*****

MEMDUH ŞEVKET ESENDAL

MENDİL
ALTINDA

*****

Can Miras

Mendil Altında, Memduh Şevket Esendal

© 2023, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Ulus Basımevi, 1946 (Hikâyeler, İkinci Kitap)

Can Yayınları’nda 1. basım: Şubat 2023

Dizi editörü: Mustafa Çevikdoğan

Düzelti: Mert Tokur

Mizanpaj: Emin Petek

Sanat yönetmeni: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

Kapak tasarımı: Ayşe Merdit / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-6130-0

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Maslak Mah. Eski Büyükdere Cad. İz Plaza Giz, No: 9/25, Sarıyer/İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

MEMDUH ŞEVKET ESENDAL

MENDİL

ALTINDA

ÖYKÜ

*****

Memduh Şevket Esendal’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Ayaşlı ile Kiracıları, 2023

Otlakçı, 2023

Temiz Sevgiler, 2023

*****

MEMDUH ŞEVKET ESENDAL, 1883 veya 1884’te Çorlu’da doğdu. İlköğrenimini Çorlu’da aldı, bir süre Edirne İdadisi’nde ve İstanbul’da Mülkiye Mektebi’nde okuduktan sonra Çorlu’ya geri döndü. Balkan Savaşları sırasında ailesiyle İstanbul’a göçmek zorunda kaldı. 1906’da İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne girdi. II. Meşrutiyet’ten sonra çeşitli idari görevler aldı. Birinci Dünya Savaşı’nın ardından partinin feshedilmesinden sonra İtalya’ya kaçtı, bir yıl Roma’da yaşadı. Milli Mücadele için yurda dönen ve Ankara’ya geçen yazar, 1920’de Ankara hükümetinin ilk hariciye memuru olarak Bakü’de görevlendirildi. Kısa aralıklar olmakla birlikte 1941’e kadar diplomat olarak Bakü, Tahran ve Kabil’de çalıştı. Yurda döndükten sonra Ankara’da politika hayatına devam etti. 1908’de Tanin’de çıkan “Veysel Çavuş” öyküsü, yazarın bilinen ilk eseridir. 1924’ten itibaren, bir yıldan kısa bir sürede Meslek dergisinde birçok öykü ve Miras romanını yayımlayan yazar, en çok bilinen eseri Ayaşlı ile Kiracıları’nı 1934’te önce Vakit gazetesinde tefrika ettirmiş, sonra aynı gazetenin matbaasında bastırmıştır. Hayattayken Ayaşlı ile Kiracıları’ndan başka sadece iki öykü kitabı daha yayımlatabilmiştir. Diğer öyküleri daha sonraki yıllarda derlenmiş ve kitaplaştırılmıştır. Edebiyatımızda öykü türünün en büyük ve en üretken isimlerinden olan Memduh Şevket Esendal, 17 Mayıs 1952’de Ankara’da ölmüştür.

*****

İçindekiler

Sunuş

Avni Hurufi Efendi

İki Ziyaret

Rüya Nasıl Çıktı

Ana Baba

Şair Tavafi

Haşmet Gülkokan

Keleş

Hasta

Gevenli Hacı

Mendil Altında

Feminist

Düğün

Müdürün Züğürdü

Karga Yavrusu

Kızımız

Gül Hanım’ın Annesi

Sinema

Kaçırdık Mı?

Kuvvetli Hükümet

Saide

Dursun Hacı

Celile

İhtiyarlık

Hayat Ne Tatlı

*****

Sunuş

Modern Türk edebiyatının en büyük öykücülerinden olan Memduh Şevket Esendal, yazar kimliğinin yanında politik kariyeriyle de bilinen bir isim. Daha yirmilerinin başında İttihat ve Terakki üyesi olur, Birinci Dünya Savaşı’nın bitiminde hakkında tutuklama kararı çıkınca yaklaşık bir yıl Avrupa’da kaçak hayatı yaşamak zorunda kalır. Yurda döner dönmez Milli Mücadele’ye katılır ve Ankara hükümetinin ilk diplomatı olarak1 Bakü’de görevlendirilir. Sonraki yıllarda aralıklarla Tahran ve Kabil’de de görev yapan yazar, hayatının yaklaşık 17 yılını hariciyeci olarak yurtdışında geçirir. 1941’de Türkiye’ye döndükten sonra da milletvekilliği ve parti yöneticiliği görevlerine devam eder. 1950 seçimlerinde birçok CHP adayı gibi Esendal da meclise giremez2 ve kalan günlerinde öyküleri üzerinde çalışır.

Esendal’ın ismi gençliğinden itibaren birçok önemli olaya karışır. 1916’da Yakup Cemil’in öldürülmesi olayının önemli aktörlerinden biridir.3 Ankara hükümetinin temsilcisi olarak bulunduğu Bakü’den döndüğünde Bolşevik olduğu söylentisi çıkar. Öykülerini ve Miras romanını yayımlattığı Meslek gazetesi kapatılır ve bir süre işsiz kalır, bu dönemde geçinmek için öğretmenlik yapar.4 İzmir Suikastı’na adı karışır, yıllar sonra CHP genel sekreteri olduğu dönemde de parti içi önemli çekişmelerin merkezindedir. 1947’de ise 35’ler Olayı olarak bilinen, meclisteki güven oylamasının en kritik ismidir.5

Tüm bu fırtınalı politik geçmişe rağmen Esendal, kendini her şeyden önce yazar olarak görür.

Ben sırasıyla çiftçi, politikacı, gazete yazarı, hariciye memuru, hoca ve hikâye yazarı oldum. Politika yaptığım sıralarda ve hariciye memuruyken hayatı tehlikeye koyacak vaziyetleri ve güçlükleri de kabul ettim. Bu yolda çoluk çocuğu bir yana bırakarak iş için çalıştığım günler de çok oldu. Ancak bana sorarsan ben bu milletin hikâyecisiyim çünkü ancak bu hikâyeciliğe aşkım vardır.

[...]

Hayat istedi, birçok işlere girdim ve çalıştım ama beni kendi kendime bıraktıkları gün ben oturup hikâye yazarım.6

Gençliğinde İttihat ve Terakki müfettişi olarak gittiği Anadolu şehirlerinden yol ve taşra hikâyelerini; İstanbul’da dolaştığı “Ayvansaray kahveleri”nden7 mahalle hikâyelerini toplar. İstanbul ve Anadolu yaşayışından şahit olduğu birçok ayrıntıyı öyküleriyle geleceğe taşır.

Edebiyat tarihimizde Esendal’ı, kendine vakit geçireceği bir uğraş arayan, bu aradığını öyküde bulan kerli ferli bir politikacı olarak görme eğilimi olduğunu söyleyebiliriz. Onun “havadan sudan” mevzuları anlatırkenki doğallığını suya sabuna dokunmama temkinliliğine yoranlar da olmuştur. Ne de olsa önemli bir siyasetçidir ve sadece gözlemlemekle yetinmiş, iktidarın hoşuna gitmeyecek şeyler söylemekten kaçınarak “tatlı su gerçekçisi” olarak yazmıştır.8

Bu iddiaların yazma deneyiminden çok çok uzak zihinlerden doğduğunu söylemek isterdim. Bu bakış açısı, Esendal’ın uzun yıllar boyunca, hasbelkader öykü yazmayı tercih etmiş, bunda da, eh, çok başarısız olmamış, karnı tok sırtı pek bir yazar olarak görülmesine neden olmuştur: Keyfi için sevimli resimler çizen, özensiz bir sokak ressamı – asla müzelere layık değil!

Tahir Alangu bu iddialara katılmıyor, Esendal’ın politik hayatında üç defa tasfiyeye uğramış bir yazar olduğunu belirttikten sonra, onun, “düşünceleri politik alanda engellerle karşılaştıkça hikâyelerinde yeni bir ifade bul”muş bir yazar olduğunu yazıyor.9 Nurullah Ataç da Esendal’ın “uysal” olarak nitelendirilmesini doğru bulmayanlardan.10 Gerçekte edebiyat, Esendal’ın asıl özgürlük alanıdır.

Yukarıda andığım otosansür iddiasının aksine, Esendal ilk öykülerinden itibaren üç aşağı beş yukarı aynı tarzda yazmıştır. Yıllar içinde geliştirilmiş bir üsluba müdahale etmek de yazar için intihar demek olur. Ayrıca yazarın en bilinen öyküleri, genç denebilecek yaşta, politikada çok da etkin değilken yazdıkları. Nadiren toplumsal hayata dair eleştirilerini öykülerine yedirdiği görülse de genel olarak yapmaya çalıştığı şey, olanı olduğu gibi sunmak. Esendal, manzarayı anlatan bir yazar olmayı tercih etmiştir. Anlatıcı olarak konumlanırken hatalar yaptığı, kimi zaman savruk yazdığı, gereksiz bulunabilecek bölümlere yer verdiği ve yer yer anlatım bozukluklarına düştüğü söylenebilir ama nihayet hikâye anlatmayı seven, ne mutlu bize ki pek de güzel anlatan bir yazar var karşımızda. O, kendini de yazdığı karakterler gibi kusurlarıyla bize yansıtmayı tercih etmiştir:

Ben hikâyeleri evde çocuklar okusun diye yazdım. Onun için ben hikâye sanatı hakkında söz söyleyebilecek birisi değilim.11

Çocuklar okumayacaksa bir hikâye ne işe yarar? Bu noktada en yerinde tespitlerden biri de Cahit Sıtkı Tarancı’ya ait:

O, işinin hikâye yazmak olduğunu bildiği için anlatacağı şeyi sigara içer gibi şaşılacak bir tabiilikle, konuştuğumuz Türkçenin en güzeliyle anlatmaya bakar. Anlattıkları sudan şeyler mi sanırsınız? Ne münasebet! [...] Hikâyenin her şeyden önce bir anlatış sanatı olduğunu onun kadar bilen hikâyecimiz pek azdır.12

Esendal bütün iyi yazarlar gibi teknik teferruatla değil hikâyenin kendisiyle uğraşmayı tercih eden, yazdıklarını tekrar tekrar yazan, çok azını beğenen bir yazar. Okurunu yönlendirmeye çalışmaz, okuruyla kol kola yürümeyi tercih eder. Fakat maalesef birçok yazarımıza yapıldığı gibi ona da derdi kolayca anlaşılmış, yıllardır aynı ezberlerle –Çehov tarzı öykü!– hesabı kapatılmış bir yazar muamelesi yapılır. Üstelik hakkında yapılan çalışma bu kadar azken.

Doksan yaşına kadar yazarak yaşamazsam yazık olur! Benim kadar yazı yazmış adam çok değildir. Eğer ben yazdıklarımı beğense ve hepsini bastırsaydım bir sürü kitap olurdu. Beğendiklerim azdır. Yazacaklarım da çok.13

Esendal, önemli olanın teori değil yazabilmek, içten yazabilmek olduğunu gösteren bir yazar. Her ne kadar modern edebiyatımızın belki de en güçlü türü olan öykünün önemli isimlerinden biri olarak kabul edilse de onun öykücülüğünün sonraki kuşakları etkilediğini, yazdığı kimi başyapıt olan öykülerin hak ettiği değeri gördüğünü söylemek güç. Belki Esendal’ın öyküleri daha fazla okunup irdelenmiş olsaydı edebiyatımız yüz yılı aşkın süredir mustarip olduğu melankoli batağından biraz olsun kafasını çıkarabilirdi.

Değinilmesi gereken bir mesele de yazarın Çehov’dan esinlendiği hatta kimi zaman Çehov öykülerini Türkçeye uyarladığı iddiası.

Necmeddin Turinay, Çehov ve Esendal bağlantısını kurmanın o kadar da kolay olmadığı görüşünde. Esendal’ın elçilik görevinde Rusça öğrenmeye başladığını biliyoruz ama “gitmeden yıllar önce hikâyelerini kaleme almış ve neşretmeye başlamıştı. Meslek’teki hikâyelerinin çoğu da yıllar önce yazılmışlardı. İkinci Meşrutiyet yıllarında ise bu tetebbuat mümkün değildi. Bizde o yıllarda Tolstoy bilinirdi ama Çehov’u tanımak pek mümkün olmazdı, zira Türk okuyucusu için Çehov meçhuldü. Yabancı dillerden okumuştur desek o sıralarda Esendal hiçbir yabancı dili bilmiyordu.”14

Esendal’ın 1920’de Bakü’de görevlendirildiğinde Rusça öğrenmeye başladığını, Çehov’u da orada duyup sonraki yıllarda okuyabildiğini varsayabiliriz. Hayatı boyunca da en çok okuyup tavsiye ettiği Rus yazarlardan biridir Çehov. Ama Esendal, Çehov’u tanımadan önce de onunla anılan tarzda öyküler yazmıştır.

Esendal, Çehov’u sevdiği için ona öykünmemiş, kendine yakın bulduğu için Çehov’u sevmiştir.

Meslek gazetesinde ve kitaplarında öykülerin sonuna eklediği tarihlere bakacak olursak örneğin “Temiz Sevgiler”in (Vapur Davası) 1912’de, “İane”nin 1916’da, “Bir Mübahase”nin 1921’de yazıldığını görüyoruz. Sonraki yıllarda yazdıklarında da bu öykülerdeki anlatımından çok uzaklaştığını söyleyemeyiz.

Çehov-Esendal benzerliğini vurgulayanların en çok başvurduğu öyküler “Memurun Ölümü” ve “Uğursuzluk”tur. Çehov’un “Memurun Ölümü” öyküsü ve Esendal’ın “Uğursuzluk” öyküsünü karşılaştıran İsmail Çetişli, iki öykünün inşa tarzının, yapısının, yapı unsurlarının, temalarının ve konularının aynı olduğunu iddia eder.15

Oysa iki yazarın da yazdıkları onlarca farklı öyküde aynı inşa tarzını, yapıyı ve yapı unsurlarını kullandıklarını rahatlıkla söyleyebiliriz. Hatta bu iddiaya onlarca farklı yazar ve binlerce farklı öyküyü de ekleyebiliriz. Çehov da Esendal da benzer coğrafyaların küçük insanlarını anlatan, devlet dairelerini, memurları sıkça konu edinen yazarlardı, konunun da benzer olmasında garip bir durum yok. Temanın aynı olduğunu söylemekse biraz zor. Benzer yollardan ilerleyen iki öykünün finalde bambaşka noktalara ulaştığını görüyoruz.

Çetişli, iki yazarın başka öykülerini de karşılaştırmıştır. Sonuçta ise Esendal’ın “başarıyla özümlediği bir tekniği, hikâye tarzını kendi şahsi üslubu, yaratıcılığı, müşahede kabiliyetiyle kendi toplumu için” kullandığını söyler.16

Memduh Şevket Esendal’ın ilk öyküsüne 17 Aralık 1908 tarihli Tanin gazetesinde17 rastlıyoruz. 24 yaşındayken yayımlattığı “Veysel Çavuş” adlı bu öyküden 1952’ye, Seçilmiş Hikâyeler dergisine kadar yüzlerce öykü yazan Esendal,18 hayatında bunların sadece elli tanesini kitaplaştırabilmiştir.

Öykü kitaplarını 1946’da M.Ş.E. imzası ve Hikâyeler adıyla iki cilt olarak Ulus Basımevi’nden çıkaran yazar, daha sonra diğer öykülerini de kitaplaştırmayı istediyse de başaramaz.

21 Kasım 1947’de kızı Emine Turgut’a yazdığı mektupta Hikâyeler kitabını üç bin bastırdığını ancak yarısının satılabildiğini, onun da çoğunu parti yahut hükümetin kütüphaneler için satın aldığını söyledikten sonra şöyle dert yanar: “Arkadaşlar, hikâyelerin üçüncü kitabını da çıkarmak; Ayaşlı ile Kiracıları’nın da yeni basımını yapmak istiyorlar. Parayı nereden bulacaklar bilmem. Bende para yok.”19

“Bende para yok,” diyen yazar, daha bir yıl öncesine kadar meclisin tepedeki iki-üç isminden biri, hatta başbakanlığın en önemli adaylarından biridir.20

Esendal, 1946’dan sonra yeni metinler yazmak ve eski metinlerini elden geçirmek için epey mesai harcamış olsa da 1952’deki ölümüne kadar ne yeni öykü kitabı çıkarabilir ne de diğer romanlarını yayımlatabilir. Öldükten sonra da uzun yıllar şanssızlığı devam eder. Birkaç iyi niyetli çabaya rağmen 2000’li yıllara kadar herkesin bildiği bir isim, çok az kişinin okuduğu bir yazar olarak kalır.

Ölümünden sonra Esendal’ın metinlerini hatırlatmak için ortaya konan ilk gayret, Dost Yayınları’nın 1957’de Ayaşlı ile Kiracıları’nı, 1958’de de öykü kitaplarını yeniden basmasıydı. Yayınevi daha önce yayımlanan elli öyküyü, herhangi bir değişikliğe gitmeden, olduğu gibi yayımlamış, yalnız bu defa ciltleri numaralı değil, başlıklı basmayı tercih etmişti. Öykülerin ilk cildi Otlakçı, ikinci cildi Mendil Altında ismiyle çıktı.

1965’te yine Dost Yayınları, bu defa farklı isimde bir öykü kitabı yayımladı. Temiz Sevgiler, “sanatçının 1920-1925 yılları arasında yazdığı ve sonradan yeniden elden geçirdiği hikâyeleri”21 içeriyordu. 1971’de ise aynı serinin ikinci kitabı olan Ev Ona Yakıştı yayımlandı. Bu ciltte de aynı şekilde “1926-1948” arası yazılmış öyküler yer alıyordu. Bu iki ciltle birlikte, daha önce basılan Otlakçı ve Mendil Altında kitaplarında yer alan 49 öyküden başka (sadece “Şair Tavafi” öyküsü alınmamıştı) yazarın 20 öyküsü daha kitaplaşmış oluyordu. Bu kitapların bir özelliği de yazar ismi olarak sadece “Esendal”ın kullanılmış olmasıydı. Ev Ona Yakıştı’nın sonuna eklediği notta Tahir Alangu, bir üçüncü cildi müjdelemiş, bu ciltte yazarın eserlerinin bibliyografyasının da bulunacağını söylemişse de22 bu cilt hiçbir zaman yayımlanamadı.23

Şunu da belirtmek gerekir ki bu baskılardaki öyküler, “Esendal’ın gazete, dergi ve kitaplardaki eski metinlere değil, merhumun terekesinden yayınevine verilen ve uzun araştırmalardan sonra elde edilen, sanatçının elyazısıyla yaptığı düzeltmelerle baskıya hazırlanmış metinlere uyularak” düzenlenmişti.24 Bu baskılardaki bazı öykülerde ufak tefek değişiklikler göze çarparken bazılarında ise başlık ve gövdenin büyük ölçüde değiştirildiği görülüyordu.

1983’e kadar Memduh Şevket Esendal isminin bir kez daha unutulmaya terk edildiğini görüyoruz. Bu tarihten sonra Bilgi Yayınevi büyük bir özveri göstererek, Muzaffer Uyguner’ in gayretiyle yazarın tüm öykülerini kitaplaştırmaya çalıştı. 2000’li yıllardan sonra bu çabalar az da olsa meyve verdi, özellikle Ayaşlı ile Kiracıları’nın bilinirlik kazanması sayesinde yazarın öyküleri de biraz daha fazla okunur oldu.

Esendal gazetelerde, dergilerde yayımlattığı öykülere tekrar tekrar dönen, çok fazla değişiklik yapan bir yazar. Öyküleri arasında zamanla isimleri, hikâyeleri, kahramanları, izlekleri değiştirilmiş bir hayli metin var. Hatta birçoğunda bu müdahaleler, değişiklikten çıkıp “tekrar yazma”ya evriliyor. Örneğin “Temiz Sevgiler” öyküsü ilk olarak 3 Mart 1925’te Meslek dergisinde “Vapur Davası” ismiyle yayımlanıyor. 1946 baskısında bu öyküyü “El Malının Tasası” ismiyle ve değişmiş olarak görüyoruz. 1965 baskısında ise “Temiz Sevgiler” ismine ve son haline ulaşıyor. Bir başka örnek olarak “Çölde” ve “Arabacı Ali” öykülerini verebiliriz. 11 Ağustos 1925’te Meslek gazetesinde “Çölde” ismiyle yayımlanan öykü, 1946 baskısına “Arabacı Ali” ismiyle ve genişletilerek alınıyor. Öyle ki bu iki metin artık iki ayrı öykü olarak görülüyor ve 1965 baskısında “Çölde”yi, 1971 baskısında “Arabacı Ali”yi görüyoruz. (Bu çalışmada iki metne iki ayrı öykü muamelesi yaparak ilkini Otlakçı, ikinciyi Temiz Sevgiler kitabımıza dahil ettim. Aynı durumdaki “İane” ve “Gevenli Hacı” öykülerine de Mendil Altında ve Temiz Sevgiler kitaplarında yer verdim.)

Yazarın öykülerinin yazım tarihlerinde de ciddi bir karışıklık var. Öykülerin ilk yayımlandıkları mecralarda imza satırındaki tarihler, 1946 baskısındaki tarihler ve 1965-1971 baskılarındaki tarihlerin birçoğunun farklı olduğu göze çarpıyor.

Elinizdeki baskıda kafa karışıklığı yaratmamak için hiçbir öyküde yazılış ve basım tarihi kullanmadım ama öykülere dair tüm bilgileri kitabın sonuna eklediğim künye sayfasına ayrıntılı olarak dizdim. Meraklılarının ilgisini çekecektir.

İlk iki cildi hazırlarken 1946 baskılarını esas alsam da öykülerin yayımlandıkları ilk mecralar olan gazetelere, dergilere, 1965 ve 1971 baskılarına da sıkça başvurdum. Öykülerin tüm versiyonlarını inceledim. “Tekrar yazma”ya varan değişiklikleri işaretlemenin öykülerin okunurluğuna zarar vereceğini düşünerek 1946 baskılarındaki kullanımlarını tercih ettim, ciltlerde Otlakçı ve Mendil Altında isimlerini kullandım. 1946’da yanlış, eksik dizildiğini düşündüğüm yerleri diğer baskılardan tamamladım.

1965 ve 1971’de basılan Temiz Sevgiler ve Ev Ona Yakıştı kitaplarında yer alan ama 1946 baskılarında yer almayan öyküleri de ayrı bir cilt olarak, Temiz Sevgiler ismiyle hazırlamayı tercih ettim. Bu öyküleri hazırlarken de önce tefrikalara başvurdum, Meslek’teki eski harfli metinleri yeni harflere çevirdim. Metne esas olarak 1965 ve 1971 baskılarını alsam da birçok defa bu çevirilere başvurmam gerekti. Ayrıca 1946’da ikinci ciltte “El Malının Tasası” ismiyle yer alan “Temiz Sevgiler” öyküsünü de hazırladığım üçüncü cilde kaydırdım. Bu cilde yazarın “Taş Havan”, “Bu Sıska Karı” ve “Hamid İçin Bir Yazı” öykülerini de ekledim.

Esendal, dil devriminin şiddetli bir savunucusuydu. Zaten gayet sade olan Türkçesini 1930’lardan sonra daha da sadeleştirmiş ama gereksiz maceralara girmeyip yerel kelimelerden beslenen daha rafine bir dile ulaşmayı başarmıştı. Bu yüzden de eserlerini bugün, her yaş grubu rahatlıkla anlayabilir. Yine de bazı öykülerde bağlam gereği kullandığı eski kelimeler için açıklamalar yapmayı gerekli buldum. Aynı şekilde döneme dair kavramlar, olaylar, eşyalar ve yerel Türkçe kelimeler için de dipnotlar düştüm.

Esendal bir söyleşisinde yazma misyonunu, “Ben insanlara yaşamak için ümit, kuvvet ve neşe veren yazılardan hoşlanırım. [...] İnsanların içinde bir umut olmalı. Yaşama umudu. Neşe vermeli insana okudukları,”25 diye ifade ediyor. Hazırladığımız bu baskıların okuyanlara neşe vermesi ümidiyle.

Mustafa Çevikdoğan

1. M. Sunullah Arısoy, “Memduh Şevket Esendal’la Bir Konuşma”, Edebiyatçılarımız Konuşuyor, Varlık Yayınları, İstanbul, 1953, s. 5-15.

2. Yasin Beyaz, Gölgedeki Adam: Memduh Şevket Esendal, Pınar Yayınları, İstanbul, 2018, s. 119.

3. Agy. s. 34.

4. İsmail Çetişli, Memduh Şevket Esendal, Kültür Bakanlığı, Ankara, 1991, s. 13.

5. Gölgedeki Adam, s. 116.

6. Memduh Şevket Esendal, Oğullarıma Mektuplar, Bilgi Yayınevi, Ankara, 2003, s. 502.

7. Mustafa Şerif Onaran, “Esendal”, Türk Dili, Türk Öykücülüğü Özel Sayısı, Sayı 286, Temmuz 1975, s. 35.

8. Gölgedeki Adam, s. 140.

9. Tahir Alangu, “Memduh Şevket Esendal’ın Edebiyatımızdaki Yeri”, Dost, Cilt 7, Sayı 32, Mayıs 1960, s. 10.

10. Nurullah Ataç, “Dergilerde”, Türk Dili, Sayı 10, 1 Temmuz 1952.

11. O. Fehmi Özçelik, “M.Ş.E. ile İki Saat”, Hisar, Sayı 19, 1 Kasım 1951, s. 10-11, 16-17.

12. Cahit Sıtkı Tarancı, “İşte Hikâyeci”, Seçilmiş Hikâyeler Dergisi, Cilt 6, Sayı 5, 1947, s. 67.

13. Oğullarıma Mektuplar, s. 273.

14. Necmeddin Turinay, Geleneğin Dünyası, Yeniliğin Ufukları, Birlik Yayınları, İstanbul, 1983, s. 114.

15. Memduh Şevket Esendal, s. 99.

16. Memduh Şevket Esendal. s. 100.

17. Esendal’ın yayımlanmış ilk yazısı “Reşaşe-i Garam”, 1902’de İrtika ve Musavver Fen ve Edeb mecmualarında neşredilmiştir. (Yasin Beyaz, “Memduh Şevket Esendal’ın Eserleri Üzerine Bir Bibliyografya Denemesi”, RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, Mart 2019.)

18. Esendal’ın kaleme aldığı hikâyelerin toplamı 288 olarak hesaplanmıştır (Gölgedeki Adam, s. 146.)

19. Memduh Şevket Esendal, Kızıma Mektuplar, Bilgi Yayınevi, 2003, s. 490.

20. Memduh Şevket Esendal, s. 20.

21. Memduh Şevket Esendal, Temiz Sevgiler, Dost Yayınları, Ankara, 1965, s. VI.

22. Memduh Şevket Esendal, Ev Ona Yakıştı, Dost Yayınları, Ankara, 1971, s. 275.

23. Basılamayan bu üçüncü cildin hikâyesi için bkz. Mustafa Şerif Onaran, “Esendal”, Türk Dili, Türk Öykücülüğü Özel Sayısı, Sayı 286, Temmuz 1975.

24. Türk Dili, Türk Öykücülüğü Özel Sayısı. s. 275.

25. Muzaffer Uyguner, M.Ş.E. Memduh Şevket Esendal, Yaşamı, Sanatı, Yapıtlarından Seçmeler, Bilgi Yayınevi, Ankara, 1991, s. 58.

*****

AVNİ HURUFİ EFENDİ

Kına gecesinde hizmet eden ev sahipleri, onlara yardıma gelen hamarat, becerikli komşular, saz takımından, sarhoşlaşmış davetlilerden daha çok gürültü ediyorlar, bağırıyorlardı. Meze isteniyor, su getiriliyor, boş yere gidip geliniyor, bardaklar tabaklar kırılıyor, küfürler ediliyor, bir karışıklık, bir kargaşalıktır gidiyor...

Tahrirat Müdürü26 Avni Hurufi Efendi –elli yaşlarında, tıknaz, kırca kısa sakallı, kırmızı yüzlü, çıplak kafalı bir efendi– bütün hatırlı misafirlerin alındıkları büyük odaya alınmış, bir köşeye yerleştirilmiş. Yaşlı adam, hatırlı adam, derviş adam. Şimdiye kadar kimseyi kırıp incitmemiş. Bütün memleketliyle hoş geçinmiş, yerli değil ama yerli gibi olmuş. Herkes hatırını sayıyor. Ortaya rakı masasına kalkıp yorulmak olmasın diye yanına bir küçük masa, üstüne rakısını, peynir mezesini, şekerli elmasını koymuşlar; sonra da sanki unutmuşlar. O da kimseyi istemiyor. Kesrette vahdet...27 Gıdasını içecek, sonra usulca evine savuşacak. Hem kendi âdeti bozulmamış hem de düğün sahiplerinin hatırı hoş edilmiş olacak.

Oturmuş içer, etrafını seyreder, ahkâmını çıkarırken28 yanına uzunca boylu, soluk benizli, gençten bir adam sokuldu. Selam verdi, çok terbiyeli, çok mahcup bir tavırla Avni Hurufi Efendi’nin yanındaki sandalyeye ilişti.

Avni Hurufi Efendi bu genci tanımıyor ama düğün evinde, biraz da sarhoş olduktan sonra adam tanımak ister mi? İltifat etti, hatırını sordu, rakı ikram edecek oldu. Yeni gelen, bu iltifata, bu hatır soruşlara ayağa kalkıp oturmakla, elini kaşına götürüp askerce selamlamakla cevap vermiş oluyordu. Biraz tuhaf ama, eh, sarhoşluktur! Bu zavallı çokça içmişe benziyor, gözleri buğulanmış, biraz da kaymış...

Yeni gelen, birkaç dakika sustuktan, önüne baktıktan sonra birdenbire söylemeye başladı. Yavaş sesle söylüyor, dili de dolaşıyordu:

“Ayak türabıyım29. Âciz kulunuz... Allah sizi bana çok görmesin... Her zaman muhtacım. Âciz, Şevki bendeniz, efendimizin... Bandırma’da Salih Çavuş’un evinde efendimin hizmetine yetişmiştim. Sabık30 liman çavuşu Şevki bendenizim. İki bendezadeniz vardı, ömürlerini efendimize bağışladılar... kölenizin. Gece gündüz...”

Avni Hurufi Efendi, iki ölmüş çocuk babası olan bu adama acıdı. Bu bir ricada bulunacak, bir yardım isteyecek sandı. Ona yardım etmeye, ona bir iyilik etmeye hazırdı. Eğer söz sırası gelirse diyecekti ki: “Merak etme erenler, derdi veren devasını verir. Her şeyin bir kolayı bulunur.”

Şevki sözüne aralık verdi ama kaymış gözlerini Avni Hurufi Efendi’nin gözleri içine dikti kaldı. Çok çirkin, ağır, kanlı olan bu bakış karşısında Avni Hurufi Efendi sıkıldı. Bu adamı çocuklarını döve döve öldürmüş, karısını da öldürecek bir adama benzetti.

Şevki sandalyesini biraz yaklaştırmak ister gibi yaparak söze yeniden başladı:

“Âciz kulunuz, Şevki köleniz... Ellerinizi, ayaklarınızı öperim. Merhamet ediniz.” Meze tabağından ekmek alıp öperek: “Şu nimet hakkı... Eğer bilsem efendimizin kurbanı olurum. Kurban... Sıkıyorsam köpeğiniz olurum. Efendimize karşı benim kusurum çok. Füüüüüüü... Sıkıyorsam ellerinizden öperim, ayaklarınızdan öperim. Eğer kusurum oluyorsa...” Ekmeği alır öper: “Şu nimet hakkı. Ellerinizi...”

Şevki, Avni Hurufi Efendi’nin elini öpmek istedi. Avni Efendi çekinerek:

“Şevki Efendi oğlum, ne yapıyorsun? Senin bana karşı ne kusurun olur? Erenler hoş görürler! Sen halden anlar adamsın...”

Şevki iri gözlerini dikmiş, Avni Efendi’nin yüzüne bakıyor, sözlerini sanki anlamamış gibi duruyordu. Böyle biraz baktıktan sonra yutkundu, söze başladı. “Efendim, sen beni ne yaptın? Sen beni erittin,” dedi, “sen beni erittin... Füüüü... Ben elinden öpmeliyim. Ben...”

Şevki tekrar Avni Hurufi Efendi’nin eline sarılmak istedi. O da nedense elini vermekten çekiniyor.

“Canım be evladım, bırak şu el öpmeyi! Güzel güzel konuşalım.”

Şevki dinlemedi. Avni Hurufi Efendi çok inat etse güreş etmek lazım gelecek. Masa, sandalye devrilecek, çaresiz elini öptürdü. Canı da sıkıldı.

Odada hiç kimse bunların köşesiyle meşgul değil. Biri ötekine sarhoş hulusu çakıyor31, bir başkası yanındakini öpmeye çalışıyor, bir köşede genç bir efendiye gazel okutmak istiyorlar, o da nazlanıyor, biri kendi kendine zeybek oynuyor, ev sahipleri hizmet ediyorlar, hepsi bir ayrı havada...

Şevki el öptükten sonra biraz sustu, yeniden başladı:

“Şevki kulunuzum, sabık liman çavuşu. Benim kusurumu affedin. Affetmezseniz şu nimet hakkı ateşte yanarım. Ölmüş bendezadelerinizin ölülerini öpeyim ki hilafım varsa...”

Şevki durdu dinlendi, söyledi. Yarım saat böyle geçti. Avni Hurufi Efendi’nin kulakları kızarmış, Şevki ekmek öpüp çocukları üzerine yemin ettikçe onun içine baygınlıklar çöküyordu.

Bir aralık savuşmak istedi ama sarhoş bırakıyor mu? Avni Efendi’nin kaçacağını anladıkça daha çok asılıyor:

“Ayağınızın türabıyım, çakeriniz32 efendimizi dünyada bırakmam.”

“Ancak sıkıldım erenler, bayılacağım...”

“Benim efendimize karşı olan kusurlarımı affetmezseniz ben kimsenin yüzüne bakamam... Çakeriniz Şevki bendeniz. Sabık liman çavuşu. Bandırma’da efendimizin hizmetinize yetiştim. Âciz...”

Avni Hurufi Efendi kurtulmak istedi, çok çalıştı, “Kabahatin yoktur” dedi, “affettim” dedi, “kusur bendedir” dedi, iyi söyledi, kötü söyledi, sözün kısası ne dediyse olmadı. Kendisini kurtarmaları için ev sahiplerine seslenecek, işaret edecek oldu; onlar kendi havalarında, hizmet ediyorlar, gözleri dünyayı görmüyor.

Şişman adam, yaşlı adam köşeye sıkışmış, bir yanında masalar, bir yanında Şevki, biraz da içmiş, yerinden fırlayıp kalkacak halde değil. Bütün kanı başına çıktı, üstüne bir fenalık gelir gibiydi. Son kuvvetiyle, “Ya Ali!” diye bağırdı. Birdenbire ortalığa bir sesizlik çöktü...

Ev sahipleri koştular. “Ne var, ne oldu?” diye sordular.

Avni Hurufi Efendi, “Aman erenler,” dedi, “kusurun yoktur diyorum, vardır diyor; pek güzel, vardır diyorum, yoktur diyor. Kalkacak oluyorum salıvermiyor. Bayılacağım erenler, imanınız aşkına beni kurtarın!”

Şevki’yi hemen aşırdılar. Avni Hurufi Efendi’yi bir boş odaya götürdüler, pencereleri açtılar, en hamarat, en becerikli komşulardan Saraç İbrahim Efendi’yi yanına bıraktılar.

Avni Hurufi Efendi açık pencerenin önünde, mindere uzanmış, başını dinlemek istiyor, gecenin serinliği ona hoş geliyordu.

Saraç İbrahim minderin yanına oturmuş, konuşuyor. “Ben,” diyor, “akşamdan beri onu kolluyordum. Bilirim, sarhoşluğu suludur. Ben içmem ama içenleri benden sor. Nasılsa gözümden kaçmış. Hay mektupçu bey hay! Demek sizi sıktı ha!”

“Sıktı da lakırdı mı erenler! Boğulacaktım.”

“Ya, öyledir! Bilirim. Bir defa rakı adamın beynine vurdu mu çekiver kuyruğunu. Ben içmem ama sarhoşluk nedir bilirim. Nasıl da gözümden kaçmış! Fena oğlan değildir, değildir ya, yalnız bu sarhoşluğu var. İçti mi sulanır. Hay mektupçu bey hay! Desene bayıltacaktı... Bayıltır, bilirim. Ben akşamdan beri onu kolluyordum ya, gözümden kaçmış.”

Saraç İbrahim Efendi oda kapısından bir delikanlıya seslendi. “Nizamettin,” dedi, “karşıki odaya baktın mı? Rakı isterlerse anahtar Hacı’dadır. Ben burada mektupçu beyin yanındayım. Haydi oğlum göreyim seni! Komşu hatırıdır.”

Avni Hurufi Efendi bu sefer de saraçtan kurtulmak için olmalı, “İbrahim Efendi,” dedi, “senin işin vardır erenler, bak işine. Ben burada biraz hava alıp sonra eve giderim.”

İbrahim Efendi razı olmadı, “Yok, yok,” dedi, “akşamdan beri ben koştum, biraz da onlar yorulsunlar. O değil, ben şu Şevki’yi düşünüyorum, nasıl da gözümden kaçtı! Sarhoşları sen benden sor. Yalnız Şevki’yi değil, kimi istersen. Ben Şevki’nin bu gece bir halt edeceğini biliyordum ya! Nasılsa gözümden kaçtı. Herif seni bayıltacaktı desene.”

“Bayıltacaktı erenler.”

“Bayıltır, bilirim. O öyledir. Onun için ben de onu kolluyordum ya! Nasılsa gene bir aralık bulmuş.”

Avni Efendi kendini yorgun duyuyor, dinlenmek istiyordu. Eve gitmeyi düşündü, olmaz dediler. Gene mindere uzandı. İbrahim Efendi anlatıyor:

“Sen sarhoş dedin mi bana sor. Kim sulanır, kim kusar, kim uyur, hepsini bilirim. Bu Şevki’yi de hep bu gece kolluyordum ya. Neden mi dersen, tabiatını bilirim. Sulanır. En nihayet dediğim de çıktı.”

İbrahim Efendi’yi dışarıdan çağırdılar, gitti. Gene geldi. Avni Efendi başını köşe yastığına dayamış, gözlerini kapamış, uyuyor gibi duruyordu. İbrahim Efendi gene söze başladı:

“Ya,” dedi, “insan ne kadar gözetlese gene oluyor. Sarhoş hali ayık adama hiç benzemez. Ben içmem ama sen sarhoşluktan ne istersen bana sor. Sana cevabını vereyim.”

Bir aralık bağırmak ister gibi Avni Hurufi Efendi ağzını açtı, gene kapadı. Saraç İbrahim farkında değil, söylüyor, onu dinliyor sanıyordu.

Avni Hurufi Efendi’yi kendinden geçmiş buldular. Evine bir yorgan içinde götürdüler. Sağ yanına inme inmiş. Hekimler epeyce çalıştılar, ilaç verdiler, kan aldılarsa da fayda etmedi. Bir hafta sonra kalıbı dinlendirdi.

26. Yazışmaları yürüten tahrirat kaleminin amiri. (Y.N.)

27. Kalabalık içinde yalnızlık. (Y.N.)

28. Kendince hükümlere varmak. (Y.N.)

29. Toprak. (Y.N.)

30. Önceki. (Y.N.)

31. Yaranmak için dalkavukluk etmek, yaltaklanmak. (Y.N.)

32. Kul, köle. (Y.N.)

*****

İKİ ZİYARET

I

Mütekait33 Asker Hekimi Şakir Mustafa Bey, bayramın üçüncü günü İstanbul’da, Çengelköyü’ndeki küçük yalısının selamlık34 odasında oturuyor, eline geçen günü geçmiş bir gazeteyi okuyordu. Anadolu kıyısından Boğaz’a çıkan sabah postalarından biri geçti, dalgası rıhtım taşlarına vurdu, kayıkhane içine yayıldı; biraz sonra bir düdük sesi dağlardan geri geldi. Aradan on dakika geçmeden sokak kapısı vuruldu. Taşlıkta kadın sesleri duyuldu. İstanbul’dan misafir gelmiş olacak! Aradan beş-on dakika daha geçti, bu sefer doktorun oturduğu odanın kapısı vuruldu. Doktorun sesi boğazında düğümlendi, birdenbire “giriniz” diyemedi. Öksürdü, sonra, “Buyurun!” dedi.

Odaya, piyade zabiti gibi giydirilmiş küçük bir çocuk girdi. Kapıyı kapadı, döndü, sert adımlarla ilerledi, doktorun önüne gelince topuklarını birbirine vurup selam verdi, elini uzattı. Doktorun elini tuttu, salladı. Sonra yarım sol etti, yan tarafta duran koltuğa tırmandı oturdu, gözlerini duvarın bir noktasına dikti, öylece hareketsiz kaldı.

Doktor bu ziyaretten biraz şaşırmış gibi, elinden gazetesini bıraktı, gözlüğünü düzeltti, biraz başını biraz da kaşlarını kaldırıp ziyaretçisine baktı. Ziyaretçi dokuz-on yaşlarında, fena beslenmiş, kavruk, cılız bir çocuk. Şüphesiz tanıdıklardan birinin çocuğu olacak. Sırtında bir piyade zabiti ceketi var. Başında kabalak, belinde manevra kayışı, ayaklarında getrler35, mahmuzlar, yanında da kasatura!

Doktor düşündü. “Eskiden de böyle özenen ana babalar, çocuklarına kılıçlı, sırma apoletli, yuvarlak püsküllü, kaloş fotin36 kunduralı bir müşir37 elbisesi giydirirler, omzuna mavi boncuklu bir nazarlık takarlar, cebine de çöreğotu, üzerlik tohumu korlardı. Yeni moda, müşirleri tasfiyeye tabi tutmuş, mülazımlığa indirmiş!” dedi.

Çocuğun öyle resmî, o kadar cansız bir duruşu var ki onunla konuşmak insana bir kuklayla konuşmak kadar manasız geliyor. Doktor ne söyleyeceğini, bu çocukla nasıl konuşabileceğini birdenbire kestiremedi. “Merhaba!” demek istedi, olmadı... “Hangi mektebe gidiyorsunuz?” diye sorsa pek damdan düşer gibi olacak. Sonunda yavaş sesle, “Hoş geldiniz!” dedi.

Çocuğun cevabı hazırmış: Haniya, nasıl asker bölük yoklamasında tek çift sayarsa, nasıl kendilerini bölük, takım komutanlarına takdim eder, taburlarını, mangalarını isim ve hüviyetlerini bildirirlerse, o sesle, öyle yüksek, kâfi ve resmî sesle, “Hoş bulduk efendim,” dedi.

Doktor durdu, yan gözle çocuğa baktı. Çocuk susmuş duruyor. Bir söze başlamış olmadı. Bu sefer doktor, ziyaretçisinin adını sormayı düşündü. “Sizin adınız nedir?” dedi.

Çocuk gene o ses, gene o tavırla, “Özdemir Salahattin Akyıldırımoğlu,” diye cevap verdi.

“Hımmmm! E, pederinizin adı nedir?”

“Yusuf Cengiz Akyıldırımoğlu!”

Doktor boynunu büktü, “Hiç de tanıyamadım,” dedi. “Bu Yusuf Cengiz Bey ne iştedir?”

“Birinci Grup, Birinci Mıntıka Eczacıbaşısı.”

“Haaa! Yusuf Bey... Anladım!”

Doktor çocuğu tanıdı. “Eczacı Yusuf’un oğlu! Öyle ya, son zamanlarda büyüdü, mühim adam oldu diyorlardı... Cengiz Akyıldırımoğlu... Akyıldırımı da nereden bulmuş! İnsan kırk yıl düşünse aklına gelmez,” diye düşündü.

Bu Yusuf, hanımın sütninesinin oğludur. Anası Çerkes azatlılarındandı38. Babası da galiba Arapkirlidir. Tefecilik eder, ev alır satar, açıkgöz bir adamdı. Yusuf’u doktor, eczacı mektebine yazdırmıştı. Mektebi bitirdi, kendi halinde, sessiz bir asker eczacısı oldu. Eğer bu dehşetli muharebeler, bu ihtilaller, bu istilalar olmasa kırk yıl Askerî Eczacı Yusuf Efendi olarak kalırdı. Şimdi eski sıralar bozuldu, yeni sıralar, yeni nizamlar gelinceye kadar böyle olacak! Bak Yusuf da “Akyıldırım” olmuş!

Doktor, çocuğun anasıyla birlikte bayram tebrikine geldiklerini anladı, sonra bunun anasını da hatırladı. Karaca kuruca, ufak tefek bir kadındı. Adı neydi? Hatırlayamadı.

Çocuğu böyle tanıdıktan sonra onunla konuşmak doktor için biraz daha kolaylaştı.

“Sen hangi mektebe gidiyorsun?” diye sordu.

“Numune mektebine.”

“Numune mektebi mi? Hangi numune mektebine?”

Çocuğun kurgusu bozuldu. Cevabını ezberlemediği bir sual karşısında kalmıştı. “Hangi numune mektebi acaba?” diye düşünür gibi oldu ve başını çevirdi, doktora baktı. Deminden olduğu gibi yüksek sesle söylemeyi bırakarak asıl kendi sesiyle, kendi uslu çocuk sesiyle yavaşça, “Bizim numune mektebine,” dedi.

Nasıl aktörler sahnede rollerinden dışarı söz söylemekten korkarlarsa bu çocuk da onlar gibi ezberlemediği suallerin cevaplarını vermekten korkuyordu.

“Sen annenle beraber mi geldin?”

Çocuk başını salladı, “evet” demek istedi. Doktor, çocukla konuşabilmek için yeni şeyler sormak mecburiyetindeydi.

“Mektepte size ne okutuyorlar?” diye sordu.

“Mektepte işte ders okuturlar.”

“Ne dersi?”

“Hiç, bayağı ders işte!”

Çocuğun bu cevabından sonra doktor kendi sualini saçma buldu. Ders işte! “Her yerde, her mektepte ne okutuyorlarsa... bilmiyor musun?” demek istiyordu.

Bu sefer çocuk, “Babam da evde okuturdu,” dedi.

“Ne okuturdu?”

“Hakanın eşiğinde, demir senin, iman benim, Mehmetçik’in kaygusu...”

Doktor anlamadı. “Bunlar nedir?” diye sordu.

Bu sefer çocuk ne cevap vereceğini bilmeyerek, “Efendim,” dedi.

“Bunlar, diyorum, bu saydığın şeyler nedir?”

“Nedir, kim bilir?” demek ister gibi çocuk dudaklarını büktü.

“Bunları siz okuyor musunuz?”

Çocuk başıyla evet der gibi işaret etti.

“Bunlar kıraat mi?”

“Evet... Okumak işte...”

“Nasıl okumak?”

Çocuk durdu. Sonra doktora bakarak, “Okuyayım mı?” diye sordu.

“Oku ya!”

Çocuk anlamadığı bir sorgu sualden sonra işin tabii yoluna girdiğine sevinmiş gibi hemen koltuktan atladı, doktora dönüp ayaklarını açarak, kollarını uzatarak, sesini titreterek, yalnız bu sefer keskin asker sesiyle değil, hatip, şair, aktör sesiyle söylemeye başladı:

“İman benim, demir senin, dedi, ah... Hudutta gene boru çalıyor, ölüm borusu! Hayır, hayır hücum borusu... Hücum borusu. Sus ey menhus düşman, ey menhus baykuş, bende iman var, bende iman var. Ben Türk yavrusuyum, ölemem! Benim beynim bir volkandır. Benim başımda ilim irfan nuru, din nuru, iman nuru parlıyor. İlim ve irfan! Ah, ey ilim koş!” Pek fazla bağırarak: “Kooş!” Sesini alçaltarak: “Zira önümüz yokuş...”

Alt tarafını hatırlayamamış gibi biraz durduktan sonra yeniden başladı:

“Kimdir şu viranede ağlayan? Şu viranede ağlayan kimdir? Hangi öksüz, hangi yetimdir? Hayır, hayır, hakan ağlıyor, kağan ağlıyor... Ağlama hakanım, ben geliyorum. Seni ağlar görünce damarlarım koptu, kalbim çatladı hakanım! Bak, senin önünde, senin eşiğinde dize geldim... Ah, ey menhus39 düşman! Artık karşımdan çekil, durma git, yıkıl! Sen de ey baykuş, sus... Sizde demir varsa bende de iman var. Ateş olsan toprak olur seni yutarım. Demir olsan ateş olur seni eritir, yakarım... İşte geliyorum! Nedir o? Top patlıyor!” Güler. “Evet... Hücum hazırlanıyor. Lakin, ah lakin, beni görmüyor musun? Öyleyse al, al hain, o sendeki demirse bu da imandır.”

Çocuk odanın köşesinde hücum eder, sanki vurulur, düşer, oyun da biter.

Çocuk yorgun, eski oturduğu koltuğa tırmandı. Yorulmuştu, soluyordu. Doktor da geniş bir nefes aldı.

“Bunları sana baban mı okutuyor?” diye sordu.

Çocuk soluyarak, “Şimdi değil,” dedi, “eskiden okuturdu.”

“Şimdi okutmuyor mu?”

“Şimdi işi çok, geç geliyor.”

“Haaa, eh... İsabet!”

“Almanya’ya gitti.”

“Kim? Baban mı? Ya!”

“Bize mürebbiye getirecek.”

“Âlâ!”

“Ama annem Alamanca öğrenemez ki.”

“Neden?”

“Öğrenemez. Zaten annem hanım olmak istemiyor ki! Onun gözü hizmetçilikte.”

“Çok şey!”

“Mürebbiyeden belki biraz fason40 öğrenir.”

“Nasıl fason?”

Çocuk nasıl fason olduğunu bilmiyordu. Sustu, doktor da sözünü tekrar etmedi, ikisi de düşündüler kaldılar. Böyle bir zaman geçtikten sonra dışarıdan kadın sesleri duyuldu, biraz sonra da oda kapısı açıldı. Doktorun hanımı, “Bakın, Nadir Hanım sizinle bayramlaşmaya geliyor,” diyerek girdi, arkasından Nadir Hanım, kızı, beslemesi girdiler.

Yerden temennalar41, iltifatlar. O aralık besleme kız da doktorun eteğini öptüyse de yan tarafa geldiğinden doktor göremedi. Hepsi oturdular. Hatır soruldu.

Nadir Hanım başında tülbent, başörtüsü, yüzü biraz çokça pudralı, saçları biraz kabartılmış, tepesine topuz yapılmış, esmer, kara kuru bir hanım. Hemen hiç değişmemiş. Doktor görünce tanıdı.

Kızı on üç-on dört yaşlarında, anasına benzer, şımarık bir kız, anasının yanına oturmuş, sanki kendini saklamıştı.

Lakırdısı bol bir hanım olduğu Nadir Hanım’ın yüzünden belli. Yalnız söze başlamak yeter. Son zamanlarda Yusuf Efendi, “Adi sözler konuşuyorsun!” diye biçareye ağız açtırmıyordu. O da acısını, kocasının bulunmadığı yerlerde çıkarıyor.

Doktor söze başlamış olmak için yeniden keyif sordu:

“Nasıl efendim, iyisiniz ya?”

Nadir Hanım, “Rabbime bin şükür doktor bey,” dedi. “Hamdolsun, bir kederimiz yok. Bugün on beş gün oluyor, Yusuf Efendi gitti. Bir haber alamadık. Onu biraz merak ediyorum. Giderken de üstünüze afiyet, nezle olmuştu. Gitti, ne bir tel çekti ne de mektup yazdı. Yazı bilenlerin de hepsi böyle oluyorlar. Ne hikmettir bilmem! Ben yazı bilsem her gün mektup yazardım. Doğrusu doktor bey, kimseler kocasının mesnedi42 arttığını istemesin. O Yusuf gitti, yerine başka biri geldi! Evde yüzünü görmek nasip olmuyor. ‘Sırfen’ değişti. Diyorum ya, keşke memuriyeti daha ufak olaydı da evine de hayrı olaydı.”

Doktor gülerek, “Canım efendim, canı sağ olsun da,” dedi.

“Amenna! Her işin başı sağlık ama böyle giderse Allah hemen sonunu hayırlara tebdil etsin... Ben kendim için değil, bana sorsan kendisine güvenen borazancı başı olur. Benim derdim bunlar.”

Nadir Hanım çocuklarını gösterdi.

Doktor gene gülerek, “Nadir Hanım,” dedi, “maşallah, çocukları büyüttün!”

Kız büsbütün anasının arkasına saklandı.

Anası kızına, “Doğru otursana! Ayıp değil mi?” diye bir kumanda verdikten sonra doktora dönerek, “Şükür yetiştirene doktor bey,” dedi. “Bunun boyu benim boyumu geçiyor. Bundan sonra soran olursa hemşiremdir diyeceğim diyorum da bana kızıyor.”

Kız, anasına kızdığını gösterecek surette homurdandı.

“Baksanıza, işte böyle söylenir. Onlar büyüdüler ama doktor bey, biz küçüldük. Diyorum ya, Rabbim bize rahat kısmet etmemiş. Bu yaşta bakın ne hale girdim.”

Doktor gözlüğünü düzeltti, kaşlarını kaldırdı. Nadir Hanım’ı tetkik edecek43, teselli için birkaç söz söyleyecekti.

Doktorun hanımı vakit bırakmadı. “İlahi Nadir Hanım,” dedi, “daha dur bakalım, önde biz varız.”

“Aa, hiç öyle değil, inan olsun, ben sizi değme tazelere değişmem.”

“Siz seversiniz de öyle geliyor. Hiç insan kendini bilmez mi?”

İki kadın uzun uzun birbirini methettiler, teselli ettiler, doktor da yalan söylemekten kurtulduğuna sevindi.

Hanımların karşılıklı birbirini methetmeleri uzadı, sonu Nadir Hanım’ın çocuklarını ne mihnetler ve eziyetle büyütebilmiş olduğu hikâyesine karıştı. Ne uykusuz gece geçmiş, kaynanasından ne sözler, ne tekdirler işitmiş! Emzikliyken korkup sütü mü kaçmamış, üstelik bir de boğazı yara mı olmamış; kız bir yandan durmaz ağlar, kocası yatağı kapınca başka odaya kaçar... Uzun hikâyeler...

Nadir Hanım ağzını açtı, çürük kara dişlerini çektiği üzüntülere, sıkıntılara, uykusuz gecelere şahit olarak gösterdi. Şimdi kocası diş taktır deyip duruyormuş ama adamın ağzına ölü dişleri takarlarmış diye Nadir Hanım iğreniyor, dişlerini yaptırmıyormuş.

Doktor bu yaşa kadar birçok kadınlardan, yüzlerce, binlerce defa dinlediği bu sözleri, bu hikâyeleri, bu şikâyetleri bir defa da Nadir Hanım’dan dinliyor. Doktor dinledikçe Nadir Hanım hikâyesini büsbütün uzatıyor, gözlerini süzüyor, boynunu kırıyor, bütün ince kadın lügatlerini kullanıyor, çektiklerini büsbütün acıklı bir şekle sokmak için elinden ne gelirse yapıyordu.

“Bu kıza verdiğim emek, hanım... Ne olacağı daha o zamandan belliydi. Tıpkı rahmetli kaynanam! İnat, Çerkes damarı. Nuh der peygamber demez. Hanımı büyüttük, şimdi bakalım ne mürüvvetlerini göreceğiz. Tutumunu hiç beğenmiyorum ya... Bu yaşta kürek kürek pay. Neyse artık, doktor beyin yanında söylemeyeyim. Yalnız gücüme gitmiyor mu? Allah biliyor ya, kalbim kırılıyor. Bu oğlan bile babasından ne görse onu yapmaya kalkar.”

Doktorun hanımı dönüp çocuğun çenesini okşadı. “O büyüsün, bak ne akıllı bey olur,” dedi. “Artık sekizini bitirdi mi?” diye de Nadir Hanım’dan sordu.

“Bu Receb-i şerif kandilinde44 dokuzunu bitirdi, onuna bastı.”

Nadir Hanım bir dakika önce oğlundan şikâyet ederken şimdi döndü, methetmeye başladı:

“Yaşı ufaktır ama doktor bey, hocaları pek beğeniyorlar. Bu sene mektepte tiyatro oldu, artık görseniz, herkes nasıl el çırptılar. Benim kör olsun tabiatım, ağlamaktan hiçbir şey göremedim.” Çocuğa: “Kalkıp okusana oğlum, doktor bey işitsin!”

Doktor karşıladı, “Siz gelmeden biz onları okuduk bitirdik,” dedi.

Nadir Hanım bu sefer de kızını anlatmak isteyerek, “Bu da,” dedi, “ut dersi alıyor. Sesi de pek güzeldir. Ama okumaz ki! Bir şeyi yap dedin mi inadına yapmaz.” Kızına: “Bak, okusana, doktor bey işitir, Allah ömürler versin, o da bugüne bugün bir pederiniz sayılır, iftihar eder. Hani, neydi o geçen gün söylüyordun?”

Kız kafasını anasının arkasına sokmuş, homurdanıyordu.

Nadir Hanım: “Aman ne kadar ayıp! Unuttun mu, baban sana ne diyordu? Vallahi kimseler görmesin. Ben senin yerine doktor beyden utanıyorum.”

Nadir Hanım sözünün geçmeyeceğini, kızının okumayacağını biliyordu. Ancak bu mevkide, anaların çocuklarına böyle demeleri âdetti, kaideydi, böyle denirdi. Ona da böyle demişlerdi, o da şimdi çocuklarına söylüyor.

Nadir Hanım, kızına söyleyeceklerini söyleyip bitirdikten sonra doktorun hanımına döndü. “Yalan dünya hanımefendi,” dedi. “İnsan gözünü açıp kapayıncaya kadar gelip geçiyor.”

İçini çekti. Doktorun hanımı da onun arkasından derin bir nefes aldı. Onlara bakarak doktor da içini çekti. Bu iç çekişler sözün bir dönüm noktasına geldiğini gösteriyordu. Bu arada doktor, besleme kızın kapı yanında, hâlâ ayakta durduğuna dikkat etti. Saçları kesilmiş de yeni uzamış, gürbüz, açıkgöz bir kız. Nadir Hanım’ın çocukları ne kadar uçuk benizli, yeşil renkliyseler bu kız o kadar al yanaklı, o kadar sağlam bir çocuk.

Doktor, beslemeye, “Otursana kızım,” dedi, “neden ayakta duruyorsun?”

Kız da hemen olduğu yere oturdu. Nadir Hanım kızın oturmasını terbiyeye muvafık bulmamış olacak ki, “Baksana, hazırmış,” dedi. “Kız, ölüyor muydun? Otur deyince hemen oturulur mu? Ben bu kıza bir türlü nezaket öğretemedim!”

Besleme kız utandı, bütün kanı yüzüne çıktı, hemen de ayağa kalktı. Bu sefer doktor sıkıldı. Kızı oturtmak için Nadir Hanım’dan müsaade istedi. O da izin verdiyse de kız bir daha oturmadı. “Hiç olmazsa dışarı çıksın da orada otursun,” dediler, besleme kız dışarı çıktı. Arkasından Nadir Hanım’ın kızı da fırladı, onun arkasından da çocuk gitti. Doktora öyle geldi ki dışarıda Nadir Hanım’ın çocukları beslemeyi azarlayacak, belki de dövecekler. Ancak arası çok geçmeden anlaşıldı ki kızın maksadı sesini işittirmekmiş. Dışarıda okuyor:

Emdim lebini bir gece tenhada felekte

Yâdında mı canım, hani bir evde Bebek’te...

Nadir Hanım sırıttı, “Burada doktor beyden sıkıldı da efendim,” dedi.

Doktorun hanımı da, “Sıkılacak ne var, doktor onun babası yerinde,” diye karşıladı.

Kızın şarkılarına aldırmayarak konuştular. Hemen hep Nadir Hanım söylüyordu. Hele söz Yusuf Efendi’ye gelince kimseye sıra vermiyordu. Nadir Hanım bir bakıma kocasının büyük adam oluşuna seviniyor. Bu yıllarda herkes yemeye ekmek bulamazken onlar rahat geçiniyorlardı. Ancak ne faydası var ki kocası onun eski kocası değil! Etyemez’de45 otururlarken Yusuf Efendi bir eczacı parçasıydı ama onun kocasıydı. Şimdi ne oldu? Yusuf Efendi ve bu iki çocuk ondan uzaklaşıyorlar, onu beğenmiyorlar. O, evde hizmetçi gibi kalıyor. Yusuf Efendi ne istiyor? Bunu anlamaya çalışıyor, herkesten bunu sormak istiyordu. Nadir Hanım’ın bugünkü bütün bu uzun hikâyeleri, bu dertleşmeleri, bu anlayamadığı karanlık noktayı sanki aydınlatmak içindi.

Doktor sustu, doktorun karısı da açık bir fikir veremedi:

“Dünya değişti hanım, hele erkekler bir acayip oldular. Hemen Allah sonunu hayretsin...”

Bu sözler doğru mu? Nadir Hanım dünyanın nasıl değiştiğini bilmek istiyor. Kimse ona kandırıcı bir söz söyleyemiyor. Kocası için konuştukça konuşacağı geliyor, söz uzanıp gidiyordu.

Yemek vakti oldu. Birlikte yemek yediler. Doktor bir aralık savuştu, öğle uykusunu uyudu. Geldi. Hâlâ Yusuf Efendi’nin “sırfen” değiştiğini konuşuyorlardı. En sonra pek çok sıkılan çocukların zoruyla akşam, altı postasına dar yetiştiler.

II

Bu ziyaret, Büyük Muharebe’nin ikinci yahut üçüncü yıllarında olmuştu. Aradan sekiz-dokuz sene geçti. Bu arada İstanbul işgal olundu, Milli Mücadelemiz başladı, birçokları gibi Yusuf Efendi’nin de başından epeyce korkular, sıkıntılar geçti. Hapsettiler, kaçtı. Bir zaman kaçak gezdi, sonra bir yolunu bulup kendini Anadolu’ya attı. Bir zaman sonra da İzmir geriye alındı, ordularımız İstanbul’a girdiler; Yusuf Efendi de karısını, kızını Ankara’ya aldırdı. Yalnız oğlu Salahattin –kendini doktora Salahattin Akyıldırımoğlu diye tanıtan çocuk– İstanbul’da mektepte kaldı. O zamandan beri Yusuf Efendi ailesi Ankaralı oldular. Ara sıra da İstanbul’a geliyorlarmış.

Bir aralık doktor, Çengelköy’deki yalısını satacak, karısının Çamlıca’daki evinde oturacak oldu. Ne suretle ise, bu haber o günlerde İstanbul’da bulunan Nadir Hanım’ın kulağına gitmiş. O da öteden beri bir yalı almak istiyormuş. Doktorun yalısını almak fikrine düşmüş, bu münasebetle de hem görüşmek hem de yalıyı bir alıcı gözüyle görmek istemiş.

Bir sabah erken doktor, bahçesinde güllerini ayıklamakla meşgulken kapı çalındı. Doktor kendisi açtı. Başına gayet ince bir tül bağlamış, güzel yüzlü, güzel gözlü bir kız kapının önünde duruyordu.

“Burası Şakir Mustafa Bey’in yalısı değil mi efendim?”

“Onun evi!”

“A, siz doktor bey değil misiniz?”

“Ya, benim...”

“Ben hanımefendiyi görmek istiyorum.”

Doktor biraz düşünür gibi:

“Eh, görüş!”

“Beni Nadir Hanım gönderdi. Mahsus hürmetler etti. Sizi ziyaret etmek istiyorlardı da...”

“Hangi Nadir Hanım? Ha, haaa... Ee?”

“Eğer müsaade ederseniz ziyaret edecekler. Ben Nadir Hanım’ın evlatlığıyım. Eskiden de size geldimdi. Siz tanıyamazsınız ki, o zaman küçüktüm!”

Doktor gözlüğünü düzeltti. Kızın güler yüzüne dikkatle bakarak, “Ya, tanıyamadım. Vah vah,” dedi.

Kız, doktorun bakışından gıcıklanıyormuş gibi güldü. “Hanımefendi evde yoklar mı?” diye sordu.

Doktor hep o dalgın bakışla:

“Evde olmasına evdedir, istersen git gör.”

“Kız, doktorun yanından geçti, eve gitti. Doktor gene gülleri ayıklamaya başlayarak düşündü:

“Gönül kocamaz derler, doğrudur! Ne güzel de kız... Eh, yalan dünya...”

Yemekte bu güzel kızın getirdiği haber konuşuldu.

Doktor dedi ki:

“Nadir Hanım bizim evi bilmiyor mu?”

“Bilir ama olsun... Alacak olunca insan elbette bir can gözüyle görmek ister.” Biraz sustuktan sonra doktorun hanımı, “Nadir Hanım,” dedi, “haber vermeden gelecekmiş ama Sevim Hanım olmaz demiş.”

“Sevim Hanım da kim oluyor?”

“Canım, hanımın kızı değil mi? Kaç defa gördünüz!”

“Nadir Hanım’ın bir şımarık kızı olduğunu biliyorum, adının da Sevim olduğunu ilk defa işitiyorum.”

“Asıl adı Behice’ydi. Şimdi Sevim diye çağırıyorlar!”

“Bu Yusuf’ta da ad değiştirmek merakı var.”

“Aa, bir Yusuf’ta mı? Şimdi herkes adını değiştiriyor. Selim Efendilerin Niyazi’ye şimdi Kara Efe diyorlarmış. Yusuf da buradan kaçtığı vakit adını değiştirmiş, ona Sungur Alp Bey diyorlarmış. Gazeteler bile Sungur Alp Bey diye yazıyorlar. Siz hiç görmediniz mi?”

“Hiç görmedim.”

“Dikkat etmemişsinizdir.”

“Dikkat de etsem Sungur Alp Bey’in Yusuf olduğunu nereden bilirim? Kendisini eskiden tanıyanlar ne diyorlarmış?”

“Bilmem, eskiden tanıyanlar olsa bile... Onu eskiden öyle bir tanıyan var mıydı? Belki tanıyanlar da adını bilmiyorlardı.”

“Yusuf da evi gezmeye gelecek miymiş?”

“Yusuf burada yok ki... O Anadolu’da. Ankara’da bir ev yaptırıyorlarmış, Nadir Hanım bir de İstanbul’da olsun diyormuş.”

“Çok isabet!”

Doktorla hanımı cuma gününe kadar her gün biraz Nadir Hanım’ı ve ev satılması işini konuştular.

Nadir Hanım bu sefer öğleden sonra saat üç buçukta geldi. Doktor gene deniz üstündeki küçük odasında oturuyordu. Vapur geldi, biraz sonra da kapı çalındı, gene taşlıkta kadın sesleri oldu, sonra da odanın kapısı vuruldu.

Bu sefer odaya beyaz başörtülü bir Nadir Hanım, bir şımarık kız, bir sıska çocuk yerine; iki süslü Nadir Hanım, lacivert ceket ve kül rengi pantolon giymiş, beyaz gömleğinin geniş yakasını ceketinin üstüne çevirmiş delikanlı bir çocuk, bir de o güzel yüzlü besleme kız girdiler. Hepsi doktora el verdiler, besleme kız da verdi. Kısarak boylu, kara kuru Nadir Hanım’ın yerinde şimdi şişman denilecek kadar etlenmiş, toplanmış, yağlanmış bir hanım var. Dudaklarını hafifçe boyamış, başına güvez46 bir tül bağlamış, iki yanından iki zülüf, alnından bir tutam saç çıkarmış. Sanki fena da olmamış! Eğer bu kadar şişman, bacakları da eğri olmasa eski Nadir Hanım’a bakarak çok güzelleşmiş denilebilir.

Doktor selamlaştıktan sonra yerine oturdu. Gözlüğünü düzeltti, Nadir Hanım’ı, kızını yukarıdan aşağıya süzdü. Ana kız birbirine benziyorlar, ikisi de koyu renk kostüm giymişler. Kara eldiven, kara pabuç. Şık iki hanım.

Oturur oturmaz daha ilk lakırdı başlamadan çantalarını açtılar, ufacık beyaz birer mendil çıkardılar, hafifçe burunlarını, ağızlarını siler gibi yaptılar. Birkaç dakika sonra besleme kız da onlar gibi yaptı. Her kabuğun içinde ayrı bir yaşayış var. Bu burun ağız siliş, onların bugünkü yaşayışlarının bir icabı. Bu şekil içinde böyle yapılmak lazım. Herkes böyle yapıyor.

Nadir Hanım’ın kızı, belki anasından biraz daha güzelce. Yüzü biraz daha pudralı, dudakları biraz daha boyalı, başına bağladığı tül de biraz daha ince. Bu hanımın şımarık mahalle kızı olduğu zamanları bilenler onu rahatça tanıyabilirlerdi. Ancak şakaklarından aşağı uzanan favorileriyle Meksikalılara benzeyen bu renksiz delikanlının o sıska çocuk olduğunu tanımak güçtü. Bu, o hitabe okuyan çocuğa hiç benzemiyor. Saçlarını iki yana ayırmış, kaşlarının ucundan dönüp kulaklarının arkasına takılıyor.

Nadir Hanım, doktorun karısıyla kapı önünde başlayan söze devam ederek, “Bizim ziyarette kusurumuz çok hanımefendi,” dedi. “Bilmiyorum ki, olmuyor işte!”

Kız sözü anasının ağzından alarak, “Zaten biz geleli daha kaç gün oldu,” dedi. “Benim tayyörüm vardı, annemin mantosunu yetiştiremediler. On beş gün hep provaya gittik. Burada o kadar tanıdıklarımız varken hiçbirine uğrayamadık. Daha Ankara’da adamakıllı bir terzi yok. Tekmil ecnebiler tuvaletlerini İstanbul’da diktiriyorlar. Gülseren Hanım’ın Hilal-i Ahmerlikleri47 Paris’e yazıldı. Oradan ölçü üstüne gönderdiler. Elbette onların makastarları başka ama ne olsa noksan oluyor, insan Paris’e kendi gidip diktirmeli...”

Sevim Hanım’ın fikrince anası bir ziyarette nasıl konuşulacağını bir türlü öğrenememiştir. Her zaman Sevim Hanım onun sözünü kesmeye, lakırdısını kesmeye mecbur oluyor! Bugün de kızı ona konuşulacak sözü işaret etmiş oldu.

Nadir Hanım kızının bıraktığı yerden başlayarak, “Evet,” dedi, “Ankara’daki terzilerin hiçbiri bir şeye benzemiyorlar. Ben maron48 tuvaletimi diktireyim dedim.” Kızına sorarak: “Neydi o Yahudi madamının adı?”

“Aa, anne o Yahudi mi? Halis ecnebi madamı. Bir kelime Türkçe bilmiyor.”

“Bilmiyor da bizimle nasıl konuşuyor?”

“Tuhafsın, o da Türkçe konuşmak mı? ‘Biğ tuvağet, vağ burğda biğ güğ...’ diye konuşuyor!”

Nadir Hanım kanmadı ama kızıyla çene yarışına girmek istemedi. “Bilmem,” dedi.

Biraz sustuktan sonra gene Nadir Hanım, “Ecnebi madamıdır da neden diktiklerini beceremiyor?” diye sordu.

“Kadın pekâlâ modayı biliyor ama işçisi yok!”

Nadir Hanım gene kanmadı, yeniden, “Bilmem,” dedi.

Ana kız konuşurlarken doktor biraz kaşlarını, biraz da başını kaldırmış, onları dinliyor ve Sevim Hanım’la konuşmanın kolay olmayacağını anlıyordu. Nadir Hanım’ın tecrübesi olmak lazım gelir, öyleyken bak bir satır sözde bir âlem yanlışı çıkıyor! Bunun için söz sırası geldiği halde doktor sustu.

Doktorun hanımı da ancak bir şey sormakla lakırdıya karışabileceğini anladı. “Bey afiyettedir inşallah?” dedi.

Birkaç yıl var ki Nadir Hanım kocasını “Sungur” diye çağırıyor. Bu yeni sözlere alışmak kolay olmuyor ama başka çaresi var mı? Kızıyla, kocasıyla her gün uzun uzun münakaşalar etmek, biraz da hakaret görmek istemezse bunlara alışmalı. Yeni hayatları öğrenmeli.

Doktorun hanımı kocasını sorunca Nadir Hanım şaşırmadı. “Sungur mu,” dedi, “bilmem. Biz onu bir buçuk ay var ki görmedik. Kızına her vakit mektup yazar. Konya’dadır.”

Doktorun hanımı sordu:

“Onlar artık Konya’da mı kalacaklar?”

Sevim Hanım cevap verdi. “Muvakkaten,”49 dedi. “Tahkikat50 komisyonuyla... Babam hiç istemedi ama, ‘İlle Sungur Bey, sen de olacaksın,’ demişler.”

Nadir Hanım da ekledi:

“Zaten şimdi onsuz bir iş olmuyor ki...”

Sevim Hanım yeniden sözü alarak:

“Oradan Ereğli’ye geçeceklermiş, gazete yazdı. Oradan da artık buraya gelir, birlikte Ankara’ya gideriz diyorum.”

Doktor söze karışmak istemiyordu ama boş bulundu. “Tahkikat Konya’daysa,” dedi, “gidecekleri Ereğli de belki Konya Ereğlisi’dir, bu takdirde de İstanbul’a uzak düşer, doğru Ankara’ya giderler.”

Sevim Hanım, doktorun sözlerini bir latife sandı, ne demek istediğini de iyice anlayamadı. Hafifçe gülerek, “Hiç Konya’da Ereğli olur mu?” dedi. “Konya’da deniz var mı?”

“Deniz yoktur ama Ereğli vardır.”

Sevim Hanım’a kalırsa: “Hiç Konya’da Ereğli olur mu? Ereğli deniz kenarında olur. Hem olsa bile bunu Sungur Bey’in kızı Sevim bilmez de bu bunak doktor mu bilir?”

“Ah, gazete yanımda olsaydı da gösterseydim,” dedi.

Doktor, Sevim Hanım’ı sinirlendirmekten korkarak, “Yok yavrum,” dedi, “ben bilerek söylemiyorum, belki Karadeniz Ereğlisi’dir. Siz Konya dediniz de benim aklıma Konya Ereğlisi daha muvafık geldi. Olabilir, belki de Marmara Ereğlisi’dir.”

Doktor, Marmara Ereğlisi deyince artık büsbütün saçmaladı. Nadir Hanım dayanamayarak, “İlahi doktor bey,” dedi, “şakacısınız!”

Nadir Hanım’a göre: “Elbette Sevim’in dediği doğrudur. Neden mi? Çünkü gazeteyi okuyan o. Babasının da mektuplarını okudu! Bundan başka kız mektepte harita da okudu. Doktorun acaba dünyadan ne haberi var!”

Doktor sırıtarak Sevim Hanım’a bakıyordu. Bu bakışta, “Yanlış anlamışsın, Konya Ereğlisi olacak,” diyen bir mana vardı.

Bir dakika hepsi sustular. Sevim Hanım’ın kanı oynamış, yüreğine de şüphe girmişti: “Konya’da da bir Ereğli var mı acaba? Varsa ne fena, bu bunak doktorun karşısında cahil, aptal oluyorum. Ereğli’yi bilmemek bir şey değil ama olsun. Ben neler biliyorum ki doktor onları rüyasında bile görmemiştir. Ne yapmalı da bunun altında kalmamalı? Hınzır kâfir Ereğli, Allah canını alsın inşallah. Babam da yazmaz olaydı!”

Doktor, Sevim Hanım’ın içinden geçenleri gözlerinden okuyarak söze karıştığına pişman oldu. Yanlışını düzeltmek için bir kolayını aramaya başladı. Biraz düşündükten sonra başka bir söz bulamayarak, “Nadir Hanım,” dedi, “hanımlar beyler büyüdüler, bunları gördükçe iftihar ediyoruz. Nasıl, Yusuf Efendi ihtiyarladı mı?”

“A, görseniz, Sungur’u tanımazsınız. Eskisinden daha genç. Geçen sene giydiği pantolonlara bu sene sığmıyor, işi olmasaydı zayıflamak için Avrupa’ya gidecekti. Maşallah onun gönlü de geniştir.”

Söz gene kesildi. Sevim Hanım’ın kanı oynadığı pek belliydi. Ne çare bulmalı? Doktor, Nadir Hanım’a oğlunu göstererek, “Bu bey,” dedi, “büyüdükçe size benzeyecek, hanım pederine çekmiş. Burnu, gözleri babasını hatırlatıyor.”

Nadir Hanım itiraz etti, “A, doktor bey,” dedi, “Sevim’i kim görse bana benzetiyor, asıl Sala babasına benzer.”

Sala Bey de anasına benzetilmeye razı olmadı. Söze karıştı, “Ben babama benzerim,” dedi.

Doktorun hanımı da çocuklara baktı, tetkiki sonunda o da Nadir Hanım’a hak verecek gibi oldu.

Sevim Hanım dayanamadı, anasına, “Babamı bilmeyenler beni sana benzetiyorlar,” dedi, “asıl benim hatlarım babama benzer!”

Sala Bey cevap verdi, “Affedersin,” dedi, “kime istersen sorarız, istersen babama soralım!”

Sevim Hanım kızgın, “Soralım,” dedi. “Sen kendin, ‘Ben Valentino’ya51 benziyorum,’ demiyor muydun? Daha dün bana söylüyordun!”

“Ben benziyorum demedim, çocuklar beni Valentino’ya benzetiyorlar dedim.”

“Senin bir sözün bir sözüne uymuyor ki! Valentino’ya benziyorum diyordun, şimdi babama benziyorum diyorsun.”

“E, ne olur? Belki babam da gençliğinde Valentino’ya benziyordu?”

“Hiç değil. Babamın gözleri mavi olsa tıpkı paşaya benzer. Kime istersen sor!”

“Paşanın babam gibi karnı var mı?”

“Sen karna ne bakıyorsun, yarın paşa da şişmanlasın, onun da karnı çıkar. Senin karnın var mı da babama benzerim diyorsun?”

“E, senin var mı?”

Sevim Hanım gene sinirlendi, “Aman Sala,” dedi, “seninle konuşulmaz ki. Sen hep böylesin! Dün kendin, ‘Ben Valentino’ya benzerim,’ diyordum. Bugün dönmüş, babama benzerim diyorsun. Sen bir daha Valentino’ya benzerim de de bak, ben sana ne derim.”

“Sen ne dersen de, çocukların hepsi bana Valentino Sala diyorlar. İstersen Silindir’i sana getireyim sor! Hem Valentino’ya benziyorum hem babama...”

Sevim Hanım ne yapsın da bunu sustursun? Burada kendine doktordan başka hak verecek yok. Doktora sordu. “Siz babamın gençliğini tanırsınız,” dedi. “Babam hiç Valentino’ya benzer miydi?”

“Kızım, ben babanın gençliğini bilirim ama Valentino’yu tanıyamadım!”

“Aa, Valentino’yu bilmiyor musunuz? Elmas Rüyası’nı oynayan!”

Sala ilave etti:

“Kumar ve Sevda’yı oynayan!”

Anlaşıldı ki bu doktorun da dünyadan haberi yok. Bütün âlem Valentino için öldü bayıldı, arkasından bir sürü kız kendini öldürdü, Avrupa birbirine girdi. Doktor daha adını işitmemiş...

Sala cebinden bir kart çıkardı, doktora getirdi. Doktor gözlüğünü çıkardı, resme baktı.

Sevim Hanım da uzandı, resmi gördü, beğenmedi. “Bu hiç kendine benzemez,” dedi, “şapkasız resmi yok mu? Bilsem ben getirirdim.”

Sala, “Nasıl benzemez,” dedi, “atmasana! Bu tam kendisidir.”

Doktor ilkin resmi, sonra da Sevim Hanım’ı, Sala Bey’i süzdü, gözden geçirdi, dedi ki:

“Valla bana kalırsa bu resim biraz bu beye benziyor. Ama ben bunun hiçbir yerini Yusuf Efendi’nin gençliğine benzetemiyorum.”

Sevim Hanım memnun, “Gördün mü,” dedi, “sen boş yere inat edersin. Kim olsa seni Valentino’ya benzetiyor.”

“Ben Valentino’ya benzemiyorum demedim ki...”

Bu vesileyle Sevim Hanım doktorla barışmış oldu. Sevim Hanım babasına benzer, Sala da Valentino’ya. Sevim Hanım’ın babası da paşaya benzer. Sözün sonu budur. Nadir Hanım’a hiç benzeyen yok! Halbuki Nadir Hanım’a sorulsa bu kız pekâlâ kendisine benzer. Oğlan da erkek çocuktur, olabilir ki babasını andırsın. Valentino ne bildikleri ne de tanıdıkları! Bari bu memleketin adamı olsa... Gebeyken yüzüne bakılmış olur da! Doktor da kırk yıllık adam, o da oğlanı Valentino’ya benzetti!

Şaşılacak işler. Dünya değişmiş, ne dersin!

Nadir Hanım sustu. Şimdi burada bir söz söylese sonra evde iki hafta çocukların dillerinden kurtulamayacağını biliyordu. Hele Sungur Bey duyarsa tekdir hazır.

O sırada misafirlere kahve getirdiler. Nadir Hanım istemedi.

“Kahve almıyorum efendim,” dedi. “Doktorlar kalbim için fenadır diyorlar da...”

Kızı da almıyormuş! O da içmedi. Oğlu da almıyormuş, istemedi.

Doktorun hanımı üzüldü. “A, vah vah. Vallahi başka ikramımız da yok...” Sonra aklına geldi: “Kız şurup ezsin?”

“Hiç zahmet etmeyiniz, ne olacak. Biz yabancı mıyız,” diye Nadir Hanım nazlandı, sonra da izahat verdi: Yalnız sabahları, sütün içinde biraz kahve alıyormuş. Bir de saat beşte çay...

Doktorun hanımı anladı, “A, çay hazırlayalım,” dedi.

Nadir Hanım ona da nazlanır gibi olduysa da emir verildi. Doktorlar Nadir Hanım’a hem zayıfla diyorlarmış hem de yol yürümesine izin vermiyorlarmış. Sungur Bey onun dans ettiğini istiyormuş! Nadir Hanım yalnız biraz fokstrot yapıyormuş ama Sevim Hanım ile Sala Bey çarliston, tango, vanstep, blakbuton52 daha bilmem ne, bunların bütün figürlerini yapıyorlarmış.

Dans lakırdısı olunca Sala Bey ayağa kalktı. “Abla,” dedi, “şimdi bir figür var, sen onu biliyor musun? Bak böyle, lallal lalatirram tirillalala tallalam, tilalallalam...”

“O yeni mi? Bardaki Arap’ın figürü.”

“Ben Arap’ı marabı bilmem, bu daha yeni çıktı. Bizim mektepte bir çocuk var, o yapıyor.”

Nadir Hanım çocukların oynadıklarını da göstermek istiyordu. “Bir gramofon yok mu?” diye sordu.

Gramofon varmış ama hiç alafranga hava yokmuş.

Sevim Hanım dedi ki:

“Belki komşularda vardır.”

“A, iyi akıl ettiniz, İsmail Beylerde olacak!”

Hemen birini gönderdiler, iki plak geldi. Sevim Hanım çarliston istiyordu, gelen plakların ikisi de fokstrotmuş. Sala Bey fokstrotla çarliston da yapılacağını söyledi, iki kardeş oynadılar. Bir daha bir daha...

Doktor figürlerin farkında değil, bakıyordu. Oyunun bir aralığında, “Şimdi de Nadir Hanım’ın figürlerini görelim,” dedi.

Sala Bey de, “Haydi gel anne,” diye davet etti.

“Aa, deli olma, ben şimdi oynayamam,” diye Nadir Hanım biraz nazlandıysa da dinlemediler, oynattılar.

Doktor besleme kızın da oynamak istediğini gözlerinden okuduğu için Nadir Hanım ile oğlu oynarken Sevim Hanım’a, “Bu oyun bilmiyor mu?” diye sordu.

“Bilmez olur mu!”

Sevim Hanım’la besleme kız da ikinci çift oldular, doktorun hüzün dolu odasını şenlendirdiler.

Çaylar geldi, oynayanlar yoruldular, terlediler, oyunu bitirip çaylarını içmeye oturdular. Doktorun hanımı çayla yemek için misafirlerine bir bisküvi olsun vermemiş. Sade çay Nadir Hanım’ın göynünü bulandırır ama neyse. Ses çıkarmadı. Ev lakırdısını açtı. Yalının satılık olduğunu duymuş, kendisi de bir yer almak istiyormuş. Burası da bir bildiğe kısmet olsun diye istemiş. Evi biliyormuş ama bir kere daha görmekte ne zarar var!

Doktor, “Acaba bunlar son vapurun kaçta olduğunu biliyorlar mı?” diye düşündü ve çaylar bitince hanımına, “Haydi evi gezdirelim,” diye acele etti.

Nadir Hanım’ın da ancak o zaman vapuru kaçırmak ihtimali olduğu aklına geldiği için kızına, “Sevim, son vapur kaçtaydı, tarifeye baktın mı?” diye sordu.

Neyse, evi gezecek kadar vakit varmış. Dışarı çıktılar.

“Şimdi bu alt kattan başlayalım, burası...”

Doktorun sözü ağzında kaldı.

Sevim Hanım, “Hol neresi oluyor?” diye sordu.

Doktor biraz şaşırarak, “Hol, bilmem,” dedi.

“Şurası kabul salonu oluyor değil mi?”

“Ya... evet, işte salon gibi... Bizim misafir odası.”

Doktor evi Sevim Hanım’ın tabirleriyle onun istediği gibi gösteremeyeceğini anladı. İçeri odadan Sala Bey de bağırdı:

“Abla bak, burada ‘patebebi’yi53 oynatırız.”

Sevim Hanım ayrıldı, o tarafa gitti. Doktorun hanımı da Nadir Hanım’a evin köşesini bucağını göstermeye başladı.

Doktor, besleme kızla yalnız kaldı. Karşı karşıya duruyorlardı. Kıza baktı, sırıttı. O da doktora güldü.

Besleme dedi ki:

“Siz beni geçen gün gördünüz de tanıyamadınız! Şimdi artık tanıdınız mı? Çok büyümüş müyüm?”

“Büyümüşsün ya, tam gelinlik kız olmuşsun!”

Besleme kız içinden gelen bir sevinçle, “Aman,” dedi, “kim görse gelinlik diyor! Gelin olmayı kim istiyor acaba!”

“Gelin olmak mı? Kim olsa ister...”

“Kim ister?”

“Kim olsa ister! Mesela ben bile...”

Kız kısık bir kahkahayla güldü:

“Aa, siz gelin olur musunuz?”

“Olurum ya!”

“Hem bilsen ne tuhaf olurum!” diyecek, genç kızla yârenlik edecekti. “Gider de arkamdan eğlenir misin, ihtiyar bunak haline bakmıyor da neler söylüyor der misin?” diye düşündü, sustu. Hayırsız koyunu varsın dağda kurtlar yesin!

Misafirler gidiyorlar. Evi beğenmişler mi, alacaklar mı? Belli değil. Doktor sanki biraz mahzundu. Kâküllerini düzelten, burunlarını pudralayan Nadir Hanım’la kızına veda edip odasına döndü. Pencerenin önüne oturdu. Ortalık kararmış, ışıklar yanmış. Her nedense, “Ölüm nasıl olsa gelecek!” diye düşündü. Sonra Yusuf’u ve ailesini göz önüne getirdi. Bunlar da değişen, yenileşen, yaşayışa ucundan kıyısından da olsa girmiş, sürüklenip giden bahtiyarlar. Doktor o hayatın dışında kalmış. Bu ne demek? Bu o demek ki hayat yürümüş gitmiş, o birlikte yürüyememiş. Geride kalmış. Bu ihtiyarlamanın, kocalmanın, ölmenin ta kendisi...

Doktorun karısı, elinde ışıkla odaya girdi. Onu biraz kırgın görüp sordu. “Rahatsız mısınız?” dedi.

“Yok.”

“Yeni kibarlar evi beğendiler sanırım.”

“Ya!”

“Nadir Hanım, Yusuf’a danışıp bize ahretlikle haber yollayacak.”

“Yollasın bakalım!”

“Bizim içerideki odaya bir sofa koyacaklarmış...”

“Ne demek?”

“Bilmem, öyle konuşuyorlardı. Sofayı da hol yapacakmış. Hol nedir doktor?”

“Bilmem. O da sofa gibi bir şey olacak.”

“Çamaşırlığı da üst kata çıkaracaklarmış. Şimdi hep öyle yapıyorlarmış.”

“Canım, onlar evi alsınlar da...”

Doktorun hanımı biraz sustuktan sonra gene söze başlayıp, “Ben bu sefer bunları hiç beğenmedim,” dedi. “Hallerine baktım da kendi halimize bin şükrettim! Hele Nadir Hanım’ın yüzü! Yoluyor mu ne yapıyor bilmem, pişik suratlı olmuş! Ya o oğlan, delikanlı demeye bin şahit ister! Sevim Hanım’ı da alan teller takılsın. Gene içlerinde en cana yakın o ahretlik kız!”

Doktor sesini çıkarmadı. Elini cama siper edip karşı kıyıların ışıklarına baktı.

33. Emekli. (Y.N.)

34. Erkeklerin bulunduğu ve erkek konukların alındığı bölüm. (Y.N.)

35. Bacağın alt bölümünü ve ayakkabının üstünü örten kumaş veya köseleden yapılmış bir tür tozluk. (Y.N.)

36. Fotin: Bağcıklı veya yan tarafı lastikli ayakkabı, potin. Kaloş: Potinin sokakta kirlenmesini önlemek için üstüne giyilen, arkalıklı terlik biçiminde yarım kundura. (Y.N.)

37. Mareşal. (Y.N.)

38. Azat edilmiş cariye. (Y.N.)

39. Uğursuz, kötü. (Y.N.)

40. (Fr.) façon: Hal, tavır. (Y.N.)

41. Öne doğru eğilerek verilen selam. (Y.N.)

42. Rütbe. (Y.N.)

43. İncelemek. (Y.N.)

44. Regaip Kandili. (Y.N.)

45. İstanbul, Samatya’da bir muhit. (Y.N.)

46. Mora çalan kırmızı. (Y.N.)

47. Kızılay. (Y.N.)

48. Kestane rengi. (Y.N.)

49. Geçici olarak. (Y.N.)

50. Soruşturma. (Y.N.)

51. Rudolph Valentino (1895-1926): Sessiz sinema döneminin en önemli isimlerinden İtalyan oyuncu. (Y.N.)

52. Fokstrot, çarliston, tango, one-step ve black bottom. 1920’lerde meşhur olan dans çeşitleri. (Y.N.)

53. pathe baby: Bir tür film makinesi. (Y.N.

*****

RÜYA NASIL ÇIKTI

Postacı Tevfik Efendi yirmi beş-yirmi sekiz yaşlarında, kendi halinde, gençten bir adam. Posta odasının kapısını kapadı, bakkal Etem Efendi’den boş yağ tenekelerini aldı, eve giderken Kerim’in kahvesinden çağırdılar:

“Tevfik, Tevfik!”

Döndü, “Ne var?” dedi.

“Seni istiyorlar.”

“Kim istiyor?”

Kahveye girdi, İzzet Bey istiyormuş. Az çok geliri olan bir hanım almış, çoluğu çocuğu olmamış, karısının parasını yer oturur, dünyanın alayında, kurnaz, kendinden başka kimseyi düşünmez bir adam. Tevfik Efendi’nin kapı karşı komşusu. Akşamüstü kahvede yalnız kalmış, kendine konuşacak birini arıyor.

Tevfik Efendi’yi görünce, “Nereye gidiyordun?” diye sordu.

“Hiç, eve gidiyorum.”

“Daha erken, otur. Beraber gideriz.”

Tevfik Efendi oturmak istemedi. Ayakta sallandı. “Gideyim,” diyecekti.

İzzet Bey onu alıkoymak için ağır bir tavırla, yavaş bir sesle, “Tevfik,” dedi, “seni bu gece rüyada gördüm... Allah hayırlara tebdil etsin.”

Tevfik sarardı. “Nasıl?” dedi.

“Seni rüyada gördüm diyorum.”

Tevfik Efendi elinde tenekelerle peykenin kenarına ilişti. “Nasıl gördün? Pek fena mı?” diye sordu.

“Neden fena olsun, fena da olsa hayra yormalı.” Kahvecinin çırağına seslenerek: “Abdullah bir ateş ver!”

Tevfik Efendi tırnağını ne gün kestiğini düşündü. “Yanılıp da ters bir günde kesmiş olmayayım?” Kendince uğursuz saydığı işlerden birini işlemiş olmasından korktu. Fena... İçi sıkıldı. Cebinden posta odasının anahtarını çıkardı, baktı.

“Bir kahve de sana ısmarlayayım!”

“İçmem... Sen beni pek fena mı gördün?”

İzzet Bey yan gözle Tevfik Efendi’nin yüzüne bakarak, “İnsanın her gördüğü rüya çıkmaz ya,” dedi, “kaynanan seni her akşam caminin keneflerine düşmüş görüyor da oğlum zengin olacak diye bana tabir ettiriyor. Ne zengin olduğun var ne bir şey!”

Tevfik hiç cevap vermedi. “Acaba posta odasının kapısını iyice kapadım mı?” diye düşündü, korkmaya başladı. “Neden Abidin anahtarları bana bırakıyor?” diye kızdı. “Kendi işine kendi baksın! Yarın anahtarı geri vereyim, başıma bir felaket gelirse bu postadan gelecek... Gidip posta odasını bir daha yoklamalı.”

“Abdullah, bu tenekeler burada dursun, ben şimdi gelirim,” dedi, kahveden fırladı.

“Nereye gidiyorsun? Gel bak ne diyeceğim!” diye İzzet Bey arkasından seslendiyse de aldırmadı. “Şimdi gelirim,” dedi, gitti.

Posta odasının kapısı kapalı, yokladı, sarstı, kapalı. Açıp açmamakta tereddüt etti. Ya birisi cigara attıysa... Kapıyı açtı. Her şey yerli yerinde, ne duman var ne de kâğıt kokusu. Yerlere, tahta aralıklarına, dolapların altına bakıyordu. Sanki bir taraftan bir ateş çıkacakmış gibi bekliyor, odayı bırakıp gidemiyordu.

Muhabere Memuru Hakkı kapıdan başını uzattı. “Sen demin gitmedin miydi?” diye sordu.

“Gittimdi ya gene geldim.”

“Ne o, bir şey mi kaybettin?”

“Yook, bir şey kaybetmedim.”

“E, ne bakınıp duruyorsun?”

“Hiç, bir ateş filan olmasın diye bakıyorum.”

Hakkı ateşi işitince içeri girdi:

“Yoksa bir cigara filan mı düşürdün? Valla hepimiz yanarız. Burası zaten çıra gibi...” Hakkı da aranmaya başladı. “Nereye düşürdün?” diye sordu.

“Ben bir şey düşürmedim. Ama olur ya belki biri düşürmüştür diye bakıyorum.”

Hakkı’nın gelişi ona kuvvet oldu. Eğer Hakkı gelmeseydi odayı güç bırakıp çıkardı.

“Haydi gidelim, bir şey yok!”

Çıktılar.

Kapıyı kilitlerken Tevfik, “İzzet Bey beni rüyasında görmüş,” diyecekti, alay ederler diye korktu, sesini çıkarmadı. Kahveye döndü, İzzet Bey gitmiş.

“Nerede İzzet Bey?” diye sordu.

Abdullah, “Bilmem, galiba eve gitti,” dedi.

Tenekeleri alıp o da evin yolunu tuttu. “Sabahtan beri zaten içimde bir sıkıntı var, İzzet Bey’in rüyası da boşuna değildir,” diye düşünüyor, kendisi için sanki bir uğursuzluk hazırlandığını sanıyordu.

Eve girdi. Karısı Tevfik’ten daha kuruntulu, hırçınlıktan kurumuş bir kadın. Bu haberi duyarsa sabaha kadar uyuyamaz. İzzet Bey’in rüyasını karısına, kaynanasına söylemedi.

“Nen var, niçin böyle küskün duruyorsun?” dediler.

“Hiç,” dedi. “Başımda bir sangılık54 var!”

Yaz gecesi sıcak, uyku uyunmuyor. Buna kuruntu da karıştı. Tevfik Efendi yatakta dönemez. Sağ yanına yatıp uyumalıdır. Yoksa ertesi gün başına bir felaket gelir. Kafasında hep İzzet Bey’in rüyası, biraz dalıyor, uyku ve uyanıklık arasında hep onu düşünüyor, İzzet Bey’i görüyor, uyanıyor, yeniden dalıyor. Bu sıkıntı içinde yarı geceyi geçirdi. Yarı geceden sonra da yağmur yağmaya başladı, her yeri tatlı bir serinlik kapladı. O serinlik içinde Tevfik dalmış. Uyandığı vakit güneş çoktan doğmuştu.

Kalktı, don gömlekle bahçeye çıktı. Karısı ile kaynanası çoktan kalkmışlar, bahçede pekmez kaynatıyorlar. Tevfik’i görünce karısı uzaktan gülümsedi.

Kaynanası, “Ay canım oğlum,” dedi. “Gel biraz yardım et de tavayı düzelteyim. Biz bu ocağı denk yapamadık.”

Karısı bir düz taş buldu, getirdi. Tevfik Efendi’nin içi sıkılıyor... Gönülsüz yaklaştı. Tavada kara pekmez kaynıyor, sarı köpükler veriyor, hafif bir duman çıkarıyordu. Biraz kaldırmak için tavanın kulpuna bir odun geçirdiler. Kaynanası bir yandan tuttu, bir yandan da Tevfik, karısı da ocağın taşlarını düzeltiyor.

“Yok, onu değil, bunu, bunu. Hah, it bu yana. Sen kaldır, çek, çek...”

Kaynanası ile Tevfik Efendi, ikisi de kumanda verirlerken nasıl olduysa tava eğrildi, kaynar pekmez Tevfik’in ayaklarına döküldü. Hepsi şaşırdılar. Tavayı bir yana bırakıp telaşa başladılar. Tevfik Efendi duvarın dibine çöküverdi.

Pekmezi ayaklarından silecek oldular, derileri beraber kalkacak! Su döktüler, çamur sıvadılar, komşulara seslenip ilaç sordular, herkes ayrı bir şey söyledi. Petrol sürdüler, pamuk sardılar. Tevfik Efendi bir taşın üstüne oturmuş hem can acısı çekiyor hem de içinden gizli gizli seviniyordu. İzzet Bey’in rüyası bununla geçmiş oldu. Demek başına gelecek felaket buymuş.

Birkaç saat sonra Tevfik’in acıları biraz savuşmuş, sundurmada bacaklarını uzatmış oturuyor, dinleniyordu. Karısı ona kahve getirdi. Kadın acıyarak kocasının yüzüne baktı, o da karısına baktı, güldü.

“Ben sana söylemedim,” dedi, “dün gece İzzet Bey beni rüyasında görmüş!”

“Nasıl görmüş?”

“Nasıl görmüş bilmem ama fena görmüş olacak. Bak bugün nasıl çıktı!”

“Sen bana neye söylemedin, sadaka verirdik, adak adardık.”

“Merak edersin diye söylemedim.”

Ertesi günü dostlardan, ahbaplardan gelip yoklayanlar oldu. Komşu değil mi, bir aralık İzzet Bey de uğradı.

Tevfik ona rüyadan söz açınca, “Canım Tevfik,” dedi. “İyi çocuksun, hoş çocuksun ama bu rüyalarla bozmuşsun. Ben onu sana mahsus söyledim. Oturasın diye!”

Tevfik Efendi kendi bildiğinden şaşmadı. “Mahsus söyledin ama bak nasıl çıktı,” dedi.

54. Sersemlik. (Y.N.)

*****

ANA BABA

Kış gecesi, komşu kadınlar bize oturmaya gelmişlerdi. Onları dinledim. Geç kalmışım. Yatmaya giderken babamın çalıştığı odaya uğradım. Babam gündüz ders okutur, geceleri saatçilik ederdi. Gene bir saatle uğraşıyordu.

Beni görünce, “Sen daha yatmadın mı?” dedi.

“İçeride masal söylüyorlardı, onu dinledim,” dedim.

Benimle konuşmaya başladı.

Bana güvercinleri sordu. O günlerde babamın okuttuğu çocuklardan birine bir uçurtma ile içine kurşun akıtılmış bir ceviz meşe vermiş, biri dişi biri erkek iki güvercin almıştım. Babam bu güvercinlere, gaz sandıklarından genişçe bir yuva yaptı. Dişi güvercin yumurtlayıncaya kadar güvercinleri yuvalarında kapadık. Dişi iki yumurta yumurtladı. Kuluçka oldu. Yakında yavruları çıkacak.

Kaç güne kadar yavruları olacağını hesapladık, sonra babam, çocukluğunda beslediği güvercinleri anlatmaya başladı.

Babamı dinlerken masanın üstünde duran anahtar zincirini elime almış, çevirip parmağıma sarıp çözmeye başlamışım.

Sözleri arasında babam dedi ki:

“Onu çevirme, lambanın şişesine değerse kırar.”

“Peki,” dedim.

Durdum. Zinciri elimden bırakmalıydım, bırakmamışım. Biraz sonra dalmış, gene çevirmeye başlamışım. Çok geçmedi, zincirin ucundaki anahtar lambanın şişesine değdi, şişenin karnında bir ufak delik açtı. Ben şaşırdım, ne diyeceğimi bilemedim.

Babam hiç istifini bozmadı, sözünü de kesmedi; sesinde, yüzünde de hiçbir şey değişmedi. Sanki o söylememiş, ben de şişeyi kırmamışım. Yalnız uzandı, is çıkarmaya başlayan fitili kıstı. Şişe kırılmadan iyice aydınlık olmayan oda büsbütün karardı.

Babam güvercinleri anlatıyordu ama ben artık dinleyemiyordum. Tatlı tatlı konuşurken bu aksilik nereden başıma geldi! Ne dedim de bu uğursuz zinciri elime aldım. Babam söyledikten sonra hemen elimden atmalıydım. Şeytan beni dürttü.

Bu uğursuzluklar hiç beklenilmeyen saatte adamın başına gelir!

Babam sözlerini bitirdi, sonra bana dedi ki:

“Hadi, kalk bir ışık arayalım. Bununla artık çalışılmaz.”

Büyükçe lambamız misafirin yanında. Başka lambamız da yok. Babam mutfakta kullandığımız idare kandilini yaktı. Odaya döndük. Babam bu idare kandiliyle çalışabilecek mi? Ben suçluyum, babam da hiç sesini çıkarmıyor. “Ben sana söyledim, benim sözümü dinlemedin,” dese, ben de, “Evet, suç bendedir,” desem yahut yalnızca, “Suç benimdir, senin sözünü dinlemedim,” diyebilsem gidip rahat yatacağım.

Babam, “Sen artık yatarsın, ben görebilirsem biraz daha çalışırım. Gecen hayırlı olsun!” dedi.

Başka hiçbir söz söylemedi. Ben sesimi çıkaramadım.

Sıkıntılı günlerin gecesinde yatak bana her yerden daha iyi gelir. Başka yerde düşünmesinden üzüldüğüm sözleri, işleri yatakta üzüntüsüzce uzun uzun düşünürüm.

Bu düşünceler arasında kendimi avuttuğum da olur.

O yıllarda ben sekiz-dokuz yaşlarındaydım. Oturduğumuz yer bir ufak kasabacıktı. Babam hesap okutuyordu. Saatçilik de ederdi. Ekmek paramızı ancak çıkarabiliyorduk. Aç açık kaldığımız yoksa da babam bir aylığını alamadığı günlerde aç kalmak korkusu da kendini gösteriyordu. Babam alacaklıları ile bizim aramızda eziliyordu. Evinde oturduğumuz adamın, alışveriş ettiğimiz bakkalın kapıya kadar gelip acı sözler söyledikleri de olurdu. Haklı olmadıklarını da şimdi anlıyorum. Bizde alacakları kalmıyordu. Geç kalıyor ama bütün borçlarımızı veriyorduk.

Bu yoksulluktan anam her gün hasta. Babamın hocalık etmesine, sessizliğine kızıyor, hamallık etse bizi daha rahat geçindireceğini söylüyor, yok yere ablamı, beni haşlıyor; bunlar bittikten sonra da oturup ağlıyordu.

Yokluk içinde yüzen bu evde bir lamba şişesi kırmanın ne acıklı bir şey olduğunu anlarsınız. Bunun daha acıklısı, babamın hiç sesini çıkarmaması oldu. Benim ne kadar üzüleceğimi bilirdi. Suratını biraz asar, öğüt verir kılıklı birkaç söz söyler, ben de suç işlemiş, karşılığını da görmüş olurdum. Şimdi de rahatça uyurdum. Babama hem acıyor hem de ona kızıyorum. İçimdeki bu üzüntüyü susturmak için yarın güvercinleri satıp bir lamba şişesi almayı düşünebildim. Bu düşünce bana biraz rahatlık vermiş olacak ki uyumuşum.

Ertesi sabah yatakta uyandım. Biraz sonra akşam kırdığım şişe aklıma geldi. Güvercinleri satmak, bana akşam düşündüğüm kadar kolay olmayacak gibi geldiyse de biraz düşündükten sonra gene en yapılabilecek bir şey varsa o da bu olduğuna inanarak hemen bu işi bitirmek için yataktan fırladım, giyinmeye başladım.

Belki babam güvercinlerin satıldıklarını iyi karşılamayacaktır. Daha iyi. Ben de ondan öç almış olacağım.

Ben bunları düşünürken anam odaya girdi. Öfkesi yüzünden belli oluyordu.

“Lambanın şişesini sen mi kırdın?” diye sordu.

“Ben kırdım,” dedim.

“İyi halt ettin,” dedi, “ben de kızların günahlarına girdim.”

Nasıl olmuşsa gece anam şişenin kırıldığının farkına varmamış, babam da söylememiş olsa gerektir ki anam sabahleyin şişeyi kırılmış görünce ablama ve gündüzleri gelip boğazı tokluğuna hizmet edip geceleri evine giden Naime adındaki kıza tutunmuş, ikisini de ağlatıncaya kadar söylemiş.

Benim kırdığımı anlayınca bana söylenmeye başladı. “Babanın hazineleri olsa sizin ziyankârlığınıza yetişmez,” dedi. “Bana acımıyorsanız bari babanıza acıyınız. Biz de çocuk olduk! Evde bir şey kırılacak diye ödümüz kopardı. Size bakıp şaşıyorum. Bak! Daha evin kirasını veremedik. Herif her gün kapıda.”

“Ben şişeyi isteyerek mi kırdım?” dedim.

“Zahir, bir de isteyerek kıraydın! Baban parayı sokaktan topluyordu! Gidin bir komşu çocuklarına bakın! Bak sizin gibisi hiç var mı?”

Anam doğru söylemiyor; komşularımızın çocukları, hemen hepsi kötü terbiye almış, haylaz, haşarı, yalancı çocuklar. Bunları bizim bildiğimiz kadar anam da bilir. Göz göre [göre] yanlış söylüyor.

“Bak, Sait Kalfaların Ahmet, kız çocuk gibi anasına hizmet ediyor,” diyor. “Bizim sanki kızımız var! Kendiliğinden bir kahve fincanı yıkadığını görmedim. Ama suçun başı babanızda... Baba olup da kendini saydırmaz ki! Evde yenilmiş, içilmiş, kırılmış, dökülmüş, sokağa atılmış... Haberi bile olmaz. Bırak, akşama kadar köpek yavrularıyla, güvercinlerle oynasın! Bir gün kafam kızarsa yapacağımı bilirim. Birini çağırıp o güvercinleri vereyim de sen de görürsün!”

Ben yüzümü yıkadım geldim, giyindim, zeytin ekmek yedim, anam hep söylendi ve o söyledikçe ben de kızdım. Hem de hafifledim. Anam lamba şişesini kırmak üzüntülerini yüreğimden sildi. O kadar ki, “Ne iyi etmiş de kırmışım!” diyesim geliyor gibiydi.

Nasıl ki güvercinleri vereceğini söyleyince dayanamamışım, “Ben de evde ne kadar şişe varsa kırarım,” dedim.

Benden böyle sözler işitmeye alışık olmadığı için annem çok gücendi. Ben çantayı kapınca kaçtım. Kim bilir arkamdan ne kadar söylenmiştir. Bereket versin ki öfkesi tez geçer.

Bir suç yaparsam babamın susuşundan korkar, beni kızdırsa da anamın yürekte üzüntü bırakmayan söylenişlerini arar ve sanırım ki anamı daha çok severim.

*****

ŞAİR TAVAFİ

İlkyaza yakın bir kış günü, bir yaylı55 içinde beş-altı saat, oldukça sıkıntılı bir yolculuktan sonra geceleyeceğimiz kasabacığa varıp arabamızı hanın genişçe avlusuna çekince başka yerlerde olduğu gibi burada da han kahvesinde işsiz oturanlardan