*****

D.H. LAWRENCE

TİLKİ

*****

Can Modern

Kısa Modern / 13

Tilki, D.H. Lawrence

İngilizce aslından çeviren: Suat Ertüzün

The Fox

İlk baskı: The Dial, 1922.

Bu kitapta kaynak alınan baskı: Penguin Classics, 2006.

© 2020, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Nisan 2020, İstanbul

Dizi editörü: Emrah Serdan

Editörler: Seçkin Selvi, Çiçek Eriş

Düzelti: Aylin Samancı Elmasdağ

Mizanpaj: Emin Petek

Kapak uygulama: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-4382-5

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

D.H. LAWRENCE

TİLKİ

Uzun öykü

İngilizce aslından çeviren: Suat Ertüzün

*****

D.H. Lawrence’ın

Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Oğullar ve Sevgililer, 1985

Bakire ile Çingene, 1990

Gökkuşağı, 1990

Âşık Kadınlar, 2009

Ölen Adam, 2010

Lady Chatterley’in Âşığı, 2012

Atını Sürüp Giden Kadın, 2016

*****

D.H. LAWRENCE, 1885’te İngiltere’de, Eastwood, Nottinghamshire’da doğdu. İlk romanı The White Peacock (Beyaz Tavus Kuşu) 1911’de, ikinci romanı Günahkâr Ruhlar 1912’de basıldı. Yarı otobiyografik romanı Oğullar ve Sevgililer (1913) Lawrence’ın kendi yaşamöyküsünü, genç bir adamın annesiyle ilişkisi ve bu ilişkinin başka kadınlarla ilişkilerini nasıl etkilediğiyle ilgili güçlü bir psikanalitik incelemeye dönüştürüyordu. 1915’te yayımlanan Gökkuşağı’nda, Brangwen ailesinin üç kuşak öyküsü aracılığıyla toplum ve ruhsal değişimi ele alınıyordu. Kitabın devamı niteliğindeki Âşık Kadınlar 1920’de yayımlandı. Onu yine aynı yıl 1920’de Kayıp Kız, 1926’da Kanatlı Yılan, 1928’de Lady Chatterley’in Âşığı, 1930’da Bakire ile Çingene adlı romanlar izledi. Aynı zamanda çok iyi bir şair, öykü ve deneme yazarı olan D.H. Lawrence, özellikle romanlarıyla 20. yüzyıl İngiliz edebiyatının en etkili yazarlarından biri oldu. Lawrence, 1930’da Fransa’nın Vence kentinde öldü.

SUAT ERTÜZÜN, 1971’de Hollanda’da doğdu. İlkokulu Hollanda’da, ortaokul ve liseyi İstanbul’da okudu. Boğaziçi Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü’nü 1996’da bitirdi. Bir süre bankacılık ve turizm sektöründe çalıştıktan sonra çevirmenlik yapmaya başladı. Oscar Wilde, Kiran Desai, J.M. Coetzee, Rudolfo Anaya, Julia Glass, John Hughes, Sybille Bedford, John Banville, Patricia Highsmith, Stephen Greenblatt, Aimee Bender, V.S. Naipaul gibi yazarların eserlerini Türkçeye kazandırdı.

*****

İki kız da daha çok soyadlarıyla, Banford ve March olarak biliniyorlardı. Tüm işleri kendileri yapma niyetiyle çiftliği beraber almışlardı: Tavukları onlar besleyecek, kümes hayvanlarıyla geçimlerini sağlayacak, buna ilaveten inek bakacak, bir ya da iki genç büyükbaş yetiştireceklerdi. Fakat ne yazık ki işler iyi gitmedi.

Banford gözlüklü, ufak tefek, sıska, narin bir şeydi. Fakat March’ın parası olmadığı ya da çok az olduğu için asıl yatırımcı Banford’du. Başlangıç sermayesini Islington’da tüccarlık yapan babası, hem sağlığı için hem de onu sevdiğinden vermişti; zaten kızı evlenecek gibi de görünmüyordu. March daha gürbüzdü. Islington’daki akşam kursunda marangozluk ve doğramacılık öğrenmişti. Evin erkeği o olacaktı. Banford’un ihtiyar dedesi de başlangıçta onlarla yaşayacaktı. Adam çiftçilik yapmıştı. Gelgelelim, Bailey Çiftliği’nde bir yıl kaldıktan sonra ölmüştü. İki kız yalnız kalmıştı.

İkisi de genç değildi; bir başka deyişle, yaşları otuza yakındı. Ama kesinlikle ihtiyar değillerdi. İşe büyük bir yüreklilikle giriştiler. Çok sayıda tavukları vardı: Ligorin cinsi siyah tavuklar, aynı cinsten beyaz tavuklar, Plymouth ve Wyandotte cinsi tavuklar. Ondan başka birkaç ördekleri, bir de otlakta iki düveleri vardı. Düvelerden biri maalesef Bailey Çiftliği’ne yakın olmak istemiyordu hiç. March ne kadar çit çekerse çeksin, o hep dışarıda, yabani ormandaydı veya komşu otlağa izinsiz giriyordu; March ile Banford onun peşinden koştursa bile hızlı olmak her zaman yetmiyordu. Öyle olunca düveyi çaresiz sattılar. Derken öbür düve ilk yavrusunu doğurmaya yakınken ihtiyar dede öldü ve olacaklardan korkan kızlar telaş içinde onu da sattı, tüm dikkatlerini tavuklar ile ördeklere verdiler.

Biraz üzüntü vermekle beraber büyükbaşlarla uğraşmak zorunda olmamak bir teselliydi. Hayat köle gibi çalışmaktan ibaret değildi. İki kız da bunda hemfikirdi. Kümes hayvanları zaten yeterince dertti. March marangoz tezgâhını önü açık sundurmanın bir ucuna kurdu. Orada çalıştı; kümesler, kapılar ve benzeri şeyler yaptı. Kümes hayvanları eski günlerde ahır ve mandıra olarak iş gören daha büyük yapıya taşındı. Yeni evleri çok güzeldi ve fazlasıyla memnun olmaları gerekirdi. Yeterince iyi görünüyorlardı aslında. Fakat tavukların tuhaf hastalıklara yatkın olması, çiftlikteki yorucu hayat, hayvanların yumurtlamaya direnmeleri, hem de inatla direnmeleri kızları canından bezdiriyordu.

Dışarıdaki işlerin çoğunu March yapıyordu. Pantolonunu ve tozluklarını, kemerli mantosunu ve gevşek bonesini kuşanmış halde açık havada çalışırken dik omuzları, rahat ve özgüvenli, hatta biraz da kayıtsız veya alaycılıkla bezeli hareketleriyle neredeyse zarif, gamsız genç adamlara benzerdi. Fakat yüzünün bir erkeğinkiyle alakası yoktu, hiç yoktu. Eğilirken dalgalı siyah saçlarından tutamlar savrulur, tekrar doğrulunca iri, geniş ve kara gözleri aynı anda hem yabancı hem şaşkın hem de mahcup ve müstehzi bakardı. Dudakları sanki acı ve ironiyle neredeyse sımsıkı olurdu. Halinde tuhaf, açıklanamayacak bir yan vardı. Ağırlığını bir bacağına vererek dengede dururken zemini eğimli çiftlik avlusunun ince, pis çamurunda pıtır pıtır dolanan kümes hayvanlarını süzer ve gözdesi beyaz tavuğa seslenir, tavuk da çağrıldığını anlayıp gelirdi. Fakat önünde dolanan tavuk ve ördeklerini izlerken bile March’ın iri kara gözlerinde dalga geçen bir ışıltı olurdu ve hafif bir tehlike sezdiren aynı alaycılığa, arkadaşça bir gösteri olarak çizmelerini didikleyen gözdesi Patty’yle konuşurken de rastlanırdı.

Fakat March’ın onlar için yaptıklarına rağmen Bailey Çiftliği kümes hayvanlarına iyi gelmiyordu. Geleneğe uygun olarak sabahları sıcak yem yediklerinde, saatlerce ağırlaşıp sersemlediklerini fark etmişti March. Sindirim sürecinin miskinliğinde onları ahır direklerine yaslanırken görmek March’ı şaşırtmıyordu. Ve bir faydalarının dokunabilmesi için yeri eşeleyip harıl harıl yiyecek aramaları gerektiğini de gayet iyi biliyordu. O yüzden sıcak yemlerini akşamları vermeyi kararlaştırdı ki üstüne uyusunlar. Kararını uyguladı. Fakat hiçbir şey değişmedi.

Zaten savaş hali de kümes hayvancılığını iyice güçleştiriyordu. Yiyecek hem zor bulunuyordu hem de kötüydü. Yaz saati uygulaması yasallaştıktan sonra hayvanlar o mevsimde her zamanki saatleri olan dokuzda yatmaya inatla direndi. Aslında dokuz bile yeterince geç sayılırdı; onlar kapatılıp uyuyana kadar rahat yüzü yoktu çünkü. Oysa şimdi etrafta neşeyle dolaşıyor ve saat ona veya daha sonrasına kadar ahırdan yana bakmıyorlardı bile. Banford da March da yalnızca iş için yaşayacak insanlar değillerdi. Akşamüstüne doğru okumak veya bisiklete binmek istiyorlardı; March bir porselenin yeşil zemini üstüne eğimli kuğular çizmeye, o da olmazsa incelikli bir ahşap işçiliğiyle gösterişli bir ocak siperi yapmaya heves ediyordu. Alışılmadık merakları ve tatmin edilmemiş ilgileri vardı March’ın. Ve şu aptal kümes hayvanları bütün bunlara engel oluyordu.

Fakat sorunun daha büyüğü vardı. Eski ahşap ahırı ve alçak alınlıklı çatısı olan eviyle Bailey Çiftliği küçük bir taşra yapısıydı ve ormanın kıyısıyla arasında yalnızca bir tarla bulunuyordu. Savaş başladığından beri bir tilki musallat olmuştu. İfrit, March ile Banford’un gözleri önünde tavukları götürüyordu. Banford gözlerini açıp pürdikkat kesilmiş bakınırken ayaklarının dibinde bir hışırtı ve ciyaklama olurdu, ama çok geç! Beyaz bir Ligorin daha giderdi. Çok moral bozucuydu.

Çaresine bakmak için ellerinden geleni yaptılar. Tilki vurmak serbest bırakılınca avcının sevdiği saatlerde ikisi de silahlarıyla nöbet tutuyordu. Ne fayda. Tilki onlardan çok daha hızlıydı. Böylece bir yıl, Banford’un tabiriyle zararda geçti, sonra bir yıl daha. Bir yaz çiftlik evlerini kiraya verip çayırın köşesine müştemilat gibi bırakılmış bir tren vagonunda yaşadılar. Eğlenceliydi; mali durumlarına da yardımı oldu. Fakat her halükârda gidişat iyi görünmüyordu.

Banford gergin ve hassas olmasına rağmen sıcak ve cömert ruhlu, March da kendi dünyasına gömülü ve sıra dışı kişiliğine rağmen ilginç derecede sevecen olduğu için normalde çok iyi arkadaştılar; ama uzun yalnızlıklarda ister istemez birbirlerinin sinirini bozuyor, birbirlerinden bıkıyorlardı. İşin beşte dördünü March yapıyordu ve buna her ne kadar aldırmasa da, durumları düzelecekmiş gibi görünmediğinden, gözlerinde bazen acayip kıvılcımlar çakardı. Derken sinirleri her zamankinden çok yıpranan Banford’un kötümserliği tutar, March da ona sert çıkışırdı. Durumları aydan aya kötüye gidiyor, umutları yitiyordu. Uzaktaki alçak Beyaz At1 Tepeleri’ne dek kof ve sönük halde uzanan geniş taşrasıyla ormanın dibindeki çayırlarda bir başınaydılar ve kendi imkânlarını sanki fazla zorlamışlardı. Onları ayakta tutacak bir şey kalmamıştı; umutları tükenmişti.

Tilki ikisinin de sinirini cidden bozmuştu. Erken yaz sabahları tavuklar ile ördekleri salar salmaz silahlarını alıp nöbet tutmaları gerekiyordu, akşamüstleri hava yumuşamaya başlayınca yine çıkmak zorunda kalıyorlardı. Üstelik ne kurnazdı o tilki! Uzun otların arasında sessizce ilerleyen yaratığı görmek bir yılanı seçmek kadar zordu. Kızların çevresinden sanki bilerek dolanıyordu. March bir ya da iki kere kuyruğunun beyaz ucunu ya da uzun otların arasındaki al gölgesini fark etmiş ve ateş açmıştı. Fakat hayvan hiç oralı değildi.

Bir akşamüstü March saçlarını bonesinin içine toplamış, silahını koltuğunun altına almış, sırtı günbatımına dönük, dikiliyordu. Yarı gözetler yarı düşüncelere dalmış haldeydi. Gerçi hep öyleydi. Gözleri uyanık ve tetikte olmasına rağmen zihni gördüklerine aldırmıyordu. Dudakları neredeyse sıkılı olarak bu tuhaf, esrik hale sürekli kapılıyordu March. Aklı ve varlığıyla gerçekten orada olup olmadığı anlaşılmıyordu.

Orman kıyısındaki ağaçlar güneşin aydınlığında koyu kahverengi bir yeşile çalıyordu – ağustos sonuydu ne de olsa. Onların ilerisinde, çamların bakır renkli çıplak gövdeleri ve dalları ışıldıyordu. Yakındaki kaba otların uzun kahverengimsi sapları pırıl pırıl ışığa boğulmuştu. Tavuklar etrafta dolanıyor, ördekler hâlâ çamların altındaki havuzda yüzüyordu. Ve March hepsine bakıyor, hepsini görüyor ama aslında görmüyordu. Banford’un uzakta tavuklarla konuşmasını işitiyor ama duymuyordu. Ne düşünüyordu? Kim bilir? Bilinci, deyim yerindeyse, kapalıydı.

Derken gözlerini indirdi ve ansızın tilkiyi gördü. Hayvan ona bakıyordu. March çenesini aşağıya eğmiş, tilki de gözlerini yukarıya kaldırmıştı. Gözleri March’ın gözleriyle karşılaştı. Ve onu tanıdı. March tutulmuştu; tilkinin onu tanıdığını anlamıştı. Gözleri karşılaşırken ruhu onu yüzüstü bıraktı. Oysa tilki içini okumuş ve gözü korkmamıştı.

March neye uğradığını şaşırdı, kendini güçlükle topladı ve tilkinin yerdeki küçük dalların üstünden ağır ağır atlayarak küçük, arsız hoplamalarla uzaklaştığını gördü. Sonra hayvan omzunun üstünden baktı ve telaşsızca koşup gitti. Kuyruğunu bir telek gibi düzgün tuttuğu March’ın dikkatinden kaçmadı; beyaz butlarının nasıl ışıldadığı dikkatinden kaçmadı. Ve hayvan usulca, rüzgâr gibi usulca kayboldu.

March tüfeği omzuna dayadı ama bunu yaparken bile, ateş edecekmiş gibi yapmanın saçma olacağını bildiğinden, dudakları büzülmüştü. Sonra tilkinin gittiği yöne doğru, peşinden ağır ağır yürümeye başladı; ağır ağır ve kararlılıkla. Onu bulacaktı. Yüreğinde, onu bulmaya azimliydi. Tekrar görürse ne yapacağını düşünmüyordu. Ama onu bulmaya azimliydi. Böylece ardına kadar açık, canlı, kara gözler ve hafifçe al basmış yanaklarla ormanın kıyısında dalgın dalgın yürümeye koyuldu. Düşünmüyordu. Tuhaf şekilde boşalmış bir zihinle ileri geri yürüyordu.

Sonunda Banford’un onu çağırdığını fark etti. Güçlükle dikkatini topladı, döndü ve cevap olarak bağırır gibi geri seslendi. Sonra uzun adımlarla çiftliğe yöneldi. Kızıl güneş batıyor, kümes hayvanları tüneklerine dönüyordu. Beyaz yaratıklar, siyah yaratıklar; March onların ahırda toplanmasını izledi. Büyülenmiş gibi onları izliyor ama görmüyordu. Sonra aklı ona kapıyı kapama vaktinin geldiğini söyledi.

İçeri geçip Banford’un hazırladığı akşam yemeğine oturdu. Banford gamsızca çene çalıyordu. March da uzak, erkeksi haliyle dinler gibi yapıyordu. Arada bir kısa bir sözcükle cevap veriyordu. Fakat hep aynı büyünün etkisindeydi. Ve yemek biter bitmez kalktı, nedenini söylemeden tekrar dışarı çıktı.

Tüfeğini alıp gene tilkiye bakmaya gitti. Gözlerini ona doğru kaldırmış hayvanın bilgili bakışları beynine işlemişti. Tilkiyi düşünmekten ziyade hayvan tarafından ele geçirilmiş gibiydi. Gözlerine bakan ve içini okuyan kara, kurnaz, küstah gözleri hayalinden çıkmıyordu. Hayvan sanki sezdirmeden ruhunu denetimine alıyordu. March onun, gözlerini kaldırırken çenesini nasıl indirdiğini görmüştü; burnunu, oradaki altına çalan kahverengiliği ve grimsi beyazlığı görmüştü. Biraz davet eder biraz da aşağılar gibi omzunun üstünden ona şeytanca bakışı tekrar hayalinde canlandı. O yüzden de koltuğunun altında tüfeğiyle ve iri, ürkek gözleri ışıldayarak ormanın kıyısına gitti. Bu arada akşam çöküyor ve çamların üstünden kocaman bir ay doğuyordu. Banford yine sesleniyordu.

March eve döndü. Sessizlik içinde kendini oyaladı. Lamba ışığında derin düşüncelere dalarak tüfeğini gözden geçirdi ve temizledi. Sonra kocaman mehtabın altında her şey yolunda mı diye bakmak için yine dışarı çıktı. Çamların karanlık tepelerini kan kırmızı göğe karşı görünce yüreği tilki için, tilki için yine çarptı. Silahıyla peşinden gitmek istiyordu.

Konuyu Banford’a açmadan birkaç gün geçti. Sonra bir akşamüstü söyleyiverdi:

“Cumartesi akşam tilki ayağımın dibine kadar gelmişti.”

Gözlüğünün gerisinde gözleri iri iri açılan Banford, “Nerede?” diye sordu.

“Havuzun hemen yukarısında dikilirken.”

Banford, “Ateş ettin mi?” dedi heyecanla.

“Etmedim.”

“Niye?”

“Galiba fazla şaşırmıştım, o yüzden.”

March her zamanki gibi ağır ağır ve kısa konuşuyordu. Banford birkaç saniye arkadaşını süzdü.

“Yani onu gördün?” diye haykırdı.

“Ha, evet! Olanca serinkanlılığıyla gözlerini bana dikmişti.”

Banford, “Vay küstah!” diye çıkıştı. “Bizden korkmuyorlar, Nellie.”

March, “Hem de hiç,” diye katıldı.

“Ona ateş etmemen yazık olmuş.”

“Çok! O gün bugündür ona bakıyorum. Ama herhalde bir daha o kadar yakına gelmez.”

Banford, “Herhalde,” dedi.

Ve meseleyi unutmaya bıraktı, hınzırın cüretine hiç olmadığı kadar kızması hariç. March da aklının tilkide olduğunun farkında değildi. Fakat ne zaman düşüncelere dalsa, gözlerinin önünden geçeni yarı yarıya bilecek kadar uyanık halde kendinden geçse, bilinçdışına bir şekilde tilki baskın çıkıyor, dalgınlığının boş yarısını o ele geçiriyordu. Böylece haftalar, aylar geçti. Elma için ağaca çıkıyor da olsa, mürdümeriklerinin sonuncularını indiriyor, ördek havuzu için ark kazıyor veya ahırı temizliyor da olsa, işini bitirip veya belini doğrultup gözüne düşen saçları alnından kenara ittiği ve dudaklarını artık o yaşa gelmiş biri için olmayacak şekilde sıkarak büzdüğü zaman, tilkinin gözlerini ona diktiği anki bildik büyüsü yine aklına üşüşüyordu. Böyle olunca sanki onun kokusunu alabiliyordu March. Üstelik hep de beklenmedik anlarda, geceleri yatmak üzereyken veya çay demlemek için çaydanlığa su boşaltırken başına geliyordu bu; bir büyü gibi içine doluyordu tilki.

Aylar geçti. Ormana doğru giderken March farkında olmasa da onu arıyordu. Ruhunda, kesintisiz değilse bile sık sık nükseden yerleşik bir etki, kalıcı bir durum halini almıştı tilki. March ne hissettiğini veya düşündüğünü bilmiyordu; tilkinin ona baktığı zamanki ruh haline bürünüyordu, o kadar.

Aylar geçti; kasım ayının ağırlığı ve koyuluğuyla beraber akşamüstleri kararmaya, March uzun konçlu çizmelerle bileğine kadar çamurda dolaşırken saat dörtte akşam çökmeye ve günler doğru dürüst aydınlanmamaya başladı. Kızların ikisini de yıldırıyordu bu mevsim. Ormana yakın, küçük, ıssız çiftliklerinde onları saran hemen hemen daimi karanlıktan yılıyorlardı. Banford fiziksel olarak korkuyordu. Serserilerden korkuyordu, etrafta sinsice dolaşanlar olacak diye korkuyordu. March’ınki korku değil, rahatsızlık ve huzursuzluktu. Sıkıntıyı ve kasveti tüm bedeninde hissediyordu.

Kızlar genelde oturma odasında çay içerlerdi. March alacakaranlıkta ateşi yakar, gün içinde kesip parçaladığı odunları ateşe atardı. Önlerinde uzun bir akşam olurdu; dışarısı karanlık, ıslak ve ışıksız, içerisi yalnız ve gayet basık, biraz da keyifsiz. March konuşmamaktan memnundu fakat Banford duramazdı. Dışarıda çamlardaki rüzgârı veya suyun şıpırtısını dinlemeye dayanamıyordu.

Bir akşamüstüydü ve kızlar mutfakta çay fincanlarını yeni yıkamışlardı. March ev pabuçlarını giymiş, ara sıra üstünde yavaş yavaş çalıştığı dürülmüş tığ işini almış ve sessizliğe gömülmüştü. Banford odun yakıldığı için sürekli ilgi isteyen ateşin kızıllığına bakıyordu. Gözlerini zorlamaktan korktuğu için okumaya gereğinden erken başlamak istemiyordu. O yüzden de oturmuş ateşi izliyor, uzak sesleri, sığırların böğürmelerini, nemli rüzgârın boğuk ve ağır uğultusunu, pek uzak olmayan küçük demiryolundaki akşamüstü treninin tıkırtısını dinliyordu. Ateşin kor kızıllığından neredeyse mest olmuştu.

Derken ikisi de irkilerek başlarını kaldırdılar. Bir ayak sesi duymuşlardı, bariz bir ayak sesi. Banford korkuyla irkildi. March ayağa kalkarak kulak kesildi. Sonra hızla mutfak kapısına yöneldi. Aynı esnada ayak seslerinin arka kapıya yaklaştığını duydular. Bir saniye kadar beklediler. Arka kapı usulca açıldı. Banford çığlığı koyuverdi. Bir erkeğin yumuşak sesi geldi:

“Merhaba!”

March irkilerek köşedeki tüfeği kaptı.

Sert bir sesle, “Ne istiyorsun?” diye bağırdı.

Adamın yumuşak, usulca titreşen sesi geldi yine:

“Merhaba! Bir sorun mu var?”

March, “Ateş ederim bak!” diye bağırdı. “Ne istiyorsun?”

“Niye, ne oldu ki? Bir sorun mu var?” dedi yumuşak, meraklı, bir hayli de ürkmüş ses. Ve genç bir asker, sırtında ağır teçhizatıyla evin loşluğuna adım attı.

“Ne oldu?” diye sordu. “Kim yaşıyor burada?”

March, “Biz yaşıyoruz burada,” dedi. “Ne istiyorsun?”

Genç asker uzun ve nağmeli bir şaşkınlığın tınısıyla, “Haa!” dedi. “William Grenfel burada yaşamıyor mu yani?”

“Hayır, yaşamadığını biliyorsun.”

“Öyle mi? Biliyor muyum? Bilmiyorum işte. Ama dedem olduğu için eskiden burada yaşadığını biliyorum; beş yıl önce ben de burada yaşıyordum. Ne oldu ona peki?”

Genç adam –hatta en fazla yirmi yaşında göründüğü için delikanlı– artık daha da yaklaşmıştı ve odanın kapı aralığında dikiliyordu. Onun yumuşak, dalgalı ve acayip sesinin şimdiden etkisine kapılan March tutulmuş gibi ona bakıyordu. Gencin yuvarlak, al bir yüzü ve alnına doğru terden düzleşmiş, uzun sayılabilecek sarıya yakın saçları vardı. Mavi gözleri olağanüstü açık renkli ve duruydu. Yanaklarının taze, al teninde kuşlarınkine benzer ama daha sert, ince, sarı tüyler görülüyordu. Şu haliyle hafifçe parıldayan tüyler. Omuzlarındaki ağır çanta yüzünden biraz kamburu çıkmış, başını öne vermişti. Bir eliyle kepini gevşekçe tutuyordu. Bir kızdan öbürüne, özellikle de kemerli mantosu ve tozlukları içinde, saçını arkada kocaman sıkı bir topuz halinde toplamış ve beti benzi atmış halde iri iri açılmış gözlerle dikilen March’a büyük bir dikkatle, ışıl ışıl bakıyordu. Kızın tüfeği hâlâ elindeydi. Kanepenin koluna yapışan Banford onun arkasında, başını biraz yan çevirmiş ve sinmişti.

“Dedemin hâlâ burada yaşadığını sanıyordum. Acaba öldü mü?”

Aklı başına gelmeye başlayan ve yuvarlak başı, uzunca, terli saçlarıyla gençte çocuksu bir yan gören Banford, “Biz üç yıldır buradayız,” dedi.

“Üç yıl mı? Demeyin! Sizden önce kim olduğunu biliyor musunuz?”

“Bildiğim kadarıyla kendi başına yaşayan ihtiyar bir adammış.”

“Hah! Evet, bu o! Peki ne oldu ona?”

“Ölmüş! Yani öldüğünü duydum.”

“Hah! Demek öldü!

Renk veya ifade değiştirmeden hâlâ onlara bakıyordu genç. Zaten hafif şaşkın bir merak dışında bir ifadesi varsa bile, o da iki kıza karşı keskin bir ilgiden ibaret olabilirdi: Keskin, kişisel olmayan bir ilgi; o yuvarlak genç kafaya ait olabilecek bir ilgi.

Fakat March’ın gözünde o, tilkiydi. Başını ileri vermesinden mi, al elmacıkkemiklerindeki beyaza çalan ince tüylerin parıltısından mı, yoksa dikkatle bakan duru gözlerinden mi bilinmez ama March onu başka türlü göremiyordu.

Artık her zamanki hazırcevaplığına kavuşan Banford, “Dedenin yaşayıp yaşamadığını nasıl oluyor da bilmiyorsun?” diye sordu.

Kadife sesli genç, “Konu bu zaten,” dedi. “Askere Kanada’da yazıldım ben ve üç-dört yıldır ondan haber almıyordum. Kanada’ya kaçmıştım.”

“Şimdi de Fransa’dan mı geliyorsun?”

“Eh, aslında Selanik’ten geliyorum.”

Bir duraksama oldu; kimse ne diyeceğini bilmiyordu.

Banford biraz da ezikçe, “Ve gidecek yerin yok, öyle mi?” diye sordu.

“Ha, köyde tanıdıklarım var. O da olmazsa ‘Kuğu’ya2 gidebilirim.”

“Trenle gelmişsindir. Biraz oturmak ister misin?”

“Eh, buna hayır demem.”

Delikanlı sırt çantasını kısık sesli, tuhaf bir iniltiyle indirdi. Banford, March’a baktı.

“Silahı indir,” dedi. “Bir fincan çay yapalım.”

“Teşekkür ederim,” dedi genç. “Yeterince silah gördük.”

Kendini öne vererek kanepeye yorgun argın oturdu.

Kafasını toplayan March mutfağa geçti. Oradan gencin yumuşak bir sesle düşünceli düşünceli konuşmasını işitebiliyordu:

“Dönüp de burayı böyle bulacağım kimin aklına gelirdi?” Üzgün değildi delikanlı, hem de hiç değildi; daha çok meraklanmış ve şaşırmıştı.

Odada etrafına bakarak, “Üstelik içerisi de çok değişmiş, öyle değil mi ha?” diye devam etti.

Banford, “Fark var, değil mi?” diye sordu.

“Evet, olmaz mı?”

Gencin gözleri, olmayacak derecede duru ve parlaktı ama bu parlaklık daha çok aşırı sağlıklı olmanın getirdiği bir şeydi.

March mutfakta yemek hazırlamakla meşguldü. Saat yedi civarıydı. Mutfakta uğraştığı süre boyunca dikkati hep oturma odasındaki gençteydi ama onu dinlemekten çok sesinin usulca akışını hissediyordu. Ağzını ciddiyetle sıktıkça sıktı ve iradesine hâkim olma gayretiyle dudaklarını dikilmişçesine büzüştürdü. Fakat iri gözleri ona rağmen ışıldayıp daha da irileşiyordu; kendini kaybediyordu. Ekmeği ve margarini –tereyağı yoktu çünkü– koca parçalar halinde keserek yemeği hızla ve özensizce hazırladı. Tepsiye başka ne koyabileceğini düşündü taşındı: Ekmek, margarin ve reçel dışında bir şey yoktu; kiler boştu. Aklına başka bir şey gelmeyince de tepsiyle oturma odasına döndü.

Dikkat çekmek istemiyordu. Hele gencin ona bakmasını hiç istemiyordu. Fakat içeri girip hemen arkasındaki masayı hazırlamaya girişince rahat oturan delikanlı kendini toplayıp döndü ve omzunun üstünden baktı. March’ın beti benzi attı.

O masanın üstüne eğilirken delikanlı onu izliyor, biçimli ince bacaklarını, uyluklarına inen kemerli mantosunu, topuz yapılmış siyah saçlarını süzüyordu; canlı ve sonuna kadar uyanmış bir merakla tüm dikkatini ona vermişti.

Lambanın koyu yeşil bir siperliği olduğu için ışık aşağı vuruyordu ve odanın üst yarısı loştu. Gencin yüzü ışıkta görünür şekilde oynuyordu ama March uzakta, gölgelerin içindeydi.

Arkası dönük olduğu halde kara kirpiklerini indirip kaldırarak gözlerini yana çevirdi. Büzüşmüş dudaklarını aralayarak Banford’la konuştu:

“Çayı sen koyar mısın?”

Sonra yine mutfağa döndü.

Banford gence, “Çayı oturduğun yerde mi içersin, yoksa masaya geçmeyi mi tercih edersin?” diye sordu.

“Eh, burada rahatım ve keyfim yerinde diyebilirim. Bir sakıncası yoksa burada içeyim.”

Banford, “Ekmek ve reçelden başka bir şey yok,” diye açıkladı. Ve tepsiyi gencin yanındaki sehpanın üstüne koydu. Ona hizmet etmekten çok memnundu. Arkadaşlığı seviyordu çünkü. Delikanlı öz kardeşiymiş gibi, korkusunu da üstünden atmıştı. Çocuk onu rahatlatmıştı.

“Nellie,” diye seslendi. “Sana da çay koydum.”

March kapı aralığında belirdi, fincanını aldı ve ışıktan olabildiğince uzakta, bir köşeye oturdu. Dizleri yüzünden diken üstündeydi. Bacaklarını örtecek bir eteği yoktu ve oturarak onları düpedüz sergileyecek olması ona acı veriyordu. Görünmeme kaygısıyla pustukça pustu. Kanepeye gömülüp yayılmış gençse gözlerini kaldırdı ve onu uzun, sabit, delici bakışlarla süzdü. March o bakışlar yüzünden yerin dibine girmeyi dilese de fincanını dengede tutmayı başardı, çayını içti, ağzını kapayıp dudaklarını sıktı ve başını çevirip öyle kaldı. Görünmez olma isteği o kadar güçlüydü ki delikanlı buna basbayağı şaşırmıştı. Zaten kadını açık seçik göremiyordu. March sanki gölge içinde gölgeye çekilmişti. Ve gencin gözleri sürekli ona dönüyor, farkında olmadığı şaşmaz bir dikkatle amansızca onu araştırıyordu.

Bu arada dedikoduyu her şeyden çok seven ve bir kuş gibi havai ilgileri olan Banford’la usul usul, tatlı tatlı konuşuyordu. Aynı sırada bolca, hızla ve büyük bir iştahla yediği için March ona yine parçalar halinde ekmek ve margarin yetiştirmek zorunda kaldı ve Banford sunumdaki bu biçimsizlik için ondan özür diledi.

Ansızın konuşmaya karar veren March, “İyi de sürecek tereyağı olmadığı için parçaları zarif kesmeye çalışmanın bir âlemi yok ki,” dedi.

Delikanlı onu tekrar süzdü, sonra ani, kısa bir kahkahayla burnunu buruşturarak dişlerini gösterdi.

Sıcak, yumuşak sesiyle, “Gerçekten de yok, değil mi?” diye onayladı.

Dediğine göre Cornwall yöresinde doğup büyümüştü. On iki yaşındayken dedesiyle Bailey Çiftliği’ne gelmişti. Fakat onunla bir türlü anlaşamadığı için Kanada’ya kaçmış ve ülkenin ta batısında çalışmıştı. Şimdi de buraya gelmişti ve anlatacaklarının hepsi bu kadardı.

Kızları merakla dinliyordu delikanlı, tam olarak ne yaptıklarını öğrenmek istiyordu. Sorularında genç çiftlik işçilerinin kesinliği, pratikliği ve hafif alaycılığı vardı. Yaşadıkları kayıp karşısında kızların tavrı onu fazlasıyla eğlendiriyordu: Düve ve tavukların başına gelenler hakikaten de gülünmeyecek gibi değildi.

March, “Ne diyelim, bizim için hayat sadece çalışmaktan ibaret değil,” diye araya girdi.

Delikanlı, “Öyle mi?” dedi. Ve yüzüne yine aynı kısa, genç gülümseme oturdu. Gözlerini köşedeki gizemli kadından ayırmıyordu.

“İyi de sermayenizin hepsini bitirdikten sonra ne yapacaksınız?” diye sordu.

March kısaca, “Bilmiyorum,” dedi. “Herhalde tarım işçisi olarak iş bakacağız.”

“İyi de artık savaş bitti; kadın işçilere talep olmaz ki.”

March yarı üzgün ve yarı alaycı, kayıtsız gür bir sesle, “Bilmiyorum, bakarız,” diye karşılık verdi.

Delikanlı usulca, “Burada bir erkeğe ihtiyaç var,” dedi.

Banford bir kahkaha koyuverdi.

“Sözlerine dikkat et,” diye araya girdi. “Biz kendimizi gayet yeterli görüyoruz.”

March’ın ağır, gür sesi geldi. “Korkarım buradaki mesele yeterlilik değil. Çiftçilik yapacaksan sabahtan akşama kadar uğraşman ve kendin de hayvanlaşman gerekiyor.”

“Evet, ben de bunu demek istedim. Siz kendinizi vermiyorsunuz.”

“Vermiyoruz,” dedi March, “ve vermediğimizi de biliyoruz.”

Banford, “Kendimize de vakit ayırmak istiyoruz,” diye katıldı.

Bastırdığı kahkahayla yüzü kasılmış delikanlı kanepede kendini geriye attı ve sessizce ama içtenlikle güldü. Kızların tepeden bakan serinkanlılığı onu müthiş eğlendiriyordu.

“Evet,” dedi, “ama öyleyse niye başladınız?”

“Ha,” dedi March, “kümes hayvanlarının doğasını şimdi olduğundan daha iyiye yoruyorduk.”

“Hatta korkarım, aynısı bütün Doğa için geçerli,” diye ekledi Banford. “Bana Doğa’dan söz etme.”

Gencin yüzü tutmaya çalıştığı keyifli bir kahkahayla yine kasıldı.

“Kümes hayvanları ve sığırlar hakkında pek iyi düşünmüyorsunuz, değil mi?” diye sordu.

March, “Doğru bildin, gayet kötü düşünüyoruz,” dedi.

Delikanlı bu sefer yüksek sesle güldü.

“Ne tavuk ne de sığır, ne keçi ne de yağmur çamur,” dedi Banford.

İyice keyiflenen genç keskin bir kahkaha attı. Kızlar da gülmeye başladı. Yüzünü bir yana çeviren March ağzını neşeyle buruşturdu.

Banford, “Eh, ama aldırmıyoruz, değil mi Nellie?” dedi.

“Evet,” dedi March, “aldırmıyoruz.”

Delikanlı fazlasıyla hoşnuttu. Doyasıya yiyip içmişti. Bu sefer Banford onu sorguya çekti. Adı Henry Grenfel’di; hayır, ona Harry diye değil, her zaman Henry diye hitap ediyorlardı. Sorulara saygılı bir sadelikle, ciddiyet ve sevimlilikle cevap verdi. Sohbete katılmayan March onun kanepede elleriyle dizlerini kavramış halini, lamba ışığında aydınlık ve tetikte görünen Banford’a dönük yüzünü kuytudaki yerinden uzun, hareketsiz bakışlarla süzüyordu. Sonunda neredeyse rahatlamıştı. Onu tilkiyle özdeşleştirmişti; onun şahsında vücut bulmuş olarak tilki buradaydı. Artık hayvanın peşine düşmesi gerekmiyordu. Köşedeki gölgesinde gevşeyip kendini rahatlığın neredeyse uykuya benzer sıcaklığına bıraktı, kendisine yapılan büyüyü kabullendi. Fakat saklanmayı sürdürmek istedi. Henry onu unuttuğunda, sadece Banford’la konuşurken tam anlamıyla rahat olabilirdi March. Köşedeki gölgeye sığınırken kendi içinde bölünmesine, iki bilinç halini birden sürdürme gayretine gerek kalmıyordu. Sonunda tilkinin kokusuna kendini ağır ağır bırakabilirdi.

Ocağın karşısında üniformasıyla oturan delikanlı odaya belli belirsiz ama şaşmaz, tarifsiz ama yabani bir yaratığınkine benzer bir koku yayıyordu çünkü. March artık kendini ondan korumaya çalışmıyordu. Mağarasındaki hareketsiz bir hayvan gibi sessiz ve sakin oturuyordu köşesinde.

Sohbet sonunda hız kesti. Kendini biraz toplayan genç, dizini kavrayan ellerini gevşetti ve çevresine bakındı. Köşedeki sessiz, yarı görünmez kadının tekrar farkına vardı.

“Eh,” dedi isteksizce, “galiba gitsem iyi olur, yoksa ‘Kuğu’dakiler de yatacak.”

Banford, “Korkarım onlar zaten yataktadırlar,” dedi. “Hepsi şu gribe yakalandı.”

Genç, “Sahi mi?” diye heyecanlandı. Düşünceye daldı. Sonra, “Eh,” diye devam etti, “bir yer bulurum artık.”

Banford, “Burada kal derim ama...” diye başlayacak oldu.

Genç dönüp başını öne uzatarak ona baktı.

“Ama ne?” diye sordu.

“Yani,” dedi Banford, “görenekler işte.” Aklı karışmıştı.

Hafif şaşkın görünen genç, “Uygunsuz mu kaçar diyorsunuz?” dedi.

“Bize göre kaçmaz.”

Genç ağırbaşlı bir masumiyetle, “Bana göre de kaçmaz,” dedi. “Sonuçta burası benim evim; yani bir bakıma.”

Banford bu söz karşısında gülümsedi.

“Köy de böyle düşünmek zorunda kalacak,” dedi.

Bir anlık mutlak bir suskunluk oldu.

Banford, “Ne diyorsun, Nellie?” diye sordu.

March kendi üslubunca, “Benim için fark etmez,” dedi. “Köy zaten umurumda değil.”

Genç, “Niye olsun zaten?” diye çabucak ve usulca katıldı. “Yani ne diyecekler ki?”

March’ın özlü konuşan gür sesi, “Köye kalırsa konuşacak bir şey hemen bulurlar,” dedi. “Ama istediklerini söyleyebilirler. Biz başımızın çaresine bakabiliriz.”

“Tabii bakabilirsiniz,” dedi genç.

Banford, “O zaman kal istersen. Misafir odamız hazır sayılır,” dedi.

Gencin yüzü sevinçle parladı.

Onu özel kılan yumuşak kibarlığıyla, “Sizi sıkıntıya sokmayacağımdan tamamen eminseniz,” diye üsteledi.

Kadınların ikisi de, “Yok, hiç sıkıntı değil,” dediler.

Genç keyifle gülümseyerek bir ona bir diğerine baktı.

“Çıkmak zorunda olmamak çok güzel,” dedi minnetle.

“Öyledir eminim,” dedi Banford.

March odayı hazırlamak için gözden kayboldu. Banford, Fransa’dan kendi küçük kardeşi gelmiş gibi hoşnut ve anlayışlıydı. Delikanlıyla ilgilenmek, onun için küveti çıkarmak vesaire, tıpatıp aynı tatmini veriyordu ona. İçindeki doğal sıcaklık ve sevecenliği gösterecek biri vardı artık. Gencin de onunla ablasıymış gibi ilgilenmesi hoşuna gidiyordu. Fakat ona March’ın da sessizce ilgi duyduğunu fark etmek Henry’nin kafasını karışmıştı. Kadın, olmayacak derecede sessiz ve görünmezdi. Henry onu hiç görmemiş gibiydi. Yolda karşılaşsa onu tanımazmış gibi hissediyordu.

O gece March çok canlı bir rüya gördü. Rüyasında, dışarıdan anlayamadığı bir şarkı sesi; evi, çayırları ve karanlığı saran bir şarkı sesi geliyordu. Ses o kadar duyguluydu ki March’ın ağlayası geliyordu. Dışarı çıkınca ansızın şarkı söyleyenin tilki olduğunu anladı. Mısır gibi alabildiğine berrak sarıydı tilki. March ona yaklaştı fakat hayvan şarkı söylemeyi kesip uzaklaştı. Hayvan yakın görünüyor ve March ona dokunmak istiyordu. Elini uzattı ama tilki onu ansızın bileğinden ısırdı ve aynı anda, tam March kendini geri çekerken, arkasını dönüp gitmek üzere kuyruğunu yüzüne sürdü ve o kuyruk sanki alev almış gibi March’ın dudaklarını büyük bir acıyla yakıp kavurdu. March bunun acısıyla uyandı ve gerçekten yanmış gibi olduğu yerde titredi.

Fakat sabahleyin rüyayı ancak uzak bir anı olarak hatırlayabiliyordu. Kalkıp evi hazırlamak ve kümes hayvanlarına bakmakla meşgul oldu. Banford da yiyecek bulup alma umuduyla bisikletine atlayıp köye gitti. Gelgelelim, yıl 1918’di ve parayla almak isteseniz de pek yiyecek bulunmuyordu. Genç, üstüne geçirdiği gömlekle aşağı indi. Diri ve tazeydi fakat başını ileri vererek yürüdüğünden, omurgasında hafif bir eğrilik varmış gibi omuzları kalkık ve yuvarlak görünüyordu. Oysa gençliğine ve zindeliğine bakılırsa bu alt tarafı bir duruş meselesi olmalıydı. Kadınlar kahvaltı hazırlarken o yıkanıp dışarı çıktı.

Her şeyi gördü ve her şeyi inceledi. Tez canlı ve doymak bilmez bir merakı vardı. Mevcut durumu öncesine ait hatırladıklarıyla karşılaştırdı ve değişimlerin etkisini zihninde evirip çevirdi. Tavuklarla ördekleri gözlemleyip durumlarını değerlendirdi; havada tahtalı güvercinlerin uçtuğunu fark etti: Sayıları çoktu; çok yukarıda, March’ın uzanamadığı birkaç elmayı gördü; kadınların, herhalde evin kuzey yanındaki büyük tatlı su sarnıcını boşaltmak için bir tulumba ödünç almış oldukları dikkatini çekti.

Kahvaltıya otururken, “Eğlenceli ve köhne bir yer burası,” dedi.

Gördüklerini değerlendiren gözlerinden bilgelik ve çocuksuluk okunuyordu. Fazla konuşmadı ama bolca yedi. March yüzünü başka tarafa çeviriyordu. Sabahın erken saatinde çok farkında olmasa bile, askerî giysinin ışıltısında ona düşsel tilkinin görkemini hatırlatan bir yan vardı.

Kızlar gün içinde kendi işleriyle ilgilendiler. Genç de tüfeklerin bakımını yaptı, bir tavşan ve yüksekten ormana doğru uçan bir yabanördeği vurdu. Boş kilere büyük bir katkı yaptı. Kızlara kalırsa masrafını çoktan çıkarmıştı bile. Fakat gitmekten hiç söz etmiyordu. Öğleden sonra köye gitti. Çay saatinde döndü. Yuvarlak yüzündeki pürdikkat, karşıya yönelik bakış aynıydı. Hafifçe salınan bir hareketle kepini bir kancaya astı. Aklının bir şeyle meşgul olduğu belliydi.

Masaya otururken, “Ee?” dedi. “Ne yapacağım ben?”

Banford, “Ne demek istiyorsun, nasıl ne yapacağım?” diye sordu.

“Köyde kalacak yeri nereden bulacağım?”

“Bilmiyorum,” dedi Banford. “Nerede kalmayı düşünüyorsun?”

Genç, “Iıı,” deyip duraksadı. “‘Kuğu’dakiler grip, ‘Saban ve Tapan’da da ordu için saman toplamaya gelen askerler var. Üstelik bana söylediklerine göre insanların evlerine on erle bir onbaşı yerleştirilmiş. Yatacak bir yer bulabilir miyim, emin değilim.”

Meseleyi kızlara bırakmıştı. Üstelik bu konuda gayet rahattı da. March oturduğu yerden dirseklerini masaya, çenesini de iki eline yaslamış, dalgın dalgın oğlana bakıyordu. Derken oğlan bulutlu mavi gözlerini kaldırdı ve ne yaptığını düşünmeden doğruca March’ın gözlerine dikti. İkisi de ürperdi. Hatta oğlan hafiften irkildi bile. March onun gözlerinden aynı sinsi, sataşkan, bilmiş kıvılcımın sıçradığını