk içinde sürünmesine dayanabilir miyim ben? Sevgili Sir Thomas, bütün kusurlarıma karşın iyi yürekliyimdir ben! Yoksul bir kadın sayılırım, ama pintilik yapmaktansa kendi yaşamsal ihtiyaçlarımdan kısarım, bence daha iyi! Demek istiyorum ki... Eğer siz bu işe karşı değilseniz ben hemen yarın zavallı kız kardeşime yazar, önerimi bildiririm. İşler karara bağlanır bağlanmaz çocuğu Mansfield Park’a getirmeyi de ben üzerime alıyorum. Siz hiçbir zahmete girmeyeceksiniz bunun için. Siz bilirsiniz, ben kendimi hiç düşünmem; bana zahmet olmuş, olmamış, hiç hesaba katmam... Dadıyı bu amaçla Londra’ ya göndereceğim. Kendisi orada, saraçlık yapan kuzeninde geceler. Çocuğun da oraya getirilip dadıya teslim edilmesini yazarız. Portsmouth’tan Londra’ya gelmesi işten bile değil nasılsa! Posta arabasına koyarlar, Londra’ya kadar giden herhangi bir eli ayağı düzgün yolcu da ona göz kulak olur. Herhalde Londra’ya yolculuk yapan namuslu bir esnaf karısı filan bulmak her an için mümkündür.”

Sir Thomas, dadının kuzenine yapılacak olan baskından başka hiçbir şeye karşı çıkmadı. Böylece daha pahalı ama daha doğru dürüst bir buluşma tarzı kararlaştırılıp işler kesinleşti ve bu insancıl tasarının zevki daha şimdiden çıkarılmaya başlandı. Aslında zevk ve hoşnutluk duygularından iki tarafa düşen payın birbirine eşit olmaması gerekirdi. Sir Thomas seçilen çocuğu gerçekten, her bakıma kanadının altına almaya kesin kararlıydı; Mrs. Norris’in ise çocuğun bakımı için bir kuruş bile harcamaya niyeti yoktu. Koşuşturup durmak, konuşmak ve karışık planlar kurmak konusunda bu hanım son derece cömertti; çevresindekilere insanlık öğüdü vermekte onun üstüne yoktu. Ama içindeki para sevgisi de başkalarına akıl verme sevgisine eşitti. Dostlarına para harcatmakta nasıl ustaysa kendi parasını hiç harcamamakta da o derece ustaydı. Hayallerinde kurduğundan daha az paralı bir evlilik yaptığı için, ilk baştan, parasını çok dikkatli harcamayı zorunluluk bilmiş ve bir “hesabını bilirlik” sayılan bu tutum zamanla bir zevk kaynağı olup çıkmıştı. Çocuksuz olduğu için hedefsiz kalan ilgi ve özen duygularını bu yolda doyumlar olmuştu. Ortada bakıma muhtaç çocuklar olsaydı, Mrs. Norris kuruşlarını hesaplamazdı belki. Ama böyle oyalayıcı bir uğraşı olmadığından cimriliğine gem vuracak bir engel de yoktu. Kız kardeşi Frances’e karşı, bu para tutkusundan daha ağır basacak gerçek bir sevgi de beslemediğine göre, Mrs. Norris’in, bu kadar pahalı bir hayır işini tasarlayıp gerçekleştirmenin onur payından başka hiçbir payı üzerine almaması doğaldı. Ama belki kendini o kadar az tanıyordu ki bu konuşmalardan sonra Mansfield Park’tan ayrılıp papaz evine dönerken, dünyanın en cömert ablası ve teyzesi olmanın mutlu inancına kapılmış olması pek olasıdır.

Konu tazelendiği zaman papazın hanımı görüşlerini daha ayrıntılı bir biçimde açıkladı. Lady Bertram, serinkanlılıkla, “Çocuk önce nereye gelsin; size mi, bize mi?” diye sorduğu zaman da Mrs. Norris çocuğun bakımına kendisinin herhangi bir katkıda bulunmasının tamamen olanakların dışında olduğunu bildirdi. Bunu duyan Sir Thomas hayli şaşırdı. Kendisi çocuğun papaz evine yaraşacağını ve çocuksuz olan teyzesi için iyi bir can yoldaşı olacağını düşünmüştü. Ama tamamen yanılmış olduğunu şimdi anlıyordu. Mrs. Norris küçük kızın, hele şu sırada, papaz evinde kalmasının söz konusu bile edilemeyeceğini üzülerek bildiriyordu. Zavallı kocasının sağlık durumu böyle bir düzenlemeyi olanaksız kılmaktaymış. Papaz Norris’in kanatlanıp uçması ne derece olanaksızsa, çocuk gürültüsünü kaldırabilmesi de o kadar olanaksızmış. Gün gelir adamcağız bacağındaki damla hastalığının derdinden kurtulabilirse işler başkalaşırmış elbette; o zaman Mrs. Norris katlanacağı zahmetlerin üstünde bile durmadan, seve seve savarmış kendi sırasını. Ama şu sırada zavallı kocacığının bakımı bütün zamanını alıyormuş. Ve böyle bir şeyin sözünü bile etse adamcağızın keyfinin kaçacağından eminmiş.

Bunun üzerine Lady Bertram istifini hiç bozmadan, “Öyleyse kız bizim eve gelsin bari,” dedi. Kısa bir duralamadan sonra Sir Thomas da her zamanki ağırbaşlılığıyla, “Evet, kızın evi burası olsun,” dedi. “Biz ona karşı görevimizi yapmaya çalışırız. Hiç olmazsa burada kendi yaşında arkadaşlarla büyümek, bir de düzenli öğrenim görmek fırsatını bulur.”

Mrs. Norris, “Çok doğru!” diye sevinçle konuştu. “Zaten bu iki nokta da çok önemli. Sizin Miss Lee için hiçbir şey fark etmez: Ha iki kıza ders vermiş, ha üç kıza, hepsi bir. Keşke ben de daha yararlı olabilseydim! Ama görüyorsunuz ya, elimden geleni yapıyorum. Fedakârlık yapmaktan yüksünen insanlardan değilim. Nitekim, her konuda akıl danıştığım biri olan dadının, üç günlük yokluğu beni ne kadar zorda bırakırsa bıraksın, gidip onu almasına ses etmiyorum... Maria, çocuğu herhalde o tavan arasındaki küçük, beyaz odaya koyarsın. Hani senin kızların eski odalarının yanındaki. Bence bu çocuk için en iyi yer orası olur. Miss Lee’ye yakın; kızlarınıza da pek uzak sayılmaz. Orta hizmetçilerinin hemen yanında oluşu çok elverişli. Çocuğun giyimine, bakımına filan hizmetçi kızların birinden biri yardım edebilir. Çünkü Ellis’in, kendi kızların gibi onun da oda hizmetçiliğini yapmasını beklemek haksızlık olur. Senin böyle düşüneceğini umuyorum. Zaten aslında bu kıza başka herhangi bir odayı vermeni ben asla mümkün görmüyorum.”

Lady Bertram, bu düşünceye karşı çıkmadı.

Mrs. Norris, “Umarım iyi huylu bir kızdır,” diye konuşmasını sürdürdü. “Böyle dostlar bulmakla başına nasıl bir devlet kuşu konduğunun farkına varır da değerini bilir, umarım.”

Sir Thomas, “Gerçekten pek kötü huylu çıkarsa, onu evimizde barındıramayız, çünkü kendi çocuklarımızı düşünmek zorundayız,” dedi. “Ama bu konuda fazla bir korkuya da kapılmamalı. Herhalde çocuğun değiştirmek isteyeceğimiz birçok yönünü göreceğiz. Çok bilgisiz, görgüsüz, acınacak kadar kaba saba olabileceğine de kendimizi hazırlamalıyız. Ama bunlar, giderilmesi olanaksız kusurlar değildir. Arkadaşlarına da pek bir zarar vermez umudundayım. Bizim kızlarımız yaşça ondan daha küçük olsaydı, aralarına böyle birini sokmazdan önce çok ciddi düşünürdüm. Ama bu durumda, böyle bir arkadaşlıktan kızlarım adına hiç korkmuyorum, gelecek çocuk adına da çok şey umuyorum.”

Mrs. Norris, “Ben de aynen böyle düşünüyorum!” diye atıldı. “Daha bu sabah kocama tıpatıp bunları söylüyordum. Yalnız teyze kızlarıyla bir arada bulunmak bile bu kız için başlı başına bir eğitim olacaktır, diyordum. Miss Lee ona hiç ders okutmasa bile çocukcağız uslu ve akıllı olmasını teyze kızlarından öğrenir, diyordum.”

Lady Bertram, “Umarım zavallı Pekin’ciğime eziyet etmez,” diye dilekte bulundu. “Zavallıya dokunmamasını daha Julia’ya bile yeni öğrettim.”

Sir Thomas, “Mrs. Norris’ciğim, kızlar büyüdükçe aralarında gereken düzey farkını gözetmek pek kolay olmayacak,” diye düşüncesini belirtti. “Öyle olmalı ki benim kendi kızlarım, kimliklerini hiçbir zaman unutmamakla birlikte kuzenlerini de hor görmesinler. Oncağız da kendini çok küçük görüp sıkılmasın, ama bir Miss Bertram olmadığını da her zaman aklında tutsun. Onların birbirleriyle güzel geçinmelerini dilerim. Kızlarımın akrabalarına hiçbir şekilde tepeden bakmalarına göz yummam. Ama yine de eşit olmaları imkânsız. Unvanları, varlıkları, hakları ve hayattaki beklentileri bakımından hep bambaşka kalacaklardır. Bu da çok ince bir nokta. Bu konuda en doğru olan davranış yolunu seçmekte artık siz bize yardımcı olacaksınız.”

Mrs. Norris tamamen Sir Thomas’ın buyruğundaydı. Gerçi bunun çok çetin bir iş olduğu düşüncesinde Sir Thomas’a hak veriyordu ama kendi aralarında kolayca bir çözüm yolu bulabileceklerini umarak ona cesaret de aşılıyordu.

Mrs. Norris’in kız kardeşine yazdığı mektubun boşa gitmediğini kestirmek zor olmayacaktır. Frances Price, bir sürü aslan gibi oğlu dururken ablalarının bir kız seçişine azıcık şaşmış gibiydi, yine de öneriyi minnetle kabul etti. Büyük kızının iyi huylu, geçimli olduğuna onları inandırdı ve onların kızı geri çevirmeleri için asla bir neden çıkmaması dileğinde bulundu. Aynı zamanda kızcağızın biraz zayıf bünyeli ve çelimsiz olduğunu da eklemişti, ama hava değişikliğinin ona yarayacağını umuyordu. Zavallı kadın! Herhalde hava değişikliğinin bütün çocuklarına yarayacağını düşünüyordu!

2

Küçük kız uzun yolculuğunu kazasız belasız tamamladı ve Northampton’da teyzesi Mrs. Norris tarafından karşılandı. O hanım da, böylece çocuğu ilk karşılayan olduğundan onu diğerlerine götürüp teslim etmek zevkine erişti.

Fanny Price, bu sırada on yaşına yeni basmıştı. İlk bakışta karşısındakilerin gözüne girecek görünümde değilse bile akrabalarına itici gelecek bir tipi de yoktu. Yaşına göre ufak tefek, renksiz ve göze çarpan herhangi bir güzellikten yoksundu. Son derece ürkek, utangaç, çekingendi. Ama davranışları, biraz vahşi olmakla birlikte kaba değildi. Sesi de pek tatlıydı ve konuştuğu zaman yüzü sevimlilik kazanıyordu. Sir Thomas’la Lady Bertram onu büyük bir sevgiyle karşıladılar. Sir Thomas onun desteklenmeye ne kadar gereksinmesi olduğunu gördüğü için elinden geldiği kadar candan ve neşeli davranmaya çalıştı. Ama davranışlarının her zamanki ciddiliğini yenmek kolay değildi. Lady Bertram ise onun yarısı kadar bile canını sıkıntıya sokmadığı ve onun on lafına karşı bir tek laf ettiği halde, tek bir tatlı gülüş sayesinde, küçük kızın gözüne kocasından daha az ürkütücü bir kişiymiş gibi göründü.

Çocukların hepsi de evdeydiler. Tanışma töreni sırasında kendilerini çok iyi idare ettiler. Hiç utangaçlık göstermeyip candan davranmayı bildiler, hele oğlanlar! Yaşları on yediyle on altı ve boyları da yaşlarına göre uzun olan bu delikanlılar küçük teyze kızlarının gözünde yetişkin birer erkektiler. Kızlar, yaşları daha küçük olduğu ve babalarından daha çok korktukları için biraz çekingen durdular önce. Ama insan içine çıkmaya ve beğenilmeye o kadar alışıktılar ki aslında hiç de utangaç değildiler. Teyze kızlarının kendisine güven denilen şeyden tümüyle yoksun oluşu onların güvenini artırmaya yaradı ve iki kız kardeş çok geçmeden rahat bir kayıtsızlıkla küçüğün yüzünü ve giyimini süzüp incelemeye koyuldular.

Güzellik bu ailenin soyunda vardı; oğullar son derece yakışıklı, kızlar bir içim su; hepsi de yaşlarına göre boylu ve gelişmiş... Böylece kuzenlerin tip ve yapıları da göze çarpacak şekilde farklıydı, davranışlarının ayrı olduğu gibi. Hiç kimse onların az çok yaşıt olduğunu kestiremezdi. Aslında küçük Miss Bertram’la Fanny Price arasında topu topu iki yaş vardı. Julia Bertram on ikisinde, Maria’ysa bir yaş daha büyüktü. Bu arada küçük konuk, mutsuzluğun son kertesindeydi. Herkesten ürküyor, kendinden utanıyor, geride bıraktığı yuvayı özlüyor ve bu arada başını kaldırmayı bile beceremiyordu. Konuşayım derken ağlıyor ya da çok usulca konuştuğu için sesini duyuramıyordu. Northampton’dan beri teyzesi Mrs. Norris ona hiç durmadan, başına konan talih kuşunun büyüklüğünü ve bunun ona yüklediği olağanüstü gönül borcuyla uslu olmak koşulunu anlatıp durmuştu. Bu yüzden çocuk, şu anda mutsuz olmayı bir günah saydığı için, duyduğu üzüntü büsbütün katmerleşiyordu. O uzun yolculuğun yorgunluğu da çok geçmeden hatırı sayılır bir soruna dönüştü. Sir Thomas’ın bütün o iyi niyeti, candan halleri boşunaydı; Mrs. Norris’in “Uslu kız olacaksın,” diye yaptığı işgüzarca uyarmaları boşuna! Lady Bertram’ın güler yüzle onu kanepeye, kendisinin ve köpeciğinin yanına oturtması ve önüne getirilen böğürtlenli tarttan avuntu umması boşunaydı! Kızcağız tartın daha iki lokmasını bile yutmadan gözyaşları araya girdi. Şu anda ona en iyi arkadaşın, uyku olabileceği belliydi. Böylece, dertlerine yatakta son versin, diye onu odasına götürdüler.

Fanny dışarı çıkınca Mrs. Norris, “Hiç de umut verici bir başlangıç değil bu!” dedi. “Yolda gelirken verdiğim bütün öğütlerden sonra, daha başka davranacağını umardım. Söyledim ona: Her şey ilk ağızdaki davranışına bağlı olacaktır, diye. Umarım aksi huylu bir çocuk değildir. Anacığı öyleydi de: Ama böyle bir çocuğu birazcık hoş görmemiz gerek. Çünkü evinden ayrıldığı için üzülmesi bence onun için pek olumsuz bir şey sayılmaz. Ne kadar kusurlu, eksik olsa, eviydi; yuvasıydı onun. Durumundaki değişikliğin ne kadar hayırlı olduğunu hemen şimdilerde anlayamaz. Ama her işte insan orta karar olmalı.”

Ne var ki Fanny’nın Mansfield Park’taki yeni yaşamını ve alışık olduğu herkesten ayrı kalmayı benimsemesi, Mrs. Norris’in kabul ettiğinden daha uzun sürdü. Kızın bu konudaki duyguları çok keskindi ve çevresi tarafından pek az anlaşıldığı için gereğine pek bakılmıyordu. Hiç kimse ona soğuk davranmak niyetinde değildi ama hiç kimsenin onu avutmak için herhangi bir belirli çaba harcadığı da yoktu.

Gelişinin ertesi günü, kuzenlerini daha rahatlıkla tanıyıp ağırlasınlar, diye Miss Bertram’lara verilen tatil, teyze kızları arasında bir yakınlaşma sağlayamadı. Maria’yla Julia yalnızca iki tane elbise kuşağı olduğunu, hiç Fransızca bilmediğini öğrenince Fanny’yi hor görmekten kendilerini alamadılar. Zahmet buyurup piyanoda çaldıkları düet de küçük kızın üzerinde hemen hemen hiçbir etki göstermeyince, iki kız kardeşin, ona en az değer verdikleri oyuncaklarını armağan ederek çekilmekten başka yapacakları bir şey kalmadı. Fanny’yi kendi başına bıraktılar ve o sırada en sevdikleri oyun hangisiyse (yapma çiçek yapmak ya da yaldızlı kâğıt kesmek gibi) onun başına döndüler.

Fanny ister ders yaptıkları odada, ister bahçede olsun, kuzenleri yanında bulunsun bulunmasın, aynı derecede tasalıydı. Her yer, her şey onu ürkütüyordu. Lady Bertram’ın sessizliği içini çökertiyor, Sir Thomas’ın ağır tutumları korku veriyor ve Mrs. Norris’in uyarmaları onu adeta eziyordu. Delikanlılar, ufak tefekliği üstüne düşüncelerini ortaya vurarak onu içlendiriyor ve utangaçlığını yüzüne vurarak büsbütün yerin dibine sokuyorlardı. Miss Lee onun bilgisizliği karşısında şaşırıp şaşırıp kalıyor, hizmetçiler giyim kuşamına dudak büküyorlardı. Bütün bu dertlere bir de, aralarında eskiden beri oyun arkadaşı, öğretmen ve hastabakıcı olarak önemli bir yer tuttuğu öz kardeşlerinin düşüncesi de eklenince, Fanny’nin küçük yüreğini çökerten üzüntü büsbütün şiddetleniyordu.

Konağın görkemi çocuğu şaşırtıyor ama avutamıyordu. Odalar öyle genişti ki içlerinde rahatlıkla dolaşamıyordu. Neye dokunsa kırılacakmış gibi geliyordu ve çocukcağız her an, şu ya da bu nedenden ötürü korku içinde geziyor, çok zaman kendi odasına kaçıp ağlıyordu. Akşamları salondan çıkınca arkasından, “Başına konan talih kuşunun değerini biliyor; aferin,” diye konuşulan küçük kız, her günün üzüntüsünü ağlaya ağlaya uyuyakalmakla dindiriyordu. Böylece, Fanny sessiz sedasız tutumuyla içindekileri çevresinden gizleyerek bir hafta geçirmişti ki bir sabah teyzesinin küçük oğlu Edmund onu tavan arasında merdivene oturmuş, ağlarken buldu.

Delikanlı, iyi yürekli olmanın verdiği acımayla, “Tatlı kuzenim, neyin var senin böyle?” diye sordu. Sonra onun yanı başına oturdu ve küçük kızın böyle suçüstü yakalandığı için duyduğu utancı giderip açık konuşmasını sağlamak amacıyla uzun uzun dil döktü: Fanny hasta mıydı? Yoksa onu bir kıran filan mı olmuştu? Maria veya Julia’yla kavga mı etmişti? Yok, eğer derslerinin anlayamadığı bir yanı varsa acaba Edmund anlatabilir miydi? Kısacası Edmund’un onun için yapabileceği, alabileceği bir şey var mıydı? Uzun zaman, küçük kızdan, “Yok yok, hiçbir şey yok, teşekkür ederim, hiçbir istediğim yok”tan başka yanıt çıkmadı. Ama Edmund üstelemekten vazgeçmedi. Ve kızın kendi evinden söz açılır açılmaz şiddetlenen hıçkırıkları gence, kızın derdinin kaynağını gösterdi. Edmund, kızı avutmaya çalıştı, “Annenden ayrıldığın için üzgünsün, küçük Fanny’ciğim,” dedi. “Bu da senin çok iyi bir evlat olduğunu gösterir. Ama şimdi de akrabalarının arasındasın; akrabalarının hepsi seni seviyorlar, seni mutlu kılmak istiyorlar: Bunu da unutmamalısın. Gel, seninle bahçeye çıkıp gezinelim, sen de bana kardeşlerini anlat.”

Konu açıldıkça Edmund öğrendi ki Fanny, kız-erkek, bütün kardeşlerini seviyordu ama hepsinden çok düşündüğü bir tanesi vardı. Kızın en çok sözünü ettiği ve besbelli en çok özlediği kardeşi, William’dı; en büyükleri, kendinden bir yaş büyük olan ağabeyi, en yakın arkadaş ve can yoldaşı, her durumda annesiyle arasında arabuluculuk yapan (çünkü anasının da gözdesi olan) William! William istememişti onun buraya gelmesini. Onu çok özleyeceğini, çok arayacağını söylemişti ona... “Ama William sana mektup yazar elbette, değil mi?” Evet, William, yazacağım, diye söz vermişti ama önce Fanny’nin yazmasını söylemişti. “Peki, ne zaman yazacaksın bu mektubu?” Kızcağız başını önüne eğdi ve çekinerek, “Bilmem,” diye yanıtladı. Kâğıdı yokmuş da!

“Eğer bütün sıkıntın buysa ben sana hem kâğıt, hem de gerekli olan başka her şeyi veririm; sen de mektubunu dilediğin an yazabilirsin. William’a mektup yazmak seni sevindirecek mi?”

“Evet, hem de pek çok.”

“Öyleyse hemen yap bu işi. Benimle birlikte kahvaltı salonuna gel; orada gerekli her şeyi buluruz. Bizden başka da kimse olmaz bu saatte.”

“Ama, ağabeyciğim... postaya verilir mi sonra?”

“Evet. Sana söz veriyorum; mektubun postaya verilecek. Öteki mektuplarla birlikte gider. Sir Thomas imzalayacağı1 için William da hiç para ödemeyecek.”

Fanny ürkek bir bakışla, “Sir Thomas mı?” diye sordu.

“Evet, sen mektubu yaz hele, ben götürür ona imzalatırım.”

Fanny bu davranışı biraz fazla atak buldu ama başkaca direnç göstermedi. Kuzeniyle birlikte kahvaltı salonuna gittiler. Burada Edmund ona kâğıt çıkardı ve üzerine cetvelle çizgiler çizdi. Kızın kendi ağabeyi olsa ancak bu kadar yakınlık, bu kadar iyi niyet gösterebilir ve çizgileri de ancak bu kadar düzenli çizebilirdi! Fanny mektubu yazdığı sürece Edmund onun başından ayrılmadı ve ona gerektikçe kalemin ucu için çakısıyla ya da yazım bilgisiyle yardım etti. Bütün bunlar yetmezmiş gibi William’a karşı da büyük yakınlık gösteriyordu ki Fanny için bu, bütün öteki iyiliklerin hepsinden daha üstün, daha değerliydi. Edmund mektubun altına kendi yazısıyla, kuzeni William’a sevgilerini gönderdiğini yazdı, mektubun içine yarım gine de para koydu. Fanny’nin duyguları öyle coşkun ve derindi ki kızcağız bunları sözle ifade edemeyeceğine inanıyordu. Ama bakışları ve bir- iki candan sözü, duyduğu bütün gönül borcunu ve sevinci ortaya vurmaya yetti ve kuzeninin ilgisini çekti. Genç çocuk onunla daha çok konuşmaya başladı ve söylediklerinden sıcak kalpli ve vicdanlı bir kız olduğunu anlayarak onunla daha yakından ilgilenmek, durumunun güçlüğüyle korkusunun büyüklüğüne karşı daha anlayış göstermek gerektiğine karar verdi. Kendisi onu hiçbir zaman bilerek üzmemişti ama şimdi kızın daha belirli bir yakınlığa gereksinme duyduğunu seziyordu. Bu amaçla, ilk önce onun, herkese karşı duyduğu korkuyu azaltmaya çalıştı ve hele Maria ve Julia ile oyun oynaması ve elinden geldiği kadar neşeli olması için ona pek yerinde öğütler verdi.

O günden sonra Fanny daha bir rahatladı. Bir dostu olduğunu hissediyordu ve kuzeni Edmund’dan gördüğü yakınlık onu herkese karşı daha bir yüreklendiriyordu. Konağı daha az yadırgamaya, çevresindekilerden daha az çekinmeye başladı. Bunların arasında onu hâlâ korkutanlar olsa bile küçük kız şimdi artık onların huylarını alıyor, onları hoşnut bırakmanın yollarını öğrenmeye başlıyordu. Önceleri herkesin, özellikle kendisinin gönül rahatlığını bir hayli kaçıran ufak tefek aksaklıkları ve “taşralı” davranışları kendiliğinden silinmeye başladı. Fanny artık Sir Thomas’ın karşısına çıkarken korkudan titremiyordu. Norris teyzesinin sesini duyduğu zaman irkilmekten de vazgeçmişti. Teyze kızları onun arkadaşlığını zaman zaman kabul etmeye başladılar. Gerçi yaşı küçük, kendi de güçsüz ve çelimsiz olduğu için onlara her an katılamıyordu. Ama bazen iki kıza oyunları sırasında bir üçüncü arkadaş çok gerekiyordu; hele bu, uysal, onlara uyan bir çocuk olursa! Böyle zamanlarda Norris teyzeleri, Fanny’ nin bir yaramazlık yapıp yapmadığını sorunca ya da ağabeyleri Edmund, Fanny’ye iyi davranmaları gerektiğini anımsatınca kızlar, Fanny’nin geçimli bir çocuk olduğunu söylemekten çekinmiyorlardı.

Edmund her zaman şefkatli ve anlayışlıydı. Tom’un Fanny’ye karşı en kötü davranışı ise, on yedisinde bir delikanlının on yaşındaki bir çocuğa karşı hakkı saydığı şakalaşmalardan ibaretti. Hayatın eşiğinde olan Tom canlı, neşeli bir gençti; dünyaya, para harcayıp sefa sürmek için geldiğine inanan bir zengin çocuğunun iyimserliğine ve cömertliğine sahipti. Küçük kuzenine gösterdiği yakınlık kendi toplumsal konumu ve ayrıcalıklarıyla orantılıydı: Çocuğa güzel armağanlar alıyor ve onunla tatlı tatlı şakalaşıyordu.

Fanny serpilip neşelendikçe Sir Thomas’la Mrs. Norris yaptıkları hayır işinden ötürü daha bir hoşnutluk duymaya başladılar ve çok geçmeden aralarında şöyle bir düşünce birliğine vardılar: Fanny pek zeki olmamakla birlikte uysal, yola gelir bir yaradılıştaydı. Onlara çok zorluk çıkarmayacağa benziyordu. Fanny’nin zekâsının derecesini küçümseyenler yalnızca onlar değildi. Gerçi Fanny okuyup yazmasını biliyordu ama kendisine başkaca bir şey öğreten olmamıştı. Bu yüzden, kendilerinin küçüklüklerinden beri okuyup öğrendikleri birçok konuda kuzenlerinin hiçbir şey bilmediğini gören Maria ile Julia onu olağanüstü aptal sayıyorlardı. Çocuğun eve gelişinden sonraki ilk iki-üç hafta içinde kızlar annelerinin oturma salonuna, kuzenlerinin aptallığıyla ilgili raporlar taşıyıp durdular: “Anneciğim, bir düşünün, kuzenimiz Avrupa haritasını bile birleştiremiyor!”2 Ya da, “Kuzenim Rusya’nın belli başlı ırmaklarını sayamıyor!” Ya da, “Kuzenimiz Ön Asya’nın adını bile duymamış!” “Mumboya ile suluboya arasındaki farkı bilmiyor! Ne tuhaf! Hiç böyle aptallık duydunuz mu siz?”

Düşünceli bir kadın olan Norris teyzeleri, “Kızlar, öyle ama herkesi de kendiniz gibi akıllı, ileri zekâlı sanmasanıza!” diye karşılık veriyordu.

“Ama teyzeciğim, gerçekten kara cahil bu kız! Biliyor musunuz, kendisine sorduk dün gece, İrlanda’ya hangi yönden gidilir, diye. O da, Wight Adası’na geçerim, dedi çıktı. Aklı fikri Wight Adası’nda. Hem de yalnızca Ada, diyor, dünyada başka ada yokmuş gibi. Ben olsam utancımdan yüzüm kızarırdı. Biz ondan çok daha küçükken öyle şeyler biliyorduk ki, onun bu yaşta haberi bile yok! Teyzeciğim, kaç yıl önceydi, bütün İngiliz krallarını, tahta geçiş sırasıyla ezbere bilirdik biz. Hem de tahta ne zaman geçtiklerini, onların döneminde olan başlıca olayların tarihlerini bilirdik!”

Öbür kız, “Evet,” diye lafa karıştı. “Septimius Severus’a varıncaya kadar Roma imparatorlarını, ayrıca mitoloji de bilirdik. Bütün madenleri, yarı madenleri, gezegenleri ve büyük düşünürlerin adlarını bilirdik.”

“Çok doğru, yavrularım. Ama sizlere Tanrı çok güçlü bellekler vermiş. Zavallı kuzeninizin, varsanız baksanız hiç belleği yoktur. Her şeyde olduğu gibi bellekten belleğe de çok fark vardır. Bu yüzden kuzeninizi hoş görün, bu eksikliğinden ötürü acıyın ona. Sonra hiç unutmayın: Ne kadar ileri ve zeki olursanız olun, alçakgönüllülüğü hiç elden bırakmamanız gerekir. Çünkü ne kadar çok bilgili olursanız, öğrenecek o kadar çok şeyiniz var demektir.”

“Evet, biliyorum, daha çok şey öğrenmemiz gerekiyor, on yedi yaşına basıncaya kadar. Ama size Fanny ile ilgili başka bir şey daha söyleyeyim, çok tuhaf, çok şapşal bir şey! Biliyor musunuz, diyor ki ne müzik dersi, ne de resim dersi almak istiyormuş!”

“Gerçekten de büyük bir aptallık bu, güzelim. Kuzeninizin zekâdan yoksun olduğu gibi çevresindekilerden örnek almasını da beceremediğini gösterir. Ama derinden düşünülürse, belki durumun böyle olması daha hayırlıdır. Bildiğiniz gibi anneniz ve babanız gerçi Fanny’yi (benim sayemde) sizinle bir arada büyütmek büyüklüğünde bulunuyorlar ama bu demek değildir ki onun da ille sizler kadar bilgili ve hünerli olması gerekir! Aksine, arada bir ayrım olması bence daha uygun kaçar.”

Mrs. Norris işte bu gibi düşünce ve öğütlerle, yeğenlerinin kafalarını karıştırmaya çalışıyordu. Böyle olunca da kızların bütün yetenek ve bilgilerine karşın cömertlik, alçakgönüllülük ve kendi kendini tanıma gibi daha az bulunur değerlerden tümüyle yoksun kalışlarına şaşmamak gerekir. Yaradılışlarını dışta tutarsak her bakımdan çok iyi yetiştiriliyorlardı. Sir Thomas onların eğitimindeki eksik yönlerin farkında değildi. Çünkü gerçekten çocuklarına düşkün bir baba olmakla birlikte sevgisini pek belli etmezdi; davranışlarındaki resmîlik çocuklarının da onun yanında çekingen davranmalarına yol açardı.

Lady Bertram deseniz çocuklarının eğitimiyle zerrece ilgilenmiyordu. Böyle sıkıntılara katlanacak zamanı yoktu ki! Kendisi günlerini çok şık giyimli olarak kanepede oturup işe yaramadığı gibi güzel de olmayan bitmez tükenmez nakışlar işlemekle geçiren kadınlardandı. “Köpeciğini” çocuklarından çok düşünürdü ama kendisine yük olmadıkları zamanlar çocuklarını da iyice şımartırdı. Bütün önemli konularda Sir Thomas’ın, daha ufak tefek konularda da ablasının sözünü dinlerdi. Kızlarıyla uğraşacak daha çok zamanı olsa bile bunu gereksiz görürdü, herhalde. Çünkü kızlar bir mürebbiyenin gözetimi altındaydılar; gereken dersler için de öğretmenleri olduğuna göre hiçbir eksikleri yok sayılırdı. Fanny’nin ders konusunda aptal olmasına gelince; Lady Bertram bunun pek yazık olduğunu söylüyordu. Ama, ne yapalım, bazı kimseler analarından aptal doğuyorlardı. Demek ki Fanny’nin de daha çok çaba göstermesi gerekiyordu. Lady Bertram elden başka ne geleceğini bilemiyordu. Ama şunu da hemen ekliyordu ki kendisi Fanny’de, çok durgun olmasından başka hiçbir kusur bulmuyordu. Küçük kız getir-götür işlerinde çok iyi hizmet ediyor ve söylenen şeyleri aklında çok iyi tutuyordu, doğrusu.

Böylece Fanny, bütün bilgisizlik ve çekingenliğine karşın Mansfield Park’ta yerleşti. Eski evine karşı beslediği sevginin büyükçe bir bölümünü zamanla konağa aktararak teyze çocuklarının arasında büyüdü. Pek de mutsuz sayılmazdı.

Aşağı yukarı Fanny’nin aileye girdiği sıralarda Lady Bertram, ufak bir hastalığın ve büyük bir tembelliğin sonucu olarak, Londra’da, baharlarda gidip oturmak âdetinde olduğu evi bıraktı ve artık yılın dört mevsimini konakta geçirmeye başladı. Sir Thomas parlamentodaki görevini yaptığı sıralarda Londra’da yalnız kalıyordu. Karısının yokluğunun ona nimet mi yoksa külfet mi olduğunu artık Tanrı bilir! Böylece bu taşra konağında Bertram kız kardeşler belleklerini güçlendirip söyledikleri düetleri ilerletmeyi ve gitgide büyüyerek boylu, alımlı birer genç kız olmayı sürdürdüler. Babaları onların gerek görünüş ve davranış, gerek edindikleri bilgi ve yetenekler yönünden, bütün babalık beklentilerini karşılayabilecek bir düzeye eriştiklerini görebiliyordu. Büyük oğlu biraz uçarı ve tutumsuz olduğundan babasını daha şimdiden hayli üzüyordu ama öteki çocukları ona gelecek için yalnızca iyi şeyler vaat ediyorlardı. Sir Thomas kızlarının “Miss Bertram” adını taşıdıkları sürece bu ada yeni bir incelik, renk ve parlaklık katacaklarını ve bu adı bıraktıkları zaman da aileye onurlu akrabalar kazandıracaklarını umuyordu. Edmund’un karakterine gelince; dürüstlüğü ve aklı başında oluşuyla genç adam hem kendi kendisi, hem de çevresi için yararlı, onurlu, mutlu bir insan olacağa benzerdi. Edmund rahip olacaktı.

Kendi çocuklarının bakımının verdiği telaş ve bu konuda duyduğu hoşnutluk arasında Sir Thomas, Mrs. Price’ın çocuklarını da unutmuş değildi. Bu çocukların eğitiminde ve çalışacak çağa gelen erkek çocukların işlere yerleştirilmelerinde Sir Thomas cömertçe yardımda bulundu. Fanny de, ailesinden tamamen ayrı olsa da onlara yapılan herhangi bir iyiliği ya da onların durumunda olan herhangi bir düzelmeyi haber aldığı zaman candan seviniyordu. Uzun yıllar boyunca bir kez, yalnızca bir tek kez William’ı görmek mutluluğuna erdi, ama ötekileri hiç görmedi. Onu, hiç değilse kısa bir ziyaret için kardeşlerinin yanına göndermek kimsenin aklının ucundan geçmez, eski evinden kimse onu özleyip aramaz gibiydi. Ama Fanny’nin konağa gelişinden az sonra William denizci olmaya karar verince, denize açılmazdan önce bir haftalığına Northamptonshire’a gelip kız kardeşinin yanında kalmaya çağrıldı. İki kardeşin kavuştukları zaman duydukları derin sevinç, içlerinden taşan coşkun sevgi, baş başa yaptıkları uzun, ciddi konuşmalar ve gülüp eğlenerek geçirdikleri mutlu saatler göz önünde canlandırılabilir. Delikanlının sonuna kadar iyimser ve neşeli davranışı ve o gittikten sonra kız kardeşinin kapıldığı üzüntü de öyle. Neyse ki William’ın ziyareti Noel tatiline rastlamıştı da Fanny avunmak için kuzeni Edmund’ dan yardım umabilirdi. Edmund da, kıza ağabeyinin meslek yaşantısı ve yapacağı önemli işlerle ilgili öyle tatlı şeyler anlatıyordu ki zamanla Fanny bu ayrılığın birtakım yararları olabileceğini, ister istemez kabul etti. Fanny, Edmund’un yakınlığına ve iyi yürekliliğine gözü kapalı güvenebiliyordu. Eton’dan ayrılıp Oxford’a girmesi delikanlının iyi yürekliliğinde hiçbir değişiklik yapmamış, aksine, bunu ortaya vurması için ona daha çok fırsatlar sağlamıştı. Her zaman Fanny’nin iyiliğini düşünüyor, onu incitmemeye çalışıyor, evdekilere onun olumlu yanlarını anlatmaya, onun bu yanlarını ortaya vurmasını engelleyen utangaçlığını da yenmeye çabalayarak kızı avutuyor, ona akıl ve cesaret veriyordu.

Başkalarınca ikinci plana atılırken yalnızca Edmund’ un desteği, Fanny’nin aile içinde sivrilmesine elbette yetmezdi. Yine de kızın kafasının ve ruhunun gelişmesinde, zevklerinin incelmesinde Edmund’un yakınlığı ve ilgisi son derece önemli bir rol oynadı. Edmund Fanny’ nin zeki olduğunu biliyordu. Kız ölçülü olmakla birlikte her şeyi çarçabuk kapıp kavrıyordu, okumaya karşı da büyük bir hevesi vardı. Bu iyi kullanılırsa, başlı başına bir öğrenim yerine geçebilirdi. Miss Lee, Fanny’ye Fransızca öğretiyor, her gün birkaç sayfa tarih ezberletiyordu. Ama kızın boş saatlerini keyif ve büyüyle dolduran kitapları salık veren, Edmund’du. Edmund, onun zevkinin gelişmesi için elinden geleni esirgemiyor, yaptığı mantık yanlışlarını düzeltiyor, okuduğu kitaplar üstüne onunla konuşarak okuduğundan yararlanmasını sağlıyor, yerli yerince yaptığı övgülerle okumayı ona büsbütün sevdiriyordu. Bütün bu iyiliklere karşı Fanny de onu dünyada, William hariç, herkesten daha çok seviyor, gönlünü Edmund’la William arasında bölüştürüyordu.

1. Zarfın üzeri imzalanarak ücretsiz posta hakkından yararlanılırdı. (Y.N.)

2. O dönemin coğrafya dersinde uygulanan bir yöntem. Avrupa’daki ülkeler haritadan tek tek oyulup çıkartılır, sonra öğrenciler bunları bir araya getirmeye çalışırdı. (Y.N.)

3

Ailede önemli sayılabilecek ilk olay Rahip Norris’in ölümüydü. Fanny’nin on dört-on beş yaşlarına rastlayan bu ölüm ister istemez, aile içinde değişikliklere ve yeni durumlara yol açtı. Mrs. Norris papaz evinden ayrılınca önce konağa geldi, sonra da Mansfield’da Sir Thomas’ın malı olan ufak bir eve yerleşti. Kocasının ölümü konusunda, onsuz da pekâlâ yapabileceğini düşünerek, gelirinin azalması konusunda da ister istemez ekonomi yapmak zorunda kalacağını tasarlayarak, kendini avutuyordu.

Papaz evi ve papazlık işi aslında Edmund’a verilecekti. Mr. Norris, birkaç yıl önce ölseydi papazlığa bir aile dostu getirilerek durum idare edilecek ve Edmund papaz olacak yaşa gelince bu işe yerleşecekti. Ne var ki Tom’un son yıllarda su gibi para harcaması yüzünden, papazlık konumunu bekletmeye olanak kalmamış, başka birine verilmesini sineye çekmek gerekmişti. Böylece büyük kardeşin zevk ve eğlence düşkünlüğünün bedelini ödemek, bir yerde küçük kardeşe yüklenmiş oluyordu. Sir Thomas’ın yönetimi altındaki başka bir köyün papazlığı da gerçi Edmund için bekletiliyordu ve bunu bilmek, Mansfield papazlığını başka birine vermek zorunda kalmanın vicdan azabını biraz hafifletiyordu, ama iyi kalpli baba yine de bu durumdaki haksızlığa üzülmekten kendini alamıyordu. Belki böyle bir olay büyük oğlunun üzerinde, şimdiye kadarki söz ve davranışlarından daha etkili olur umuduyla Sir Thomas bu haksızlığı Tom’a da duyurmaya çalıştı.

En ağırbaşlı tavrını takınarak, “Senin adına utanıyorum, Tom,” dedi. “Durumu böyle idare etmek zorunda kaldığım için utanıyorum. Bu durumda senin de bir ağabey olarak çok utanç duyduğunu tahmin ettiğim için sana acıyorum. Edmund’u, yirmi-otuz yıl için, belki de temelli olarak, hakkı olan gelirin yarısından ettin. Gelecekte ben ya da sen belki ona daha iyi bir iş sağlayabiliriz. Ama bizden bunu ummak onun zaten hakkıydı. Gelecekte ne yaparsak yapalım, şu anda senin hemen kapanması gereken borçların yüzünden onun elinden aldığımız hakları asla ödeyemeyiz!”

Tom bu sözleri üzüntü ve utançla dinledi. Ama babasının yanından ilk fırsatta kaçtı ve çok geçmeden umursamaz bir bencillik içinde şöyle düşünmeye başladı: Birincisi, birtakım arkadaşlarının yaptıkları borçlar yanında kendisininkiler aşırı sayılmazdı. İkincisi, babası da bu işi pek uzatmış, artık can sıkmıştı. Üçüncüsü, Mansfield’a atanan yeni papaz her kimse, yaşlı bir adam olmalıydı, nasılsa çok geçmeden ölürdü.

Rahip Norris’in ölümünden sonra Mansfield papazlığına Dr. Grant adında bir papaz geçti ve gelip Mansfield’a yerleşti. Kendisi kırk beş yaşlarında, kanlı canlı bir adam olduğuna göre genç Tom Bertram’ın umutlarını suya düşüreceğe benzerdi. Ama yok yok, diye düşündü Tom. Yeni papaz tıknaz enseli, heyecanlı herifin biriydi. Güzel yiyecek ve içecekleri gövdeye bol bol indirmeyi sürdürürse çok geçmeden öbür dünyayı boylardı.

Yeni papazın, kendinden on beş yaş kadar küçük olan bir karısı vardı ama çocukları yoktu. İyi ve namuslu kişiler oldukları konusunda köye yayılan kalıplaşmış söylentiler arasında, çevreye girdiler.

Sir Thomas’ın düşüncesine göre şimdi artık Mrs. Norris’in, yeğeni Fanny’nin sorumluluğunu paylaşma vakti gelip çatmıştı. Mrs. Norris’in medeni durumundaki değişiklik ve kızın yaşının büyümüş olması, onların birlikte oturmalarındaki bütün sakıncaları ortadan kaldırmakla kalmamış, bunu ideal bir çözüm yoluna dönüştürmüştü. Batı Hint Adaları’ndaki mülklerinin son zamanlarda biraz zarara uğraması ve büyük oğlunun tutumsuzluğu yüzünden durumu biraz sarsılmış olduğu için, Fanny’nin bakım ve çeyiz masraflarının bir bölümünden kurtulmak Sir Thomas’ın işine gelecekti. Akla yakın ve yakışık alır bir iş olduğuna bütün kalbiyle inandığı için Sir Thomas bu olasılıklardan karısına söz etti. Lady Bertram bu konuyu yeniden anımsadığında Fanny de yanındaydı. Lady Bertram sakin sakin, “Ee Fanny, duyduğuma göre yanımızdan ayrılıp ablamla oturacakmışsın,” dedi. “Nasıl, memnun kalacak mısın bundan!”

Fanny öylesine afallamıştı ki, “Sizden ayrılmak mı!” diye kekelemekten başka bir şey söyleyemedi.

“Evet, yavrucuğum. Hem neden şaştın öyle? Beş yıldır bizim yanımızdasın. Ablam eskiden beri, kocası ölünce seni yanına almayı kurardı. Yine de arada gelip nakış örneklerimi çiziverirsin, umarım.”

Hiç beklemediği bu haber Fanny’cik için hiç de hoş değildi. Genç kız Norris teyzesinden hiçbir zaman yakınlık görmemiş, ona asla kanı kaynamamıştı.

Titrek sesle, “Burdan ayrılmak istemem de!” dedi.

“Evet, istemezsin herhalde. Bu da çok doğal bir şey. Bu eve geldin geleli pek sıkıntı çekmedin sayılır.”

Fanny alçakgönüllülükle, “Size neler borçlu olduğumu belirtmekte kusur etmemişimdir umarım, teyzeciğim,” dedi.

“Yok, çocuğum, kusur etmiş sayılmazsın. İlk baştan beri benim gözümde iyi bir kızsın sen.”

“Artık hiç oturmayacak mıyım, sizin yanınızda?”

“Hayır, canım. Ama gideceğin yerde rahat edeceğinden eminsin ya, sen ona bak. Ha bu evde oturmuşsun, ha şu evde. Ne fark eder senin için?”

Fanny, yüreği acıyla dolarak dışarı çıktı. Aradaki fark azımsanacak bir şey değildi, onun gözünde. Norris teyzesiyle oturmak düşüncesi onu hiç de sevindirmiyordu.

Genç kız Edmund’la karşılaşır karşılaşmaz ona derdini açtı:

“Ağabeyciğim, hiç de sevindirici olmayan bir haber aldım. Gerçi siz bana, ilk baştan hoşuma gitmeyen şeylere de kendimi alıştırayım, diye çok kereler öğüt vermişsinizdir ama bu kez bunu yapamayacağım. Temelli gidip Norris teyzemle oturacakmışım.”

“Yaa! Öyle mi?”

“Evet. Şimdi Bertram teyzem söyledi. Kesin olarak kararlaştırılmış. Norris teyzemiz White’ların evine yerleşir yerleşmez ben de Mansfield Park’tan ayrılıp onun yanına gidecekmişim.”

“Ne yalan söyleyeyim, Fanny, senin bunu istemediğini bilmesem çok güzel bir plan derdim.”

“Ama, ağabeyciğim!..”

“Her yönden olumlu. Teyzemizin seni yanına istemesi aklı başında, yerinde bir davranış. Kendisine tam uygun, tam yakışır bir can yoldaşı seçiyor demektir. Paragözlüğünün bu işe engel olmayışına sevindim. Sen ona her bakımdan destek olur, hayatını doldurursun. Umarım bu iş seni pek de fazla üzmüyordur, Fanny.”

“Üzüyor, hem de pek çok. İçim istemiyor. Bu evi seviyorum ben, içindeki her şeyi. O evi, o evdeki hiçbir şeyi dünyada sevemem. Onun yanında nasıl tedirgin olduğumu siz biliyorsunuz.”

“Çocukken sana karşı davranışlarını pek hoş görmezdim. Ama hepimize karşı da hemen hemen aynı şeyleri yapmıştır. Oldum olası bilemez çocuklara güler yüz göstermesini. Şimdi artık büyüdün, çocuk yerine koyamaz seni. Hatta artık sana eskisinden daha iyi davranmaya başladı bile. Hele evine gidip de şu yeryüzündeki tek can yoldaşı olduğunda, seni ister istemez önemseyecektir.”

“Beni kimsenin önemsemesine olanak varmış gibi!”

“Neden olmasın?”

“Bin türlü neden var: aile durumum, aptallığım, kabalığım.”

“Aptallığıyla kabalığıymış! Sevgili Fanny, inan bana, sende bunların zerresi bile yok, kendi kendisine böyle şeyler kondurmandan başka! Seni gerçekten tanıyan kimselerin seni önemsememesi için hiçbir neden yok dünyada. Aklı başında, güzel huylu, iyilikbilir, gördüğü iyiliğin karşılığını verebilmek için can atan bir kızsın. Ben bir arkadaşta, bir can yoldaşında bundan daha önemli, daha mükemmel huylar aranabileceğini hiç bilmiyorum.”

Fanny bu övgüler karşısında pespembe kesilerek, “Siz çok iyi kalplisiniz de ondan,” diye yanıtladı. “Benim hakkımda böyle güzel şeyler düşündüğünüz için size nasıl teşekkür edebilirim? Ah, ağabeyciğim, buradan ayrılırsam sizin iyiliğinizi ömrümün sonuna kadar unutmayacağım.”

“Aman Fanny! Gideceğin yer buradan iki adımcık olduğuna göre, unutmazsın elbette. Senden bu kadarını beklemek hakkımdır. Parkın öbür ucuna değil de üç yüz bin kilometre ötelere gidecekmişsin gibi konuşuyorsun. Oysa hemen hemen her zamanki gibi bizim kızımız olacaksın yine. İki ev halkı yılın hemen hemen her günü bir araya gelecek, aradaki tek fark şu olacak ki Norris teyzemizle oturduğun zaman sen evin içinde daha söz sahibi, daha ön planda bir kişi olacaksın; bu da senin hakkın. Bu evde arkasına gizlenebileceğin bir sürü kişi var. Ama orada, teyzemizle baş başa kalınca, bağımsızlığını ilan etmek zorunda kalacaksın.”

“Ah, demeyin böyle!”

“Diyeceğim işte. Hem de sevinçle söyleyeceğim. Şu sırada senin bakımın için Norris teyzemiz annemden daha uygun. Teyzemiz gerçekten ilgi duyduğu kişiler için dağlar devirebilir. Seni de, Tanrı vergisi olan yeteneklerini geliştirmeye zorlayacaktır.”

Fanny göğüs geçirerek, “Ben bu işlere sizin gözünüzle bakamıyorum,” dedi. “Ama kendimi haklı göreceğim yerde size inanmam gerek. Beni kaçınılmaz olan bir duruma alıştırmaya çalıştığınız için sağ olun. Norris teyzemizin beni gerçekten sevdiğine inanabilsem, onun yaşamında önemli bir rolüm olacağına sevinirdim! Burada hiç kimse için önemli olmadığımı biliyorum. Ama o kadar çok seviyorum ki burasını!”

“Fanny’ciğim, evimizden ayrılsan bile buradan ayrılmış sayılmazsın ki! Park ve bahçelerde yine eskisi gibi gezip dolaşabilirsin. Bize ne kadar yürekten bağlı olduğunu bilmez değilim ama bu kadar küçücük, lafta kalacak olan bir değişiklik bile bu yüreği korkutmamalı! Yine aynı bahçe yollarında gezinecek, aynı kitaplıktan kitap seçecek, aynı insanlarla bir arada olacak, aynı atlara bineceksin.”

“Çok doğru. Evet, sevgili kır kısrağım benim! Ah, ağabeyciğim, biliyor musunuz, bazen düşünüyorum da, ata binmekten nasıl ödüm kopardı! Sağlığına iyi gelir, denildiğini duydukça nasıl dehşete düşerdim! Bilemezsiniz, atlardan laf açıldığı zaman Sir Thomas dudaklarını kıpırdatır kıpırdatmaz tiril tiril titremeye başlardım! Sonra sizin bu işe nasıl aklımı yatırdığınızı, konuşmalarınızla nasıl korkularımı giderdiğinizi, zamanla ata binmekten zevk almaya başlayacağımı söylediğinizi anımsıyorum; ne kadar haklı çıktığınızı da görüyorum. Onun için ileriyi görüşünüzün de aynı derecede isabetli çıkacağına inanıyorum.”

“Ben de, ata binmek nasıl beden sağlığına iyi gelmişse, Norris teyzeyle oturmanın da senin ruh sağlığına iyi geleceğine ve sonunda seni mutlu kılacağına inanıyorum.”

İki teyze çocuğu arasındaki konuşma böylece sona erdi. Aslında bu konuşma hiç yapılmasa da olurdu, çünkü Mrs. Norris, Fanny’yi yanına almaya hiç mi hiç niyetli değildi. Şu son durumda Mrs. Norris yeğenini yanına almayı ancak kaçınılması gereken bir şey olarak düşünmüştü. Kendinden böyle bir şey umulmasını engellemek için de Mansfield’da “kibar” sayılabilecek evlerin en küçüğünde karar kılmıştı. White’ların evi ancak kendisiyle hizmetçilerine yetecek büyüklükteydi; bir de misafir yatak odası kalıyordu ki Mrs. Norris bu noktanın üzerinde özellikle duruyordu. Gerçi papaz evindeki misafir yatak odaları hiç kullanılmamıştı, ama Mrs. Norris şimdi yatıya gelebilecek arkadaşları için bir yedek yatak odasının şart oluşunu ne unutuyor ne de unutturuyordu. Gel gör ki aldığı bütün önlemler yine de ona daha asil bir amaç kondurulmasını önleyemedi. Hatta yedek yatak odasının önemi üzerinde bu kadar durması Sir Thomas’ı yanıltmış, onun odayı Fanny için istediği kanısını uyandırmış olabilirdi. Lady Bertram çok geçmeden, bir gün, laf arasında bu konuya değinerek durumun açıklık kazanmasını sağladı:

“Ablacığım, Fanny sizin yanınıza yerleşince ben de Miss Lee’ye artık yol verebilirim, sanıyorum.”

Mrs. Norris neredeyse yerinden sıçrıyordu:

“Benim yanıma yerleşmek mi? Sevgili Lady Bertram, ne demek istiyorsunuz?”

“Fanny sizinle oturacak değil mi? Sir Thomas’la öyle kararlaştırdınız sanıyordum.”

“Ben ha! Asla! Sir Thomas’a bu konuda ağzımı açmış değilim, ne de o bana! Fanny benimle oturacak ha! Dünyada en son aklıma gelecek olan bir şey varsa o da budur: Bakın hele! Ben Fanny’yle ne yaparım, Fanny benimle ne yapar? Ben! Zavallı, dertli bir dul kadın, yaslara boğulmuş, dünyadan elini eteğini çekmiş... O yaşta bir kızla nasıl yapabilirim ben, on beşinde bir kız! En özen ve dikkat isteyen, en geniş yürekleri bile daraltabilecek bir çağ! Sir Thomas benden böyle bir şeyi ciddi olarak bekleyemez herhalde! Sir Thomas bunu yapamaz, çünkü benim dostumdur! Benim iyiliğimi isteyen hiçbir kimse böyle bir öneride bulunamaz, eminim bundan. Nasıl oldu da Sir Thomas bunun lafını açtı sana?”

“Bilmiyorum. Kendince böylesini uygun bulmuş olsa gerek.”

“Ne dedi ama? Benim Fanny’yi almamı kendisi istemiş olamaz! Onun böyle bir şeyi içten isteyebileceğini hiç sanmam.”

“Yok, Sir Thomas yalnızca akla yakın bir olasılık olarak konuştu. Doğrusu, ben de öyle düşündüm. İkimiz de sizin böylece rahat edip avunacağınızı sandık. Ama istemiyorsanız diyecek bir şey yok. Kız nasılsa bize yük olmuyor.”

“Kardeşciğim, yürekler acısı durumumu bir düşünün. Fanny beni nasıl avutabilir bu durumda? Zavallı, kolsuz kanatsız bir dul kadın; dünyanın en iyi kocasını yitirmişim! Hastalığı sırasında ona bakıp pervane olacağım, diye sağlığım bozulmuş, içim desen daha beter sönmüş; huzur diye bir şey kalmamış; elimdeki para şöyle, durumuma göre geçinmeme kıt kanaat yetecek, ancak zavallı merhumun anısına leke sürdürtmeyecek kadar! Üzerime bir de Fanny gibi bir kızın yükünü almak nasıl avuturmuş beni? Kendim için istesem bile zavallı kızcağıza böyle bir haksızlıkta bulunamam! Şimdiki halde kız emin ellerde, geleceği güven altında. Ben de artık kendi dertlerime, sıkıntılarıma elimden geldiğince göğüs gerer, yaşar giderim.”

“Yani tek başınıza, yapayalnız yaşamak zor gelmeyecek mi size?”

“Lady Bertram, hoşsunuz yani! Bana yalnızlıktan başka ne yaraşır ki? Ara sıra belki bir dost gelir, küçük evimin kapısını çalar (beni arayan dostlar için bir yatağım her zaman hazır olacaktır), ama bundan sonra günlerimin çoğu mutlak bir yalnızlık içinde geçecek. İki yakam bir araya gelsin de, benim dileğim bundan ibaret!”

“Aman ablacığım, durumunuz pek de bu kadar kötü değildir, umarım. Sir Thomas diyor ki yılda elinize altı yüz altın geçecekmiş.”

“Lady Bertram’cığım, durumumdan yakınmıyorum. Eski yaşantımı sürdüremeyeceğimi biliyorum, ama ne yapalım, elden geldiğince kemerleri sıkıp daha tutumlu olmasını öğrenmem gerek. Şimdiye kadar yerde bulduğunu gökte yiyen bir kadındım, ama bundan sonra ekonomi yapmaktan utanmam artık. Gelirim kadar durumum da tamamen değişti. Zavallı kocacığımdan, bölgenin papazı olması dolayısıyla kendisinden çok şeyler beklenirdi ama kimse bunları benden bekleyemez! Gelip giden Tanrı misafirleri bize nasıl da mutfak masrafına patlardı, hesabı belirsiz! Ama White’ların evine taşınınca daha dikkatli olmam gerekiyor. Ayağımı yorganıma göre uzatmalıyım, yoksa sefil olurum. Hatta ne yalan söyleyeyim, biraz daha ileri gidip bir köşeye üç-beş kuruş da koyabilirsem çok iyi olur.”

“Koyabilirsiniz, sanırım. Zaten eskiden beri para biriktirmez misiniz?”

“Hedefim, Lady Bertram’cığım, benden sonrakilere yararlı olmaktır. Daha paralı olmak istiyorsam sizin çocuklarınız içindir bu. Yoksa başka kimim var benim? Onlara, işlerine yarayacak, ufak bir şey bırakabilirsem ne mutlu bana!”

“Çok iyisiniz ama, kuzum, bizim çocuklar için sıkıntıya sokmayın kendinizi! Onların geleceği nasılsa güvencede. Sir Thomas gereğine bakar o işin.”

“Ama biliyorsunuz, Antigua’daki mülkü bu kadar az kâr getirmekte devam ederse, Sir Thomas’ın geliri hayli daralacak.”

“Yok canım, o sorun çözümlenmek üzere. Sir Thomas bununla ilgili mektuplar yazıp duruyor, biliyorum.”

Mrs. Norris gitmek üzere ayağa kalkarak, “Kısacası, Lady Bertram,” dedi, “ben sizin aileye yararlı olmak istiyorum, sözüm bu kadar. Bundan böyle Sir Thomas benim Fanny’yi almamdan laf edecek olursa, siz de rahatça söyleyebilirsiniz; benim sağlık ve ruhsal durumum dolayısıyla böyle bir şey söz konusu bile edilemez! Hem zaten Fanny’yi yatıracak yerim de yok ki aslında! Eş dost için bir yedek oda ayırmam şart.”

Lady Bertram’ın, bu konuşmanın kocasına anlattığı kadarı Sir Thomas’a, Frances’in görüşleri konusunda ne kadar yanılmış olduğunu anlatmaya yetti. Mrs. Norris de o andan sonra Fanny konusundaki bütün isteklerden, daha doğrusu bu isteklerin kendisine söylenmesinden tümüyle kurtulmuş oldu.

Fanny başka yere gönderilmek korkularının ne kadar yersiz olduğunu çok geçmeden anladı. O zaman duyduğu içten sevinç de, onun hesabına çok yararlı bulduğu bir tasarının altüst olmasına üzülen kuzeni Edmund’u mutlu kıldı. Mrs. Norris, White’ların evine yerleşti; Grant’ ler papaz lojmanına geldiler ve bu olaylar da olup bittikten sonra Mansfield’da yaşam bir süre için yine her zamanki gibi sürüp gitti...

Grant’lerin, gülüp eğlenmeyi, toplantıları seven, candan kimseler oluşları yeni dostlarını genellikle pek hoşnut bıraktı. Ama onların da kusurları vardı elbette. Nitekim Mrs. Norris bunları bulmakta gecikmedi. Dr. Grant boğazına pek düşkünmüş ve her gün bol bol yiyip içmek istiyormuş; Mrs. Grant de onu ucuz şeylerle doyurmak yoluna gideceği yerde aşçısına, Mansfield Park aşçısının aldığı gibi yüksek bir ücret ödüyormuş ve mutfağına pek seyrek uğruyormuş. Bu çeşit uygunsuz tutumları ve papaz evinde her Tanrı’nın günü tüketilen tereyağı ve yumurta miktarını kabul etmek Mrs. Norris’in mizacına uygun değildi. “Hiç kimse bolluğu, misafir ağırlamayı benim kadar sevmesin, eli sıkılıktan hiç kimse benim kadar iğrenmesin! Benim zamanımda papaz evinin bu yönden adı çıkmış değildi elbette. Her zaman konforuyla, bolluğuyla anılırdı. Ama bu gidişe aklım ermiyor, doğrusu! Bir köy papazının evine sosyete hanımefendisi yaraşmaz ki! Zaten sordum soruşturdum; gelirleri taş çatlasa beş binin üstünde değil!”

Lady Bertram bu tür kınamaları kös dinliyordu. Ev yönetimi konusunda yapılan hatalarla içten ilgilenmesinin yolu yoktu ancak Mrs. Grant’in pek de alımlı görünmediği halde böyle iyi bir koca bulmuş olması, güzel bir kadın olarak onun kanına dokunuyordu doğrusu! Lady Bertram bu konudaki şaşkınlığını, ablası kadar uzun uzadıya olmasa bile hemen hemen o kadar sık sık belirtiyordu.

Bu dedikodular henüz bir yılı bile doldurmamıştı, aile içinde, hanımların kafalarında ve konuşmalarında esaslı bir yer tutacak kadar önemli bir durum ortaya çıktı. Sir Thomas işlerini düzene sokabilmek amacıyla Antigua’ya kendisi gitmeyi uygun bularak büyük oğlunu da yanına aldı. Böylelikle Tom’u, İngiltere’deki birtakım uçarı arkadaşlarından ayırıp koparabileceğini de umuyordu. Baba-oğul, belki de bir yıl evlerinden uzakta kalmak üzere, yola çıktılar.

Durumu para açısından ve büyük oğluna sağlayabileceği yararlar bakımından ele almak Sir Thomas’ı, evini ocağını bırakıp gitmek ve kızlarını, en tehlikeli bir yaşta başkalarının gözetimine bırakmak düşüncesine boyun eğdirtmişti. Adamcağız karısının kızlara karşı kendi yerini tutabileceğini, daha doğrusu, analık görevini hakkıyla yerine getirebileceğini hiç sanmıyordu. Ama Mrs. Norris’in titiz dikkatine ve Edmund’un sağlam yargılarına güvendiğinden kızlardan yana içi rahat olarak gitti.

Lady Bertram kocasının onu bırakıp gitmesine üzülüyordu ama onun esenliği yönünden kuruntuya kapılmak ya da onun rahatsız, tedirgin olabileceğinden kaygılanmak aklına gelmiyordu. Çünkü dünyada kendinden başka hiç kimsenin güçlük ve yorgunluk çekemeyeceğine inananlardandı.

Kızlarına gelince, acınacak durumdaydılar; üzüldükleri için değil de, kendilerinde üzüntüden eser olmadığı için! Kızlar babalarına düşkün değildiler. Çünkü Sir Thomas onların eğlencelerini hiçbir zaman desteklememişti. Şimdi de babalarının gidişine, yazık ki, çok seviniyorlardı. Çünkü böylece bütün baskılardan kurtulmuş oluyorlardı! Fanny’nin duyduğu ferahlık da hemen hemen kuzenlerininkine eşti ama genç kızın daha duygulu olan yüreği ona nankörlük ettiğini fısıldıyor ve genç kız şu anda üzülemeyişine üzülüyordu. “Sir Thomas ona ve kardeşlerine nice iyiliklerde bulunmuştu ve şimdi belki de dönmemek üzere gitmişti! Onun ardından gözyaşı dökememek! Ne utanılacak bir duygusuzluktu bu!” Hem de Sir Thomas, yola çıktığı günün sabahı, Fanny’ye, “Umarım önümüzdeki kış William’ı yine görürsün,” demiş ve ağabeyinin bölüğü İngiltere’ye döner dönmez bir mektup yazıp onu Mansfield’a çağırmasını söylemişti. “Ne kadar ince düşünceli, ne kadar iyi bir insan!” Hele bir de ona gülümsese ve “Sevgili kızım, Fanny’ciğim,” filan deseydi, genç kız ona karşı duyduğu bütün çekingenlik ve korkuyu o an unutacaktı. Ne var ki Sir Thomas konuşmasını, yine onu utanç ve kedere boğacak sözcüklerle bitirmişti: “William, Mansfield’a gelirse, evden ayrıldığından beri geçen yılların boşa gitmediğine onu inandıracak şekilde davranacağını umarım. Ama yazık ki ağabeyin birçok yönden, kız kardeşinin on yaşında neyse on altısında da o olduğunu düşünecektir!” Fanny, Sir Thomas’ın arkasından, bu sözleri aklına getirdikçe acı acı ağladı. Onu, böyle, gözleri kızarmış olarak gören teyze kızları da ikiyüzlü olduğuna karar verdiler.

4

Tom Bertram son zamanlarda evde o kadar az kalıyordu ki yokluğu duyulmuyordu, desek yeri var. Hatta Lady Bertram çok geçmeden kocasının yokluğuna bile ne kadar alıştıklarını, onsuz hayatlarını ne kadar iyi çekip çevirebildiklerini görerek şaşırdı kaldı. Edmund sofrada etleri dilimleyip servis yapmakta, vekilharçla konuşup avukata mektup yazmakta, hizmetçilerin parasını vermekte, annesinin özel mektuplarını yazmak hariç, her işinde babasının yerini öyle iyi tutuyor ve annesini her türlü yorgunluk ve uğraşmadan öylesine kurtarıyordu ki, şaşılacak şeydi!

Yolcuların, rahat bir yolculuktan sonra sağlıkla Antigua’ya vardıklarının haberi geldi. Bu arada Mrs. Norris büyük korkulara kapılmaktan geri kalmamış ve Edmund’u yalnız başına kıstırabildiği yerde bu korkularını ona da aşılamak için epey çırpınmıştı. Herhangi bir acı haberi ilk duyacak insanın kendisi olacağına inandığı için bu acı haberi konak halkına nasıl vereceğini bile kararlaştırıp hazırlamıştı. İşte bu sırada Sir Thomas’ın, hayatta olduklarını bildiren mektubu onun tasalarını ve ev halkını avutmak için hazırladığı demeçleri bir süre için bir yana bırakmasını gerektirdi.

Kış mevsimi bu demeçlerin verilmesini gerektirecek bir olay olmadan gelip geçti. Antigua’dan sürekli haber alınıyordu. Mrs. Norris, kardeşinin kızlarına eğlenceler yaratmak, onların giyinip süslenmelerinde yardımcı olmak, bilgilerini herkese göstermek gibi işlerin yanında kendi evini de çekip çevirmekteydi. Üstelik kız kardeşinin ev işlerine burnunu sokup Mrs. Grant’in tutumsuzluğunun dedikodusunu yapmakla öylesine meşguldü ki uzaktaki akrabalarını düşünüp kuruntu yapacak fırsatı bile güç bulabiliyordu!

Bertram kız kardeşler şimdi o yörenin güzel kızları arasında sağlam birer yer tutmuş bulunuyorlardı. Güzelliklerinin ve son derece iyi yetişmiş olmalarının yanı sıra, doğuştan rahat, şen yaradılışlı oldukları ve herkese karşı nazik ve yumuşak başlı davranmaya alıştırıldıkları için, çevrelerinin yalnız hayranlığını değil, sevgisini de kazanmışlardı. O kadar mükemmeldiler ki büyüklük taslasalar bile göze batmıyordu. Zaten çalım da satmıyorlardı. Böyle davranmalarıyla topladıkları (Norris teyzeleri kanalıyla kulaklarına gelen) övgüler de kızların, kusursuz oldukları konusunda besledikleri inancın pekişmesine yarıyordu.

Lady Bertram kızlarıyla birlikte topluluklara katılmazdı. Kızlarının beğenildiğini ve sevildiğini görerek annelik zevkini tatmak için bile ufacık bir sıkıntıya katlanamayacak kadar tembeldi. Bu yüzden bu işi ablasına bırakmıştı. O da böyle şerefli bir temsilcilik görevini yüklenmeye zaten can atıyordu! Böylece, fayton kiralamak zorunda kalmadan sosyeteye girmek fırsatını buluyor ve bunun iyice tadını çıkarıyordu.

Bu toplantılara Fanny de katılmıyordu. Yine de Bertram teyzesinin arkadaşı olarak kabul edilmekten ve işe yaramaktan zevk alıyordu. Mürebbiye Miss Lee konaktan ayrılmış olduğu için, herkesin bir baloya ya da bir toplantıya gittiği gecelerde teyzesinin eli ayağı Fanny’ydi. Teyzesiyle konuşuyor, teyzesini dinliyor, teyzesine kitap okuyordu. Bu gibi gecelerin dinginliği ve Bertram teyzesiyle baş başa olduğu sürece hiçbir sert söz duymayacağını bilmenin güvenci, Fanny’nin ürkeklik ve utangaçlıktan kurtulamamış olan ruhunu fazlasıyla okşuyordu. Teyze çocuklarının gittiği eğlentilere gelince; Fanny bunları, hele baloların ayrıntılarını ve Edmund’un kimlerle dans ettiğini dinlemeye bayılıyordu, ama aile içindeki kendi durumunu çok aşağı gördüğünden böyle toplantılara alınabileceğini aklının ucundan bile geçirmiyor, bu yüzden de konuya pek ilgi göstermiyordu. Fanny bu kışı rahat ve sakin geçirdi sayılır. Gerçi kış mevsimi William’ı İngiltere’ye getirememişti, ama onun her an gelebileceğini ümit etmek dünyalara değerdi.

Bahar gelince Fanny, değerli ve sevgili arkadaşını, ihtiyar kır kısrağı yitirdi. Bu yitim onun yalnız duygularını değil, sağlık durumunu da sarstı. Çünkü herkes ata binmesinin çok önemli olduğunu kabul ettiği halde ona yeni bir at bulmak için davranan olmadı. “Çünkü,” diye teyzeleri fikir yürüttüler, “öbür kızlar ata binmediği zaman Fanny onlardan birinin atına binebilir.” Ama kız kardeşler hava güzel olduğu zaman her gün ata bindiklerine ve uysal, nazik tutumlarını gerçek zevklerinden fedakârlık edecek kadar ileri götürmeye hiç niyetli olmadıklarına göre, Fanny ya teyzelerinin biriyle bütün gün evde oturuyor ya da öbürüyle yoruluncaya kadar yürüyüş yapıyordu. Lady Bertram vücudunu hareket ettirmekten kendisi hoşlanmaz, bunu herkes için de gereksiz sayardı. Bütün gün yürüyüş yapan Mrs. Norris’se herkesin kendisi kadar yürümesi gerektiğine inanırdı. Bu sırada Edmund başka yerdeydi. Yoksa duruma hemen çare bulurdu. Eve dönüp de Fanny’nin ne durumda olduğunu ve bundan nasıl zarar gördüğünü anlayınca, “Yapılacak tek bir şey var,” dedi. “Fanny’ye bir at bulmak!” Ve gerek annesinin gevşekliği, gerek teyzesinin aşırı tutumluluğu yüzünden, sorunu önemsiz göstermek için yapılan bütün çabalara bu tek kararlı cümleyle karşılık verdi. Mrs. Norris ister istemez konak ahırındaki beygirlerin arasında bu işe uygun, yumuşak başlı, yavaş bir hayvanın pekâlâ bulunabileceğini, vekilharcın atının ödünç alınabileceğini ya da Dr. Grant’in, postaneye gönderdiği kısrağı ara sıra Fanny’ye verebileceğini düşünüyordu. Fanny’nin, tıpkı kuzenleri gibi, kendisine ait, hanımefendilere yaraşır bir binek atına sahip olmasını tümden gereksiz, hatta yakışıksız bulmaktan kendini alamıyordu. Sir Thomas’ın böyle bir şeyi asla aklından geçiremeyeceğinden emindi. Onun yokluğunda, gelirinin belirsiz olduğu şu sırada, böyle bir alışverişe kalkmak ve ahırın zaten yüklü olan masraflarını büsbütün kabartmak ona bağışlanmaz bir suç gibi geliyor ve Mrs. Norris bunu böylece söylemeyi boynuna borç biliyordu. Edmund’un tek yanıtıysa, “Fanny’ye bir at bulmak gerek!” oldu. Mrs. Norris konuyu aynı açıdan göremiyordu ama Lady Bertram görebiliyordu. Bu işin gerekliliği konusunda, oğluyla aynı düşüncedeydi. Yalnız acele etmemesini istiyordu Edmund’dan. Sir Thomas dönünceye kadar beklenilmeliydi. Sir Thomas gelince kararı kendisi verirdi. Sir Thomas eylülde dönmüş olacaktı. Eylüle kadar bekleyivermekten ne çıkardı ki?

Edmund, annesinin sözlerine kulak vermekten kendini alamadı ve sonunda, kendini babasının gözünde fazla ileri gitmiş duruma düşürmeyecek, ama Fanny’nin derdine hemen çare bulacak bir çözüm yolu üzerinde karar kıldı. Kendisinin üç atı vardı ama hiçbiri bir kadının binmesine uygun değildi. Bunlardan ikisi av hayvanıydılar, üçüncüsü de çok kullanışlı bir yol hayvanı. İşte genç adamın düşüncesi bu üçüncü atı verip yerine kuzeninin binebileceği gibi bir at almaktı. Böyle bir at biliyordu. Bir kere kararını verince işi çok geçmeden sonuçlandırdı. Yeni kısrak pek iyi çıktı. Çok az bir terbiyeyle tam hanımların binebileceği bir at olup çıktı, Fanny de ata hemen hemen tam anlamıyla sahip oldu. Dünyada başka hiçbir ata, eski kır atı kadar alışamayacağını sanmıştı, ama Edmund’un kısrağının verdiği zevk, şimdiye kadarkilerden kat kat üstündü. Hele buna Edmund’un yardımıyla sahip olduğunu bilmek Fanny’nin mutluluğunu öylesine artırıyordu ki sözle anlatılamazdı. Fanny kuzeni Edmund’u bütün iyilik ve yüceliklerin simgesi olarak görüyor, onun gerçek değerini kendinden başka kimsenin bilemeyeceğine inanıyor ve ona olan şükran borcunu asla ödeyemeyeceğini düşünüyordu. Edmund’a karşı olan duyguları saygı, minnet, güven ve sevgiden örülmüştü.

Yeni at, adıyla ve sanıyla Edmund’un malı olduğu sürece Mrs. Norris onun Fanny için kullanılmasına göz yumabiliyordu. Lady Bertram da önceden ileri sürdüğü itirazı yeniden anımsamış olsaydı bile oğlunu, eylüle kadar beklemediği için hoş görürdü. Çünkü eylül gelip çattığı zaman Sir Thomas hâlâ uzaklardaydı ve görünürde işini yakın zamanda bitirebileceğini belirten bir umut da yoktu. O tam İngiltere’ye dönmeyi düşünürken birtakım karışık durumlar ortaya çıkmış, her şey büyük bir kararsızlığa bürününce Sir Thomas da oğlunu İngiltere’ye göndererek işler tam bir sonuca bağlanıncaya kadar kendisi Antigua’da kalmaya karar vermişti. Tom kazasız belasız döndü geldi ve Sir Thomas’ın da sağlığının iyi olduğu haberini getirdi. Gelgelelim Mrs. Norris’in gözünde hepsi boşunaydı! Sir Thomas’ın oğlunu göndermesi onca, felakete uğrayacağı içine doğan bir babanın çocuğunu kurtarma çabasından başka bir şey değildi. O kadar ki Mrs. Norris de korkunç önsezilere kapılmaktan kendini alamıyordu. Hele sonbaharın o uzun geceleri başlayınca küçük evinin hüzünlü yalnızlığında bu kuruntulara büsbütün kendini kaptırdı. Artık her gün konağın yemek odasına sığınmak zorunda kalıyordu. Neyse ki kış eğlencelerinin yeniden başlaması işe yaradı. Toplantılar birbirini kovalamaya başladıkça Mrs. Norris en büyük kız yeğenine çıkan kısmetlerin tatlı hayallerine daldı ve sinirleri az çok yatışır gibi oldu. “Eğer zavallı Sir Thomas’ın bir daha geri dönmesi nasip değilse bile, sevgili Mariamızın parlak bir evlilik yapması bize avuntu olur,” diye içinden sık sık geçiriyordu. Bu düşünceler genellikle, çevrede zengin erkekler varken ve özellikle son zamanlarda çevrenin en büyük, en şahane mülklerinden birinin başına geçmiş olan bir genç adamın yanındayken aklına geliyordu.

Mr. Rushworth, Maria Bertram’ın güzelliğine daha ilk baştan vurulmuştu. Evlenmeye de niyetli olduğundan kendini âşık sanmakta gecikmedi. İri yapılı, orta zekâlı bir genç adamdı. Ne görünüşünde ne de davranışında bir aykırılık göze çarpmadığından Miss Bertram onun gönlünü çalmış olmaktan pek hoşnut kaldı. Yirmi birinci yaşına bastığı için Maria evlenmeyi boynunun borcu saymaya başlamıştı. Mr. Rushworth’le evlenmek ona babasınınkinden daha fazla bir gelir ve aynı zamanda Londra’da (artık başlıca hedeflerinden biri haline gelen) bir ev sağlayacağı için bunu gerçekleştirmek boynunun borcuydu. Mrs. Norris bu evlenmeyi gerçekleştirebilmek için canla başla uğraşıyor, iki tarafı da körüklemek, akıllarını bu işe yatırmak için her yola başvuruyordu. Bu yollardan biri de adı geçen genç beyin anasıyla dostluk kurmaktı. Mrs. Norris, şu sırada oğlunun yanında kalmakta olan Mrs. Rushworth’e bir sabah ziyareti yapsın, diye Lady Bertram’ı bile on beş kilometrelik bozuk yolda gitmeye zorladı. Mrs. Rushworth’le Mrs. Norris birbirleriyle pek güzel anlaşmakta gecikmediler. Birisi oğlunun evlenmesini yürekten istiyor ve şimdiye kadar görmüş olduğu kızlar arasında onu mutlu kılacak en uygun, en erdemli, en yetenekli ve görgülü kız olarak da Miss Bertram’ı buluyordu. Mrs. Norris bu övgüye teşekkür ediyor, sonra da gerçek değerleri seçmesini bilen bir insan olduğu için hanımefendiyi övüyordu. Maria gerçekten de bütün ailenin gözbebeği, övünç kaynağıydı; hiç kusursuz, bir melek! Çevresi hayranları ve isteyenleriyle öylesine sarılıydı ki seçim yapmakta güçlük çekiyordu. Yine de, dostlukları pek yeni olmakla birlikte Mrs. Norris’e göre Mr. Rushworth tam yeğeni için biçilmiş kaftandı ve tam onun gönlünü kazanabilecek kıratta bir gençti!

İki genç çeşitli balolarda birbirleriyle yeteri kadar dans ettikten sonra bütün bu konuşulanları haklı çıkardılar ve aralarında, Sir Thomas’ın yokluğunda varabilecekleri ölçüde bir anlaşmaya vardılar. Bu da ailelerini ve haftalardır Mr. Rushworth’le Miss Bertram’ı birbirlerine yakıştırmakta olan çevreyi pek sevindirdi.

Sir Thomas’ın onayını alabilmek için birkaç ay geçmesi gerekti. Ama onun da bu işe candan sevineceğinden kimsenin şüphesi yoktu. İki aile hiç çekinmeden içlidışlı olup çıktılar ve Mrs. Norris’in her gittiği yerde, “Henüz bu mesele hakkında hiç konuşmuyoruz,” demesinin dışında, durumu gizli tutmaya kalkışmadılar.

Ortada kusur gören tek kişi Edmund’du. Teyzesi ne denli ballandırırsa ballandırsın genç adam Mr. Rushworth’e beğenilir bir arkadaş gözüyle bakamıyordu. Kız kardeşi elbette kendi kararını kendisi verecekti, ama onun, mutluluğu zenginlikte araması Edmund’u biraz düşündürmüştü. Genç adam Mr. Rushworth’le bir aradayken, “Yılda on iki bin altınlık geliri olmasa bu adam çok aptal sayılırdı,” diye içinden geçirdi.

Beri yandan Sir Thomas yararları tartışılmayan, herkesin çok uygun ve yerinde bulduğu böyle bir evlenme isteğini gerçek bir hoşnutlukla karşıladı. Her bakımdan uygun bir birleşme olacaktı bu; aynı ilde, aynı düzeydeki iki aile arasında. Böylece Sir Thomas candan verdiği onayı hemen İngiltere’ye bildirdi, ancak düğünün kendisi yurda dönünce yapılmasını istedi. O sırada aylardan nisandı ve Sir Thomas yaz sonundan önce her işini yoluna koyup Antigua’dan ayrılabileceği kanısındaydı.

İşte temmuz ayında, Fanny on sekiz yaşına bastığı sırada işler bu durumdaydı. Derken Mrs. Grant’in kız ve erkek kardeşi gelerek köy sosyetesine katıldılar. Mrs. Grant’le ana bir, baba ayrı kardeş olan Mr. Crawford ve kız kardeşi varlıklı gençlerdi. Mr. Crawford’un Norfolk’ta hatırı sayılır bir malikânesi ve Miss Crawford’un da yılda yirmi binlik geliri vardı. Ablaları Mrs. Grant onları çocukluklarında çok severdi. Ama evlendikten az sonra anneleri ölmüştü. Crawford kardeşlerin vasiliği Mrs. Grant’in hiç tanımadığı bir amcaya düşmüş ve genç kadın böylece anaları öldüğünden beri üvey kardeşlerini pek görememişti. Gençler amcalarının yanında sıcak bir yuva bulmuşlardı. Amiral Crawford’la eşi başka hiçbir konuda anlaşamazlardı ama yeğenlerini sevmek konusunda birleşmişlerdi. Daha doğrusu her biri bir yeğeni kendisine gözde olarak seçmişti. Amiral’in gözbebeği oğlandı, karısınınkiyse kız. İşte şimdi de Amiral’in hanımının ölümü üzerine, gözbebeği olan kız, amcasının evinde birkaç ay çile doldurduktan sonra yeni bir yuva aramak zorunda kalmıştı. Amiral Crawford çok kötü ahlaklı bir adamdı. Karısı ölünce yeğenini bağrına basacağına, metresini alıp eve getirmişti. Böylece Mrs. Grant de üvey kız kardeşinden, “Yanına gelebilir miyim?” diye bir mektup almıştı. Bu, Miss Crawford’un işine geldiği kadar ablasını da sevindirmişti. Çünkü Mrs. Grant şu sırada, kent dışında oturan çocuksuz hanımların başvurabilecekleri bütün alışılmış oyalanma yollarını tüketmiş bulunuyordu. En sevdiği oturma salonunu güzel eşyalarla iyice doldurmuş, az bulunur türde çiçek ve tavuk yetiştirmeyi de denedikten sonra evinde yeni bir değişiklik ister olmuştu. Bu yüzden eskiden beri sevdiği ve evleninceye kadar yanında alıkoymayı umduğu üvey kız kardeşinin gelişi onu iyice sevindirmişti. Tek tasası, Mansfield’daki yaşantının, ömrünün çoğunu Londra’da geçirmiş olan bir genç hanımı doyuramama olasılığıydı.

Miss Crawford da buna benzer tasalardan tam anlamıyla uzak sayılmazdı. Ama onun tasaları daha çok üvey ablasının yaşayışını ve çevre sosyetesinin düzeyini bilmemekten doğuyordu. Bu yüzden başlarda ağabeyi Henry’ nin taşradaki konağına gitmek, orada onunla birlikte oturmak istemişti. Ancak ağabeyini kandırabilmek için gösterdiği çabalar boşa gidince gözünü karartarak üvey ablasının yanına gitmeye karar vermişti. Bir yerde yerleşmek ve tek bir kişiyle oturmak gibi şeylere karşı Henry Crawford ne yazık ki derin bir tiksinti duyardı. Böyle büyük ve önemli bir konuda kız kardeşi için fedakârlık yapamazdı. Yine de onu Londra’dan alıp Northamptonshire’a kadar getirerek ağabeyliğini gösterdi. Ona, canı sıkılır sıkılmaz, yarım saat içinde gelip kendisini alacağına da söz verdi.

Kız kardeşlerin kavuşması iki tarafı da sevince boğdu. Miss Crawford titiz, huysuz ve taşralı olmayan bir abla, onun bir centilmen olan eşi ve güzel döşeli, geniş bir ev buldu. Mrs. Grant de, şimdi eskisinden daha çok sevmeye başladığı kardeşlerinin büyüyüp yakışıklı birer genç olduklarını gördü. Mary Crawford göz alacak kadar güzeldi. Henry güzel değildi ama havalı ve çekici, değişik tipte bir erkekti. İki kardeş çok neşeli ve tatlı insanlardı. Bunları gören Mrs. Grant onların başka bütün üstünlüklere de sahip olduklarına o dakika karar verdi. İkisine de bayılmıştı ama gözünün bebeği Mary’ydi. Kendisi hiçbir zaman gururlanacak bir güzelliğe sahip olmamıştı. Onun için şimdi kız kardeşinin güzelliğiyle övünebilmek fırsatının iyice tadını çıkarıyordu. Mary’ye uygun bir kısmet bulmak için onun gelmesini bile beklememiş, Tom Bertram’a göz koymuştu. Mary gibi yirmi binlik gelir sahibi, yetenek dolu kibar bir genç kıza ancak bir baronet oğlu yaraşırdı. Mrs. Grant açık kalpli, içi dışı bir kadın olduğundan, kız kardeşinin gelişinin üzerinden daha üç saat geçmeden, bütün tasarladıklarını ortaya dökmüş bulunuyordu.

Mary Crawford, yakınlarında bu kadar hatırı sayılır bir ailenin oturduğunu duyunca sevinmişti. Ablasının biraz önyargı havası taşıyan düşüncelerinde ve yaptığı seçimde karşı duracak bir yön bulamadı. Kendi amacı da evlenmekti, ama parlak bir evlilik yapabilmek koşuluyla. Tom Bertram’ı Londra’da görmüştü; yakışıklılığının da, aile durumu, geliri ve işi ölçüsünde olduğunu biliyordu. Genç kız bu konuyu bir şaka olarak karşıladı, ama içten içe ciddi olarak düşünmekten de geri kalmadı. Çok geçmeden tasarı Henry’ye de açıldı. Mrs. Grant, “Planımızı tamamlayacak bir şey daha aklıma geldi,” dedi. “Sizin ikinizin de bu dolaylarda yerleşmenizi çok istiyorum. Onun için, Henry, sen de Miss Bertram’ların küçüğünü alacaksın; cici, güzel, iyi huylu, iyi yetişmiş bir kız, onunla mutlu olursun.” Henry eğilerek ablasına teşekkür etti.

Mary, “Sevgili ablacığım, eğer böyle bir şeye Henry’ nin aklını yatırabilirseniz beni, böylesine zeki bir akrabam olduğu için iki kez sevindirmiş olursunuz,” dedi. “O zaman sizin evlendirecek beş-altı tane kızınız olmayışına üzülürüm ancak. Çünkü Henry’nin aklını evliliğe yatırabilirseniz sizde bir Fransız kadınının çene gücü var, demektir: İngiliz kadınlarının bütün ustalıkları şimdiye kadar çoktan denendi, hem de kaç kez... Benim çok samimi, üç kız arkadaşım var. Üçü de sırayla Henry’ye ölüp bittiler. Bu kızcağızların, (çok akıllı bellediğim) analarının, ağabeyimi evlendirebilmek için döktüğümüz dilleri, yürüttüğümüz fikirleri, oynadığımız kurnazca oyunları aklınız almaz! Henry dünyanın en uçarı erkeği! Eğer sizin Miss Bertram’larınız kalplerinin kırılmasını istemezlerse ağabeyimden uzak dursunlar.”

“Sevgili Henry, senin böyle çapkın bir erkek olduğuna inanamıyorum.”

“Yok, sizin çok iyi kalpli olduğunuzdan eminim, ablacığım. Bana karşı Mary’den daha insaflı davranırsınız siz. Gençliğin, toyluğun verdiği kararsızlıkların kusuruna bakmazsınız. Sonra benim yaş tahtaya basmayan bir huyum vardır; aceleyle bir işe atılarak mutluluğumu tehlikeye sokmak işime gelmez. Evlilik kurumuna hiç kimse benim kadar saygı beslemesin! Erkeğe Tanrı’nın en büyük armağanı olan kadını bence şairimizin ince sözleri çok güzel anlatıyor:

Tanrı’nın en büyük ve “son” armağanı!3

“İşte, gördünüz ya, ablacığım! Nasıl “son” sözcüğünün üstüne basıyor! Şu gülüşüne bakın, yeter! İnanın, korkunç bir adam bu! Amiral amcamızın verdiği dersler onu iyice baştan çıkarmış.”

Mrs. Grant, “Ben gençlerin evlilik konusundaki sözlerine pek kulak asmam,” diye yanıtladı. “Evliliğe karşı bir isteksizlik bile gösterseler bunu henüz aradıkları kimseyi bulamamış olmalarına yorarım.”

Dr. Grant de gülerek lafa karıştı ve Mary’yi, evliliğe karşı hiçbir isteksizlik göstermediği için kutladı.

“Aa, tabii! Hiç utanmam ben bundan. Bana kalırsa herkes evlenmeli, dengi dengine olarak tabii. İnsanların kendilerine yazık etmelerine üzülürüm, elbette. Ama elverişli bir voli vurur vurmaz herkes evlenmelidir, bence.”

3. Milton’ın “Yitik Cennet” şiirine gönderme yapılıyor. (Y.N.)

5

İki evin gençleri daha ilk baştan kaynaşmışlardı. İki taraf da çekiciydi. Çok geçmeden dostlukları, görgü ve terbiyenin elverdiği ölçüde bir teklifsizliğe dönüşmek eğilimini gösterdi. Miss Crawford’un güzelliği Miss Bertram’ları ondan soğutmadı. Kendileri, başka kızların güzelliğini kıskanmayacak kadar güzeldiler çünkü. Hatta onun o ışıl ışıl kara gözlerine, duru esmer tenine ve alımlı güzelliğine onlar da hemen hemen ağabeyleri kadar vuruldular. Eğer Mary boylu boslu, sarışın olsaydı işler değişebilirdi. Ama şu haliyle onun kendilerini gölgelemesine olanak yoktu ve çok şirin, çok tatlı bir kız olduğu gönül rahatlığıyla kabul edilebilirdi.

Henry Crawford yakışıklı sayılmazdı. Yok, kızlar onu ilk gördükleri zaman hiç de yakışıklı bulmadılar. Güzel olmayan, kara maşa gibi bir genç adam; ama ne olsa tam bir centilmendi ve davranışları sevimliydi. İkinci görüşlerinde kızlar onun pek de o kadar yabana atılacak bir kara maşa olmadığını anladılar. Güzel değildi gerçi, ama yüzü öyle anlamlı, dişleri öyle kusursuz, yapısı o kadar düzgün ve kıvraktı ki insan onun güzel olmadığını unutuveriyordu! Hele üçüncü karşılaşmalarında, papaz evinde onunla birlikte yemek yedikten sonra, kızlar Henry Crawford’a toz kondurmaz oldular. Hatta onun şimdiye kadar tanıdıkları en tatlı adam olduğunu söylüyorlardı. Maria ve Julia aynı derecede beğenmişlerdi onu. Ama Maria’nın nişanlı oluşu genç adamı Julia’nın payına düşürüyordu, Julia da bunun bal gibi farkındaydı. Henry Crawford daha Mansfield’a geleli bir hafta olmadan genç kız onun kendisine âşık olmasına hazırlanmış bulunuyordu.

Bu konuda Maria’nın düşündükleriyse daha çapraşık ve belirsizdi. Genç kız gerçekleri ne görmek istiyordu, ne de anlamak! “Sevimli bir genç erkekten hoşlanmışsam ne sakıncası var! Benim nişanlı olduğumu herkes biliyor. Henry Crawford kendini kollasın!” Ama Mr. Crawford’un gönlünü ateşe atmaya hiç niyeti yoktu. Bertram kız kardeşler ilgilenmeye değer ve kendisinin gösterdiği ilgiyi kabule hazırdılar. Henry’nin tek amacı kendini onlara sevdirmekti. Yoksa onların sırılsıklam âşık olmalarını istemiyordu. Ne var ki daha dürüst davranıp daha kafasını kullanabilecek kadar akıllı olmasına karşın genç adam bu konularda kendisine her zaman büyük bir esneklik payı ayırırdı.

Papaz evindeki akşam yemeğinden sonra Miss Bertram’ları arabalarına kadar geçirdikten sonra Henry, Mrs. Grant’e, “Bu kız kardeşler pek hoşuma gitti, ablacığım,” dedi. “İnce duygulu, cana yakın kızlar.”

“Gerçekten de öyle. Senin de aynı düşüncede oluşuna sevindim, Henry. Sanırım Julia’yı daha çok beğenmişsindir.”

“Aa, tabii, Julia’yı daha çok beğendim, ablacığım.”

“Gerçek mi? Oysa herkes Maria’yı daha güzel buluyor.”

“Olabilir. Çizgi bakımından Maria daha üstün; yüzü de daha güzel bence. Ama ben Julia’yı daha çok beğendim. Maria kuşkusuz çok daha güzel ve bence çok daha sevimli bir kız. Ama ben ölünceye kadar Julia’yı daha çok beğeneceğim çünkü siz öyle buyuruyorsunuz.”

“Henry, konuşmayacağım seninle! Eninde sonunda onu daha çok beğeneceğinden eminim de...”

“Ama ben onu şimdiden daha çok beğendiğimi söylemiyor muyum size?”

“Üstelik Maria nişanlı. Bunu aklından çıkarma, küçükbey! Onun kararı verilmiş.”

“Ablacığım, nişanlı kızlar her zaman nişansızlardan daha sevimlidir. Kendilerinden emin ve hoşnutturlar. Dertleri dinmiştir. Çevrede kuşku uyandırmadan gönül eğlendirebileceklerine inanırlar. Karşındaki kız nişanlıysa güvenlik içindesin demektir, başın belaya girmez!”

“Aslında Mr. Rushworth efendiden bir çocuk, Maria için de parlak bir kısmet.”

“Ama Maria onu şu kadarcık bile sevmiyor, değil mi, ablacığım? Yakın dostumuz konusunda sizin düşünceniz bu. Ama ben katılmıyorum bu düşünceye. Bana kalırsa Maria Mr. Rushworth’e çok bağlı. Onun adı geçince gözlerinin parlayışından anladım. Benim Maria’ya karşı öyle bir saygım var ki onun sevmeden evlenebileceğini aklım almıyor.”

Mrs. Grant, “Mary, nasıl başa çıkacağız biz bu çocukla?” diye bağırdı.

Mary Crawford, “Kendi haline bırakacağız sanırım,” dedi. “Konuşmanın bir yararı yok. Nasılsa eninde sonunda onu da bir uyutan çıkacak!”

Mrs. Grant, “Ama onu uyutsunlar istemiyorum ben!” dedi. “Tuzağa düşürsünler istemiyorum. Her şey dürüst, şanlı şerefli bir biçimde olsun istiyorum.”

“Ay, ablacığım!” diye Mary güldü. “Bırakın onu kendi haline, uyuyacağı varsa uyusun! Ne fark eder sanki? Eninde sonunda nasılsa uyutuyorlar adamı!”

Mrs. Grant, “Ama evlilikte olmaz!” diye direndi.

Mary, “Asıl evlilikte olur!” dedi. “Sözüm meclisten dışarı, ablacığım, evlenip de ‘uyutulmayan’ kadın ve erkeklerin oranı yüzde bir bile değildir! Ne yana bakarsam bakayım, bunu böyle görüyorum. Zaten aklım da böyle kesiyor. Çünkü düşünüyorum da, insanların karşısındakinden en çok şey bekledikleri ve kendi kendilerine karşı en az dürüst oldukları alışveriş evliliktir.”

“Vah vah, Hill Sokağı’nda sana çok kötü bir evlilik dersi vermişler, Mary’ciğim!”

“Ağabeyimin zavallı eşinin, evlilik kurumunu sevmesi için bir neden yoktu ki! Ama ben kendi izlenimlerime dayanarak konuşuyorum: Evlilik bir düzen-dolap meselesi. Kaç kişi biliyorum, kesin bir kazanç ya da mutluluk bulacaklarına güvenip bel bağlayarak evlendiler ya da evlendikleri kimsenin iyiliğine ve üstünlüğüne yüzde yüz inandılar. Ama evlendikten sonra temelden yanılmış olduklarını anladılar ve umduklarının tam tersine katlanmak zorunda kaldılar. Öyleyse aldatmaca değil de nedir bu?”

“Sevgili kızım, sanırım daha çok hayal gücünü çalıştırıyorsun. Kusura bakma, tam olarak inanamıyorum sözlerine. Emin ol sen madalyonun yalnız bir yüzünü görüyorsun. Sakıncaları görüyorsun da evlilikte bulunan avuntuları göremiyorsun. Birtakım terslikler, düş kırıklıkları, her şeyde bulunur. Hepimiz hayattan pek çok şey umarız. Ama mutluluk için kurduğu planların biri boş çıkarsa, insan denen varlık hemen bir başkasına yönelir. İlk hesap yanlış çıkarsa ikinci hesabı daha iyi yaparız, başka bir yerde avunmaya bakarız. Kenardan bakıp da pireyi deve yapan seyirciler aslında, evlenenlerden daha çok yanılırlar ve aldanırlar, Mary’ciğim.”

“Bravo, ablacığım! Esprit de corps’unuza4 hayranım. Ben de bir eş olma durumuna ulaştığım zaman, sizin gibi, evlilik kurumuna hiç toz kondurtmayacağım.”

“Sen de ağabeyin gibi yaramazsın, Mary! Ama biz ikinizi de adam ederiz. Mansfield ikinizi de yola getirecek, bak göreceksin. Hem de uyutmadan. Yanımızda kalırsanız biz sizi adam ederiz!”

Crawford kardeşler adam olmak istemiyorlardı, ama ablalarının yanında kalmaya candan razıydılar. Mary papaz evini benimsemişti. Henry de ziyaretini uzatmaya can atıyordu. Birkaç gün kalmaya gelmişti, ama Mansfield ona çok şeyler vaat ediyordu, onu başka yere çekecek bir şey de yoktu. Mrs. Grant kardeşlerinin ikisini de yanında alıkoyabildiğine seviniyordu; kocası Dr. Grant de öyle. Mary Crawford gibi konuşkan, güzel bir kız Dr. Grant gibi evden pek çıkmayan, haylaz erkekleri çok iyi oyalar. Sonra Henry Crawford’un varlığı da ev sahibine her gün şarap içebilme fırsatı veriyordu.

Bertram kız kardeşlerin Mr. Crawford’a olan hayranlıkları çok aşırıydı. Mary Crawford’un Tom ve Edmund Bertram’a ya da başka bir erkeğe karşı böyle duygular taşımasına yaradılışı uygun değildi. Yine de genç kız, Tom ve Edmund’un yakışıklı ve nazik olduklarını, Londra’da bu değerde iki erkeğin bir arada zor bulunabileceğini ve her iki erkek kardeşin, ama özellikle Tom’un çok kibar olduğunu kabul ediyordu. Tom Londra’da daha çok bulunduğu için Edmund’dan daha canlı, daha salon adamıydı ve bu yüzden genç kız Tom’u daha çok beğeniyordu. Bu beğenmede Tom’un büyük oğul oluşunun da rolü vardı. Büyük oğlu daha çok beğeneceği, genç kızın ilk günden içine doğmuştu! Huyunun böyle olduğunu kendisi de biliyordu.

Tom’u kim olsa beğenirdi. Herkesin sevgilisi olan tiplerdendi o. Daha büyük erdemlere bile yeğlenebilen sevimli yönlere sahipti; rahat halleri, daima neşeli olan bir ruhu, bir sürü arkadaşı vardı ve her konuda konuşabilirdi. Mansfield Park konağıyla baronet unvanına mirasçı olması da onun bu çekiciliğini azaltmıyordu, herhalde! Miss Crawford çok geçmeden, Tom’un ve Tom’un toplumdaki yerinin kendisine yetebileceğine karar vermişti. Çevreyi gereken özenle gözden geçirdikçe, her şeyin Tom’dan yana olduğunu görüyordu; çevresi yedi-sekiz kilometre olan gerçek bir park, geniş, iç açıcı, modern bir ev (öyle güzel bir yerde kurulmuş ve önü ağaçlarla öyle güzel örtülmüştü ki, taşra konaklarını gösteren herhangi bir gravür koleksiyonunda yer alabilirdi; yalnız baştan aşağı yeniden döşenmesi gerekirdi, o kadar), sevimli kız kardeşler, sessiz bir anne. Hani kendisi de hoş çocuktu. Şu sırada, babasına söz vermiş olduğu için fazla kumar oynamıyordu ve bir gün Sir Thomas’ın yerini alacaktı. Evet, insan bu kadarla yetinebilirdi: Mary onu kocalığa kabul edebileceğini sanıyordu. Yavaş yavaş onun yarışlarda oynadığı atla ilgilenmeye başladı.

Bu yarışlar, tanışmalarından az sonra Tom’u Mansfield Park’tan uzaklaştırdı. Evindekiler onun hiçbir zaman üç-beş haftadan önce dönmediğini söylüyorlardı. Tom’un Mary’ye karşı duyguları şimdi sınanacaktı. Genç adam onun da yarışlara gelmesi için epey dil döktü. Yarışlara kalabalık bir grupla gidilmekten, büyük bir istek ve hevesle konuşuldu ama bunlar lafta kalacak şeylerdi.

Ya Fanny? Bütün bunlar olup biterken Fanny neler yapıyor, neler düşünüyordu? Aralarına yeni katılanlar konusunda onun yargıları neydi? Fanny gibi, yaşı on sekizi bulup da ne düşündüğü hemen hemen hiç sorulmayan kız pek azdır. O da kendi köşesinden, sessiz sedasız, Miss Crawford’un güzelliğinin hak ettiği hayranlık öşürünü ödüyordu. Ama o, teyze kızlarının döne döne karşı düşünceyi kanıtlamalarına karşın, Mr. Crawford’u hâlâ bir kara maşa olarak gördüğü için onun sözünü etmiyordu. Bu arada Fanny’nin yeni gelenlerde uyandırdığı ilgi de şöyleydi: Miss Crawford bir gün Tom ve Edmund’la yürüyüş yaparken, “Artık Miss Price’tan başka hepinizi anlamaya başlıyorum,” dedi. “Kuzum, henüz sosyeteye girdi mi o, yoksa girmedi mi? Beni şaşırtıyor. Ablamlara hepinizle birlikte yemeğe geldi; öyleyse tanıştırılmış olsa gerek. Ama öyle az konuşuyor ki sosyeteye girdiğine inanamıyorum.”

Bunu daha çok Edmund’a söylemişti. Genç adam, “Ne demek istediğinizi anladım ama karşılık vermeye kalkışmayacağım,” dedi. “Kuzenim artık büyüdü. Yaş ve kafaca yetişkin sayılır. Ama sosyeteye girmek girmemek gibi şeylere benim aklım ermiyor.”

“Oysa genellikle bu o kadar kolaylıkla anlaşılabilecek bir şeydir ki! Aradaki fark iyice belirlidir. Sosyeteye giren kızlarla girmemişler genellikle hem davranış, hem de giyiniş yönünden bambaşka olurlar. Bundan önce bana, bu konuda kararsızlığa düşülebileceğini söyleseler inanmazdım... Sosyeteye girmeyen kızlar hep birbirine benzer biçimde giyinirler (sözgelişi sımsıkı bir şapka), gayet hanım hanımcık dururlar ve ağızlarını açıp tek kelime söylemezler... İstediğiniz kadar gülümseyin; aynen böyledir. Pek fazla ileriye götürülmediği sürece, böyle olması uygundur da; yakışık alan, genç kızların sessiz ve utangaç olmalarıdır. Bence asıl uygunsuzluk, topluluk içine çıkarılan kızların birdenbire değişmeleridir. Hanım kız bir de bakmışsınız, göz açıp kapayana dek çekingenlikten kurtulmuş da tam tersi olmuş: Yani bilmişin biri olup çıkmış! Kızları sosyeteye belirli bir yaşta sokma geleneğinin kusurlu yanı bence budur. On sekiz-on dokuz yaşında bir genç kızın böyle aniden kabak çiçeği gibi açıldığını görmek hoş olmuyor. Belki de aynı hanım kızın daha bir ay önce dut yemiş bülbül gibi sus pus oturuşunu anımsadığımız için! Mr. Bertram, siz de bu tür değişimlerin tanığı olmuşsunuzdur!”

Tom, “Herhalde! Ama yaptığınız iş pek de hakça sayılmaz. Sözü nereye getirmek istediğinizi biliyorum ben. Miss Anderson’la benim halimi alaya alıyorsunuz,” dedi.

“Hiç de değil! Miss Anderson mu? Kimi, neyi kastettiğinizi bilmiyorum bile. Hiçbir şeyden haberim yok. Ama bana her şeyi anlatırsanız seve seve alay ederim sizinle!”

“Bravo, çok iyi rol yapıyorsunuz, ama bu kadar da ileri gitmenize izin veremem. Bir anda değişen genç kız örneğini verirken kesin Miss Anderson’u kastediyordunuz. Çizdiğiniz portre aslına o kadar uygun ki yanılmama olanak yok!.. Tam anlattığınız gibiydi... Şu Baker Sokağı’ndaki Andersonlar hani... Canım, daha geçen gün konuşuyorduk ya! Edmund, kaç kez duymuşsundur, Charles Anderson’dan söz eder dururum. Aynen Miss Crawford’un anlattığı gibi oldu. Anderson beni ilk olarak evine götürdüğü zaman –iki yıl önceydi– kız kardeşi henüz sosyeteye girmemişti. Taş çatlasa ağzından tek kelime alamazdınız! Bir sabah evlerinin salonunda bir saat oturup Anderson’u bekledim. Salonda Miss Anderson’la iki küçük kız kardeşi vardı yalnızca. Küçükhanımı benimle ne konuşturabildim ne de yüzüme baktırabildim! Sorularıma doğru dürüst yanıt bile alamıyordum. Ağzını şöyle bir büzüp başını çalımla bir çevirişi vardı!.. Sonra aşağı yukarı bir yıl onu görmedim. Bu arada küçükhanım sosyeteye girmiş meğer. Bir gün Mrs. Holfordlarda karşılaştık, –inanır mısınız– tanıyamadım onu! Yanıma geldi, tanıştığımızı söyledi; gözlerini yüzüme dikip öyle bir baktı ki ben utandım. Öyle bir gülüp söylüyordu ki nerelere bakacağımı bilemedim, inanın! Herkese maskara oluyormuşum gibi geliyordu. Besbelli Miss Crawford da duymuş bu öyküyü!..”

“Pek tatlı bir öykü! Ne yazık ki çok rastlanıyor böylelerine. Anneler bu konuda kızlarını idare etmenin yolunu bulamamışlar, bu bir gerçek. Hatanın kimde olduğunu bilemiyorum. Üstelik ben onun bunun yanlışlarını düzeltmeye meraklı değilimdir. Ama insanların çok zaman kusurlu olduklarını da görebiliyorum.”

Tom Bertram tam bir salon adamı kibarlığıyla, “Kadın davranışına güzel örnek olanlar bu kusurları düzeltmek için çok şey yapıyor sayılırlar,” diye bir övgü savurdu.

Onun kadar kibar olmayan Edmund, “Kusurun ne olduğu gün gibi ortada,” dedi. “O gibi kızlar kötü yetiştiriliyor. Daha ilk baştan yanlış düşünceler aşılanıyor kendilerine. Sürekli kendilerini beğenme ve beğendirme ilkesine göre davranıyorlar. Toplumun içine karışmazdan önceki davranışları da, gerçek alçakgönüllülükten en az sonraki halleri kadar uzak.”

Miss Crawford, çekingenlikle, “Bilmem ki,” dedi, “Ben bu konuda sizinle aynı düşüncede değilim. Sosyeteye tanıştırılmamış kızlar da tanıştırılmışlar gibi çalım satıp açılsalar daha mı iyi olur? Ben böylesini de görmüşümdür. Bence hepsinden beteri bu; iğrenç oluyor.”

Tom, “Evet, gerçekten kötü oluyor böylesi,” diye onun görüşüne katıldı. “İnsan yanılıyor, ne yapacağını şaşırıyor. Sizin demin pek güzel (pek de doğru olarak) anlattığınız o daracık şapkaları, o sıkılgan halleri görünce insan ister istemez bir sonuç çıkarıyor. Ama geçen yıl bu işaretlerin yokluğu yüzünden başım belaya girdi... Geçen eylül ayında, Batı Hint Adaları’ndan yeni döndüğüm sıradaydı; bir arkadaşla bir haftalığına Ramsgate’e gittik. Arkadaşım Sneyd’in (sen bilirsin, Edmund, hep söz ederim Sneyd’den) babası, annesi, kız kardeşleri filan hep oradaydılar. Onlarla daha yeni tanışacaktım... Albion Meydanı’na geldiğimizde evde kimse yoktu. Rıhtıma çıktık, Mrs. Sneyd’le iki kızı ve dostlarını orada bulduk. Yerlere eğilerekten bir selam çaktım hemen; sonra, Mrs. Sneyd’in çevresi erkek dostlarla çevrili olduğu için ben de kızlarından birinin yanına yanaştım, eve dönene kadar da hiç ayrılmayarak elimden geldiği kadar tatlı tatlı dil döktüm. Hanım kızın davranışı çok rahattı; dinlediği kadar konuşuyordu da. Hiçbir aykırılık sezmedim. Kızların ikisi de birbiri gibiydi: güzel giyimli, şapkaları peçeli, güneş şemsiyeli. Ama sonradan öğrendim ki, ben meğer henüz sosyeteye girmemiş olan küçük kız kardeşle ilgilenmişim de abla buna son derece alınmış! Küçük kız, sosyeteye girmesine henüz altı ay olduğu için, benimle konuşmayacakmışmış! Büyük Miss Sneyd beni asla bağışlamadı, dersem inanın bana!”

“Pek kötü olmuş. Zavallı büyük Miss Sneyd! Gerçi benim kendimden küçük kız kardeşim filan yok ama, yine de anlıyorum onun halinden. Böyle ihmal edilmek herhalde çok üzücü olur. Ama suç tamamen annelerinde. Küçük Miss Sneyd mademki henüz sosyeteye girmemiş, dışarı çıkarken yanında mürebbiyesi bulunması gerekirdi. Böyle yarım yamalak işlerden hiç hayırlı sonuç alınamaz... Ama biz şimdi gelelim Miss Price’a. Bilgi verin bana. Balolara filan katılır mı? Papaz evinden başka yerde akşam yemeğine gider mi?”

Edmund, “Hayır,” diye karşılık verdi. “Sanmıyorum ki Fanny ömründe baloya gitmiş olsun. Annem de sosyete hayatına pek az katılır. Ablanızın evinden başka yere yemeğe gitmez. Fanny de hep annemin yanında kalır.”

“Ha, öyleyse anlaşıldı. Demek Miss Price henüz sosyeteye girmemiş!”

4. (Fr.) Dayanışma ruhu. (Y.N.)

6

Tom Bertram yarışlara gitmek üzere yola çıktı ve Miss Crawford hayatında büyük bir boşluk bulmaya başladı. İki aile arasında artık hemen hemen her güne binen toplantılarda, Tom’un adamakıllı yokluğunu duymaya kendini hazırladı. Tom’un gidişinden az sonra konakta yemeğe çağrıldıkları zaman genç kız sofranın aşağı ucundaki alışılmış yerine oturunca, sofra başında Tom yerine kardeşini gördüğü zaman, içini karalar bürüsün, diye bekledi. Çok yavan geçecekti bu yemek; Mary bunu biliyordu! Tom’un aksine, Edmund gülüp söylemesini hiç beceremeyecekti. Çorbalar sessizlik içinde dağıtılacak, şaraplar gülüşülüp şakalaşmadan içilecekti. Av eti dilimlenirken eski avlara ilişkin tek tatlı anı anımsanmayacak, “arkadaşım falanca” üstüne bir tane bile gülünç fıkra anlatılmayacaktı. Mary, çaresiz, yemek masasının yukarı ucunda olup bitenleri izleyerek ve ilk kez gördüğü Mr. Rushworth’ü gözden geçirerek kendisine bir eğlence çıkarmak zorundaydı. Mr. Rushworth komşu kentteki bir arkadaşını ziyaretten dönmüştü. Arkadaşı evinin bahçelerini bir bahçe mimarına düzenlettirmişti; Mr. Rushworth’ün kafası bu konuyla doluydu. Kendi bahçesini de o mimara düzenlettirmeyi çok istiyormuş. Pek dişe dokunur bir şeyler söylemiyor, bundan başka laf da bilmiyordu. Yemekten önce anlatılan bu konu yemekte yine tazelendi. Besbelli genç adamın başlıca amacı nişanlısının dikkatini çekip gözüne girmekti. Gerçi Maria’nın yüzünde ilgiden çok kendini beğenmişlik okunuyordu, ama müstakbel evi Sotherton Court malikânesinden konuşulması hoşuna gidiyor, bu yüzden de nişanlısını terslemekten kaçınıyordu.

Rushworth ise, “Keşke Compton malikânesini görebilseniz!” diye konuşmayı sürdürüyordu. “Öyle güzel olmuş ki! Ben ömrümde böyle değişiklik görmedim! Bizim Smith’e söyledim: Sanki tanıyamadım, dedim. Giriş bölümünün şimdiki görünüşü öyle güzel ki eşi az bulunur. Evi görünce şaşırıp kalıyorsunuz. İnan olsun, dün Sotherton Court’a döndüğümde, ev zindan gibi göründü gözüme, yüreğim daraldı!..”

Mrs. Norris, “Aa, aşkolsun yani!” diye ünledi. “Zindanmış! Sotherton Court bence dünyanın en şahane malikânesidir!”

“Ama düzenlenmek ister, hanımefendi, bu kesin. Ömrümde düzenlenmesi bu derece zorunlu bir yer görmedim. Öyle ıssız bir görünüşü var ki! Nasıl düzene sokacağım, bilmiyorum!”

Mrs. Grant gülümseyerek Mrs. Norris’e döndü: “Mr. Rushworth’ün, evini şu sırada ıssız bulmasına şaşmamak gerek! Ama zamanı gelince her şeyi gönlünce düzene sokabilecektir.”

Mr. Rushworth, “Bir çaresine bakmak gerek,” dedi. “Ama ne? Bilmiyorum. Umarım bana yardım edecek iyi kalpli bir dost çıkar.”

Maria Bertram, “Bu işte sana en iyi dost olsa olsa Mr. Pepton olur, sanırım,” dedi.

“Ben de bunu düşünüyordum. Bizim Smith’e yaptığı işi gördükten sonra onu ben de hemen tutsam iyi olacak. Ücreti de günde 5 gine.”

Mrs. Norris, “10 gine de olsa sizin için fark etmez nasılsa!” dedi. “Masraftan kaçacak değilsiniz ya! Ben sizin yerinizde olsam masrafı düşünmem bile. İşin en iyi, en güzel biçimde yapılmasına bakarım. Sotherton Court gibi bir malikâneye her şeyin en iyisi yaraşır... Benim Sotherton’un ellide biri kadar bir yerim olsa, hiç durmadan yeni yeni şeyler diker, yeni biçimlere sokardım. Bayılırım böyle şeye! Şimdi oturduğum yerde, yarım dönümcük bahçemde bu tür işlere kalkışırsam ele güne karşı gülünç olurum. Maskara olur çıkarım. Ama daha geniş bir yerim olsa hiç durmam! Papaz evindeyken çok uğraşırdım böyle işlerle. Lojmanı bulduğumuz gibi bırakmadık ki, bambaşka bir yer yapıp çıktık. Siz gençler onun eski halini hatırlamazsınız belki de! Ama sevgili Sir Thomas burada olsaydı size söylerdi, ne ek bölmeler, ne değişiklikler yaptığımızı. Zavallı kocacığımın sağlık durumu bozulmasaydı, daha da neler neler yapacaktık. Böyleyken bile, durmadan bir şeyler yapardık. Ahır duvarının önüne o kayısı ağacını dikmemiz bile, Mr. Norris’in ölümünden hemen bir yıl önceki bahardaydı. Bakın şimdi nasıl büyüdü, koskocaman bir ağaç oldu.” Mrs. Norris bunları Dr. Grant’e bakarak söylemişti.

Dr. Grant, “Ağaç gerçekten de bakımlı, sağlam bir ağaç, hanımefendi,” diye karşılık verdi. “Bahçenin toprağı iyi. Yalnız ne zaman o ağacın önünden geçsem, meyvesinin o derece lezzetsiz oluşuna yanarım. Öyle ki toplamak zahmetine bile değmiyor.”

“Beyefendi, maar park cinsidir o kayısı. Seçerek aldık; o kadar da para ver... daha doğrusu Sir Thomas’ın armağanıydı ama faturasını gözlerimle gördüğüm için fidenin yedi şiline alındığını, cinsinin de maar park olarak yazıldığını biliyorum.”

Dr. Grant, “Yutturmuşlar, hanımefendiciğim,” dedi. “Cins kayısı o ağaçta yetişenler gibiyse şu patateslerin tadı da tıpkı maar park kayısısına benziyor demektir!”

Mrs. Grant hemen araya girerek, “Ah, Mrs. Norris’çiğim, aslında bizim Dr. Grant bahçemizdeki kayısının doğal tadını bilmez bile!” dedi. “Şimdiye kadar bir tanesini yiyememiştir belki de! Çünkü kayısı çok az yetişen bir meyvedir. Bizim bahçedekiler de öyle iri ve güzel ki, aşçımız, yok tart yapacağım, reçel yapacağım, diye hepsine daha turfandayken el koyuyor!”

Kıpkırmızı kesilen Mrs. Norris böylece yatışmış oldu ve bir süre için başka konulara geçildi. Dr. Grant’le Mrs. Norris pek geçinemiyorlardı. Dostlukları yıkıntılar üzerine kurulmuştu, huyları da taban tabana zıttı. Kısa bir sessizlikten sonra Mr. Rushworth yine başladı:

“Bizim Smith’in yeri bütün herkesin dilinde. Oysa Pepton orasını ele almazdan önce malikâne bir hiçti. Ben de Pepton’u tutacağım, öyle gözüküyor.”

Lady Bertram, “Ah, Mr. Rushworth,” diye söze karıştı. “Ben sizin yerinizde olsam çok güzel bir fidanlık diktirirdim. Güzel havalarda fidanlıkta gezinmek pek zevkli olur.”

Mr. Rushworth hemen Lady hazretlerinin dileğini yerine getireceğine söz verdi. Bir yandan onun zevkini hesaba katacağını söylerken öbür yandan, “Ben de fidanlık diktirtmeye niyetliydim,” gibi bir şeyler geveleyerek hem bütün hanımların dileklerini buyruk saydığını anlatmaya çabalıyor, hem de aslında yalnızca bir tanesinin buyruk ve isteklerini önemsediğini belirtmek gereğini duyuyordu. Böylece iyiden iyiye şaşırıp kalmıştı. Edmund’un şarap içmeyi önermesi onun, sözlerine seve seve son vermesini sağladı. Gel gör ki Mr. Rushworth, genellikle konuşkan bir adam olmadığı halde, bu çok önemli konuda söylemek istediklerinin hepsini henüz bitirmiş değildi: “Smith’in mülkü yüz hektardan pek fazla değil, yani küçük sayılır. Küçüklüğüne karşın bu kadar güzelleşmesi insanı büsbütün şaşırtıyor ya! Oysa bizim Sotherton en azından yedi yüz hektardır, hem de ırmak kıyısındaki sulak çayırları saymadan! Onun için Smith’in yerinde neler neler yapılmış olduğunu görünce büsbütün heveslendim. Compton’da, evin çok yakınındaki iki-üç ulu ağacı kesmişler, bu yüzden evin önü öyle açılmış ki şaşarsınız. Ben de Pepton’u ya da onun gibi bir bahçe mimarını tutarsam, bizim Sotherton’daki iki yanı ağaçlı yol ortadan kalkacaktır, sanıyorum.” Genç adam bunu söylerken Miss Bertram’a doğru döndü ve “Hani şu, cephenin batısından, tepenin üstüne doğru uzanan yol,” diye ekledi.

Maria ise, “Ağaçlı yol mu? Hiç anımsayamıyorum,” demeyi daha uygun buldu. “Aslında Sotherton’u pek iyi bilmiyorum.”

Edmund’un yanında, Mary Crawford’un tam karşısında oturan ve konuşulanları can kulağıyla dinleyen Fanny, Edmund’a bakıp alçak sesle, “Ağaçlı bir yolu ortadan kaldırmak ne kadar yazık!” diye söylendi. “Aklınıza Cowper’in satırlarını getirmiyor mu, Edmund?

Ey yıkılan ağaçlar, yine yanıyorum hak etmediğiniz kaderinize...

Edmund gülümseyerek, “Ne yazık ki konuştukları o ağaçlı yolun geleceği karanlık görünüyor, Fanny’ciğim,” dedi.

“Doğrusu o yol ortadan kalkmazdan önce Sotherton’u görmek isterdim, şimdiki haliyle. Ama göremeyeceğim herhalde.”

“Hiç gitmedin mi sen oraya? Öyle ya, nereden gideceksin? Atla gidilemeyecek kadar uzak. Keşke bir çaresini bulabilsek!”

“Yok canım, önemi yok. Gittiğiniz zaman siz bana anlatırsınız eski halini, nerelerin değiştirildiğini.”

Miss Crawford, “Aklımda kaldığına göre Sotherton’ un oldukça eski, oldukça şahane bir yer olduğunu söylerler. Herhangi bir belirli mimarlık tarzına göre mi yapılmış?” diye sordu.

“Ev, Kraliçe I. Elizabeth’in zamanında yapılmış. Büyük, tuğla bir yapı, ağır ama oturaklı. Odalar çok güzel. Yalnız evin yeri biraz kötü seçilmiş. Arazinin en basık yerinde kurulmuş. Bu basıklığın giderilmesine olanak yok. Koruları güzel, bir de çay akıyor aradan. Bana kalırsa bunlarda epey değişiklikler yapılabilir. Bence Mr. Rushworth buraya modern bir hava vermek istemekte haklıdır. İyi sonuçlar alacağına da inanıyorum.”

Mary Crawford, Edmund’un söylediklerini dikkatle dinledi ve, “Terbiyeli bir adam bu,” diye düşündü.

Edmund, “Mr. Rushworth’e etki yapmış olmayayım,” diye sözünü sürdürdü. “Ama ben evimi yeni modaya uydurmak isteseydim bahçe mimarının eline teslim olmazdım. Varsın, birazcık daha az güzel olsun, ne çıkar, ben kendi beğenimi kullanır, değişiklikleri yavaş yavaş yapardım. Ben katlanacağım madem, yapılan yanlışlar başkasının olmaktansa, kendimin olsun, yeğdir, diye düşünürdüm.”

Mary Crawford, “Herhalde siz bu işlerden anlıyorsunuz, ama bana göre değil,” dedi. “Bu gibi işlere hiç aklım ermiyor, hiç bilgim yok. Eğer benim öyle bir köşküm, konağım olsaydı, bir Pepton bulup eline seve seve teslim eder, paranın karşılığı kadar güzelleştirmesini söylerdim. Her iş olup bitinceye kadar da gidip bakmazdım bile!”

Fanny, “Bense işin adım adım ilerlemesini, adım adım izlemekten büyük zevk duyardım,” dedi.

“Evet, siz öyle yetiştirilmişsiniz. Ama benim bu konuda hiçbir bilgim yok. Daha doğrusu pek de sevgili olmayan amcam yüzünden, edindiğim tek deneyim bana bu tür işlerden yaka silktirdi... Üç yıl önceydi; pek saygıdeğer Amiral amcacığım, Twickenham’da bir yazlık köy evi aldı bize. Sevinçten kabımıza sığamıyorduk. Köy evi son derece güzel olduğundan, amcacığım ille değişiklikler yapılmasını zorunlu buldu. Tam üç ay, toza toprağa battık, bunaldık. Doğrusu kırsal yerlerde her şeyin eksiksiz olmasını ben de severim: fidanlıklar, çiçek bahçeleri, bir sürü tahta sıra filan falan... Ne var ki bu işler yapılırken ben başında bulunmamalıyım. Bizim Henry benim gibi değildir. Bu gibi şeylerle uğraşmasını o sever.”

Edmund çok beğendiği Mary Crawford’un, amcasından böyle herkesin içinde, saygısızlığa kaçar biçimde söz etmesine üzülmüştü. Ona göre bu yakışıksız bir davranıştı. Genç adam sustu. Ama Mary gülüp söylemeleriyle ona hoşnutsuzluğunu unutturmasını bildi:

“Mr. Bertram, biliyor musunuz, benim arptan sonunda haber çıktı! Kırılıp dökülmeden Northampton’a gelebilmiş. Hem de bunca zamandır, gelmedi, diye yemin etmelerine karşın geleli on gün olmuş.” Edmund şaşırdığını ve sevindiğini belirtti. Genç kız, “Aslını ararsanız, bizim yaptığımız soruşturmalar fazla dolambaçsız olmuş,” diye anlatmasını sürdürdü. “Ya bir uşak gönderdik ya da kendimiz gidip sorduk. Ama Londra’nın yüz kilometre dışına çıkınca sökmüyor böyle doğrudan doğruya yöntemler! Nitekim bu sabah tam köy usulünce haber aldık! Çiftçinin biri görmüş arpımı! Tutmuş değirmenciye söylemiş. Değirmenci kasaba söylemiş, kasabın damadı da dükkâna haber bırakmış.”

“Hangi yoldan olursa olsun, haber aldınız ya, sevindim! Umarım başka gecikme olmaz.”

“Yarın geliyor. Ama nasıl taşınacak dersiniz? Araba ya da kağnıyla değil! Hayır, efendim! Köyde kirayla tutabileceğimiz hiçbir araba yokmuş! Keşke hamalla el arabası isteseymişim.”

“Harman sonu şimdi. Boş at ve araba bulmakta güçlük çekeceksiniz.”

“Öyle güçlükler çıkarttılar ki, şaştım kaldım! Köy yerinde atlı arabanın bulanamayacağı hiç aklımdan geçmemişti. Onun için hizmetçime, hemen bir araba bul, diye söyledim. Öyle ya, tuvalet odamın penceresinden bakınca gördüğüm manzara bir çiftlik, fidanlıkta yürürken gördüğüm şey yine bir çiftlik olduğuna göre bana öyle geldi ki elimi sallayınca elli araba kapıma dayanacak. Bazılarını geri çevirmek zorunda kalacağımdan ötürü üzülüyordum. Oysa ben dünyanın en akıldışı, en olanaksız şeyini istiyormuşum meğer! Köyün bütün çiftçilerini, rençperlerini ve harman edilmek için bekleyen bütün ekinleri gücendirmişim. Bunu öğrendiğimde uğradığım şaşkınlığı düşünebilirsiniz! Hele Dr. Grant’in vekilharcına gelince; bir daha gözüne görünmesem iyi olacak. Her zaman iyi yüreklilik ve nezaket simgesi olan Sir Thomas bile, yaptığım işi öğrenince, bana ters ters bakmaktan kendini alamadı.”

“Sizin bu konuya önceden kafa yormuş olmanız beklenemezdi. Ama şimdi bir düşünürseniz, harmanı bir an önce kaldırmanın önemini anlayacaksınız. Böyle bir zamanda araba bulmak pek kolay olmayabilir. Çiftçilerimiz atlarını, arabalarını kiraya vermeye alışık değildirler. Hele harman zamanı, atlarıyla arabaları onlara her an gereklidir.”

“Sizin bütün işlerinizi zamanla anlayacağım elbette. Ama buraya, gerçek Londralının, ‘Her şey Parayla Satın Alınabilir’ inancıyla geldiğim için köy âdetlerindeki bu sağlam bağımsızlığa biraz bozuldum doğrusu. Her neyse; bizim arp yarın geliyor. İyi yürekliliğin simgesi olan ağabeyciğim onu gidip kendi yazlık arabasıyla getirmeyi önerdi. Tam arpa yaraşır bir taşıt, değil mi?”

Edmund, en sevdiği çalgının arp olduğunu söyledi ve yakın zamanda Miss Crawford’u dinlemek zevkine erişmek dileğini belirtti. Ömründe hiç arp dinlememiş olan Fanny de bunu bütün kalbiyle istiyordu.

Mary, “İkiniz için de seve seve çalarım,” dedi. “Sizin dinleme sabrınız tükeninceye kadar, belki daha bile fazla çalarım çünkü ben müziği çok severim... Mr. Bertram, ağabeyinize mektup yazarsanız lütfen söyleyin arpın geldiğini. Çünkü bu konuda ona çok dert yanmıştım. Sonra lütfen kendisine şunu da yazın: En acıklı parçalarımı, halinden anladığımı belirtmek için, onun dönüşüne saklayacağım, çünkü oynadığı atın yarışlarda kaybedeceğine yüzde yüz inanıyorum.”

“Yazarsam her dileğinizi iletirim, ama şu sırada ağabeyime mektup yazmak için ortada bir neden göremiyorum.”

“Elbette, bu belli bir şey! Bir yıl –on iki ay– birbirinizden ayrı kalsanız, zorlayan olmadıkça, ne siz ona yazarsınız ne de o size! Mektup yazmak için asla neden göremezsiniz ki! Erkek kardeşler tuhaf yaratıklardır, anlayacağınız! Falanca atın hastalandığını ya da filanca akrabanın öldüğünü yazmak için ellerine kalemi alsalar bile, her şeyi üç satıra sığdırmaya bakarlar. Hepinizin üslubu aynıdır. Çok iyi bilirim ben bunu. Örnek mi istersiniz: işte benim Henry! Her yönden ideal bir ağabeydir: Beni sever, bana danışır, sırlarını söyler, saatlerce oturup benimle konuşur da, şimdiye kadar bana yazdığı mektupların arka sayfasına geçtiği görülmemiştir! Çoğu zaman mektupları şundan ibarettir: ‘Mary’ciğim, şimdi geldim. Bath kalabalığa benziyor. Her şey bildiğin gibi. Gözlerinden öperim.’ İşte gerçek erkek üslubu budur; tipik bir ağabey mektubu!”

Fanny, William adına sıkılıp kızararak, “Ailelerinden çok uzakta olurlarsa uzun, güzel mektuplar yazabiliyorlar,” dedi.

Edmund, “Fanny’nin denizci olan bir ağabeyi var da!” diye açıklamada bulundu. “Çok sık ve uzun mektuplar yazdığı için Fanny sizin, biz erkeklere karşı fazla insafsız olduğunuzu düşünüyor.”

“Denizci, öyle mi? Kralın hizmetindedir, elbette.” Fanny’ye kalsa her şeyi Edmund’un anlatması daha iyi olurdu. Ama onun bilerek sustuğunu görünce ağabeyinin durumunu kendisi anlatmak zorunda kaldı. Ağabeyinin mesleğini, gidip görmüş olduğu yabancı ülkeleri anlatırken sesi hayat ve sevinç doluydu. Ama William’ı görmeyeli kaç yıl olduğunu söylerken, gözleri elinde olmadan yaşarıyordu. Miss Crawford, anlayış göstererek, William’ın yakın gelecekte terfi etmesi dileğinde bulundu.

Edmund, “Kuzenimin komutanı hakkında hiç bilginiz var mı, acaba?” diye sordu. “Yüzbaşı Marshall? Denizciler arasında çok tanıdığınız vardır hiç kuşkusuz.”

Mary Crawford, “Amiraller arasında, evet,” diye biraz kibirli bir yanıt verdi. “Ama aşağı rütbelilerden pek az tanıdığımız vardır. Yüzbaşılar da değerli kimselerdir ama bizim çevremize giremezler. Size amirallerle ilgili bir sürü bilgi verebilirim: flamaları, maaş dereceleri, aralarındaki çekişmeler, kıskançlıklar. Genellikle, hepsi de haksızlığa uğradıklarından, layık oldukları rütbeye yükselemediklerinden yakınır dururlar!”

Edmund, yine canı sıkılarak sadece, “Çok seçkin bir meslektir,” demekle yetindi.

“Evet, kötü meslek sayılmaz ama iki koşulla: sahibine servet kazandırırsa ve sahibi de bu serveti har vurup harman savurmayacak kadar iyi idare ederse. Uzun lafın kısası, benim sevdiğim bir meslek değildir. Hiçbir zaman çekici olmamıştır benim gözümde.”

Edmund lafı yine arpa getirdi ve Miss Crawford’ un çalışını dinleyebileceği için çok sevindiğini bir kez daha belirtti.

Bu arada diğerleri arasında hâlâ bahçe mimarlığı konusu görüşülüyordu. Mrs. Grant erkek kardeşine (onun dikkatini Maria Bertram’dan ayırmak amacıyla) seslenmekten kendini alamadı:

“Henry’ciğim, sen neden susuyorsun? Bu iş senin de başından geçti, oysa! Duyduğuma göre Everingham, İngiltere’nin en ünlü konaklarıyla boy ölçüşebilirmiş! Doğal güzellik yönünden çok üstün olduğundan eminim. Bence Everingham eski haliyle de kusursuzdu! Toprağın o tatlı eğimi, sonra o koruluklar! Senin konağını yeniden görebilmek için dünyaları verirdim!”

Henry Crawford, “Siz de bu sözlerinizle bana dünyaları verdiniz,” dedi. “Ama düş kırıklığına uğrayacağınızdan korkarım, ablacığım. Everingham sizin şimdiki ölçülerinize uymayacaktır. Çap olarak bir hiç sayılır. Şimdi görseniz, küçüklüğüne şaşar kalırsınız. Üzerinde yaptığım değişikliklere gelince; çok az şey yaptım ne yazık ki, daha fazla uğraşabilirdim.”

Julia, “Sever misiniz böyle şeyleri?” diye sordu.

“Hem de son derece. Ama zaten arazi, benim gibi toy birine bile, neler yapmak gerektiğini kendiliğinden belli ediyordu. Ben de el atacağım yerleri daha önceden tasarladığım için, erginliğimin üzerinden daha üç ay geçmeden, Everingham şimdiki halini almış bulunuyordu. Aslında ben tasarılarımı Westminster okulundayken kurmuştum. Cambridge’e geçince biraz değiştirdim ve yirmi bir yaşıma basınca gerçekleştirdim... Kendisini bekleyen mutluluğu düşündükçe Mr. Rushworth’e imreniyorum. Kendi payımı ben bir yudumda içiverdim de...”

Julia, “Görüşü kesin olanlar çabuk karar verir, çabuk eyleme geçerler,” dedi. “Siz de Mr. Rushworth’ü kıskanacağınıza fikir vermek yoluyla ona yardımda bulunun.”

Son cümleyi duyan Mrs. Grant de öneriye hararetle katıldı ve erkek kardeşinin fikirlerinin son derece parlak olduğunu ileri sürdü. Maria Bertram da bu öneriyi bütün ağırlığıyla destekleyerek, bir işi hemen bir profesyonele verivermektense önce tarafsız ve çıkarsız eş dosta danışmanın daha yerinde olacağını söyledi. Mr. Rushworth, Mr. Crawford’un yardımını istemeye hemen razı oldu. Mr. Crawford da önce kendi yeteneklerini, âdet yerini bulsun, diye küçümsedikten sonra, eğer bir yararı dokunabilirse Mr. Rushworth’e seve seve hizmet edeceğini bildirdi. Bunun üzerine Mr. Rushworth, Mr. Crawford’dan, Sotherton’a gece yatısına gelmek lütfunda bulunmasını rica etmeye girişmişti ki Mrs. Norris, Henry Crawford’u Mansfield’dan uzaklaştıracak olan böyle bir tasarıyı kız yeğenlerinin hiç de desteklemeyeceklerini sezmiş gibi, değişik bir öneriyi oya sundu: “Mr. Crawford’un yardıma gönüllü olduğundan şüphemiz yok. Ama neden hepimiz birden gitmiyoruz? Neden küçük bir gezi düzenlemiyoruz oraya? Sevgili Rushworth, hemen hepimiz sizin malikânenizde yapacağınız yenilikleri merak ediyoruz; Mr. Crawford’un vereceği tavsiyeleri de yerinde dinlemek için can atıyoruz. Hatta bazılarımız ufak tefek fikirlerimizle yararlı bile olabiliriz. Ben kendim, çoktandır saygıdeğer validenizi yeniden ziyaret etmek dileğindeyim. Bu borcumu yerine getiremeyişimin tek nedeni arabam olmayışıdır. Ama böyle bir gezi yaparsak ben de gelirim; sizler çevreyi dolaşıp kararlarınızı verirken ben de birkaç saat Mrs. Rushworth’le oturabilirim. Sonra geç saatte yemek için buraya döneriz. Ya da Sotherton’da yemeğe kalmamız Bertram hemşiremin belki daha bile hoşuna gider. Sonra da ay ışığında, güle eğlene eve geliriz. Herhalde Mr. Crawford kızlarla beni yazlık arabasına alır. Edmund atla gider. Lady Bertram’cığım, Fanny de burada, sizinle kalır.”

Lady Bertram buna karşı çıkmadı. Gitmeleri kararlaştırılanlar da candan razı olduklarını belirttiler. Yalnızca Edmund her şeyi dinledi, ama hiçbir şey söylemedi.

7

Edmund, konu üzerinde biraz düşündükten sonra, ertesi gün teyze kızına sordu: “Eee, Fanny, Miss Crawford hakkında şimdi ne düşünüyorsun, bakalım? Nasıl buldun onu dün?”

“Çok hoş. Çok beğeniyorum kendisini. Konuşmasını dinlemeye bayılıyorum. Öyle eğlendiriyor ki beni! Kendisi de öyle güzel ki bakmaya doyamıyorum.”

“Yüzü son derece çekici, olağanüstü güzellikte çizgileri var. Ama Fanny’ciğim, konuşmasında bazı yakışıksız yönler varmış gibi gelmedi mi sana?”

“Evet, amcasından öyle bir dille söz etmesi doğru değildi. Şaştım da kaldım. Yıllardır evinde yaşadığı bir adam... kusurları ne olursa olsun, onun ağabeyine çok iyilik eden bir amca... dediklerine göre Mr. Henry’ye kendi oğlu gibi bakıyormuş. Miss Crawford’un böyle konuştuğuna, duymasam inanmazdım!”

“Senin dikkatinden kaçmayacağını kestirmiştim. Çok yanlış bir davranıştı bu, hiç yakıştıramadım doğrusu.”

“Hem de nankörlük, bence.”

“Nankörlük deyimi fazla kaçtı bunda. Bilmem, amcası acaba Miss Crawford’un minnetine hak kazanmış mı? Amcasının eşi kazanmış. Sanırım Miss Crawford’u yanlış davranışlara sürükleyen de amcasının eşinin anısına olan derin saygısıdır. Kızcağız çok zor bir durumda. Sıcak kalpli, hareketli, konuşkan bir insan olduğu için de, amcasının eşinin anısına karşı sevgi ve saygı gösterirken, amcasını kınamaktan kendisini alamıyor. Karıkoca arasındaki geçimsizliğin suçu hangi taraftaydı, bilemem tabii. Yine de Amiral’in şimdiki davranışlarına baktıkça karısının suçsuz olduğuna inanasım geliyor. Ne olursa olsun, Miss Crawford’un, amcasının eşinin tarafını tutması doğaldır, hem de beğenilecek bir şey. Böyle düşündüğü için suçlu göremem onu. Ama bu düşüncelerini elin günün içinde ortaya atması, her bakımdan yakışıksız bir şey.”

Fanny biraz düşündükten sonra, “Sizce bunun suçu ölen Mrs. Crawford’da sayılmaz mı?” diye sordu. “Çünkü Miss Mary’yi o yetiştirmiş. Amcasına karşı saygılı davranmasını öğretmemiş olsa gerek.”

“Haklı konuştun, Fanny. Evet, bu kızın kusurlarından, onu yetiştirenleri sorumlu tutmalıyız. Böylece insan onun ne kadar güç koşullar altında yaşadığını daha iyi anlıyor, ona acıyor. Ama şimdiki evi ona daha güzel şeyler öğretecek sanırım. Mrs. Grant’in terbiyesine diyecek yok. Sonra Miss Mary kendi ağabeyine de çok bağlı, insanın hoşuna gidiyor.”

“Evet, Mr. Henry’nin ona kısacık mektuplar yazması dışında. Neredeyse gülüyordum! Ama kız kardeşinden ayrıyken şöyle, okunmaya değer bir şeyler yazmak zahmetine katlanmayan bir ağabey bence hiç de öyle iyi, şefkatli bir kardeş sayılmaz. Eminim William bana karşı hiçbir zaman böyle davranamaz... Sonra Miss Mary, sizin de bizden uzaktayken bize uzun mektuplar yazmayacağınızı ne hakla düşünebiliyor?”

“Fanny’ciğim, neşeli ruhlar, kendilerini ya da çevresindekileri eğlendirebilecek her türlü şeyi söylemeyi kendilerine hak sayarlar. Kötü niyet ve kabalık göstermedikleri sürece, kusurlarına bakılmaz! Miss Crawford’un yüzünde ve davranışlarında da böyle bir şeyden eser yok: Hiçbir terbiyesizlik, bilmişlik, kabalık yok üzerinde. Demin değindiğimiz noktalar dışında tamamen kibar, yumuşak başlı, nazik ve terbiyeli. Ama o konudaki kusuru hoş görülemez. Her şeyi benim gibi senin de fark ettiğine sevindim.”

Edmund, teyze kızının düşüncelerine kendisi biçim vermiş ve kalbini de kazanmıştı ya, onun her zaman kendi fikrine katılacağını sanmakta epey haklıydı. Ne var ki şimdi, bu konuda, ikisinin düşünceleri arasında bir ayrım doğması gibi bir tehlike belirmeye başlamıştı. Çünkü Edmund, Mary Crawford’a hayran olmak yoluna sapmıştı ki bu yol onu, Fanny’nin gelemeyeceği yerlere sürükleyebilirdi. Her geçen gün, Miss Crawford’un çekiciliğini azaltacağı yerde artırıyordu. Arp geldi ve genç kızın güzelliğine, kıvrak zekâsına, sevimliliğine katkıda bulundu. Çünkü Mary herkesin gönlünü edip sık sık arp çalıyordu ve bu ona son derece yaraşıyordu. Çalışı ve müzik zevki kusursuz olduğu gibi her parçanın sonunda yapacak bir espri de buluyordu. Edmund artık her gün papaz evine gidiyor ve Mary onun en sevdiği parçayı çalmak inceliğini gösteriyordu. Her sabah onu ertesi sabah için yeniden çağırıyordu. Böyle bir dinleyici herhalde onun da canına minnetti!

Kendisi kadar zarif bir arpın başında, güzel, cıvıl cıvıl bir genç kız; yemyeşil yaz yapraklarıyla bezenmiş bir bahçeye açılan geniş camlı bir pencerenin önünde... hangi erkek olsa gönlünü kaptırtırdı! Mevsim, yer, hava, her şey sevmeye ve sevilmeye uygundu. Mrs. Grant’le elindeki nakışın bile katkısı oluyordu. Her şey uyumluydu. Aşk bir kez başlamaya görsün, artık her şey onu beslemeye yarar! Kuşluk saatinde gelen sandviç tepsisi ve Dr. Grant’in servis yapışı bile şimdi seyre değer bir manzara olup çıkmıştı. Edmund bu konuda kafa yormadan, hatta ne olduğunu, ne yaptığını bile anlamadan, böyle yakınlık içinde geçen bir haftanın sonunda adamakıllı âşık olma yolunu tutmuş bulunuyordu. Küçükhanımın lehine olarak da şunu ekleyebiliriz ki Edmund, salon adamı ya da “en büyük oğul” olmadığı halde, kompliman yapıp oyalayıcı laflar etmek hünerinden yoksun olduğu halde, Mary’nin hoşuna gitmeye başlamıştı. Genç kız ondan hoşlanmaya başladığını seziyordu. Oysa bunu hiç tahmin etmemişti ve pek de anlayamıyordu. Çünkü genç adam onun alıştığı ölçülere göre hiç de çekici sayılmazdı. Saçma sapan konuşmak, kompliman yapmak huyunda değildi. Fikirleri kesin, davranışları sakin ve sadeydi. Belki de Mary, Edmund’un içten, ciddi, dürüst tutumundaki çekiciliği, kendi kendine itiraf etmese de hissedebilecek yetenekteydi. Genç kız bu konu üzerinde pek de kafasını yormuyordu ya! Edmund şimdilik hoşuna gidiyor, yakınlığıyla ona zevk veriyordu, hepsi o kadar.

Edmund’un her sabah papaz evine gidişi Fanny’yi şaşırtmıyordu. Çağrılmadan, göze çarpmadan gidebilse, kendi de her gün gidip arp dinleyebilirdi! Sonra, akşam gezintilerinden döndükleri zaman, Mansfield Park hanımlarını Henry Crawford geçirirken, Edmund’un Mrs. Grant’le kız kardeşini papaz evine kadar geçirmesini Fanny doğal karşılıyordu. Ama onca bu zararlı bir değiştokuştu. Edmund gelip de onun şarapla suyunu kendi eliyle karıştırmazsa Fanny bu ilacını içmeden yatmayı yeğliyordu. Genç kız Edmund’un böyle saatler saati Mary’yle birlikte olup da önceleri söz ettiği kusurları hiç görmeyişine biraz şaşıyordu. Kendisi ne zaman Mary’yle birlikte olsa onun hep aynı şekilde davranıp konuştuğunu görebiliyordu. Ama Edmund bunlarda artık kusur bulamaz olmuştu. Mary’nin o ilk görüşmeden sonra Amiral amcasını hiç yermemiş olmasıyla yetinir gibi bir hali vardı. Fanny de kıskançlık ve huysuzluk gibi olmasın, diye kendi düşüncelerini ona açmaktan sakınıyordu. Mary Crawford’un Fanny’ciğe çektirdiği ilk gerçek acı, ata binmek dileğinin sonucunda gerçekleşti. Mary, Mansfield’a yerleştikten az sonra, konağın kızlarını göre göre, ata binmeye özenmişti. Edmund da arkadaşlıkları ilerledikçe onun bu arzusunu körüklemeye başladı ve ata binmesini yeni öğrenen biri için en uygun at olarak Fanny’ nin sakin huylu kısrağını önerdi. Bu yüzden teyze kızını üzmek aklının ucundan bile geçmiyordu. Fanny ata binmekten bir gün bile geri kalmayacaktı ki! Kısrak yalnızca onun biniş saatinden yarım saat önce papaz evine götürülüp getirilecekti. Bu öneri ilk ileri sürüldüğü zaman Fanny gücenmek şöyle dursun, Edmund kendinden izin istedi, diye minnet yükü altında neredeyse eziliyordu.

Mary ilk binicilik denemesinden yüzünün akıyla çıktı ve Fanny’nin programını da aksatmadı. Kısrağı götürüp dersin başında bulunmuş olan Edmund vaktinden önce döndü. Ne Fanny ne de yalnız başına ata bindiği zamanlar ona göz kulak olan emektar arabacı, daha hazır değildiler. Ama ikinci günün denemesi pek bu kadar günahsız geçmedi. Mary Crawford ata binmekten öyle zevk almıştı ki başlayınca duramadı. Hayat dolu, korkusuz ve (ufak tefek olmakla birlikte) gürbüz yapılı bir kız olduğu için, ata binsin diye yaratılmış gibiydi. Ata binmenin verdiği bedensel zevke herhalde Edmund’un öğretmenliği de bir şeyler katıyordu. Biniciliği çabucak ilerleterek öteki kızları geride bırakmak kararı da cabası olunca, Mary attan inmek istemedi. Fanny hazırlanmış bekliyordu. Mrs. Norris yola çıkmadığı için onu azarlamaya başlamıştı, ama görünürlerde ne Edmund vardı ne de attan bir haber. Sonunda kızcağız, teyzesinin dilinden kurtulmak için dışarı çıktı.

Evler, aralarındaki uzaklık yarım kilometreden pek fazla olmadığı halde, birbirlerinden görülmezlerdi. Ama elli metre kadar yürüdüğü zaman genç kız konağın çevresindeki parkı ve köy yolunun ardından hafifçe yükselen papaz eviyle bahçesini kuşbakışı olarak görebildi. Ve papaz evine ait olan çayırda onları hemen seçti: Edmund’la Mary yan yana, at üzerindeydiler. Dr. ve Mrs. Grant, Henry Crawford ve iki-üç uşak da durmuş buna bakıyorlardı. Fanny mutlu bir topluluk gibi gördü onları. Hepsi de dikkatlerini aynı şey üzerinde toplamışlardı ve neşeli oldukları kuşku götürmezdi, çünkü şen sesler ta Fanny’nin durduğu yere kadar yükseliyordu. Bu sesler Fanny’ye neşe vermedi. Genç kız Edmund’un onu unutmasına şaşıyor ve içi cız ediyordu. Gözlerini çayırdan ayıramıyor, olup biten her şeyi gözlemekten kendini alamıyordu. Mary Crawford’la Edmund, epey büyük olan tarlanın çevresini önce yürür adım dolaştılar. Sonra, galiba Mary’nin önerisi üzerine, rahvan gitmeye başladılar. Mary atın üzerinde o kadar güzel oturuyordu ki çekingen ruhlu Fanny şaşırıp kalmıştı. Birkaç dakika sonra aşağıdaki biniciler tamamen durdular. Edmund, Mary’ye çok yakındı. Ona bir şeyler söylüyor, besbelli dizginlerin kullanılışını öğretiyordu. Bu arada onun elini tutmak zorunda kaldı. Fanny bunu da gördü. Ya da gözünün seçemediğini hayal gücü tamamladı. Kendi kendine, bütün bunlara şaşmaması gerektiğini söyledi. Edmund’un bir komşuya yardım etmesinden, herhangi bir kimseye karşı nazik davranmasından daha doğal ne olabilirdi? Aslında Henry Crawford’un ortaya çıkıp Edmund’u bu zahmetten kurtarması gerektiğini düşünmekten Fanny kendini alamıyordu. Kız kardeşine ata binmesini öğretmek bir ağabeye düşer, ağabeye yaraşırdı aslında. Ama galiba Mr. Henry binicilikte pek o kadar usta değildi. Edmund kadar iyiliksever olmadığı da belliydi. Fanny şimdi de böyle çifte göreve koşulmanın zavallı kısrak için kolay olmadığını düşünmeye başladı. Fanny’yi unutsalar bile zavallı kısrağı unutmamalıydılar.

Biraz sonra, tarladaki grubun dağıldığını görünce genç kızın bu karışık duyguları biraz yatıştı. Mary hâlâ at üstünde, Edmund’sa yaya olarak, çit kapısından geçip yola çıktılar ve parka girerek Fanny’nin bulunduğu yöne yaklaşmaya başladılar. Fanny bu kez de onlara karşı kaba ve sabırsız görünmekten korktu. Böyle bir düşünceye kapılmalarını önlemek kararıyla, onlara doğru ilerledi.

Mary onu karşıdan görür görmez, “Sevgili Miss Price, sizi beklettiğim için özür dilemeye geldim,” dedi. “Ama hiçbir özrüm yok! Saatin çok geç olduğunu, çok ayıp ettiğimi biliyordum, onun için, lütfen, beni bağışlayacaksınız. Biliyorsunuz, bencilliği ne yapıp yapıp bağışlamak gerekir, çünkü tedavisi olanaksızdır.”

Fanny çok nazik bir karşılık verdi. Edmund da ortada hiçbir acele olmadığını söyledi. “Kuzenimin ata binmesi için bol bol vakit var. Hatta yarım saat önce yola çıkmasını önlemekle ona iyilik bile ettiniz çünkü hava bulutlanmaya başladı. Fanny şimdi sıcaktan hiç rahatsız olmayacak. Yeter ki bu kadar uzun zaman at üstünde kaldığınız için siz yorulmuş olmayın! Keşke buraya kadar gelmek zahmetine katlanmayaydınız.”

Mary, “Ata binmenin beni yoran tek yönü attan inmek oluyor,” diyerek genç adamın yardımıyla yere atladı. “Ben çok sağlamımdır. Hiçbir şey yormaz beni, sevmediğim işler dışında. Miss Price, nöbeti hiç istemeyerek size devrediyorum, ama yine de bütün kalbimle iyi bir gezinti dilerim size.”

Kendi atının üzerinde beklemekte olan ihtiyar arabacı da şimdi yanlarına geldi. Fanny atına bindirildi ve ikisi birlikte parkın bir başka yönüne doğru yola çıktılar. Arkaya bakıp da ötekilerin, yan yana köye dönmekte olduklarını görmek Fanny’nin içindeki sıkıntıyı hafifletmedi. Miss Crawford’un ata binişini, hemen hemen Fanny kadar merakla izlemiş olan arabacının, genç hanımefendinin ustalığını öven sözleri de yüreğe su serpecek türden değildi. Arabacı, “Ata binmekte böylesine yürekli olan bir hanımefendi görmek insanın hoşuna gidiyor, doğrusu,” diyordu. “Oturuşu fevkalade. Belli ki korkmak filan aklının ucundan bile geçmiyor. Oysa siz ilk başladığınızda ne kadar başkaydınız, küçükhanım! Paskalya’da altı yıl olacak. Sir Thomas’ın buyruğuyla sizi ilk ata bindirdiğimizde nasıl da titriyordunuz!”

Konağın oturma salonunda da Mary Crawford övülmekteydi. Onun yaradılıştan güçlü ve cesaretli oluşunu Bertram kız kardeşler kabul ediyorlardı. Ata binmeyi hemen öğrenmesi ve bundan zevk alması bakımından, Mary’yi aynen kendilerine benzettikleri için onu övmekten büyük zevk alıyorlardı.

Julia, “Ben onun iyi binici olacağını ilk baştan bildim,” diyordu. “Yapısı uygun, vücudu aynen ağabeyininki gibi düzgün ve çevik.”

Maria, “Öyle,” diye ekledi. “Canlılık ve atılganlık bakımından da aynen ağabeyine benziyor. Kim ne derse desin, bence binicilikte usta olmak daha çok ruh ve yürek meselesidir.”

Geceleyin odalarına çekilirken Edmund, Fanny’ye, ertesi gün ata binmek niyetinde olup olmadığını sordu.

“Yok... bilmem... kısrağı siz istiyorsanız binmem,” oldu Fanny’nin yanıtı.

“Kendim için istediğim yok. Ama sen evde kalmayı dilediğin zamanlar Miss Crawford ata biraz daha uzun binebilmek istiyor da, yani öğleye kadar. Köyün meydanlığına kadar gitmeye can atıyor. Mrs. Grant oradan manzaranın pek güzel olduğunu söylemiş de. Bu kadar yolu rahatça yapabileceğinden eminim... Herhangi bir gün olsa olur. Miss Crawford senin gezintilerini aksatmayı hiç istemiyor. Zaten istese çok ayıp kaçar. O yalnızca keyif için biniyor ata, seninse sağlığın için gerekli bu.”

Fanny, “Yarın at gezintisine çıkmayacağım,” dedi. “Son zamanlarda çok çıktım. Biraz da evde oturmak istiyorum. Zaten, biliyorsunuz, gücüm oldukça yerine geldi artık, yürüyüş de yapabilirim.”

Besbelli Edmund sevinmişti. Fanny bununla avunmak zorunda kaldı. Mansfield meydanına ertesi gün gidildi. Fanny’den başka bütün gençler gittiler ve at gezintisi sırasında pek eğlendikleri gibi, akşam sohbetinde bu gezintiyi anarak eğlenceyi bir kez daha, katmerli olarak yaşadılar. Eğlenceli geçen bu tür bir gezinti çok zaman bir başka gezintiyi doğurur. Bizimkiler de Mansfield meydanlığını gördükten sonra, ertesi gün başka bir yere gitmek isteğine kapıldılar. Çevrede daha ne güzel manzaralı yerler vardı! Gerçi hava sıcaktı ama gitmek istedikleri yerlerin yolları hep gölgelikti. Zaten gençler bir yere gitmek istemesinler, gölgeli yolu ne yapar eder, bulurlar! Böylece üst üste dört sabah bu tür eğlenceli gezintilerle geçti. Crawfordlara orası burası gezdirildi, güzel yerler gösterilip beğendirildi. Her şey gençlerin gönlüne göreydi. Saatler samimiyet ve neşe içinde geçiyordu; havanın sıcaklığı, ancak zevkli konuşmalara konu olacak kadar bunaltıcıydı. Bu böyle sürdü gitti, dördüncü güne kadar. O gün içlerinden birinin mutluluğuna kapkara bir gölge düştü: Maria! Edmund’la Julia papaz evinde akşam yemeğine çağrılmışlardı, ama kendisi çağrılmamıştı. Bu, Mrs. Grant’in tamamen iyi niyetle, o gün Mansfield Park’a gelmesi beklenen Mr. Rushworth’ü düşünerek yaptığı bir şeydi, ama Maria’yı son derece gücendirdi. Genç kız eve dönünceye kadar, duyduğu gücenikliği ve kızgınlığı gizleyebilmek için kendini zor tuttu. Hele nişanlısı da gelmeyince durum büsbütün kötüleşti. Genç kız onun üzerindeki egemenliğini göstererek içini rahatlatmak fırsatını bile bulamadı. Yalnızca annesine, teyzesine ve Fanny’ye surat edip sofranın üzerine, elinden geldiğince ağır bir iç sıkıntısı çöktürmekle yetinmek zorunda kaldı.

Saat on bire doğru Edmund’la Julia içeri girdiler, taze akşam havasıyla can bulmuş, yüzleri pırıl pırıl, neşeli. Salondaki üç hanımsa onların tam tersi bir durumda. Maria elindeki kitaptan başını bile kaldırmadı; Lady Bertram uyukluyordu; Mrs. Norris bile, Maria’nın surat asmasına sinirlendiğinden, yemeğe ilişkin birkaç soru sorup da doğru dürüst yanıt alamayınca çenesini kıstı. Edmund’la Julia gecenin güzelliğini ve yıldızları övmeye öyle daldılar ki önceleri başka bir şey düşünemediler. Ama sonra Edmund çevresine bakınınca, “İyi ama Fanny nerede?” diye sordu. “Yattı mı?”

Mrs. Norris, “Yoo sanmıyorum; daha şimdi buradaydı,” diye yanıtladı.

O sırada Fanny’nin çok uzun olan salonun öbür ucundan yükselen tatlı sesi, kanepede olduğunu bildirdi.

Mrs. Norris de hemen onu paylamaya girişti: “Aman, Fanny, çok aptalca işler yapıyorsun; bütün bir akşam, aylak aylak kanepelerde pineklenir mi, ayol? Şuraya, yanımıza gelsen de bir işe yarasan ya! Kendi elinde işin yoksa bile, yardım sepetinden iş buluruz. Geçen hafta yoksullar için aldığımız basmalara daha iğne değmedi. Oysa onları biçmekten benim sırtım koptu! Biraz başkalarını düşünmesini öğren artık. Sözlerime de mim koy: Genç bir insanın bütün gün kanepelerde yatıp durması ayıptır, çok ayıp!”

Bu sözlerin daha yarısı tamamlanmadan Fanny masa başına dönmüş ve nakışını eline almıştı. O günkü eğlencelerin etkisiyle keyfi iyice yerinde olan Julia hemen kuzenini savunarak, “Teyzeciğim, kusura bakmayın ama Fanny’nin kanepelerde pineklemesi olağan bir şey değil ki!” dedi.

Edmund kuzenini dikkatle süzerek, “Fanny,” dedi, “senin başın ağrıyor galiba, değil mi?”

Genç kız başının ağrıdığını yadsımadı, ancak ağrının pek şiddetli olmadığını söyledi.

Edmund, “İnanmıyorum,” dedi. “Ben senin rengini iyi bilirim. Ne zamandır çekiyorsun bu ağrıyı?”

“Akşamüzerinden beri. Ama önemli değil. Sıcaktan.”

“Sıcakta dışarı mı çıktın yoksa?”

Mrs. Norris, “Çıktı ya, elbette çıkacak,” diye araya karıştı. “Böyle güzel bir günde içerde tıkılıp kalsın mıydı yani? Hepimiz dışarıda değil miydik bugün? Anneniz bile bir saatten fazla gezindi.”

Ablasının Fanny’yi paylayışı sırasında adamakıllı uyanmış olan Lady hazretleri de, “Evet, gerçekten öyle, Edmund,” dedi. “Bir saatten fazla bahçede kaldım bugün. Üç çeyrek saat çiçek bahçesinde oturup Fanny’nin gülleri kesmesini seyrettim. Çok zevkli oldu ama hava iyice sıcaktı. Benim oturduğum köşe gölgeydi. Yine de eve dönerken bir hayli yıldım, doğrusu.”

“Fanny gülleri kesti, öyle mi?”

“Evet, artık bu mevsimin son gülleriydi, çok yazık. Zavallı Fanny! Sıcaktan bunaldı yavrucak ama ne yapalım güller geçmek üzereydiler. Hemen kesilmeleri zorunluydu.”

Mrs. Norris biraz daha yumuşamış bir sesle, “Evet, çaresizdi,” diye ekledi. “Ama, hemşire, sakın kızcağızın başına ağrı o yüzden girmiş olmasın? Kızgın güneşin altında durmak, eğilip kalkmak ilk nedenidir baş ağrısının. Neyse, yarın geçer. Senin o baharatlı sirkeden verirsin; benim şişeyi doldurmayı hep unutuyorum!”

Lady Bertram, “Verdim, ablacığım,” dedi. “Sizin evinizden ikinci dönüşünde verdim.”

Edmund, “Ne!” diye bağırdı. “Gülleri topladığı yetmiyormuş gibi bir de yürüttünüz mü kızcağızı? Güneşin altında, ta sizin eve kadar iki kez gönderdiniz, öyle mi? Elbette başı ağrır ya!”

Mrs. Norris, Julia’yla konuştuğu için bunu duymadı. Lady Bertram, “Fanny’ye fazla gelecek diye ben de korktum,” dedi. “Ama güller kesilince teyzeniz almak istedi; onun evine götürmek gerekti, elbette.”

“İyi ama güller iki seferde götürülecek kadar çok muydu?”

“Yoo, yalnız kurusunlar, diye teyzenizin yedek odasına koymak gerekiyormuş. Fanny’cik de, yazık ki odanın kapısını kilitleyip anahtarı getirmeyi unutmuş; bu yüzden yine gitmek zorunda kaldı.”

Edmund yerinden kalktı ve odanın içinde dolaşmaya başladı.

“Peki, bu işe koşulacak Fanny’den başkası yok muydu? Kusura bakmayın, anneciğim, ama çok yanlış bir iş yapılmış.”

Daha fazla “sağır kalamayan” Mrs. Norris, “Başka ne yapabilirdik bilmem!” dedi. “O olmazsa benim gitmem gerekiyordu. Gidecektim de, ama iki yerde birden olmanın yolu yok ki! Tam o sırada da annenin isteği üzerine Mr. Green’le süthanedeki kız için konuşuyordum. John Groom’a da söz vermiştim, oğlu için Mrs. Jefferies’e mektup yazarım diye. Zavallı adamcağız da yarım saattir beni bekleyip duruyordu. Doğrusu benim işten kaçındığımı hiç kimse söyleyemez, ama her işi aynı zamanda yapamam ya! Fanny’nin benim eve kadar koşuvermesine gelince, atla deve değil ki, iki adımlık yer. Bu kadarcık şey istedimse günah mı? Ben o yolu günde kaç kez tepiyorum, erkendi geçti bakmadan, her türlü havada, ama gık bile demiyorum.”

“Keşke sizin gücünüzün yarısı Fanny’de olsaydı, teyzeciğim!”

“Fanny daha hareketli olsa bu kadar çabuk yorulmaz. Ne zamandır ata binmiyor. Ata binmediği zamanlarda da yürümesi şart, bence. Eğer sabahtan atla çıkmış olsaydı onu yürütmezdim. Ama güllerin arasında, onca zaman iki büklüm eğilip kalktıktan sonra yürümek ona iyi gelir, diye düşündüm. O tür yorgunluklardan sonra insanı canlandırmak için yürüyüş birebirdir. Güneş de gerçi kuvvetliydi, ama sıcak o kadar aşırı değildi.” Mrs. Norris kız kardeşinden yana anlamlı bir baş işareti yaparak, “Laf aramızda, Edmund, çiçek bahçesinde eğilip kalkıp gülleri kesmekten oldu ne olduysa,” diye ekledi.

Daha dürüst olan Lady Bertram ablasının bu sözlerini duyunca, “Korkarım öyle oldu,” diye araya karıştı. “Yazık, Fanny’nin başına ağrı çiçek bahçesinde girmiş olsa gerek, çünkü sıcak resmen öldürücüydü. Ben kendim zor dayandım. Oturduğum yerden köpekciğe seslenip çiçek tarlalarına girmesini önlemeye çalışırken baygınlıklar geçiriyordum neredeyse.”

Edmund iki hanıma başka bir şey demedi. Gidip bir bardak Madeira şarabı aldı ve Fanny’ye zorla içirdi. Genç kız şarabı geri çevirebilmeyi istiyordu. Ne var ki karmakarışık duyguların yarattığı gözyaşları yüzünden, şu anda yutkunmak konuşmaktan daha kolay geliyordu.

Edmund gerçi annesiyle teyzesine sinirlenmişti, ama kendisine daha çok kızmıştı. Kendisinin Fanny’yi unutmuş olması, onların bütün yaptıklarından daha kötüydü. Eğer Fanny’yi düşünmüş olsaydı bunların hiçbiri olmayacaktı. Kızcağız dört gündür arkadaşsız ve hareketsiz kalmış, kaprisli teyzelerinin buyurdukları işlerden kaçmaya fırsat bulamamıştı. Onun dört gündür at binebilmekten yoksun bırakıldığını düşündükçe Edmund utanıyor ve Mary Crawford’un eğlencesini aksatmayı istemese de, böyle bir durumun bir daha yinelenmeyeceğine, kendi kendine söz veriyordu.

Fanny o gece yattığı zaman, yüreği, Mansfield Park’a ilk geldiği geceki gibi dopdoluydu. Hastalanışında ruhsal durumunun da rolü olmalıydı, çünkü günlerdir kendini yapayalnız hissediyor, üzüntü ve kıskançlık duygularına kendini bırakmamaya çalışıyordu. Salonda, kimseye görünmemek için sığınmış olduğu kanepeye yaslanınca duyduğu kalp ağrısı, baş ağrısından çok daha şiddetliydi. Sonra Edmund’un gösterdiği yakınlık, içindeki duyguları ansızın altüst edince genç kız kendinden geçer gibi olmuştu.

8

Fanny’nin at gezintileri hemen ertesi gün yeniden başladı. Tatlı, taze bir sabahtı. Hava geçen günlerden daha serince olduğu için Edmund Fanny’nin sağlığına ve mutluluğuna çok geçmeden yeniden kavuşabileceğini umuyordu. Onun yokluğunda Mr. Rushworth’le annesi geldiler. Mrs. Rushworth hem onların ziyaretine karşılık vermeye, hem de Sotherton’a gitmek kararının uygulanmasını dilemeye gelmişti. İki hafta kadar önce tasarlanan bu ziyaret, Mrs. Rushworth, Sotherton’da olmadığı için bir türlü yapılamamıştı. Mrs. Norris’le yeğenleri bu konunun tazelenmesine pek sevindiler. Sotherton’a gitmek için yakın bir gün kararlaştırıldı, ama Mr. Crawford’un da o gün serbest olması koşuluyla! Küçükhanımlar bu koşulu koşmayı unutmadılar. Gerçi Mrs. Norris, Henry Crawford’un o gün serbest olacağına “kalıbını basmaya” hazırdı, ama kızlar ne bu hakkı ona tanıyor ne de herhangi bir tehlikeyi göze alıyorlardı. Sonunda, Maria’nın bir iması üzerine Mr. Rushworth, yapılacak en uygun şeyin papaz evine kendi gidip Mr. Crawford’u görmek ve çarşamba gününün ona uyup uymadığını sormak olduğunu akıl etti.

Daha o dönmeden Mrs. Grant’le Mary Crawford geldiler. Epeydir dışarıda oldukları ve başka yoldan geldikleri için Rushworth’le karşılaşmamışlardı. Ama onun Henry’yi evde bulacağına ilişkin umutlar verip içlere su serptiler. Sotherton tasarısı onlara da hemen anlatıldı. Daha doğrusu bundan başka herhangi bir şey konuşmak olası değildi. Çünkü Mrs. Norris’in bu gezintiyi düşündükçe içi içine sığmıyordu. Mrs. Rushworth de, Lady Bertram’a, ille Sotherton’a gelsin diye ısrar etmekten henüz vazgeçmemişti. Mrs. Rushworth biraz tumturaklı konuşan, biraz kendini bir şey sanan bir kadındı ama iyi niyetli ve nazikti. Lady Bertram onun çağrısını her seferinde geri çeviriyordu, ancak davranışı öyle yumuşaktı ki Mrs. Rushworth onun aslında gelmek istediğini sanıyordu. Sonunda Mrs. Norris’in sayısız sözleri ve yüksek ses tonu, gerçeği onun kafasına soktu.

“Kız kardeşim bu yorgunluğa gelemez; inanın bana, sevgili Mrs. Rushworth, kesinlikle dayanamaz bu yorgunluğa. Öyle ya, buradan oraya on beş kilometre, dönüş de öyle. Bu seferlik onun kusuruna bakmayacaksınız artık. Kızlarıyla beni onun yerine kabul edeceksiniz. Sotherton’dan başka yer olsa, kardeşim gitmeyi düşünmez bile. Yine de bütün arzusuna karşın bu kadar yolu yapmasına olanak yok... Sakın üzülmeyin. Fanny Price nasılsa evde kalıp ona can yoldaşlığı yapar; bunda hiçbir sakınca yok. Edmund’a gelince; gerçi kendisi şimdi burada değil ama gezintinize seve seve katılacağına ben size söz veriyorum. Edmund atla da gelebilir.”

Lady Bertram’ın evde kalmasına çaresiz boyun eğen Mrs. Rushworth üzüntülerini dile getirmekten başka bir şey yapamazdı. Lady hazretlerinin varlığından yoksun kalmak büyük bir eksiklik olacaktı. Mrs. Rushworth, henüz Sotherton’u görmemiş olan Miss Price’ın gelmesini de çok istiyordu. Küçükhanımın Sotherton’u görememesi pek yazık olurdu, doğrusu.

Mrs. Norris, “Çok naziksiniz, hanımefendiciğim! Kibarlık timsalisiniz!” diye coştu. “Fanny’ye gelince; bundan böyle Sotherton’u görecek çok zamanı olacak umarım, ama şimdi gitmesi söz konusu değil. Lady Bertram onsuz olamaz ki!”

“Evet, öyle. Fanny’siz yapamam ben.”

Sotherton’u görmeyi herkesin istediğine inanan Mrs. Rushworth, bu kez Mary Crawford’u da çağırdı. Oraya taşındıktan sonra Rushworth’leri ziyaret etmemiş olan Mrs. Grant daveti kendi adına, nazik bir şekilde geri çevirmekle birlikte kız kardeşi adına sevinerek kabul etti. Mary de çevreden beklediği ısrarı gördüğü için, çok geçmeden evet dedi. Mr. Rushworth, papaz evinden işini başarmış olarak döndü. Edmund da tam zamanında çıkıp gelerek çarşamba günü için kararlaştırılan planı öğrendi; Mrs. Rushworth’ü arabasına bindirdi ve papaz evinin hanımlarını da yarı yola kadar geçirdi.

Salona döndüğünde Mrs. Norris, Mary’nin Sotherton’a gelmesinin uygun olup olmayacağına karar veremiyordu. Henry’nin yazlık arabasında ona yer kalacak mıydı acaba? Maria’yla Julia ise onun kaygısına gülüyor ve arabanın rahat rahat dört kişi alacağını, hatta önde, Henry Crawford’un yanında da bir kişinin pekâlâ oturabileceğini ileri sürüyorlardı.

Edmund, “Ama Crawford’un arabasını almak şart mı?” diye sordu. “Ya da şartsa neden salt onunki alınıyor? Annemin kupa arabasıyla neden gidilmiyor? Geçen gün bu konu ilk ortaya atıldığı zaman da aklım ermediydi. Madem bizim ailenin bir ziyaretidir, bizim arabamızla neden yapılmıyor acaba?”

Julia, “Ne!” diye ünledi. “Bu havada kapalı arabaya tıkışılır mı, açık arabayla gitmek dururken? Yok, Edmund’cuğum, olacak iş değil bu!”

Maria, “Hem zaten Henry bizi götürmek için can atıyor,” diye ekledi. “İlk konuşmalarımızdan sonra biz de ona evet dedik sayılır.”

Mrs. Norris, “Edmund’cuğum, tek araba yetecekken iki arabayla yola çıkmak, boşuna işi büyütmek olur,” diye fikir yürüttü. “Hem sonra, laf aramızda, bizim arabacı burayla Sotherton arasındaki yolları pek sevmiyor. Daracık kır yollarında arabası çiziliyormuş, diye acı acı yakınıyor. Sevgili babanız geldiği zaman arabanın cilasını bozulmuş bulsun istemezsiniz elbette.”

Maria, “Henry’nin arabasını bu nedenden ötürü kullanmak herhalde pek hoş kaçmaz,” dedi. “Ama doğrusu bizim Wilcox sersem herifin biri, araba sürmesini bilmiyor. Ben çarşamba günü o dar yolların bize hiç zarar vermeyeceğine şimdiden kalıbımı basarım.”

Edmund, “Açık arabanın, arabacı yerinde oturmanın sizce hiç sakıncası yok herhalde!” diye bıyık altından güldü. “Hiç rahatsız olmazsınız orada.”

Maria, “Rahatsız olmak mı!” diye bağırdı. “Ne münasebet! Hatta herkes oraya oturmak isteyecek, bana kalırsa. Çünkü oraya oturunca çevrenin manzarası daha güzel seyredilir. Herhalde Mary ağabeyinin yanına kendisi oturmaya karar verecektir.”

“Öyleyse Fanny’nin de sizinle gelmesinde hiçbir engel yok demektir. Çünkü bol bol yerimiz olacağı belli.”

Mrs. Norris, “Fanny mi!” dedi. “Sevgili Edmund, onun bizimle gelmesi söz konusu bile değil. Teyzesiyle kalacak o, Mrs. Rushworth’e öyle söyledim. Onu beklemiyorlar.”

Edmund annesine dönerek, “Fanny’nin bu gezintiye katılmamasını istemeniz için bir neden yoktur, değil mi efendim?” diye sordu. “Yani kendi bakımınız ve rahatınız dışında? Onsuz olabilseniz onun ille evde oturmasını istemezdiniz, değil mi?”

“Pek tabii. Ama onsuz olamam ki ben.”

“Olabilirsiniz; eğer ben evde, sizin yanınızda kalırsam. Niyetim de böyle zaten.”

Bunun üzerine her kafadan bir ses yükseldi. Ama genç adam, “Evet evet,” diye, sözlerini sürdürdü. “Benim gitmem hiç gerekli değil. Ben de evde kalmak niyetindeyim. Fanny, Sotherton’u görebilmek için can atıyor. Biliyorum, çok istediğini. Hayatında bu gibi zevk, eğlence fırsatları o kadar az ki! Onu bundan yoksun bırakmak istemeyeceğinizden eminim, anneciğim.”

“Aa, elbette, çok sevinirim onun gezmesine, teyzenizin bir diyeceği yoksa.”

Mrs. Norris’in yapabileceği tek bir itiraz kalmıştı. O da bunu hemencecik ileri sürdü: Mrs. Rushworth’e, Fanny’nin gidemeyeceğini kesinlikle söyledikten sonra şimdi götürürlerse çok tuhaf kaçarmış! Bu, Mrs. Norris’e aşılması olanaksız bir engel gibi geliyordu. Mrs. Norris Fanny’yi sevmezdi; onun mutluluğunu, eğlencesini düşünmek hiçbir zaman aklına gelmezdi. Ama şimdi Edmund’a karşı gelmesi, daha çok, kendi kurduğu plana karışılmasına sinirlendiği içindi. Kendisi her şeyi düşünüp taşınıp eksiksizce tasarlamıştı, bütün söz hakkı kendinde olsun istiyordu. Bu yüzden Edmund, ağzını açmaya fırsat bulur bulmaz karşılık olarak teyzesine, Mrs. Rushworth bakımından üzülmemesini, demin onu geçirirken Fanny’nin de Sotherton’a herhalde geleceğini ona söylediğini ve Mrs. Rushworth’ün buna çok sevindiğini bildirdiği zaman, Mrs. Norris öyle sinirlendi ki kadere güler yüzle boyun eğmeyi beceremedi ve yalnızca, “Peki peki, istediğin gibi yap; senin dediğin olsun,” diye söylendi. “Benim için hava hoş nasılsa!”

Maria, “Fanny yerine senin evde kalman doğrusu çok tuhaf,” dedi.

Julia da, “Doğrusu Fanny sana ne kadar şükretse azdır,” diye ekledi ve çabucak dışarı çıktı, çünkü evde kalmak kendisine düşermiş gibi geliyordu.

Edmund, “Fanny gereği kadar şükretmesini bilir elbette,” demekle yetindi, konu kapatıldı.

Aslında bu kararı öğrendiği zaman Fanny’nin duyduğu şükran, sevincinden üstün oldu. Onun gizli aşkından haberi olmayan Edmund, minnetinin derecesini asla tahmin edemezdi. Beri yandan Edmund’un onun hatırı için kendi eğlencesinden vazgeçmesi genç kızı üzüyordu. Üstelik onsuz Sotherton’a gittiğinde kendisi de hiçbir zevk alamazdı ki!

Konaktaki ve papaz evindeki ailelerin bundan sonraki buluşmalarında plan yeniden değiştirildi ve bu değişiklik herkes tarafından uygun bulunarak kabul edildi. Mrs. Grant çarşamba günü Lady Bertram’a, Edmund’un yerine kendisi arkadaşlık etmeyi önerdi. Dr. Grant de yemeği onlarla birlikte yiyecekti. Lady Bertram bu öneriyi sevinerek kabul etti ve böylece kızların neşesi yine yerine geldi. Gezintiye katılabileceği için Edmund da çok sevindi. Mrs. Norris ise bunun mükemmel bir plan olduğunu, kendisi bunu ileri sürmek üzereyken Mrs. Grant’in gelerek lafı ağzından aldığını ileri sürdü.

Çarşamba günü hava açıktı. Kahvaltıdan biraz sonra da fayton geldi. Arabayı Henry sürüyordu. Kız kardeşiyle ablasını da getirmişti. Konakta herkes hazır olduğu için, Mrs. Grant’in inip ötekilerinin binmesinden başka yapılacak bir şey yoktu.

Yerlerin en iyisi, herkesin özlediği yer, şeref mevkii henüz sahipsizdi. Hangi mutlu kulun payına düşecekti acaba? Bertram kız kardeşlerin ikisi de, “Acaba nasıl etsem de ötekilerin iyiliğini düşünüyormuşum gibi yapıp bu yeri kapsam?” diye içlerinden geçiriyorlardı ki Mrs. Grant arabadan indiği sırada bu sorunu çözümleyiverdi: “Beş kişi olduğunuza göre biriniz Henry’nin yanına otursa iyi olur,” dedi. “Julia, sen daha geçen gün, keşke araba sürebilsem, diyordum. İşte sana ders almak için güzel bir fırsat.”

Mutlu Julia! Bahtsız Maria! Biri arabacının yanındaki yere o an tırmanmıştı; beriki bozulmuş, suratı asılmış olarak içeri geçip oturdu. Ve araba, arkada kalan iki hanımın iyi eğlence dilekleriyle güle güleleri ve sahibinin kucağında oturan köpekciğin havlamaları arasında hareket etti.

Yolun iki yanı pek güzeldi. Konaktan hiçbir zaman fazla uzaklaşmamış olan Fanny çok geçmeden bildiği yerlerin sınırını aşmış bulunuyor, yeni yeni şeyler görüp bütün güzelliklere hayran kalarak sonsuz bir sevince kapılıyordu. Yanındakiler onu konuşturmak için pek çaba göstermiyorlardı. Bunu aslında o da istemiyordu. Eskiden beri en iyi arkadaşları kendi düşünceleriydi. Doğayı, yolları, toprağın yer yer değişmesini, hasat durumunu, köy evleriyle sığır sürülerini, çocukları seyretmek onu yeterince oyalayıp eğlendiriyordu. Şu anki zevkini ancak bir tek şey artırabilirdi: duygularını Edmund’la paylaşabilmek. Bu, Fanny’nin, yanında oturan genç hanımla arasındaki tek benzerlikti. Çünkü Edmund’a verdiği değer bir yana, Mary Crawford, Fanny’den bambaşka yaradılıştaydı. Fanny’nın zevk, düşünce, duygu inceliği onda yoktu. Doğaya karşı pek ilgi göstermiyordu. Bütün dikkati kadınlar ve erkekler üzerinde toplanmıştı: Hafif ve hareketli şeylere meraklıydı. Ama iki kız, arkalarındaki yolu görebildikleri zaman ya da dik bir yokuşu tırmanırken Edmund arabaya yetiştiğinde, dönüp ona bakmakta birleşiyorlardı. Kaç kez ikisinin de dudaklarından aynı anda, “İşte orada!” sözleri döküldü.

İlk on kilometre boyunca Maria avunamadı. Gözlerinin önünde hep yan yana oturmuş, gülüp konuşan Henry Crawford’la Julia vardı. Gülümseyerek Julia’ya döndüğü zamanlar Henry’nin o çekici profilini görmek ya da Julia’nın kahkahasını işitmek, sürekli bir sinir törpüsüydü. Maria bunu, bütün terbiye ve onurunu kullanarak ancak kapatabiliyordu. Julia ne zaman arkaya baksa yüzü sevinç içinde, ne zaman konuşsa neşeden uçar gibiydi: “Her yer buradan öyle güzel görünüyor ki, keşke görebilseniz!” gibi laflar ediyordu. Yer değiştirmek için yaptığı tek öneriyi Mary’ye yöneltti, bu da pek içten değildi. Uzun bir bayırın tepesine ulaştıkları sırada, “Aman, buranın manzarası ne güzel!” dedi. “Keşke buraya gelebilseydin, Mary! Herhalde istemezsin ama ben yine de ısrar edeceğim!” Gelgelelim Miss Crawford daha yanıt bile veremeden araba yine hızlanmıştı.

Sotherton topraklarına girdikleri zaman Maria’nın morali düzeldi. Maria için, “Sazında iki tel vardı,” denilebilirdi. Biri Rushworth havası çalıyordu, biri Crawford havası! Sotherton’a yaklaştıkça da Rushworth havası güçlenmeye başladı. Mr. Rushworth’ün itibarı Maria’nın itibarı demekti. Genç kız, örneğin Mary’ye, “Şu koruluklar Sotherton malikânesine ait,” dediği zaman, ya da umursamazmış gibi, “Yolun iki yanında görülen bütün yerler Mr. Rushworth’ün mülkü galiba,” diye tahminde bulunduğu zaman içinin sevinçle dolmamasına olanak yoktu. Eskiden beri muhtarlık ve yargıçlık görevini elinde toplamış olan bu eski ailenin görkemli konağına yaklaştıkça Maria’nın sevinci de artıyordu.

“Artık bundan sonra bozuk yollara paydos, Mary’ciğim. Çilemiz doldu. Yolun bundan sonrası kaymak gibi. Mr. Rushworth mülkünün başına geçtikten sonra yaptırılmış... İşte köye geldik... Şu evlerin hali bir rezalet yani... Kilisenin çan kulesi herkesçe pek güzel. Malikânenin kiliseye daha yakın olmayışı çok iyi. Birçok eski konak kilisenin pek yakınındadır da! Çan seslerinden oturulmaz herhalde. İşte papaz evi: Derli toplu bir yer. Papaz efendiyle karısı da pek iyi kişilermiş. Şunlar imaret evleri, Rushworth’ler tarafından yaptırılmış. Sağ taraftaki, vekilharcın evi; kendisi pek efendi bir adamdır. Şimdi bahçe kapısına geliyoruz ama ondan sonra parkın içinden daha bir buçuk kilometre yol gideceğiz... Görüyorsunuz ya, parkın bu bölümü hiç de kötü değil; ağaçların birçoğu şahane, ama konağın yapıldığı yer kötü. Bir kilometreye yakın bir bayırdan aşağı inerek gidiliyor. Çok yazık doğrusu, çünkü daha uygun bir yerde kurulmuş olsaydı çirkin bir ev sayılmazdı.”

Mary Crawford hayranlık belirtmek için hiçbir fırsatı kaçırmıyordu. Maria’nın duygularını sezdiği için onu avutabildiği kadar avutmayı bir borç sayıyordu. Mrs. Norris’in keyiften ve çeneden yanına varılmıyordu. Fanny bile hayranlığını belirten birkaç söz söyledi ve bunları duymak Maria’nın pek hoşuna gitti. Fanny’cik, çevrede ne varsa görmeye, hiçbir şeyi kaçırmamaya çalışıyordu. Evi bir an önce görmek için epey çaba harcadıktan sonra, “Böyle bir eve saygıyla bakmamak mümkün değil,” dedi ve, “Peki şu iki yanı ağaçlı yol nerede?” diye sordu. “Evin cephesi doğuya baktığına göre bu yol arkada olsa gerek. Mr. Rushworth, batı cephesinde, dediydi.”

“Evet, evin tam arkasına düşüyor. Biraz ilerde başlıyor. Bir kilometrenin aşağı yukarı üçte ikisi boyunca yokuş yukarı tırmanıyor, parkın sınırında sona eriyor. Buradan da görülüyor bir bölümü, şu uzaktaki ağaçlar. Ağaçların hepsi meşe.”

Mr. Rushworth düşüncesini sorduğu zaman hiç ilgilenmediği şeyler konusunda Maria şimdi iyice kesin bilgiler vererek konuşuyordu. Girişin geniş taş merdiveninin önünde durdukları zaman genç kız kendini beğenmişliğin tatlı sarhoşluğu içindeydi.

9

Mr. Rushworth nazlı sevgilisini karşılamak üzere kapıda beklemekteydi. Bütün konuklara gereken nezaketle hoş geldin dedi. Salonda da konuklar Ana Rushworth tarafından aynı içtenlikle karşılandılar ve Maria hem oğuldan, hem anadan, gönlünce güler yüz gördü. Karşılanma işi sona erdikten sonra sıra yemek yemeye geldi. Kapılar ardına kadar açıldı ve konuklar birkaç ara salondan geçerek kendileri için hazırlanan yemek salonuna vardılar. Burada kurulmuş olan bol çeşitli, zevkle hazırlanmış güzel sofra onları bekliyordu. Çok konuşuldu, çok yenildi. İşler yolundaydı. Yemekten sonra gezintinin esas amacı ele alındı. Mr. Crawford malikâne parkını hangi yoldan, ne şekilde dolaşmak isterdi acaba?

Mr. Rushworth açık faytonu önerdi. Mr. Crawford ikiden fazla insan alan bir arabanın daha uygun olacağını ileri sürdü. Kendilerini başka görüşlerin ve başka yargıların yararından yoksun bırakmak, zevkten yoksun kalmaktan daha zararlı olabilirdi. Mrs. Rushworth hanımların da başka bir arabayla gelebileceklerini ileri sürdü ama bu çözüm yolu pek benimsenmedi. Hanımlar hiç seslerini çıkarmadıkları gibi gülümsemediler bile. Bundan sonraki öneri, yani konağın baştan aşağı dolaşılması, daha olumlu karşılandı. Bu yoldan konağın büyüklüğü göz önüne serilecek, diye Maria seviniyordu. Ötekiler de yapacak iş çıktı, diye hoşnuttu.

Böylece hepsi birlikte kalktılar ve Mrs. Rushworth’ün kılavuzluğu altında sayısız odalardan geçtiler. Odaların hepsi yüksek tavanlı, çok büyüktüler ve elli yıl öncesinin beğenisine göre bol para harcanarak cömertçe döşenmişlerdi. Cilalı tabanlar, iyi cins maun, ağır ve göz alıcı ipekliler, mermerler, yaldız ve oymalar... hepsi kendi tarzında güzeldi. Resimlerse pek boldu. Bazıları değerliydi, ama çoğu, artık Mrs. Rushworth dışında kimse için hiç önemi olmayan aile portreleriydi. Mrs. Rushworth emektar kâhya kadından iyice ders almıştı. Şimdi artık konağı gezdirmekte hemen hemen kâhya kadın kadar ustaydı. Bugün daha çok Mary’yle Fanny’ye bilgi veriyordu, ama bu iki kızın onu dinlemekte gösterdikleri heves birbiriyle kıyaslanamazdı. Çünkü şimdiye kadar bir sürü konak görmüş olan Mary bu konuda hiç meraklı değildi ve can kulağıyla dinlemenin yalnızca numarasını yapıyordu. Gözünde her şey hemen hemen yepyeni olduğu kadar ilginç de olan Fanny ise Mrs. Rushworth’ün, aile tarihçesine, ailenin yükseliş ve parlayışına, kralların konağa yaptığı ziyaretlere, dedelerinin katıldıkları savaşlara kadar bütün anlattıklarını gerçek bir dikkatle dinliyor, tarihî olayların kendi bildikleriyle bir ilişkisini bulunca seviniyor, geçmişin olaylarını gözünün önünde canlandırarak hayal gücünü işletmekten büyük zevk alıyordu.

Evin konumu, pencerelerden manzara görünmesine pek olanak tanımıyordu. Fanny ile diğerleri Mrs. Rushworth’ü dinlerken Henry Crawford pencerelerle ilgileniyor ve olumsuz bir tavırla başını sallıyordu. Batı cephesindeki bütün pencereler bir çimliğe ve bunun bitimindeki, iyice yüksek demir bahçe kapılarıyla parmaklıkların ardında uzanan geniş, ağaçlı yola bakıyordu.

O kadar çok oda gezdiler ki bunların, pencere vergisiyle hizmetçilerin işini artırmaktan başka herhangi bir yararı olabileceği düşünülemezdi. Sonra Mrs. Rushworth, “Şimdi de aile kilisesine geliyoruz,” dedi. “Aslında buraya yukardan girip kuşbakışı bakmamız gerekir. Ama aramızda yabancı olmadığı için sizi şuradan alıverirsem artık kusuruma bakmazsınız.”

İçeri girdiler. Fanny hayalinde daha görkemli bir yer canlandırmıştı ama bu, içinde dua edilsin, diye hazırlanmış, dikdörtgen biçiminde, upuzun bir odadan başka bir şey değildi. Göze çarpan tek yönü maun bolluğu ve yukarıdaki aile galerisinin parmaklığı üzerinden görünen kırmızı kadife minderlerdi. Fanny yavaş sesle Edmund’a, “Düş kırıklığına uğradım,” diye fısıldadı. “Ben başka türlü düşünmüştüm. Burada hiç de ağır, insana ürperti ve hüzün veren bir hava yok. Ne bir kemer ne bir sütun ne bir yazıt ve sancak. Oysa, ‘Cennetin gece rüzgârıyla dalgalanan’ sancaklar umuyordum ben. ‘Burada İskoç Beyleri uyuyor,’5 gibilerden yazıtlar bekliyordum.”

“Fanny’ciğim, bu kilisenin, eski şato ve manastırlardakilere göre ne kadar daha yeni olduğunu unutuyorsun. Amacı da daha sınırlı. Nihayet tek bir aile için kurulmuş. Lahitlerse herhalde köy kilisesinin mahzenindedir. Sancaklarla yazıtları orada araman gerek.”

“Ne kadar aptalım! Bütün bunları düşünemedim. Ama yine de hayal kırıklığına uğradım işte.”

Mrs. Rushworth anlatmaya başladı: “Bu kilise, gördüğünüz gibi, II. James zamanında döşenmiş. Anladığıma göre ondan önce bölmeler tahta kaplamaymış. Papaz kürsüsüyle aile galerisindeki minder ve örtüler de mor bezdenmiş deniyor ama burası kesin değil. Güzel bir kilise doğrusu. Eskiden sabah ve akşam kullanılırmış. Aile papazının burada dua okuduğunu anımsayan çok kişi var. Ama müteveffa Mr. Rushworth bu âdeti kaldırmış.”

Mary Crawford, Edmund’a bakıp gülümseyerek, “Her gelen kuşak birtakım gelişmeler getiriyor,” dedi.

Mrs. Rushworth ezberini bu kez Henry Crawford’a okumaya gittiğinden Edmund, Fanny ve Mary baş başa kalmışlardı. Fanny, “Bu âdeti sürdürmemişler, ne yazık!” diye yazıklandı. “Eski günlerin çok güzel bir geleneğiymiş bu. Özel bir kilise ve papaz bulundurmak, köklü, soylu bir eve öyle yaraşıyor ki! Dallı budaklı bir ailenin her gün düzenli olarak, dua etmek için bir araya gelmeleri ne kadar güzel!”

Mary, “Gerçekten güzel!” diye güldü. “Bütün o zavallı hizmetçi kızlarla uşakları işlerinden, eğlencelerinden ayırıp günde iki kez dua etmeye zorlarken kendilerinin bir yolunu bulup kaytarmaları, aile reisleri için kim bilir ne iyi olurmuş!”

Edmund, “Fanny’nin demek istediği sanırım o değil,” dedi. “Aile reisleri kiliseye kendileri gitmezlerse bu gelenek yarardan çok zarar verir.”

“Her neyse; bu konularda herkesi kendi haline bırakmak daha tehlikesizdir. Herkes kendi bildiğine gitmek, dua için kendine göre zaman ve yol seçmek ister. Kiliseye ille gitmek zorunluluğu, resmîlik, sıkıcılık, ayinlerin uzunluğu filan yıldırıcı şeylerdir; kimse sevmez bunları! Bir zamanlar şu galeride diz çöküp ağız açan saygıdeğer kişiler şimdiki serbestliği görseler kıskançlıktan ölürlerdi! Düşünebiliyor musunuz, Rushworth ailesinin o güzel hanımları çok kereler bu kiliseye nasıl istemeye istemeye gelirlerdi kim bilir? Genç Mrs. Eleanor’larla Mrs. Bridget’ler kim bilir bütün dindar görünmelerine karşın kafaları nasıl bambaşka şeylerle dopdolu olarak izlerlerdi ayini! Hele zavallı aile papazı da yüzüne bakılacak gibi değilse... ki o dönemin papazları şimdikilerden bile daha düşük kaliteliymiş, gibi geliyor bana.” Mary’nin bu sözleri uzun bir süre karşılıksız kaldı.

Fanny kıpkırmızı kesilerek Edmund’a baktı. Konuşamayacak kadar öfkeliydi. Edmund’un da konuşabilmesi için bir an durup kendini toparlaması gerekti. Sonra genç adam, “Kıvrak zekânız en ciddi konularda bile ağırlaşmakta güçlük çekiyor,” dedi. “Bize eğlendirici bir skeç çizdiniz. İnsan doğasını bilenler bunda bir gerçek payı bulunduğunu yadsıyamazlar. Kafamızı dilediğimiz bir konu üzerine toplamakta hepimiz zaman zaman güçlük çekeriz. Ama siz buna sık sık rastlandığına, yani bir kusurun ihmal edilmek yüzünden huy haline geldiğine inanıyorsanız... bu gibi kişilerin kiliseye gitmeden ettikleri dualardan ne beklenebilir? Bir insan ki düşüncelerinin kilisedeyken dağılmasını önleyemez, böyle bir insanın kafası kendi odasında daha mı disiplinli olur?”

“Büyük bir olasılıkla evet. Bir kez insanın kendi odasında dikkatini dağıtacak daha az şey bulunur. Disiplin zorunluluğu o kadar uzun sürmez.”

“Kilisede kendi kendini yenmek için mücadele etmeyen kafa, nerede olsa dikkatini dağıtacak bir şey bulabilir. Sonra kilisenin havası ve çevresindekilerden alınan örnek, dağılmaya yönelen kafayı bile zamanla toparlayabilir. Beri yandan ayinlerin uzunluğuna bazen zor dayanıldığını ben de kabul ederim. Keşke öyle olmasa! Ama okulu bitireli henüz çok olmadı ve Oxford Kilisesi’ndeki ayinlerin acısını unutabilmiş değilim.”

Bu konuşma sırasında kafilenin diğer kişileri kilisenin içine dağılmışlardı. Julia bir ara Henry Crawford’un dikkatini ablasının üzerine çekerek, “Kuzum, Mr. Rushworth ile Maria’nın şu yan yana duruşlarına bakın, sanki nikâh kıyılıyor!” dedi. “Gerçekten öyle bir havaları yok mu?”

Henry, “Öyle” gibilerden gülümsedi ve Maria’ya doğru yaklaşarak ancak onun duyabileceği bir sesle, “Miss Bertram’ı sunağa6 bu kadar yakın görmek hoşuma gitmiyor!” dedi.

Genç kız irkildi, kendini tutamayarak ona biraz sokuldu. Sonra kendini topladı ve Henry’ninki kadar alçak bir sesle, “Nikâhım kıyılıyor olsa gelini damada vermek görevini üstünüze alır mıydınız?”7 diye sordu.

Genç adam çok şey söyleyen bir bakışla, “Yapsam bile pek asık suratla yapardım,” diye yanıtladı.

O sırada yanlarına gelen Julia onların şakalaşmalarına katılarak, “Aa, doğrusu, çok yazık, keşke düğün hemen şimdi olsaydı!” dedi. “Kâğıtlar hazır olsa yeterdi, çünkü hepimiz bir aradayız. Ne tatlı olurdu!” Gençlerin orada bulunanlara aldırmadan gülüp söylemesi, Mr. Rushworth’le annesinin dikkatini çekti. Mr. Rushworth nişanlısının kulağına tatlı sözler fısıldarken Mrs. Rushworth de durumuna uygun bir ağırbaşlılık ve güler yüzle, nikâhın, ne zaman kıyılırsa kıyılsın, çok mutlu bir olay olacağını söyledi.

Julia, “Şimdi Edmund papazlığa başlamış olsaydı ne güzel olurdu!” dedi yüksek sesle. Onun Mary ve Fanny’ yle birlikte durduğu yere doğru koşarak, “Edmund’cuğum, papazlığa başlamış olsaydın nikâhı hemen kıyabilirdin!” dedi. “Çok yazık, ruhsatını almadın daha! Yoksa Mr. Rushworth’le Maria hazır duruyorlar.”

Julia bu sözleri söylerken Mary Crawford’un yüzünün aldığı halleri görmek tarafsız bir seyirciyi herhalde çok eğlendirirdi. Genç kız bu yeni edindiği bilgiyle dehşete düşmüş gibiydi.

Fanny ona acıdı. “Biraz önce dediğini düşündükçe pek üzülüyor,” diye geçirdi içinden.

Mary, “Papaz ha!” dedi. “Yoksa siz papaz mı olacaksınız?”

“Evet, babam döner dönmez başlayacağım, Noel’de.”

Mary kendini toparladı; rengi de yine yerine geldi. Yalnızca, “Bunu önceden bileydim papazlıktan daha saygılı bir dille söz ederdim,” dedi, sonra konuyu değiştirdi.

Kilise bundan sonra yine her zamanki sessizlik ve hareketsizliğine bırakıldı. Julia’ya sinirlenmiş olan Maria önden gidiyordu ve hepsi de oradan bir an önce uzaklaşmak istiyorlardı.

Konağın alt katı şimdi baştan aşağı gezilmişti. Bu uğurda asla yorulmayan Mrs. Rushworth ana merdivene doğru yönelip konuklarına üst katları da gezdirecekti ya, oğlu araya girdi ve hiç zamanları kalmadığını ileri sürdü.

“Eğer evi gezmeyi uzatırsak, bahçede yapmak istediklerimize zaman kalmayacak. Saat ikiyi geçti, oysa saat beşte akşam yemeği yiyeceğiz.”

Mrs. Rushworth oğluna hak verdi. Bahçeyi kimin kimle ve nasıl gezeceği sorunu tartışılacağa benziyordu. Mrs. Norris at ve arabaların en uygun dağılım tarzını tasarlamaya başlamıştı ki gençler önlerinde, kendilerini çağırırcasına açık duran bir dış kapı gördüler. Ardında, merdivenle inilen, taflanlı, çiçekli bir çimlik bahçe vardı. Gençler özgürlük ve açık havada sere serpe dolaşma özlemiyle, hep birden dışarı fırladılar.

Mrs. Rushworth bu işaretten, istenileni anlamak inceliğini gösterdi ve gençlerin peşinden giderek, “İsterseniz buradan başlayalım,” dedi. “Bu yanda çok güzel çiçekler var. Sülünlerimiz de burada.”

Henry çevresine bakınarak, “Daha ileriye gitmeden burada yapacak şey bulamaz mıyız acaba?” diye sordu. “Çok ilgi çekici birtakım duvarlar görüyorum. Mr. Rushworth, şuracıkta bir oturum yapalım mı?”

Mrs. Rushworth oğluna, “James, sanırım konuklarımızın hiçbiri ormanımızı bilmiyor,” dedi. “Miss Bertram’ lar da ormanı görmediler daha.”

Bu öneriye karşı çıkılmadı ama şimdilik hiç kimse ne belirli bir plana uymak ne de uzaklara gitmek istiyor gibiydi. Hepsi de çiçeklerle sülünlerin güzelliğine kapıldılar ve neşeli bir hava içinde bahçeye dağıldılar. İleriye doğru ilk adımı atan Henry Crawford oldu. İki yanı yüksek birer duvarla çevrili olan çimlik, evin önündeki çiçekli bölümden sonra yemyeşil bir oyun alanına varıyor ve sonra da demir parmaklıklı, upuzun bir terasta son buluyordu. Terastan, hemen aşağıdaki ormanın ağaçlarının tepeleri görünüyordu. Tam kusur bulunacak bir yerdi, burası! Çok geçmeden Maria Bertram’la James Rushworth de Henry’nin yanına geldiler ve baş başa verip çevreyi gözden geçirmeye başladılar. Biraz sonra yanlarına gelen Edmund, Mary ve Fanny, onların bahçe mimarlığı konusundaki görüş ve eleştirilerine birkaç dakika katıldıktan sonra kendi yollarına gittiler. Kafilenin geri kalan üç kişisi, yani Mrs. Rushworth, Mrs. Norris ve Julia çok gerideydiler. Artık yıldızı sönmüş olan Julia, Mrs. Rushworth’ün yanında kalmak ve sabırsız ayaklarını onun ağır adımlarına uydurmak zorundaydı. Çünkü teyzesi, sülünlere yem vermeye çıkmış olan kâhya kadına takılıp büsbütün arkada kalmış, kâhyayla çene çalmaya dalmıştı. Zavallı Julia! Arabacı yerinde yolculuk eden Julia’yla şimdikinin arasında dağlar kadar fark vardı. Aldığı terbiye, içinde bulunduğu sıkıntılı durumdan kaçmasına engel oluyordu. Ne var ki kendini gerçekten tutmasını, gerektiği yerde başkalarını düşünmesini, kendi duygularını anlayıp olgun davranmasını ona doğru dürüst öğretmemişlerdi. Bu yüzden Julia şu anda son derece mutsuzdu.

Edmund, Mary ve Fanny teras boyunca bir kez gidip gelmişlerdi. Ormana açılan kapıya ikinci kez yaklaşırlarken Mary, “Sıcak dayanılır gibi değil!” dedi. “Biraz serinlesek, dersem karşı çıkan olur mu? Şu koruluk pek şirin; içine girebilsek! Kapı kilitli değilse ne güzel olur! Ama herhalde kilitlidir! Çünkü böyle büyük parklarda ancak bahçıvanlar diledikleri yerlere gidebilirler.”

Meğer kapı kilitli değilmiş! Üçü de koruluğa dalarak gölgesiz güneşin ışığını ve sıcağını arkada bırakmaya karar verdiler. Oldukça uzun bir merdivenle “orman”a indiler. Burası, sonradan yetiştirilmiş, yaklaşık iki hektarlık bir koruydu. Ağaçların çoğu çam, defne ve kayın türündendi. Koru pek derli toplu ve düzenliydi ama çimlikle terasın yanında yine de koyu gölgeli ve doğal kalıyordu. Üçü de gölge ve serinliğin verdiği tazeliği hissettiler ve bir süre dolaşarak yalnızca korunun güzelliğinden söz ettiler. Sonra, kısa bir sessizlik oldu ve Mary Crawford, “Yaa, demek din adamı olacaksınız, Edmund,” dedi. “Buna biraz şaştım doğrusu.”

“Neden şaşacakmışsınız? Benim meslek tutacağımı düşünmüşsünüzdür elbette. Avukat ya da asker olmadığımı da görmüşsünüzdür.”

“Çok doğru ama kısacası, hiç aklıma gelmemişti. Biliyorsunuz, ikinci erkek evlada servet bırakan bir amca ya da dayı vardır, çoğu zaman.”

Edmund, “Çok yerinde bir gelenek ama pek o kadar da yaygın değil,” dedi. “Ben bunun dışında olanlardan biriyim. Böyle olduğu için de kendi başımın çaresine bakmak zorundayım.”

“Ama neden ille papaz oluyorsunuz? Ben bunu çok çocuklu ailelerde, en küçüğün alınyazısıdır, sanırdım.”

“Yani hiç kimsenin kendi isteğiyle din adamı olabileceğine inanmıyor musunuz?”

“Hiç demeyeyim. Bu pek kapkara bir sözcüktür. Laf arasında ‘hiç’ dendiği zaman ‘pek az’ anlamına gelir. Öyle ya, ne var din adamı olmakta? Erkek dediğin yükselmek, parlamak ister. Başka mesleklerde bu olabilir ama papazlıkta hiçbir zaman; papaz dediğin bir ‘hiç’tir.”

“Gene şu laf arasındaki ‘hiç’i demek istediğinizi umarım. Bir din adamının toplumdaki yeri pek parlak olamaz. Din adamı kitlelere öncülük edip giyim modası yaratmaz. Ama bir ‘hiç’ olduğunu nasıl söyleyebiliriz? Din adamı dediğin, insanlık için, hem birey hem toplum olarak, hem bu dünyada hem öbür dünyada en önemli sayılan varlık ve değerlerin bekçisidir: yani ruhsal yaşamın ve ahlakın! Bunlardan doğan yaşam ve davranış tarzlarının da nöbetçisidir. Böyle bir göreve kimsenin ‘hiç’ demeye hakkı yoktur. Bu göreve getirilen adam eğer bir hiçse görevini baştan savmış, önemini kavrayamamış, değerlendirememiş demektir.”

“Siz papazlık görevine herkesin bildiğinden ve benim anlayabildiğimden çok daha büyük bir önem veriyorsunuz. İnsan bu dediğiniz etki ve önemi toplum yaşamında pek göremiyor doğrusu. Papazların kendileri de toplumda pek görünmediklerine göre, nasıl etkili olabilirler? Haftada iki vaaz vermekle (bunların dinlenmeye değer olduğuna inansak bile), sizin bütün saydıklarınız nasıl başarılabilir? Yani haftanın geri kalan günlerinde geniş bir topluluğun davranışlarını etkileyip onlara yön vermek nasıl mümkündür? Papazların kilise dışında görüldüğü o kadar azdır ki!”

“Siz yalnız Londra’yı örnek alıyorsunuz; bense bütün ülkeyi düşünüyorum.”

“Başkent bence bütün ülkenin iyi bir örneği sayılır.”

“Bütün ülkedeki iyilik ve kötülüklerin oranına örnek değildir, umarım. En düzgün ahlak büyük kentlerde bulunmaz ki! İyi insanlara en çok iyilik yapmak fırsatı veren çevre büyük kent değildir. Din adamlarının etkisi de en az büyük kentlerde duyulur elbette... Sonra iyi bir vaizin beğeneni, peşinden gideni çok olur ama iyi bir din adamının topluluğuna yararlı olabileceği tek alan vaaz vermek değildir. Papazın, din adamının yararlı olabilmesi için cemaatin de küçük olması gerekir ki din adamının özel yaşamını, kişiliğini, davranışlarını tanıyabilsin. Londra’da böyle bir şey olamaz tabii. Orada papazlar, kalabalık toplulukların içinde kaybolup giderler. Cemaattekilerin büyük bölümü yalnızca birer vaiz olarak tanır onları... Miss Crawford beni yanlış anlamasın. Din adamları toplumsal etiket kurallarını belirler, sosyete öncülüğü yaparlar, demek istemiyorum. Onların görevi insanlara sağlam ilke sahibi olmayı öğretmektir. Nereye baksanız aynı şeyi görürsünüz: Din adamları kendi öğütlerini tutmazlarsa, cemaatin geri kalan kısmı da tutmaz!”

Fanny yumuşak, yine de içten gelen bir sesle, “Elbette!” dedi.

Mary Crawford, “İşte bakın, Miss Price’ı inandırdınız bile!” diye güldü.

“Keşke Miss Crawford’u da inandırabilsem!”

Genç kız çapkınca bir gülüşle, “Bunu hiç sanmıyorum!” dedi. “Sizin papazlık yapmaya kararlı oluşunuz beni hâlâ, ilk duyduğum zamanki kadar şaşırtıyor. Çok daha iyi bir mesleğe layıksınız siz. İnanın bana. Hadi, gelin, değiştirin şu kararınızı. İş işten geçmiş değil ki! Avukat filan olun.”

“Avukat filan olacakmışım! Şu ormana girelim, deyişiniz kadar rahat söylüyorsunuz bunu.”

“Şimdi de avukatlık mesleğinin aslında vahşi bir orman olduğunu söyleyeceksiniz, ama yağma yok. Bunu söyletmem!”

“Benim herhangi bir söz oyunu yapmamı önlemek için telaşlanmanız hoşuna. Çünkü söz oyunlarından hiç anlamam ben; çok yalın, çok dümdüz konuşan adamın biriyimdir. Esprili bir yanıt bulmak için uğraşıp didinsem de beceremem.”

Üzerlerine bir sessizlik çöktü. Üçü de düşünceye dalmışlardı. Sessizliği ilk Fanny bozarak, “Ne tuhaf!” dedi. “Şu tatlı serinlikte yürümek bile yormuş beni. Oturacak bir yer bulursak biraz dinlenmek istiyorum; siz de oturursanız tabii.”

Edmund hemen onun kolunu alıp kendi kolunun arasından geçirerek, “Fanny’ciğim, ne kadar düşüncesizim!” dedi. “Umarım pek fazla yorgun düşmemişsindir.” Sonra Mary’ye dönerek, “Acaba öbür damım da bu kolumu alır mı?” diye sordu.

Genç kız, “Sağ olun, ama ben hiç yorulmadım,” dedi.

Gene de Edmund’un koluna girdi ve genç adam bundan duyduğu hoşnutluğun etkisiyle, Fanny’yi biraz unutur gibi oldu. “Benden hiç yararlanmıyorsunuz ki!” dedi. “Dokunmuyorsunuz bile! Bir kadının kola girişiyle bir erkeğinki arasında ağırlık bakımından nasıl da fark oluyor! Oxford’da sokakta giderken arkadaşlarımın koluna girmesine alışmışım. Onların yanında siz tüy gibi kalıyorsunuz.”

“Ben aslında yorgun değilim ki! Bu da çok tuhaf çünkü şu korunun içinde en az bir kilometre yol yürümüş olabiliriz. Öyle değil mi?”

Edmund doğruculukla, “Yarım kilometreyi pek geçmemiştir,” dedi. Çünkü henüz uzaklıkları ve zamanı, kadınların yasa tanımazlığıyla ölçecek kadar âşık değildi!

“Aa! Siz dönüp dolaşmalarımızı hesaba katmıyorsunuz da ondan! Kıvrıla kıvrıla yürüdük. Korunun boyu da, düz çizgi olarak yarım kilometreden fazladır. Çünkü anayoldan saptık sapalı daha sınıra gelmedik.”

“Ama hatırlarsanız, anayoldayken bütün koruyu bir uçtan bir uca gördük; karşıda, demir bir kapıda son buluyordu. İki yüz metreden uzun olamazdı.”

“İnan olsun, ben o kadar incesini anlamam ama upuzun bir koru işte! Geldiğimizden beri de helezonlar çizip durduğumuza göre, en aşağı bir kilometre yürümüşüzdür diyorsam pek de öyle isabetsiz bir şey söylememiş olurum.”

Edmund saatini çıkararak, “Buraya gireli tam bir çeyrek saat olmuş,” dedi. “Bir saatte dört kilometre yol yürüyebilir miyiz dersiniz?”

“Kuzum, saatinizle yürümeyin üstüme! Saat dediğiniz ya ileridir ya geri! Bir saat parçasının emrine giremem ben!”

Birkaç adım sonra demin söz ettikleri yolun bitimine vardılar. Bir hendek kıyısında, gölgeli, kuytu bir yerde, parka bakan geniş bir sıra duruyordu. Üçü de buraya oturdular. Edmund, teyze kızına bakarak, “Korkarım çok yoruldun, Fanny’ciğim,” dedi. “Daha önce neden ses çıkarmazsın? Yorgunluktan halsiz düşersen gezmeye çıkman neye yarar? Bizim Fanny çok çabuk yoruluyor da, Mary. Ancak ata binmek yormuyor onu.”

“Öyleyse bütün geçen hafta onun atına el koymama göz yummakla canavarlık ettiniz. Hem kendi adıma, hem de sizin adınıza utanıyorum. Bir daha hiç olmayacak!”

“Sizin inceliğiniz ve titizliğiniz benim gevşekliğimi büsbütün ortaya vuruyor. Fanny’nin iyiliğini siz benden çok düşünüyorsunuz!”

“Miss Price’ın şu anda yorgun düşmesi beni hiç şaşırtmıyor. Çünkü bu sabah yaptığımız iş, en zor görevlerimizin en yorucularından biridir. Yani büyük bir konağı dura dura gezmek; her bir odada oyalanmak; gözleri ve dikkati zorlamak; akılda kalmayan bir sürü laf dinlemek; hiç beğenilmeyen şeylere bayılmış gibi yapmak... Bizlerce dünyanın en sıkıcı işi sayılır bu. Miss Price da şimdi anlamıyor, ama aslında sıkılmıştır.”

Fanny, “Şimdi dinlenirim,” dedi. “Güneşli bir günde gölgede oturup yeşillikleri seyretmek cana can katar.”

Mary Crawford biraz oturduktan sonra yine ayağa kalktı. “Hareket etmeliyim,” dedi. “Dinlenmek yorar beni. Yeşilliklere baka baka yorgun düştüm. Manzarayı, gidip şu demir kapıdan seyretmek istiyorum. Bu kadar güzel göremesem de ne çıkar?”

Edmund da onun gibi ayağa kalktı. “Mary, şimdi şu yolu yürürseniz, değil bir kilometre, yarım kilometre bile olmadığını göreceksiniz.”

Genç kız, “Upuzun bir yol işte,” dedi. “Bir bakışta anlaşılıyor!”

Edmund onun aklını yatırmaya çalıştı ama boşuna. Mary’nin ne hesap yapmaya niyeti vardı ne de kıyaslamaya! Aklı başında, birbirini tutan sözler söylese belki ancak bu kadar sevimli ve oyalayıcı olabilirdi. Büyük bir zevkle çekişmeyi sürdürdüler. Sonunda ormanın büyüklüğü konusunda daha sağlam bir fikir edinebilmek için, biraz daha dolaşmaya karar verdiler. Fanny artık dinlenmiş olduğunu söyledi ve onlarla birlikte gitmeye davrandı. Ama onlar bunun sözünü bile ettirmediler. Edmund onun yerinden kımıldamamasını öyle yürekten istedi ki Fanny’cik buna karşı gelemedi ve kuzeninin gösterdiği sevgiyi düşündükçe sevinip daha güçlü bir kız olmayışına yerinerek kanepede kaldı. Edmund’la Mary köşeyi dönünceye kadar Fanny onların arkalarından baktı ve seslerine, duyulmaz oluncaya kadar kulak kabarttı.

5. Sir Walter Scott’s The Lay of the Last Minstrel (1805 / Canto II, 10 ve 12) eserine gönderme yapılıyor. (Y.N.)

6. Evlenme törenlerinin yapıldığı yer anlamına geldiğinden, zamanla mecazi olarak “nikâh” sözü yerine kullanılagelmiştir. (Ç.N.)

7. Geleneğe göre gelini sunağa kadar babası, yoksa yakın bir erkek akraba ya da aile dostu getirir ve orada damada teslim eder. (Ç.N.)

10

Bir çeyrek saat, yirmi dakika geçti. Fanny hâlâ tek başına oturduğu yerde Edmund’u, Mary Crawford’u ve kendisini düşünüp duruyordu. Onların bu kadar geç kalışlarına şaşmaya başladı. Ayak sesleriyle konuşmalarını yeniden duymak için can atıyordu artık. Sonra, gerçekte istediği şeyin yalnız bu olmadığına tam karar vermişti ki demin kendilerinin geldikleri yolda Miss Bertram, Mr. Rushworth ve Mr. Crawford gözüktüler. Fanny’yi görünce, “Miss Price tek başına ha? Fanny’ciğim, nasıl oldu bu iş?” diye bağrıştılar. Fanny olup biteni anlattı.

Maria, “Zavallı Fanny’ciğim! Ne ayıp etmişler! Keşke bizim yanımızda kalsaymışsın,” dedi.

Sonra her iki yanında birer kavalyeyle sıraya oturdu ve deminki konuşmayı bıraktıkları yerden sürdürdü. Bahçede yapılacak düzenlemeyi heyecanla tartışıp duruyorlardı. Hiçbir şey kararlaştırılmış değildi, ama Henry’ nin bir sürü parlak fikir ve planları vardı. Bunlar, genellikle, önce Maria, sonra da nişanlısı tarafından hemen onaylanıyordu. Zaten Mr. Rushworth’ün başlıca işi ötekileri dinlemekti. Konuşmaya, “Bizim Smith’in yerini bir görecektiniz!” demek dışında kendine özgü herhangi bir düşünce katmaya cesareti yoktu.

Böyle geçen birkaç dakikadan sonra Maria demir kapıyı gördü ve daha ayrıntılı bir plan kurabilmek için, parkın bundan ötesini de gezmek istediğini söyledi. Meğer beyler de bunu isterlermiş! Hatta Henry’nin düşüncesine göre, yapılacak en iyi, daha doğrusu tek şey buymuş! Genç adamın gözüne çeyrek kilometre kadar ötedeki bir küçük tepe ilişti. İşte, buradan evi tam istedikleri gibi görebilirlerdi. Kısacası bu tepeciğe ille gitmeleri, şu demir kapıdan ille geçmeleri şarttı. Ne var ki demir kapı kilitliymiş! Mr. Rushworth, “Keşke anahtarı yanıma alsaymışım!” diye sızlandı. Anahtarı yanına tam alacakmış ama sonra vazgeçmiş. Bundan sonra anahtarsız yola çıkmak mı? Tövbeler tövbesiymiş. Gel gör ki bütün bunlar şimdiki soruna çözüm değildi. Kapıdan geçemiyorlardı. Maria’nın ille kapıdan geçmek isteği hiç de bitmediğine göre sonunda Mr. Rushworth gidip anahtarı getirmeye karar verdi ve bu amaçla yola düzüldü.

O gittikten sonra Henry Crawford, “Yapabileceğimiz en iyi şey, sanırım budur,” dedi. “Evden bu kadar uzaklaşmışken, geri dönemeyiz.”

“Evet, yapabileceğimiz tek şey bu. Ama doğru söyleyin şimdi: Malikâneyi umduğunuzdan çok daha kötü bulmadınız mı?”

“Yok, aksine; umduğumdan daha güzel, daha şahane buldum. Bizim zevkimize uymasa da kendi tarzının iyi bir örneği.” Sonra genç adam sesini biraz alçaltarak, “Zaten doğruyu söylemek gerekirse, Sotherton’u bu gezişimde duyduğum tadı bir daha bulamam ki! Bu arada yapılacak olan değişikliklerin benim gözüme hoş görünmesine olanak yok,” diye ekledi.

Maria bir an süren bir sıkılganlıktan sonra, “Siz ne olsa dünya adamısınız; her şeye bu gözle bakacaksınız,” diye karşılık verdi.

“Ne yazık ki bazı konularda gerektiği kadar dünya adamı olamıyorum. Dünya adamlarında rastlanan uçarılık, kolayca unutabilme yeteneği yok bende.”

Kısa bir sessizlik oldu. Sonra Maria, “Bu sabahki araba yolculuğunda çok eğlendiniz, sanırım,” dedi. “Çok sevindim buna. Julia’yla birlikte, yol boyunca gülüp durdunuz.”

“Öyle mi? Evet, galiba öyle. Ama neye güldüğümüzü unuttum gitti. Haa, galiba Julia’ya amcamın ihtiyar İrlandalı uşağına ilişkin saçma sapan şeyler anlatıyordum. Kız kardeşiniz gülmesini çok seviyor.”

“Onu benden daha şen buluyorsunuz.”

Henry, “Onu güldürmek daha kolay,” diye yanıtladı, sonra gülümseyerek, “anlarsınız ya,” diye ekledi, “bu yüzden daha eğlendirici bir arkadaş sayılabilir. Örneğin yanımda siz olsaydınız, on beş kilometrelik bir araba yolculuğu boyunca sizi İrlanda fıkralarıyla eğlendirebileceğimi umamazdım.”

“Aslında ben de Julia kadar neşeliyimdir, sanıyorum. Ama şu sırada kafam daha yüklü.”

“Orası şüphesiz. Aslında bazı durumlarda fazla neşeli olmak da vurdumduymazlığa işarettir. Ama sizin geleceğiniz öyle parlak ki durgun olmaya hakkınız yok. Önünüzde günlük güneşlik bir ufuk uzanıyor.”

“Gerçek anlamda mı söylüyorsunuz bunu? Yoksa mecazi mi? Gerçek anlamda olsa gerek. Evet, çok doğru; güneş parlıyor ve bahçe çok yeşil, çok canlı. Ne var ki şu demir kapı, şu hendek bana baskı altındaymışım gibi bir sıkıntı, bir yorgunluk veriyor. Görüyorsunuz ya, çıkamıyorum buradan!”

Genç kız gayet anlamlı konuşmuş ve bir yandan da kapıya doğru yürümüştü. Henry onun peşinden gitti.

Maria, “Mr. Rushworth de... getiremedi şu anahtarı!” diye söylendi.

“Siz de, tabii, elinizde anahtar olmadan, Mr. Rushworth’ün iznini alıp kanadının altına sığınmadan, dünyada çıkmazsınız dışarı, öyle değil mi? Yoksa benim yardımımla şuradan, kapının yan tarafından dışarı çıkabilirdiniz. Gerçekten daha özgür olmayı dileseniz de bunu kendinize yasak saymasanız bu işi yapardınız... gibi geliyor bana.”

“Yasak mı! Ne saçmalık! Elbette çıkabilirim buradan dışarı. Çıkacağım da! Zaten Mr. Rushworth neredeyse gelir. Gözden uzak bir yere gitmiyoruz ki!”

“Gitsek bile Miss Price ona nereye gittiğimizi söylemek iyiliğinde bulunur elbette. O da gelir, bizi o tepeciğin yanındaki meşeli yolda bulur.”

Tasarlanan işin yanlış olduğunu düşünen Fanny buna engel olmaya çalışmaktan kendini alamadı. “Bir yeriniz acıyacak, Maria,” dedi. “Parmaklığın sivri uçlarına takılacaksınız. Elbiseniz filan yırtılacak. Sonra hendeğe de düşebilirsiniz. Gitmeseniz daha iyi.”

O bunları söyleyedursun, kuzeni öbür yana geçmişti bile! Başarının verdiği neşeyle gülümseyerek, “Eksik olma, Fanny’ciğim,” dedi, “ama ben de, elbisem de sağ ve sağlamız. Şimdi artık hoşçakal.”

Fanny yine yalnızlığa gömüldü, hem de içi büsbütün kararmış olarak! Çünkü bütün görüp duyduklarına şaşmış, Maria’nın davranışları karşısında afallamış ve Henry Crawford’a kızmıştı. Maria’yla Henry tepeye varmak için tam ters yönde, dolaşık bir yol tutturmuş olsalar gerek ki çok geçmeden görünmez oldular ve Fanny dakikalarca sessizlik ve yalnızlık içinde kaldı. Küçük koruda ondan başka kimse yok gibiydi. Hatta Edmund’la Mary’nin korudan çıkıp başka bir yere gitmiş olacaklarını sanacaktı neredeyse. Ama Edmund onu bu kadar da unutamazdı ki!

Birdenbire ayak sesleri duyarak bu sevimsiz, kötü düşüncelerden sıyrıldı. Biri anayoldan hızlı hızlı gelmekteydi. Fanny bunun Mr. Rushworth olduğunu sandı ama Julia’ydı gelen, ter içinde, soluk soluğa. Fanny’yi görünce düş kırıklığına uğramış gibi bir yüzle, “Hey! Ötekiler nerede?” diye seslendi. “Ben Maria’yla Henry’yi senin yanında sanıyordum.”

Fanny durumu anlattı.

“Aferin yani! Güzel oyun, doğrusu.” Julia heyecanla park tarafına bakarak, “Görünürde yoklar ama pek uzağa gitmemişlerdir,” dedi. “Ben de Maria’dan aşağı kalacak değilim ya, yardım eden bile olmasa!”

“Ama, Julia, Mr. Rushworth şimdi anahtarı getirecek. Kuzum bekle onu.”

“Hiç de beklemem! Rushworthleri çekecek halim kalmadı artık! Kızcağızım, Mr. Rushworth’ün o korkunç anasının elinden daha şu an kurtulabildim! Sen burada, serinde, güzel güzel otururken benim orada doldurduğum çileyi bilsen! Onun yanında sen durmalıydın; ama sen oldum olası böyle sıkıntılı durumlardan yakanı sıyırmasını pek bilirsin.”

Bu çok haksız bir sözdü ama Fanny hoş gördü, üstünde durmadı. Julia’nın canı sıkılmıştı. Zaten çabuk kızan, sinirlenen bir huyu vardı, ama Fanny bunun uzun sürmeyeceğini bildiği için aldırış etmedi. Yalnızca ona Mr. Rushworth’ü görmüş olup olmadığını sordu.

“Evet evet, gördük; ardından kovalayan varmış gibi koşuyordu. Durup işini anlatacak, sizin nerede olduğunuzu söyleyecek zamanı bile zor ayırdı.”

“Boşu boşuna bu kadar uğraştı! Çok yazık.”

“O artık Maria’nın bileceği şey. Onun yüzünden ben kendi canımı sıkıntıya sokacak değilim ya! Başbelası teyzemiz, kâhya kadınla çan çan ederken sayın ‘valide’nin yanından ayrılamazdım; ama oğlundan bucak bucak kaçmamı kimse önleyemez!”

Ve Julia böyle diyerek hendeği atladığı gibi uzaklaştı. Fanny’nin, Mary’yle Edmund’u görüp görmediği sorusunu duymadı bile. Şu anda Fanny’nin, Mr. Rushworth’le karşılaşmaktan duyduğu korku, Mary ile Edmund’un hâlâ gelmeyişlerinin kaygısını biraz da olsa aklından silmeye yaradı. Kızcağız Mr. Rushworth’e karşı yapılanı çok çirkin buluyor, olup bitenleri ona anlatmak kendisine düştüğü için iyice üzülüyordu. Julia gittikten beş dakika kadar sonra Mr. Rushworth göründü. Fanny hikâyeyi elinden geldiğince yumuşattı ama genç adamın son derece sıkılmış, bozulmuş olduğu besbelliydi. Önceleri konuşamadı bile. Ancak duyduğu sonsuz şaşkınlık ve öfke, yüzünden okunuyordu. Ne yapacağını bilemez gibi demir kapıya gitti ve orada durdu.

“Beni burada bıraktılar. Maria size haber bıraktı: Onları tepenin orada bulacağınızı söyledi.”

Genç adam asık suratla, “Burdan ileri gitmeyeceğim,” dedi. “Görünürlerde yoklar. Ben tepeye varıncaya kadar onlar, bir de bakarsınız, başka yana gitmiş olurlar. Bu kadar yürüdüğüm yetti.”

Ve öfkeden kararmış bir yüzle Fanny’nin yanına oturdu.

Fanny, “Üzüldüm doğrusu,” dedi. “Pek aksilik oldu.” Daha avutucu bir şeyler söylemek için can atıyordu.

Bir süre sessizlikten sonra Mr. Rushworth, “Doğrusu, ne olsa,” diye söylendi. “Pekâlâ bekleyebilirlerdi beni.”

“Maria sizin de arkadan geleceğinizi sandı da.”

“Beni bekleseydi arkasından gitmek zorunda kalmazdım işte.”

Doğru söze ne denir? Fanny de hiçbir şey diyemedi. Yine bir sessizlikten sonra Mr. Rushworth, “Kuzum Miss Price, siz de birçokları gibi şu Mr. Crawford’a bayılıyor musunuz?” diye sordu. “Bana sorarsanız onda öyle, ayılıp bayılacak hiçbir şey bulamıyorum.”

“Ben de hiç yakışıklı bulmuyorum onu.”

“Yakışıklı ha! Öyle çelimsiz adama yakışıklı denemez ki! Boyu bir yetmiş bile yok. Hatta daha bile kısa olduğunu söyleseler, şaşmam. Bence sevimsiz suratlı herifin biri. Doğrusu bana sorarsanız şu Crawford kardeşlerin gelişi bize hiçbir şey kazandırmadı.”

Fanny hafif bir göğüs geçirdi. Bu sözlere karşı gelmeye doğrusu içi razı değildi.

“Ben, anahtarı almaya gitmem, filan diyeydim, belki bir tutar yanı olurdu yaptıklarının. Ama Miss Bertram git der demez gittim.”

“Terbiyenize söyleyecek söz yok, doğrusu. Kim bilir ne kadar hızlı da yürümüşsünüzdür! Ama ev uzakta kaldı, biliyorsunuz. Durup bekleyenler için de dakikalar geçmek bilmez, her an saat gibi gelir.”

Rushworth yine kalkıp kapıya yürüdü.

“Keşke anahtarı yanıma almış olsaydım,” diye söyleniyordu. Fanny onun tutumunda bir yumuşama sezdiğinden cesaret buldu ve bir deneme daha yaptı: “Arkalarından gitmezseniz çok yazık olur, doğrusu. Niyetleri parkın o yanından evi kuşbakışı görebilmekti. Bahçenin düzenlenmesi konusunda bir fikir edinmek istiyorlardı. Ama siz olmadan hiçbir şeye karar veremezler ki!”

Fanny bugün yanına gelenleri uzaklaştırmakta, alıkoymaktan daha başarılı gibiydi. Mr. Rushworth’ün de aklını yatırabildi. Genç adam, “Bilmem ki!” dedi. “Siz, gidersen daha iyi olur diyorsunuz; ben de anahtarı boşu boşuna getirmemiş olurum.”

Fanny şimdi aklını tamamen, kendini çok önce bırakıp gitmiş olan iki kişiye takmıştı. Sabrı iyice tükendiğinden kalkıp onları aramaya karar verdi. Onların gittiği köşeye doğru yürüdü ve tam bir başka yola sapmıştı ki Mary Crawford’un sesi ve gülüşü yine kulağına çarptı ve birkaç dönemeç sonra onlarla karşı karşıya geldi. Mary ile Edmund, Fanny’den ayrıldıktan sonra buldukları açık bir yan kapıya dayanamayarak parka çıkmışlar ve Fanny’ nin sabahtan beri görmek istediği ağaçlı yola gidip gölgede oturmuşlardı. Şimdi de yeniden koruya dönüyorlardı. Fanny’ye anlattıkları buydu. Saatlerini hoşça geçirmiş oldukları ve zamanın nasıl geçtiğini anlamadıkları belliydi. Edmund, Fanny’nin de yanlarında olmasını çok istemiş; gelip alacakmış ya, onu büsbütün yormaktan çekinmiş. Fanny bunları dinlemekle avunmak zorunda kaldı. Ama ne olsa bu sözler, “birkaç dakikacık” denilip de koskoca bir saat yapayalnız bırakılmanın acısını gidermeye yetmezdi. Onların bunca zaman neler konuştukları konusunda Fanny’nin duyduğu merak da ayrıydı. Sonuçta konağa dönmeye sözbirliğiyle karar verildiği zaman Fanny’nin elinde kalan, düş kırıklığı ve iç çöküntüsünden başka bir şey değildi.

Teras basamaklarının dibine vardıkları zaman, merdivenin başında da Mrs. Rushworth’le Mrs. Norris göründü. Evden ayrılalı bir buçuk saat olduğu halde koruyu gezmeye ancak sıra gelmişti. Mrs. Norris o kadar tatlı bir işe dalmıştı ki acele etmek aklına bile gelmemişti. Kız yeğenlerinin zevkini baltalayan türlü tersliklerin aksine, Mrs. Norris’in zamanı pek güzel geçmişti. Çünkü kâhya kadın, sülünlerin güzelliğini göklere çıkaran sayısız övgü sözlerinden sonra onu süthaneye götürmüş, inekler konusunda bilgi ve ünlü bir peynirin reçetesini vermişti. Julia yanlarından ayrıldıktan sonra da bahçıvana rastlamışlar ve Mrs. Norris onunla hemen canciğer olup çıkmıştı, çünkü adamcağızın torununun hastalığına konulan tanıyı düzeltmiş, bunun humma olduğuna onu inandırmış, hummayı hemen geçiren bir muska göndereceğine söz vermişti. Bahçıvan da buna karşılık, Mrs. Norris’e en seçkin bitkilerini göstermiş, hatta çok az bulunan bir funda armağan etmişti.

Terasta karşılaşanlar hep birlikte eve döndüler ve çene çalıp dergi karıştırarak öbürlerinin dönüşünü beklediler. Bertram kız kardeşlerle kavalyeleri döndükleri zaman saat oldukça ilerlemişti. Gezintilerinin pek o kadar zevkli geçmediği ve günün amacı bakımından da hiç verimli olmadığı belliydi. Kendi anlattıklarına göre hepsi de saatlerini birbirlerini aramakla geçirmişler. Sonunda buluştukları zaman da aralarında anlaşmak ve bahçe mimarlığı konusunda yeni tasarılar hazırlamak için iş işten geçmiş gibiydi. Fanny bu durumu fark etmişti. Julia’yla Mr. Rushworth’e baktıkça anlıyordu ki gezintide aradığını bulamayan tek kişi kendisi değildi. Julia’nın da, ev sahibinin de yüzleri asıktı. Maria’yla Henry Crawford daha neşeliydiler. Yemekte Henry, topluluğun neşesini yerine getirmek ve Julia’yla Mr. Rushworth’ün kızgınlığını gidermek için özel bir çaba gösteriyormuş gibi geldi Fanny’ye.

Yemekten sonra kahveler, çaylar içildi. On beş kilometrelik yol gidecekleri için oyalanacak zamanları yoktu. Sofraya oturduktan sonra incir çekirdeğini doldurmayan konuşmalar birbirini izledi ve sonunda araba kapıya geldi. Ne yapıp yapıp kâhya kadından birkaç sülün yumurtası ve bir kalıp peynir almayı başarmış, Mrs. Rushworth’e de bol bol nazik nutuklar çekmiş olan Mrs. Norris artık vedalaşmaya hazırdı. Tam bu sırada Henry Crawford da Julia’ya yaklaşarak, “Umarım yol arkadaşımı kaybetmiyorum ya?” diye sordu. “Yoksa açık yerde akşam serinliği dokunur, diye korkacak mısınız!” Julia böyle bir isteği hiç ummamıştı. Yine de kabul etti. Julia’nın günü, başladığı gibi güzel biteceğe benzerdi. Maria başka şeyler geçirmişti içinden. Bu yüzden şimdi biraz düş kırıklığına uğramakla birlikte Henry’nin aslında onu daha çok beğendiğine inandığı için avundu ve Mr. Rushworth’le doğru dürüst vedalaşabildi.

Parkın içinde yol alırlarken Mrs. Norris, “Ee, Fanny, senin için çok güzel bir gün oldu bu, neme gerek!” diye söze başladı. “Baştan sona zevk ve sefa dolu bir gün. Senin bu gezmeye gelmeni sağladığımız için Bertram teyzenle bana oturup kalkıp dua etsen yeridir hani! Eğlencenin iyice tadını çıkardın bugün.”

İçi sıkıntılı olan Maria, “Teyzeciğim, siz de kötü vakit geçirmiş sayılmazsınız ki!” diye hınzırlık etti. “Kucağınız ganimetlerle dolu. Aramızdaki sepette de bir şey var ki insafsızca dirseğime çarpıp duruyor.”

“Güzelim, olup olacağı eşi az bulunur bir funda! O sevimli ihtiyar bahçıvan zorla verdi bana. Ama seni rahatsız ediyorsa hemen kucağıma alırım... Al, Fanny, şu paketi sen tut; ama iyi tut, sakın düşmesin. Kremalı peynir var içinde; yemekte yediğimiz o nefis peynirin aynısı... İyi kalpli Mrs. Whitaker’cık bu peyniri alayım, diye başımın etini yedi. Direnebildiğim kadar direndim ama sonunda kadıncağızın gözleri yaş içinde kaldı. Üstelik kız kardeşçiğimin de bu cins peynire bayıldığını biliyordum. Şu Mrs. Whitaker bulunmaz bir hazine, doğrusu! Hizmetçilerin sofrasına şarap veriliyor mu, diye sorduğum zaman dehşet içinde kaldı. Beyaz entari giydiler, diye iki oda hizmetçisinin işine son vermiş! Aman, Fanny, iyi tut peyniri! Tamam. Ben şimdi öbür paketle sepeti idare edebilirim.”

Sotherton malikânesinin övüldüğünü duyunca az çok yüzü gülen Maria, “Teyzeciğim, başka neler sızdırdınız bakalım?” diye sordu.

“Sızdırmak mı, güzelim! Dört tanecik sülün yumurtası, ayol! Mrs. Whitaker bunları da zorla verdi bana; ne kadar, olmaz, dedimse de dinletemedim. Benim yalnız yaşadığımı öğrenince, bahçemde böyle birkaç tane canlı yaratık bulunursa beni oyalar, eğlence olur, diye düşündü. Yalan da değil, yani. Süthanedeki kıza söylerim, kuluçkaya yatan ilk tavuğun altına koyar bunları. Eğer civciv çıkarsa, bir yerden ödünç bir kafes bulur, kendi evime götürürüm. Yapayalnız geçen saatlerimde bunlara bakmak eğlence olur bana. Eğer şansım olur da üretebilirsem, birkaç sülün de annenize veririm.”

Ilık, durgun, çok güzel bir akşamdı. Doğanın güzelliği ve dinginliği düşünülürse zevkli bir yolculuk sayılırdı. Ama Mrs. Norris’in çenesi durduğu zaman arabadakiler yollarına tam bir sessizlik içinde devam ettiler. Hepsi de yorgundular ve hepsi de bu gezintinin kendilerine verdiği zevkin mi yoksa üzüntünün mü daha üstün olduğunu tartmaya çalışıyorlardı.

11

Bertram kız kardeşler için Sotherton gezintisini düşünmek, o gün uğradıkları bütün düş kırıklıklarına karşın yine de, Antigua’dan şu günlerde gelmeye başlayan mektupların uyandırdığı düşüncelerden daha tatlıydı. Henry Crawford’u düşünmek, babalarını düşünmekten daha hoştu. Hele, gelen mektuplardan anlaşıldığına göre, babalarının yakın bir gelecekte yine İngiltere’de olacağını düşünmek hiç de iç açıcı değildi.

Babalarının dönüş için kararlaştırdığı uğursuz ay, kasımdı. Sir Thomas bunu, elinden geldiğince kesin olarak bildiriyordu. İşleri bitmeye öyle yüz tutmuş ki eylül gemisinde yer ayırtmış ve kasım başlarında sevgili aile yuvasına kavuşmayı umuyormuş.

Şimdi Maria, kız kardeşinden daha acınacak haldeydi! Çünkü babasının dönüşü Julia’ya bir koca getiriyordu. Hem onun mutluluğunu candan dileyen babasına kavuşacak ve hem de bu mutluluğa erişmek için kendi seçtiği nişanlıyla yaşamını birleştirecekti. İç karartıcı bir görünümdü bu! Maria’nın elinden gelen tek şey de bu görünümü sise boğmak ve sis dağılınca bambaşka bir manzarayla karşılaşmayı ummaktı. Babası, kasımın pek öyle hemen başında gelemezdi ki! Genellikle fırtına filan falan yüzünden gemiler gecikirdi. Ah, bakarken gözlerini, düşünürken kafalarını kapalı tutan kişilerin yardım umduğu şu “filan falan”lar! Babaları en erkeninden kasım ortasında gelirdi herhalde; kasım ortasına da üç ay vardı. Üç ay demek on üç hafta demekti. On üç haftada da neler olmazdı ki!

Dönüşünü düşününce kızlarının neler hissettiğinin yarısını bilse, Sir Thomas çok üzülürdü herhalde. Bir başka genç hanımın da bu konuyla ilgilenişinin gerçek nedenini anlasa pek koltukları kabarmazdı.

Ağabeyiyle birlikte Mansfield Park’a gittiği bir akşamüzeri Mary Crawford müjdeyi aldı. Haberle, ancak terbiyesinin gerektirdiği kadar ilgilendi. Herkesi birer birer kutladıktan sonra bu konuda başka bir söyleyeceği kalmamış gibi durdu. Oysa bu haberin ona verdiği merak kolay giderilir cinsten değildi. Mrs. Norris, Sir Thomas’tan gelen mektupları uzun uzun anlattı ve konu kapandı. Çaylar içildikten biraz sonra Bertram kız kardeşlerle Mr. Rushworth ve Henry Crawford piyanonun şamdanlarını yakarken Mary Crawford’la Edmund ve Fanny de açık pencereden dışarıdaki alacakaranlığı seyrediyorlardı. Mary birden deminki konuya dönerek, “Mr. Rushworth ne kadar mutlu görünüyor!” dedi. “Kasım ayını düşünüyor.”

Edmund dönüp Rushworth’e baktı ama sesini çıkarmadı.

“Babanızın dönüşü heyecanlı olacak.”

“Gerçekten de! Bu kadar uzun bir ayrılıktan sonra! Uzun olduğu kadar tehlikeli bir ayrılık oldu bu.”

“Bu geliş başka heyecanlı olaylara da öncülük edecek: kız kardeşinizin düğünü ve sizin cüppe giyişiniz.”

“Evet.”

Mary Crawford gülerek, “Kuzum bana kızmayın,” dedi, “ama ne yapayım, eski zamanlardaki kahramanlar geliyor aklıma. Hani uzak diyarlarda yiğitçe başarılar kazandıktan sonra sağ salim yurtlarına dönünce tanrılara kurbanlar keserlermiş.”

Edmund yine piyanodan yana bakarak, “Ama şimdi ortada hiçbir kurban yok,” diye yavaşça gülümsedi. “Her şeyi Maria kendi istedi.”

“Aa, tabii, biliyorum. Şaka söyledim. Hangi kız olsa Maria’nın yaptığını yapardı. Çok mutlu olduğundan hiç şüphem yok. Benim demek istediğim kurbanın kim olduğunu anlamıyorsunuz galiba.”

“Maria evlenmeye nasıl kendisi karar verdiyse, benim papaz olmam da kendi isteğim. Sizi buna inandırabilsem!”

“Sizin isteklerinizle babanızın elindeki olanakların birbirine bu kadar uyması ne mutlu bir rastlantı! Anladığıma göre bu yakınlarda çok güzel bir köyün papazlığını sizin için bekletiyorlarmış.”

“Herhalde bu da beni etkilemiştir, demeye getiriyorsunuz.”

Fanny, “Hiç de etkilemedi işte!” diye hafifçe bağırdı.

“Beni savunmana teşekkürler, Fanny. Ama ben aynı şeyi ileri süremem. Aksine, geleceğimin böyle güvence altına alındığını bilmek beni herhalde etkilemiştir, derim. Yine de bunda yanlış bir şey göremiyorum. Papazlık gönlümün sevmediği bir meslek değildi ki! Bir insan cüppe giyer giymez iyi bir yere geçeceğini biliyor, diye ille kötü bir papaz olacak değildir ya! Bu durumda benim için bir tehlike yoktu. Çünkü ben istemediğim bir mesleği mevki hatırı için seçmezdim, sanıyorum. Babam da çok iyi olduğundan böyle bir şeye fırsat vermezdi. Evet, ortada beni etkileyen bir durum var ama bu günah sayılmaz ki!”

Kısa bir duraklamadan sonra Fanny, “Sözgelimi bir amiral oğlu bahriyeye, general oğlu orduya giriyor ya, bu da aşağı yukarı aynı şey,” dedi. “Böyle durumlarda hiç kimse yanlış bir şey görmüyor. Çevrelerinden en çok yardım umabilecekleri bir alanı seçtikleri için kimse şaşmıyor; içtenliklerinden de kimse kuşkulanmıyor.”

“Kuşkulanmaz, sevgili Miss Price, hem de haklı olarak. Çünkü askerlik mesleği, ister denizde olsun, ister karada, herkes için yeter derecede çekicidir. Başkaca bir neden aranmaz. Her şey vardır bu meslekte: kahramanlık, tehlike, hareket, sosyete. Askerler en seçkin topluluklara girebilirler. Onun için bir erkeğin asker oluşuna kimse şaşmaz!”

Edmund, “Beri yandan, yerinin hazır olduğunu bile bile papaz olan bir adamın amacı kuşkuyla karşılanabilir, öyle mi?” diye sordu. “Bu adam sizi içtenliğine inandırabilmek için, ille kilisesi, kürsüsü yokken cüppe giymelidir.”

“Ne! Kilisesi kürsüsü olmadan cüppe giymek mi! Yok, delilik olur bu, zırdelilik!”

“Peki, insan yeri hazır olsa da olmasa da cüppe giymeyecekse, din mesleği nasıl dolacak, sorabilir miyim size? Yok, sormuyorum. Çünkü ne diyeceğinizi bilemeyeceksiniz, nasılsa. Ama sizin ileri sürdüğünüz fikirlerden papazların iyiliğine biraz pay çıkaracağım, izin verirseniz. Papaz olmak isteyen adam sizin askerlik mesleğinde gördüğünüz üstünlüklerin çekiciliğine kapılmış olamaz. Çünkü kahramanlık, şamata, sosyete filan gibi avantajları yoktur din mesleğinin. Demek ki bu mesleği seçen adamın içten ve iyi niyetli olması olasılığı askerliği seçeninkinden güçlüdür.”

“Çalışarak para kazanmaktansa hazır bir gelire konmak isteğinde çok içten olduğuna inanırım onun. Ömrünün sonuna kadar yiyip içip şişmanlamak niyetinin de çok candan olduğu kuşku kaldırmaz. Ne dersen de, Edmund, resmen tembellik bu, gerçekten. İnsanları papaz yapan şey tembellik ve rahatını sevmektir; atılganlıktan, yüksek zevklerden yoksun olmaktır. Papazın işi gücü pasaklı ve bencil olmaktan öteye geçmez; gazete okumak, hava bozacak mı diye bakmak, karısıyla kavga etmek... Bütün işleri kâtibi yapar. Papazın yaşamdaki başlıca amacı yemek yemektir.”

“Böyle papazlar da vardır, inanırım. Ama sizin onları bütün mesleğe örnek göstermenizi haklı çıkaracak kadar çok sayıda olduklarını sanmıyorum. Bu ayrıntısız ve –özür dilerim– basmakalıp suçlamanız kendi yargılarınızın sonucu değil de, birtakım önyargılı kimselerden kaptığınız düşüncelermiş gibi geliyor bana. Sizin kendinizin papazlar üstüne pek bir deneyim ve bilginiz olamaz ki! Bütün papazları toptan, kesinlikle yerin dibine batırıyorsunuz, ama bu meslekten tanıdıklarınızın sayısı pek az olsa gerek. Siz amcanızın sofrasında söylenenleri yineliyorsunuz.”

“Bana çoğunluğun düşüncesi gibi gelen bir şeyi yineliyorum. Bir düşünce çoğunluk tarafından benimsenmişse, çoğu zaman doğrudur. Gerçi ben papazların ev yaşamını yakından görmüş değilim ama görenler çok olduğuna göre ortada bilinmeyen bir yön de yok demektir.”

“Okumuş, meslek sahibi birtakım adamların toptan suçlandıkları yerde bilinmeyen bazı yönler var, demektir. Belki de amcanızla öbür amiral arkadaşlarının papazlar konusundaki bilgileri, başlarından savmak istedikleri iyi ya da kötü gemi papazlarından ileriye geçmiyordur.”

Fanny, “Zavallı William! Antwerp gemisinin papazından pek yakınlık görmüş!” diyerek, konuşmayla ilgisi olmasa da kendi duygularını dile getirdi.

Mary Crawford, “Düşüncelerimi amcamdan kapmak hiç âdetim değildir,” dedi. Sonra, “Bana bu kadar saldırdığınıza göre şunu söyleyeyim: Papazların özel yaşamını gözden geçirmek fırsatından pek yoksun sayılmam, çünkü şu sırada Dr. Grant’in konuğuyum. Dr. Grant gerçi bana karşı çok iyi davranıyor, çok nazımı çekiyor, gerçek bir centilmen. Okumuş bir adam üstelik. Verdiği vaazların çoğu pek güzel, ahlakına da diyecek yok. Yine de ben onu tembel, bencil bir keyif düşkünü olarak görüyorum. Her işi midesine göre ayarlar, kimsenin hatırı için kendini sıkıntıya sokmaz. Sonra aşçıbaşı bir yanlış yapacak olsa beyefendi karısına surat asar. İşin doğrusunu söylemek gerekirse Henry’yle beni bu akşam evden dışarı fırlatan neden, kaz kızartmasının Sir Thomas’ı düş kırıklığına uğratması; onun da bu duygusunu yenemeyişidir. Zavallı ablamız evde kalıp her şeye katlanmak zorunda.”

“Ne yalan söyleyeyim, olumsuz tutumunuza artık şaşmıyorum. Keyif düşkünü olmak büyük kusurdur; bencillik de tuz biber eker buna. Hele kendi ablanızın bu yüzden üzüldüğünü görmek, sizin gibi duygulu bir kimseye pek acı gelse gerek! Fanny, bizim durum kötüye gidiyor. Dr. Grant’i savunmamıza olanak yok.”

Fanny, “Orası öyle,” dedi. “Ama bu yüzden onun mesleğini toptan yermemiz için de gerekçe yok. Öyle ya, Dr. Grant hangi mesleği seçerse seçsin nasılsa hep böyle... aynı huyda olacaktı. Asker olsaydı emrinde şimdikinden daha çok sayıda insan bulunacaktı. O zaman da şimdikinden daha çok sayıda insanı üzebilecekti... Hem zaten, bilmem yanlış mı düşünüyorum ama... Dr. Grant daha telaşlı, daha hareketli bir mesleğe girseydi şimdi yakınılan huyları büsbütün kötüleşebilirdi gibi geliyor bana. Bir papaz olarak sık sık kendi kendini denetlemesi daha kolaydır. Başka bir meslekte kendi kendini bu kadar da tanıyamazdı. Bir insan... Dr. Grant gibi akıllı bir insan, her hafta, başkalarına görevleri üstüne öğütler versin, her pazar günü iki kez kiliseye gidip öyle içtenlikle, o kadar güzel vaazlar versin de bunlardan kendisi yararlanmasın... bu yüzden kendi de daha iyi bir insan olmasın, imkânsız! Bütün bunlar onu düşünmeye zorlar sanırım. İradesini kullanmak için elinden geleni yapar. Ama din adamından başka bir şey olsa bu fırsatları bulamazdı.”

“Bunların tam karşıtını kanıtlayabilmemin yolu yok, tabii. Ama sevgili Miss Price, dilerim Tanrı’dan, iyi huyluluğu kendi verdiği vaazlara bağlı olan bir adamla evlenmeyin! Daha güzel şanslar dilerim size. Bir papaz koca belki her pazar verdiği vaazların etkisiyle kuzu kesilebilir, ama pazartesi sabahından cumartesi gecesine kadar, kaz kızartması yüzünden dırdır ettikten sonra neye yarar?