*****

MARY WOLLSTONECRAFT

KADIN HAKLARININ GEREKÇELENDİRİLMESİ

*****

Can Klasik

Kadın Haklarının Gerekçelendirilmesi, Mary Wollstonecraft

İngilizce aslından çeviren: Burcu Şahinli

A Vindication of the Rights of Woman: With Strictures on Political and Moral Subjects

İlk baskı: J. Johnson, 1792

Bu çeviride kaynak alınan baskı: Penguin Classics, 2004

© 2022, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Haziran 2022, İstanbul

Dizi editörü: Ayça Sezen

Editör: Cansu Varol İzmirli

Düzelti: Ebru Aydın

Mizanpaj: Emin Petek

Sanat yönetmeni: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

Kapak uygulama: Beyza Ceylan

E-kitap: ISBN 978-975-07-5826-3

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Maslak Mah. Eski Büyükdere Cad. İz Plaza Giz, No: 9/25, Sarıyer/İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

MARY WOLLSTONECRAFT

KADIN HAKLARININ GEREKÇELENDİRİLMESİ

DÜŞÜNCE

İngilizce aslından çeviren

Burcu Şahinli

*****

MARY WOLLSTONECRAFT, 1759’da yedi çocuklu bir ailenin ikinci çocuğu olarak Londra’da doğdu. Varlıklı bir ailede doğduysa da, babası zamanla servetini yitirdi ve şiddete meyilli hale geldi. Wollstonecraft’ın maddi zorlukların eşlik ettiği çocukluğu, annesi ve kardeşlerini babalarından korumaya çalışmakla geçti. Öğretmenlik ve mürebbiyelik yaptı; edindiği deneyimlerden yararlanarak Thoughts on the Education of Daughters (Kız Çocuklarının Eğitimi Üzerine Düşünceler) adlı eserini yazdı. Feminist edebiyatın temellerini atan yazarlar arasında anılmasını sağlayacak, Kadın Haklarının Gerekçelendirilmesi adlı en büyük eserini yazdığı yıllarda Fransız Devrimi’ne tanıklık etmek üzere Paris’e gitti ve burada partneri Gilbert Imlay’le birlikte yaşamaya başladı. Çiftin bir kız çocukları oldu fakat ilişkilerindeki sorunlar nedeniyle Wollstonecraft doğumdan bir yıl sonra Londra’ya döndü. Felsefe yazarı, politikacı William Godwin’le yaptığı evlilikten ikinci bir kız çocuğu dünyaya getirdi. Ne yazık ki doğumdan on gün sonra, 38 yaşında hayatını kaybetti. Godwin, eşinin ölümünden iki yıl sonra biyografisini yayımladı. Doğan bebekse ileride Frankenstein’ı yazarak dünyaya adını duyuracak Mary Shelley’di.

BURCU ŞAHİNLİ, 1979’da İstanbul’da doğdu. Galatasaray Üniversitesi’nde sinema, İngiltere’de sanat ve psikanaliz eğitimi aldı, Tomris Uyar’la edebiyat çalışmaları yaptı. İngilizce, Fransızca, çağdaş Yunanca ve Kürtçe bilen Şahinli’nin yayımlanan çevirileri şunlardır: Kuşlar, Harika Kuşlar (Hubert Reeves), Refah Devletinin Krizi (Pierre Rosanvallon), Uyanış (Kate Chopin).

*****

İçindekiler

İthaf Mektubu: Eski Autun Piskoposu Bay Talleyrand-Périgord’a

Tanıtım

Giriş

Birinci Bölüm: İnsanın Hakları ve İlintili Görevlerinin Değerlendirilmesi

İkinci Bölüm: Cinslerin Farklılığına Dair Yaygın Kanaatin Tartışması

Üçüncü Bölüm: Aynı Konunun Devamı

Dördüncü Bölüm: Kadının Çeşitli Nedenlerle Düşürüldüğü Aşağılık Konuma Dair Düşünceler

Beşinci Bölüm: Kadına Acıma Duygusu ve Aşağılamayla Yaklaşan Bir Kısım Yazara Eleştiriler

Altıncı Bölüm: Küçük Yaştaki Düşünce Çağrışımlarının Kişilik Üzerindeki Etkileri

Yedinci Bölüm: Tevazu Cinsiyete Değil, İnsana Özgü Bir Erdemdir

Sekizinci Bölüm: İyi Şöhrete Cinsiyetten Ötürü Önem Atfetmenin Ahlaka Zararları

Dokuzuncu Bölüm: Doğal Olmayan Toplumsal Ayrımların Zararlı Etkileri Üzerine

Onuncu Bölüm: Ebeveyn Sevgisi

On Birinci Bölüm: Ebeveyne Karşı Vazifeler

On İkinci Bölüm: Milli Eğitim Üzerine

On Üçüncü: Kadınların Cahil Bırakılmasının Sebep Olduğu Akılsızlıklara Dair Birkaç Örnek; Kadın Adabına Mahsus Bir Devrimden Doğal Olarak Beklenebilecek Ahlaki İyileşme Üzerine Sonuç Tespitleri

*****

İthaf Mektubu: Eski Autun Piskoposu Bay Talleyrand-Périgord’a

İTHAF MEKTUBU

Eski Autun Piskoposu
Bay Talleyrand-Périgord’a1

Saygıdeğer beyefendi,

Geçtiğimiz günlerde yayımlanan çalışmanızı büyük bir zevkle okumuş bulunuyorum; bu vesileyle eserimi size ithaf ederken dileğim, sizi kadın haklarına ve milli eğitime dair önerilerimi ciddiyetle değerlendirmek suretiyle konuyu yeniden mercek altına almaya teşvik edebilmektir: Size insaniyet namına sesleniyorum; saygıdeğer beyefendi, savunduğum fikirler menfaat kaygısı taşımamaktadır; mücadelem kendim için değil, bütün kadınlar içindir. Nezdimde bağımsızlık, hayattaki en büyük lütuf, bütün erdemlerin temelidir; öyle ki çorak bozkırda yaşasam dahi ihtiyaçlarımdan kısar, yine bağımsızlığımı korurum.

Şu halde, erdemin yolunu açtığına inandığım bu kavramı savunmak için kaleme kâğıda sarılmama neden olan, tüm insan ırkına duyduğum sevgidir. Yine aynı nedenden ötürü, kadını ahlaklılığa can veren şanlı ilkeleri geriletmek yerine ilerleteceği bir toplumsal konumda görebilmeyi tüm kalbimle arzuluyorum.

Kadının hak ve ödevlerine dair fikirlerim, esasen bu yalın ilkelerden çıkan doğal sonuçlardır; bu nedenle takdire şayan anayasanızı hazırlamış kimi ufku geniş akılların görüşlerimi kaçınılmaz olarak paylaşacağı düşünülebilir.

Bilginin toplumdaki yaygınlığı bakımından Fransa, hiç şüphesiz diğer bütün Avrupa ülkelerinden önce gelir; ben bunu büyük ölçüde iki cins arasında uzun zamandır süregelen sosyal temasa bağlıyorum. Doğrudur, –fikrimi açıkça söyleyeceğim– Fransa’da haz düşkünlerinin keyfi için duyusallığın özü sökülüp atılmış ve yerini bir tür duygulu şehvet almıştır; buna siyasi ve sivil yönetimlerin pek iyi öğrettiği yolsuzluk düzeni de eklenince, Fransız insanı yerinde bir tabirle finesse2 adı verilen, kötücül bir tür bilgelik edinmiştir. İşte bunun doğal neticesi olarak, samimiyeti toplumdan atarak özü yok eden, salt göz boyayan bir edep anlayışı ortaya çıkmıştır. Tevazu –ki erdemin en güzel kisvesidir– ise Fransa’da İngiltere’de olduğundan bile çok ayaklar altına alınmıştır, öyle ki hayvanların dahi içgüdüsel olarak riayet ettiği kimi edepli davranışlar, Fransız kadınlarına bağnazlık gibi gözükebilmektedir.

Edep ile ahlak birbirine o kadar yakın kavramlardır ki sıklıkla karıştırılırlar; fakat her ne kadar edep, ahlakın doğal yansıması olmalıysa da, çeşitli sebeplerden ötürü topluma yapmacık ve sahte –üstelik çok küçük yaşta öğrenilen– bir edep anlayışı egemen olduğunda ahlak içi boş bir kelimeden ibaret kalır. Fransız kadınları, tevazunun görkemli sacayağı olan ağırbaşlılıkla ev yaşamında temizliğe ve inceliğe kusursuz özenden handiyse nefret etmektedir; halbuki eğer saf yurtseverlik ateşi yüreklerine düşebilmişse, kadınlar bırakın ahlaktan nefret etmeyi, aksine erkeklere kadının tevazusunu takdir etmenin yanı sıra, bizzat mütevazı olmayı ve kadınların saygısını ancak bu yolla kazanabileceklerini öğretmek suretiyle kendi ahlaklarını olduğu kadar bütün yurattaşların ahlakını da iyileştirmeye çalışmalıdırlar.

Kadın haklarını savunurken temel argümanım yalın bir ilkeden yola çıkar: Kadın, eğitim yoluyla erkeğin eşi olmaya hazırlanmazsa, bilginin ve erdemin ilerleyişine engel olur; zira gerçekler herkes tarafından bilinmelidir, aksi halde genel teamül üstünde fazla etkili olamazlar. Peki ama neden erdemli olması gerektiğini bilmeyen kadından işbirliği yapması beklenebilir mi? Özgürlüğün güçlendirdiği aklıyla vazifesini kavrayabilmesi ve vazifesinin neden kendi hayrına olduğunu anlayabilmesi gerekmez mi? Çocuklarımıza gerçek yurtseverliği öğretmek istiyorsak anneler yurtsever olmalıdır; erdemi doğuran insan sevgisi, ancak tüm insanlığın ahlaki ve medeni çıkarları gözetilerek beslenebilir; oysa günümüzdeki ahvali ve eğitim düzeyleri itibarıyla kadınlar bu konuların dışında tutulmaktadır.

Bu eserde benim için doğruluğu tartışılmaz çok sayıda argüman ileri sürerek topluma egemen olan cinsiyete dayalı kişilik tanımlamalarının ahlaka zararlı olduğunu ispat etmeye ve insanın bedeniyle de zihniyle de daha mükemmel bir varlık olabilmesi için iffetliliğin tüm insanlığa yayılması gerektiğini ortaya koymaya çalıştım: Kadınlara, şimdi olduğu gibi, pek az erdem ve akılla donatılmış ve akıl güzelliğiyle yalın sevginin hüsnünden yoksun dış görünüşten ötürü tapıldığı sürece erkeklerin dünyasında iffete saygı duyulmayacaktır.

Saygıdeğer beyefendi, bu tespitlerimi tarafsızlıkla değerlendirmenizi rica ediyorum, zira şu sözleriniz sizin de bu hakikati sezmiş olduğunuzu düşündürmektedir: “İnsan ırkının bir yarısının diğer yarısını yönetime katılmaktan tamamen men etmesi, soyut ilkelerle açıklanması mümkün olmayan bir siyasi hadiseydi.” Şu halde anayasanız neye dayanmaktadır? Mademki erkeğin soyut hakları tartışılıp açıklanmalıdır, benzer bir mantıkla kadının soyut haklarının da aynı sınava tabi tutulması gerekir: Gelgelelim bizim ülkemize, sizin kadınların ezilmesini meşrulaştırmak için ileri sürdüğünüz savlara –teamüle– dayalı bambaşka bir zihniyet hâkimdir.

Bir yasa koyucu olarak size şu soruyu yöneltmek isterim: Erkekler gerek özgürlüklerini gerekse mutluluklarını ilgilendiren konularda karar verebilme hakkı için mücadele ederlerken kadınlara boyun eğdirmek –her ne kadar siz onların mutluluğunu en derin şekilde gözeterek hareket ettiğinize inanıyor olsanız da– tutarsız ve adaletsiz bir tutum değil midir? Eğer ki akıl erkeğe olduğu kadar kadına da bahşedilmişse, erkeğe kadının ayrıcalığını kim tanımıştır? Zayıf hükümdarlardan zayıf aile babalarına kadar her kesimden bütün zorbalar, tam da bu söylemin ardına sığınır; aklı çiğnemek için birbiriyle yarışan bu erkekler, buna karşılık aklın iktidarını yalnızca faydalı olmak amacıyla alaşağı ettiklerini iddia ederler. Kadınları medeni ve siyasal haklarından mahrum ederek, onları zorla aile hayatına hapsedip tek başlarına karanlıkta debelenmeye bırakarak siz de aynısını yapmış olmuyor musunuz? Siz de takdir edersiniz ki, akla dayanmayan vazife bağlayıcı olamaz. Eğer kadınların yürümesi gereken yol gerçekten buysa, akla dayalı savlar üretilip saygın bir biçimde savunulabilir; kadınlar akıllarını geliştirdikleri ölçüde vazifelerine –anladıkları için– bağlı olacaktır; çünkü vazife anlaşılmadan ve kadınlarla erkekler aynı, değişmez ilkelere dayalı bir ahlaka tabi kılınmadan hiçbir kuvvet kadınlara vazifelerini erdemli bir biçimde ifa ettiremez. Kadınlar, işe yarar köleler olabilir, fakat köleliğin kaçınılmaz sonucu olarak efendi de tabiiyet de haysiyetini yitirecektir.

Kadınlara söz hakkı tanımayarak onları insanın doğal haklarından mahrum edecekseniz, haksızlık ve tutarsızlık suçlamalarının bertaraf edilebilmesi için önce kadınların akıldan yoksun olduğunu kanıtlamanız icap eder, aksi takdirde akla dayalı ilk anayasa olan YENİ ANASAYASANIZDAKİ bu kusur, erkeğin zorbalığının –toplumun hangi kesiminde palazlanırsa palazlansın– ahlakı daima temelinden sarstığının delili olacaktır.

Israrla ileri sürdüğüm ve gerçeklere dayanan, inkâr edilemez argümanlarla doğruluğunu kanıtlamaya çalıştığım üzere, kadınlar yalnızca ev içi meselelerle uğraşmaya zorlanamaz; hem zaten ne kadar cahil olurlarsa olsunlar, mutlaka ciddi konulara da müdahil olur, kurnaz hilelerle münhasır vazifelerini ihmal ederek anlama yetilerini aşan akılcı düzeni bozarlar.

Kaldı ki, kadınlar salt şahsi düzeyde kalan birtakım beceri ve vasıflar3 edinmeye yönelik yetiştirildiğinde erkekler hazzı dışarıda aramaya başlar; sadakatsiz koca, eşini de sadakatsiz yapar. Kamu yararına saygının öğretilmediği, keza hiçbir medeni hak tanınmayan cahil kadınların misillemeyle kendi adaletlerini sağlamaya çalışması son derece mazur görülebilir.

Şu halde, kötülük kutusu açılmışken kamusal özgürlükle umumi mutluluğun teminatı olan bireysel erdem nasıl korunabilir? Topluma hiçbir zorlama dayatılmazsa evrensel kütle çekim yasası baskın gelir ve cinsler kendiliğinden ait oldukları yerleri bulurlar.

O zaman yurttaşlarınız daha adil yasalara tabi olacağı için evlilik daha da kutsallaşacaktır; delikanlılarınız eşlerini gönüllerine göre seçebilecek ve genç kızlarınızın aşkı gösterişin ve cakanın kökünü kazıyacaktır.

Aile babaları, bünyelerini zayıf düşürüp geneleve giderek kendilerini alçaltmayacak, doğal ihtiyaçlarını giderirken bu ihtiyaçların insana veriliş amacını unutmayacaktır. Annelerse koketlik sanatını icra etmek uğruna çocuklarını ihmal etmeyecek, akıl ve tevazularının kocalarının dostluğunun teminatı olduğunu bileceklerdir.

Ne var ki, erkekler babalık vazifelerini yerine getirmediği sürece “çağın akıllı”4 kadınlarından da ayna karşısında geçirdikleri vakti çocuk bakımına ayırmaları beklenmemelidir; zira kadınlar sadece hukuksuz bir biçimde mahrum edildikleri güçten küçük bir pay alma dürtüsüyle dolaylı yollardan fettanlığa başvururlar; çünkü meşru haklar tanınmayan kadın, gayrimeşru ayrıcalıklar elde etmek uğruna hem kendini hem de erkeği yozlaştırır.

Saygıdeğer beyefendi, Fransa’da bu konuda çalışmalar yapılmasını temenni ediyorum; görüşlerim bu çalışmalarla doğrulanacak olursa, anayasanızda kadın haklarına riayet eden değişiklikler yapılacağını umuyorum, elbette öncelikle aklın bu yolu gösterdiği ve insan ırkının bir yarısı için haykırarak ADALET talep ettiği kesinkes ispatlanmalıdır.

Saygılarımla,

M.W.

1. Charles Maurice de Talleyrand-Périgord (1754-1838): Fransız Devrimi’nde önemli rol oynamış diplomat ve ilahiyatçı. Aydınlanma felsefesinin savunucularından Talleyrand’ın 1791’de hazırladığı milli eğitim raporunda okul eğitimi erkeklerle sınırlı tutulmuş, kadınlar için evde ve yalnızca ev içi faaliyetlere yönelik bir eğitimin yeterli olacağı belirtilmişti. (Ç.N.)

2. (Fr.) Kurnazlık, ince hesaplılık. (Ç.N.)

3. Yazar burada “kadınlara özgü” sayılan ve kız enstitülerinde öğretilen giyim kuşam, dikiş nakış ve benzeri ev içi becerileri kasteder. (Ç.N.)

4. “Gerçekten bu çağın insanları, kendilerine benzer kişilerle ilişkilerinde, ışıkta yürüyenlerden daha akıllı oluyorlar.” Yeni Ahit, “Luka”, 16:8. (Ç.N.)

*****

Tanıtım

TANITIM

Bu eseri yazmaya başladığım sırada ilkin üç kısma ayırmış, birkaç temel ilkenin doğal sonucu olarak gördüğüm argümanların tümünü bir ciltte kapsamlı olarak tartışmayı düşünmüştüm. Ancak ilerledikçe çalışmaya yeni misaller eklendiği için, şimdilik okuyucuya eserin yalnızca ilk bölümünü takdim ediyorum.

Lakin, burada kısaca değinmiş olduğum pek çok meseleden her biri –özellikle kadına yönelik yasal düzenlemeler ve kadının özgün vazifeleri– tek başına birer inceleme konusu yapılmalıdır. Bu konular, birinci ciltte ileri sürülen kimi düşünceleri izah etmek ve ana hatlarıyla değinilen pek çok meselenin tetkikini tamamlamak adına eserin ileride basılacak olan ikinci cildinde ele alınacaktır.5

5. Söz konusu ikinci cilt, yazarın ölümü nedeniyle basılamadı. (Ç.N.)

*****

Giriş

GİRİŞ

Tarihi düşünüp içinde yaşadığımız dünyayı kaygıyla seyrettikçe gamlı bir öfkenin hüznüyle kararır içim; iç çekerek mecburen itiraf ederim: Ya doğa ayırmış insanı insandan ya da bugüne dek uygarlık namına bir arpa boyu yol alınmamış. Eğitim konusunda yazılmış çok çeşitli kitapları araştırdım, ebeveynleri ve okul idarecilerini sabırla gözlemledim; ne sonuca mı vardım? Hemcinslerimin ihmal edilmiş eğitiminin, esef duyduğum acınası halin en büyük kaynağı olduğuna, bilhassa kadınların, aceleci bir vargıdan ileri gelen birçok farklı nedenden ötürü zayıflığa ve perişanlığa mahkûm edildiğine yürekten inandım. Doğrusu, kadınların hal ve tavırları da zaten zihinlerinin sağlıklı bir durumda olmadığını kanıtlıyor; çiçeği fazla zengin toprağa eken anlayış, kadın söz konusu olduğunda da güç ve faydayı güzellik uğruna gözden çıkarıyor; gösterişli yapraklar, müşkülpesent bir gözü doyurduktan sonra solup gidiyorlar dalında; unutulmuş, vakitlerinden çok erken. Kanımca, bu kısır çiçeklenmenin bir nedeni, kadını insan değil, salt kadın olarak gördükleri için, şefkatli eşler, akıl yürütebilen annelerden ziyade alımlı metresler yaratmaya hevesli erkekler tarafından yazılmış, konuyla ilgili kitaplardan alınan yanlış eğitim. Zihinleri bu sahte yüceltmelerle öylesine köpürtülmüş ki, yaşadığımız yüzyılın medeni kadınları, birkaç istisna haricinde, daha soylu emellerin peşinden gidip yetenek ve erdemleriyle saygı görmeyi talep edecekleri yerde salt sevilmeyi arzuluyor.

Bu nedenle, kadın haklarına ve adabına dair bir incelemede kadınların gelişimine yönelik eserlere değinmeden geçmemek gerekir; hele hele kadın aklının sahte inceliklerle zayıflatıldığı düpedüz söyleniyor, deha sahibi erkekler tarafından yazılmış eğitsel kitaplar ciddiyetsiz yayınlarla aynı kefeye konuyor, akla dayanarak insanı hayvandan ayıran onurlu bir ayrım geliştirilebilecekken doğanın kudretli asasının zayıf ellere teslim edildiği ve kadının tastamam Muhammetçi bir zihniyetle insan değil, salt dişi olarak görüldüğü ileri sürülüyorsa.

Öte yandan okuyucularımın, kadın olduğum için, cinslerin eşitliği ve kadının aşağılığına dair sürüp giden tartışmayı bilhassa alevlendirmeye çalıştığımı düşünmelerini istemem. Fakat madem yeri geldi ve değinmeden geçmem, akıl yürütmemin temel argümanının yanlış yorumlanmasına yol açabileceği için durup birkaç kelimeyle fikrimi belirtmek isterim: Fiziksel dünyaya hükmetmek bakımından genel olarak dişinin güç bakımından erkekten daha aşağı bir konumda olduğunu görüyoruz. Doğanın kanunudur bu; üstelik görünüşe bakılırsa kadın lehine askıya alınmış ya da feshedilmiş de değil. İşte bu yüzden bu fiziksel üstünlük inkâr edilemez, hatta soylu bir ayrıcalıktır! Ne var ki bu doğal üstünlükten tatmin olmayan erkekler, bizleri daha da alçaltmak, kısa bir süre hoşlarına gidecek, albenili birer nesneden ibaret kılmak istiyorlar; erkeklerin hayranlık gösterileriyle başları dönüp, duyularının esiri olan kadınlarsa kalıcı bir ilgiye nail olup erkeklerin kalbinde yer edinmeye ya da kendileriyle gönül eğlendiren erkeklerle dostluk kurmaya çalışmıyorlar.

Bundan çıkarılabilecek bariz sonucun farkındayım; dört bir yanda erkeksi kadınlara şiddetle karşı çıkıldığını görüyorum, peki ama nerede bu kadınlar? Eğer erkekler bu tabiri kadınların avcılık, silah kullanma ve kumar gibi heveslerini kınamak için kullanıyorlarsa, ben de haykırışlarına canıgönülden katılırım. Fakat eğer karşı çıktıkları, kadının insana özgü erdemlere öykünmesi ya da daha doğrusu, insanın kişiliğini yücelten, yani kadını hayvan mertebesinden çıkarıp olması gereken yere, bir bütün olarak insanlık adı verilen mertebeye yükselten yeteneklere ve erdemlere ulaşmasıysa, kanımca kadına felsefi bir bakışla yaklaşan herkes, tıpkı benim gibi, onun her geçen gün daha çok erkeksileşmesini temenni etmelidir.

Bu tartışmayla konu doğal olarak ikiye ayrılmış oluyor. Öncelikle tıpkı erkek gibi, bu dünyaya yeteneklerini ortaya çıkarmak için gelen kadını insanlık çatısı altında inceleyecek, ardından bilhassa kadının özgün yapısı üzerinde duracağım.

Öte yandan pek çok saygın yazarın düştüğü hatadan sakınmak isterim; kadınlara yönelik eğitsel yayınların, Sandford ve Merton’ın6 sayfalarına serpiştirilmiş, dolaylı birkaç tavsiyeyi saymazsak, daha çok hanımefendilere hitap eder nitelikte olduğunu görüyoruz, bense hemcinslerime daha ziyade ciddiyetle seslenirken doğallıklarını yitirmemiş oldukları için bilhassa orta sınıf kadınlara dönüyorum yüzümü. Belki de sahte inceliklerin, ahlaksızlığın, kibir ve gösterişin tohumlarını ekenler hep o büyük insanlardır. Vakitsiz ve doğaya aykırı bir biçimde, insan ırkının olağan istek ve duygularına yukarıdan bakmayı öğrenerek yetişen bu zayıf, suni varlıklar, erdemin temelini çürütür, yozlaşmayı bütün bir topluma yayar! Bütün sınıflar arasında acınmayı en çok hak eden sınıftır onlar! Aldıkları eğitim, zenginleri gösteriş düşkünü ve âciz varlıklar haline getirir, zira gelişmekte olan aklı kişiliği yücelten vazifelerle güçlendirmeyen bir eğitimdir bu. Vur patlasın çal oynasın yaşar, bir süre sonra da belli koşulların belli sonuçları doğurmasını kaçınılmaz kılan doğa kanunu gereği gönül eğlendirmekten başka iş yapamaz olurlar.

Toplumun farklı kesimlerini ve kadının her bir kesim içindeki ahlaki karakterini ayrı ayrı değerlendirmek niyetinde olduğum için şimdilik bu kadarıyla yetineceğim; çünkü fikrimce “Giriş” bölümünün özü, kitap içeriğinin kabataslak bir özetini vermektir.

Hemcinslerimin, onları pohpohlayıp baş döndüren zarafetlerine iltifatlar yağdırmak, ilgiye ve bakıma muhtaç, hep çocuk kalacak varlıklar olarak görmek yerine akıllı varlıklar sayıp öyle muamele ettiğim için beni bağışlayacaklarını umuyorum. Tüm içtenliğimle, insani bir mutluluğa ve gerçek haysiyete ulaşmanın yolunu göstermek istiyorum onlara; bütün kadınları kendilerini bedenen ve zihnen güçlendirmeye ikna etmeyi ve kalp hassasiyeti, narinlik, ince zevklilik gibi sözlerin zayıflıkla neredeyse eş anlamlı olduğuna, acımanın ve acımayla kardeş türden bir sevginin nesnesi olmaktan öteye geçemeyen bir varlığın çok geçmeden nefret nesnesine dönüşeceğine inandırabilmeyi umuyorum.

O halde, erkeklerin kölece tabiiyetimizi allayıp pullamak için, küçümser bir edayla sarf ettiği bu kadınsı, hoş sözleri bir yana bırakıp zayıf cinsin özgün özellikleri olduğu söylenen ruh inceliği, aşırı hassasiyet ve tatlı uysallığı hakir görerek erdemin incelikten üstün olduğunu ve en övgüye değer emelin, kişinin, cinsiyet ayrımı yapılmaksızın bir insan olarak kişiliğini geliştirmesi olması gerektiğini göstermek istiyorum; yine ikincil görüşler de bu basit kıstasa tabi tutulmalıdır.

Aklımda tasarladıklarım aşağı yukarı böyle; inancımı bu mesele her aklıma geldiğinde kapıldığım yoğun duygularla dile getirebildiğim takdirde kimi okuyucularımın tecrübe ve tefekkürle öğrenilmiş dersleri ayrımsayabileceğini sanıyorum. Meselenin önemi itibarıyla, cümlelerimi seçerken pek öyle titizlenmeyecek ya da süslü bir anlatım kullanmayacağım, benim amacım faydalı olmak; samimiyetim yapmacıklığa mahal vermeyecek; okuru dilimin zarafetiyle büyülemek değil, savlarımın gücüyle ikna edebilmeyi istediğimden, aynı yerde dönüp dolaşarak ya da aklın ürünü olduğu için yüreklere dokunamayan, abartılı, yapay duygu fırtınaları kopararak vakit kaybetmeyeceğim. Kelimelerle değil, şeylerle ilgileneceğim! Hemcinslerimi bir an önce toplumun daha saygın üyeleri haline getirme kaygısıyla, denemelerden romanlara, romanlardan da gündelik mektuplaşmalarla konuşmalara sızmış olan o pek allı güllü ifadelerden sakınacağım.

Duyarlılığın hakiki güzelliğinin ancak karikatürü olabilen, ağızlardan bal gibi damlayan hoş ve boş sözler zevk duygusunu köreltip mahveder; yalın, süssüz gerçekten yüz çeviren bir müşkülpesentlik yaratır; en doğal duygular sahte ve mübalağalı hislerin tufanında boğulur; akıllı ve ölümsüz bir varlığı daha yüce bir varoluşa hazırlayan ciddi görevlere keyif katması gereken aile yaşamına özgü zevkler yavanlaştırılır.

Kadınların eğitimi konusuna son zamanlarda geçmişe kıyasla daha çok ilgi duyulmaya başlandı; gerçi hâlâ cinsiyetinden ötürü aklı havada bir varlık olarak görülüyor kadın, onu yergi ya da yönlendirme yoluyla geliştirmeye çalışan yazarların alay ve acımalarına konu oluyor. Bilindiği üzere, kadınlar hayatlarının ilk yıllarını üstünkörü bir şeyler öğrenmekle geçirir: Bu arada beden ve zihin gücü, sefih bir güzellik anlayışına kurban edilerek kadınların kendilerini bu dünyada var etmesinin tek yolu sayılan, o çok arzuladıkları evlilik uğruna gözden çıkarılır. Onları hayvan mertebesine düşüren bu arzu yüzünden, kadınlar evlendiklerinde çocukça davranışlar sergilerler; giyinip kuşanır, boyanır, Tanrı’nın yarattığı varlıklara isim takarlar. Bu zayıf varlıkların yeri ancak haremdir! Hiç ev çekip çevirebilir mi onlar? Dünyaya getirdikleri biçare bebelere bakabilir mi?

O halde cinsimin mevcut tutumundan; yani zihin açan, ufuk genişleten soylu arzuların ve emellerin yerini almış olan egemen haz düşkünlüğünden şunu çıkarabiliriz ki, kadının bugüne dek alageldiği eğitim, medeni toplum yapısının da desteğiyle onu aptallık üreten, önemsiz ve silik bir arzu nesnesi olmaktan öteye götürememiştir! Kadının sözde yetiştirilmek amacıyla aklı geliştirilmeksizin yükümlülük alanının dışına itildiği ve güzelliğin kısa baharı geçip gittiğinde acınası ve işe yaramaz bir varlığa dönüştüğünü7 kanıtlayabilirsem, akılcı insanların kadınları daha erkeksi ve saygıdeğer olmaya davet ettiğim için beni bağışlayacağını sanıyorum.

Aslına bakarsanız, erkeksi sözcüğü öcüleştiriliyor: Kadının fazla cesaretli, fazla metin olacağından korkmak yersizdir, zira bedensel güç bakımından apaçık ortada olan yetersizliği zaten hayatın pek çok alanında onu belli bir oranda erkeğe bağımlı kılar; o halde erdeme cinsiyet atfedip yalın gerçekleri kösnül hayallerle karıştırarak bu yetersizliği pekiştirmeye gerek var mıdır?

Gerçekten de kadın, yanlış bir şekilde kusursuzluğuna inandırılarak zaten o denli aşağılanıyor ki; ortaya bir ikilem daha atmak istememekle beraber, yaratılan bu suni zayıflığın zalimliğe eğilimi körüklediğini, kadını gücün doğal karşıtı olan kurnazlığa, bunun da onu arzu uyandırdığında dahi saygının altını oyan o aşağılık, çocuksu cilvelere sevk ettiğini iddia ediyorum. Erkekler hele bir daha ağırbaşlı, daha mütevazı olsunlar; hal böyleyken de kadınlar doğru orantılı şekilde bilgeleşmezse, daha kıt bir anlayışları olduğu açıkça kanıtlanmış olacaktır.

Burada kadınların genelinden söz ettiğimi belirtmeme gerek olduğunu sanmıyorum. Tek tek değerlendirildiğinde akıl bakımından erkeklerden daha üstün olan pek çok kadın vardır ve devamlı bir denge mücadelesinin olduğu yerde ancak kütlesi doğal olarak daha ağır olan taraf baskın geleceği için kimi kadınlar kocalarına kendilerini alçaltmadan pekâlâ hükmetmektedir; zira yöneten daima akıldır.

6. The History of Sandford and Merton (Sandford ve Merton Tarihi), Thomas Day’in, Rousseau’nun görüşlerine yer verdiği, dönemin çok popüler bir çocuk kitabı. (Ç.N.)

7. Şu an adını hatırlayamadığım latif bir yazar, kırk yaşına gelmiş kadının dünyada ne işi kalmış olabileceğini sorar. [Aksi belirtilmedikçe dipnotlar yazara aittir. (Y.N.)]

*****

Birinci Bölüm: İnsanın Hakları ve İlintili Görevlerinin Değerlendirilmesi

BİRİNCİ BÖLÜM

İnsanın Hakları ve
İlintili Görevlerinin Değerlendirilmesi

Günümüz toplumunda en basit hakikatler arandığında dahi dönüp temel ilkelere başvurmak, üstelik adım başı karşılaşılan, egemen önyargılarla boğuşmak gerekiyor. Yolumu açmak adına birkaç basit soru yöneltmeme izin verilirse, yanıtların –her ne kadar farklı niyetlerle hareket edildiğinde sözler veya davranışlarla alenen yalanlanabiliyor olsalar da– akıl yürütmenin temel ilkeleri kadar açık seçik ortaya çıkacağına inanıyorum.

İnsana vahşi doğa karşısında üstünlük kazandıran nedir?

Sorunun yanıtı, gün gibi açıktır:

Akıl.

Bir varlığı diğerinden daha yüce kılan nedir? Erdem, deriz hiç düşünmeden.

Tutkular neden ekilmiştir yüreğe? “Çünkü insan, tutkularla mücadele ederek vahşi doğaya bahşedilmemiş bir bilgeliğe ulaşabilir,” diye fısıldar Tecrübe.

Dolayısıyla, tekamülümüz ve mutluluğumuz, kişiye ayrıcalık katan ve toplumu bir arada tutan kurallara yön veren nitelikler olan akıl, erdem ve bilgiyle ölçülmelidir ve aslında, insanlığın bütününe bakıldığında görüleceği üzere, akıl hayata geçirildiğinde bilgi ve erdem zaten kendiliğinden ortaya çıkar.

İnsanın hak ve ödevleri bu şekilde sadeleştirildiğinde, su götürmez görünen hakikatleri açıklamaya çalışmak neredeyse yersiz bulunabilir: Oysa akıl, öylesine köklü önyargılarca gölgelenmekte, öylesine düzmece vasıflar erdem adı altında sunulmakta ki; aklın karman çorman edilerek yanılgıya düşürüldüğü yolun izini sürmek ve en temel önermeleri dahi gelişigüzel türevlerinden ayırarak ilerlemek gerekiyor.

İnsan, aklını genellikle, farkına varmadan benimsediği önyargıları söküp atmak yerine bunları gerekçelendirmek için kullanır. İlkelerini sağlam bir biçimde ortaya koyacak akıl, güçlü olmak zorundadır; oysa pek yaygın bir tür entelektüel ödleklik var ki, insanların bunu yapmaktan çekinmesine ya da ancak yarım yamalak yapmasına yol açıyor. Gelgelelim, bu yolla varılan kusurlu sonuçlar, kısmen de olsa deneyime, dar olmakla birlikte doğruluk payı olan görüşlere dayandıklarından, genellikle son derece makul karşılanıyorlar.

Temel ilkelere döndüğümüzde ise kötülük, fıtratının tüm çarpıklığıyla yakın incelemeden kurtulmayı başarır; buna karşılık, bir grup sığ görüşlü hâlâ hiç durmadan bu savların fazlasıyla açıklayıcı olduğunu, kimi edimlerin özde çürümüş olsalar da işe yarar olabileceğini haykırıyor. İşte bu şekilde, yarar devamlı olarak temel ilkelerin karşısına çıkarılıyor, öyle ki hakikat, kelimelerin sisinde, erdemse şekilde yitip gidiyor ve bilgi adı altında sunulan aldatıcı önyargılar bilgiyi anlamsız bir uğultuya dönüştürüyor.

İnsan doğası, üzerinde temellenen toplumun en akılcı yaklaşımla inşa edildiği görüşü genel olarak, düşünebilen bütün varlıklarca öylesine benimsenmiştir ki, kanıt göstermeye çalışmak hadsizlik gibi gözükebilir; ne var ki, kanıt göstermek gereklidir, aksi takdirde aklı, zihinlere kazınmış teamüllerin kıskacından kurtarmak mümkün olmaz; zaten bu teamülleri erkekleri (ya da kadınları) doğal haklarından yoksun bırakma gerekçesi yapan, sağduyuya hakaret niteliğindeki saçma sapan iddialara her gün şahit oluyoruz.

Avrupa halklarının uygarlığının çok eksik olduğu açıktır; öyle ki, yitirilen masumiyetin ve şaşaalı bir kölelikle takas edilen özgürlüğün karşılığında, cehaletin üstüne sıvanan yozlukların yarattığı sefalete denk erdemlerin kazanılıp kazanılmadığı tartışılabilir. İnsanın elde edebileceği yegâne üstünlük olan mal mülkle göz boyama arzusu, iltifatlar yağdıran dalkavuklara buyruklar savurmanın hazzı ve kendine âşıklığın yaptırdığı daha nice alçakça hesap hep birlikte kitlelerin bastırılmasında rol oynamakta, özgürlüğün sahte bir yurtseverliğe alet edilmesine çanak tutmaktadır. Mevki ve unvana –ki Deha “yanlarında küçücük kalan başını saklamalıdır”8– azami önem atfedildiği için birkaç istisna dışında, yetenekli fakat mevki ya da mal mülk sahibi olmayan insanların fark edilebilmek için kendilerini göstermek zorunda kalması bir ulus için çok talihsiz bir durumdur. Heyhat! Prenslerle bir tutulma, hatta kral tacını ele geçirip prenslere hükmetme heveslisi nice entrikacıyla meçhul serüvenciye kardinal külahı satın alınabilsin diye binlerce insan ne acılar çekmiştir!

Gerçekten de soydan geçen unvanlar, mal mülk ve monarşi öyle menfur felaketler açmıştır ki başımıza; sağduyu sahibi nice insan, takdiriilahinin lütuflarını pay edişini gerekçelendirmek için işi neredeyse dine küfre kadar vardırmıştır. İnsan, kendisini yaratan güçten bağımsız bir varlık ya da yörüngesinden saparak göksel akıl ateşini çalmaya kalkışan başıbozuk bir gezegen gibi görülmüş, küstahlığının cezasınıysa sinsi ateşin içinden intikam için pusuya yatmış gökler, Pandora’nın kutusu misali dünyaya kötülüğü salarak vermiştir.

Toplumun her yanını bürümüş bu sefaletle kargaşadan müteessir ve yapmacık budalalarla didişmekten yorulmuş olan Rousseau, yalnızlığa sarılmıştı; aynı zamanda bir iyimser olduğu için de eşine az rastlanır bir hitabet ustalığıyla, insanın doğası itibarıyla yalnız bir hayvan olduğunu kanıtlamaya uğraşmıştı. Yaratılışa yalnızca mutluluğa aracı olması için can vermiş olan Tanrı’nın –akıl fikir ve yürek sahibi insanın şüphe duymayacağı üzere– iyiliğine duymuş olduğu saygının yanılttığı Rousseau, birini yüceltirken diğerini alçalttığını fark etmeksizin, kötülüğü ilahî mükemmellik için iyilik kadar gerekli ve olumlu bir insan eseri olarak görür.

Rousseau’nun insanın doğal halini savunan görüşleri, yanlış bir varsayım üzerine temellenir ve makul olmakla birlikte çürütülebilirler. Çürütülebilirler diyorum, çünkü insanın doğal halinin mümkün olan en kusursuz şekliyle dahi medeniyetten üstün olduğunu ileri sürmek, bir başka deyişle Tanrı’nın bilgeliğine kusur bulmaktır; Tanrı’nın her şeyi kusursuz yarattığı, kötülüğünse Tanrı’nın bilerek ve isteyerek var ettiği insanın eseri olduğu yönündeki çelişkili iddia, felsefi olmadığı gibi dine de aykırıdır.

Bizi yaratıp bu dünyaya getiren bilge Varlık, kötülüğün gelecekte iyilik getireceğini gördüğü için tutkuların aklımızı geliştireceğini düşünmüş ve öyle olmasını istemiştir. Yoktan var ettiği zavallı varlık, takdiriilahinin hükmünden sıyrılmayı başarıp, O’nun izni olmadan, cüretkârca kötülük ederek iyiliği öğrenebilir mi hiç? Hayır. Ölümsüzlüğün ateşli savunucusu nasıl bu denli tutarsız savlar ileri sürebiliyor? İnsan, Rousseau’nun sihirli kaleminin dahi hiçbir erdemin kaynağı olarak resmedemeyeceği doğal halin vahşiliğinde ilelebet kalmış olsaydı, dünyaya salt yaşam ve ölüm döngüsünü tamamlamak ve nitelikleriyle bağdaşmayan bir amaç uğruna sadece Tanrı’nın bahçesini süslemek için gelmiş olduğu herhalde –belki akıl yürütmekten âciz, şu pek hassas avarelerden başka– herkes için açık olurdu.

Fakat eğer bütünü taçlandırmak üzere akıllı bir varlık yaratılmış ve kendisine bu amaç için verilmiş olan güçleri kullanarak mükemmelleşmesine izin verilmişse, eğer Tanrı’nın inayeti vahşi varlıkların9 üstünde, düşünmeye ve kendini geliştirmeye muktedir böyle bir varlık husule getirmeyi uygun görmüşse, bu paha biçilmez lütuf –zira insanın duyuların güdümündeki vahşi serbesti halini aşabilecek kabiliyette yaratılmış olması bir lütuftur– neden düpedüz lanet olarak nitelensin? Varoluşumuz tümüyle bu dünyadaki yaşamla sınırlı olsaydı, belki lanet denebilirdi buna; yoksa kerim abıhayat çeşmesi neden tutkularla düşünme gücünü versin bize? Mutluluğumuza gölge düşürmek için mi, yoksa bizi yanlış haysiyet fikirlerine sürüklemek için mi? Tanrı’nın bizi öz sevgiden geçirerek O’nun bilgisine ve inayetine erenlerin duyduğu yüce duygulara sevk etmesinin sebebi, bu duyguların, parçası oldukları doğamızı iyileştirecek ve bize ilahî mutluluğu tattıracak olması değil midir?10 Ben dünya üzerinde Tanrı’nın tasarlamadığı hiçbir kötülüğün var olamayacağına kaniyim ve inancımı bu temelde, Tanrı’nın mükemmelliği üzerine inşa ediyorum.

Rousseau, her şeyin eskiden iyi olduğunu kanıtlamaya çabalıyordu, bir kısım yazar bugün her şeyin iyi olduğunu kanıtlamaya çabalıyor, bense gelecekte her şeyin iyi olacağını kanıtlamaya çabalıyorum.

Ancak Rousseau, ilk tutumuna sadık kalarak doğal halin bir adım ötesi olan barbarlığı da kutlar ve Fabricius’un11 hayaletine tevcihi kelam ederken dünyayı fetheden Romalıların hiçbir zaman kendi özgürlüklerini güvence altına almanın ya da erdemli yönetimi yaymanın hayalini kurmamış olduğunu unutur. Savunduğu sistemi desteklemek adına deha yolunda atılan her adımı yozlukla damgalar, en hayvani erdemleri ilahlaştırarak insan demeye dilimin varmadığı yaratıkları –kendilerine zulmeden zalimlerin canını kurtarmaktan imtina etmeyen o yiğit köleleri soğukkanlılıkla katlederek adaleti ve kadirşinaslığı ayaklar altına alan vahşi Spartalıları– yarı tanrılarmış gibi över!

Yapmacık tavırlarla erdemlerden nefret eden bu Cenevre yurttaşı, ince eleyip sık dokumak şöyle dursun, doğrusu sapla samanı karıştırır, üstelik feveran eden ruhunun öfkeyle sırt çevirdiği kötülüklerin altında medeniyetin mi, yoksa barbarlıktan kalma izlerin mi yattığını irdelemeye yeltenmez bile. Erdemin yozluğun ayaklarının altında çiğnendiğini görmüştür o, iyiliğin suretinin aslının yerine geçtiğini, yeteneklerin zorla kötü emellere alet edildiğini görmüştür; görmüştür de en büyük hatanın keyfî iktidarda, yani kişiyi doğal olarak daha yüksek bir mertebeye yükselten akıl üstünlüğüyle çelişen soydan gelen ayrıcalıklarda olacağı hiç aklına gelmemiştir. Kraliyet gücünün birkaç nesilde asil soya budalalığı bulaştırdığını, binlerce insanı aylaklığa ve yozluğa alıştıracak tuzaklar kurduğunu fark etmemiştir.

Kimilerini en yüksek şereflere nail etmiş muhtelif suçlar, saray erkânının kepazeliğini mükemmelen gözler önüne serer: Alçakça entrikalar, acımasızca işlenen suçlar ve doğamızı alçaltan bütün kötülükler, hep o güzide itibar yolunda atılan adımlardır; buna karşılık milyonlar, bu açgözlü sinsilerin zürriyetinin dermansız uzuvlarını kanlı tahtlarına yaslayıp oturmasına kuzu kuzu göz yumar.12

Başındaki yöneticinin ancak suç işlemeyi ya da çocukça merasimlerin sırasını bildiği bir toplumun üstünde hastalık saçan bulutlardan başka ne dolaşabilir ki? Hiç akıllanmayacak mı insanlar? Karaçalıdan mısır, dikenden incir almayı beklemekten13 ne zaman vazgeçecekler?

Hiçbir insanın, en elverişli koşullar bir arada bulunduğunda dahi, sınırsız iktidar verilmiş bir hükümdarın görevlerini layığıyla yerine getirecek bilgiyi ve basireti haiz olması mümkün değildir; zaten salt hükümdar olmak bile bilgelik ve erdem kazanmaya başlı başına engelse, hükümdar olan pohpohlanmaktan duygusuzlaşıyor, hazlara kapılıp düşünemez hale geliyorsa, bilgi ve basiret de bundan fazlasıyla nasibini alıyor olmalıdır! Elbette ki binlerce insanın kaderini, mevkisinden ötürü tebaasının en kötülerinden daha aşağılık olması kaçınılmaz, zayıf bir insan evladının kaprislerinin insafına bırakmak deliliktir! Fakat iktidarın bir halini kınarken diğer hallerini de yüceltmemek gerekir; çünkü her çeşit iktidar zayıf insanın başını döndürür; zaten suistimaller göstermektedir ki, eşitlik ne kadar benimsenirse, erdem ve mutluluk topluma o kadar egemen olacaktır. Ne var ki, bu ve basit akıl yürütmeye dayanan bütün benzeri önermelere karşı derhal nidalar yükselir: Kadim bilgilere inanç tam olmazsa, kilisenin ya da devletin tehlikeye düşeceği haykırılır; insanın ettiği kötülükler karşısında dehşete düşüp otoriteye saldırmaya cüret edenler, kâfir ve insanlık düşmanı ilan edilirler. Bu çirkin karalamalar, ne yazık ki, külleriyle bile hâlâ barışı salık veren o halis insana (Dr. Price)14 kadar ulaşmıştır, merhumun da yürekten dert edindiği konuları tartışırken kendisini saygıyla anmak borcumuzdur.

Hükümdarların kutsal egemenliğine böylece saldırdıktan sonra, gücünü katı bir hiyerarşiden alan bütün mesleklerin ahlaka zararlı olduğu yönündeki kanaatimi de buna eklemem, herhalde okuyucumu şaşırtmayacaktır.

Örneklemek gerekirse, daimi ordu özgürlükle bağdaşmaz, zira itaat ve sertlik, askerî disiplinin omurgasıdır; ayrıca tek bir iradenin yönetimindeki teşebbüsleri coşkulu kılmak için despotluk gereklidir. Romantik şeref duygularıyla, çağın modasına göre şekillenen ahlak anlayışının ruhuyla ancak bir avuç subay hareket edecektir, ordunun asıl gövdesi ise emirle harekete geçirilmelidir, çünkü astların, denizdeki dalgalar misali, nedenini bilmedikleri ve umursamadıkları bir hiddetle paldır küldür ileri atılmasını sağlayan otoritenin sert rüzgârıdır.

Üstelik hiçbir şey, kırsal nüfusun ahlakına işi gücü kibarlık edip kur yapmak olan, afili tavırlarıyla çirkinliğini örterek yozluğu daha da tehlikeli kılan bir tabur aylak ve sığ genç erkeğin kasabada geçici olarak konuşlanması kadar zarar veremez. Askerlerin kölelik nişanından başka bir şey olmayan ve kişinin güçlü bir şahsiyetinin olmadığına dalalet eden şıklığı, kibarlık etmeyi beceremeyen kırsal nüfusun basit insanlarını huşuya düşürüp yozluğu taklide sürükler. Her müfreze, akıllarını kullanmadan zulmedip, toplumun sırtında yozluk ve budalalıktan ibaret ölü yüklere dönüşen bir despotlar zinciridir. Mevki ya da servet sahibi kişi, menfaatler sayesinde yükseleceğini, müfrit bir delinin peşinden koşmasının kâfi geleceğini bilir; halbuki hakkıyla yükselmeye layık, ihtiyaç sahibi beyefendi zavallı bir asalağa, rezil bir deyyusa dönüşür.

Denizciler, yani bahriyeli beyefendiler de pek farklı sayılmaz, başka türlü ve daha iğrenç yozluklara batmışlardır yalnızca. Rütbelerine uygun merasimleri yerine getirmedikleri zamanlarda katıksız bir tembellik sergilerler; halbuki karacıların naçizane çırpınış haline etkin aylaklık denebilir. Daha ziyade erkeklerle kaynaşmaya mecbur olan denizciler, nükteye ve fesatlığa düşkün, sık sık soylu hanımlarla haşır neşir olan karacılarsa duygusal safsatalarla laf kalabalığının ustası olurlar. Fakat katıla katıla güldüklerinde de kibar kibar sırıttıklarında da akıl mevzubahis değildir.

Müsaade edilirse, karşılaştırmaya muhakkak ki akla daha çok yer verilen bir mesleği de dahil etmek isterim; çünkü her ne kadar hiyerarşi, yeteneklerine neredeyse aynı derecede ket vuruyor olsa da din adamlarının kendilerini geliştirme imkânı daha çoktur. Okullarda inanç şekilciliğine körü körüne biatin dayatılması, mesleğinde yükselmeye niyetliyse, hocasının ya da hamisinin fikrine dalkavukça saygı duymayı öğrenmek zorunda olan genç papaza bir nevi çömezlik dönemi sunar. Herhalde zavallı bir genç papazın süklüm püklüm yürüyüşüyle bir piskoposun saraylı edalarından daha büyük bir tezat olamaz. Yüreklerde saygı değil, saygısızlık uyandıran bu iki zümrenin işlevleri birbirinden farklı olsa da aynı ölçüde faydasızdır.

Her insanın kişiliğini bir yere kadar mesleğinin şekillendirdiğini tespit etmek önemlidir. İzan sahibi insanın mesleği yüzüne ancak hafifçe yansır ve kişiliği mercek altına alındığında izleri silinir; zayıf, sıradan insanınsa kişiliğinin olduğu bile söylenemez, bedeninden ibarettir o; en iyi ihtimalle, fikirleri devletin tahsis ettiği fıçılara öylesine batmıştır ki, kendi bağının üzümünü bir başkasınınkinden ayırt edemez.

Bu nedenledir ki; toplum günbegün aydınlandıkça, mesleklerinin tabiatı gereği mecburen akılsızlaşan ya da ahlaksızlaşan zümrelerin yaratılmaması konusunda çok dikkatli olunmalıdır.

Toplumun barbarlık durumundan yeni yeni çıkmaya başladığı emekleme döneminde vahşi insanın davranışının dizginlerini –umudu ve korkuyu– elinde tutan yöneticilerle din adamları muhakkak ki sınırsız nüfuza sahipti. İlk toplumsal yönetim biçimi, doğal olarak aristokrasiydi. Fakat çok geçmeden, çatışan çıkarlar nedeniyle dengelerin bozulmasıyla, ihtiraslı mücadelelerden monarşi ve hiyerarşi ortaya çıkmış ve ikisinin de temelleri feodal ayrıcalıkların tanınmasıyla güvence altına alınmıştır. Görünüşe bakılırsa, monarşik ve dinî iktidarların kökeninde ve medeniyetin doğuşunda yatan budur. Ne var ki; ateşle barut yan yana durmaz; ülke dışındaki savaşlar ve iç isyanlarla bir soluk borusu açmayı başaran halk, kargaşa ortamında kısmi bir güç ele geçirir ve yöneticiler göstermelik birkaç hak tanıyarak zulmü gizlemek zorunda kalır. Dolayısıyla, akıl savaşlarla, tarımla, ticaretle, edebiyatla geliştikçe despotlar, önceden alenen zorla ele geçirdikleri gücü artık gizli kapaklı yolsuzluklarla ellerinde tutmaya mecbur olurlar.15 Bu sinsi, zehirli kangren, hiç şüphesiz ihtirasın döküntüsü olan gösteriş ve bağnazlıkla pek hızlı yayılır. Sarayın tembel kuklası, önce gösterişli bir canavara yahut müşkülpesent bir haz düşkününe dönüşür, sonra gayritabii halinin yaydığı hastalığı zorbalığa alet eder.

Hastalıklı kraliyet moru, medeniyetin ilerleyişini lanetler ve zihinleri öylesine çarpıtır ki aklıselim kimseler dahi aklın gelişiminin mutluluk mu, sefalet mi getirdiğinden şüpheye düşerler. Fakat zehrin doğası, panzehri de barındırır; Rousseau, incelemesini bir adım öteye götürmüş –yahut bakışları solumaya neredeyse tenezzül etmediği puslu havayı delebilmiş– olsaydı hazların cehaletinin karanlığına gerisin geri kaçacağına kıvrak zekâsıyla öne atılıp hakiki medeniyet yolunda insanın tekâmülü üzerine düşünürdü.

8. John Milton, Yitirilen Cennet, çev. Yiğit Yavuz, İthaki Yayınları, İstanbul, 2021, s. 34-35. (Ç.N.)

9. Rousseau, anatomistlerin diş, mide ve bağırsak yapısına dayandırdığı, insanın etobur bir hayvan olduğu savını kabul etmez. Düzen aşkı uğruna doğadan iyiden iyiye koparak insanın sürü hayvanı olup olmadığını sorgular; gerçi buna karşılık, çocukluktaki uzun muhtaçlık döneminin insanı sürüleşmenin ilk adımı olan çiftleşmeye itebileceğini de söyler.

10. Düşünün ki saat başlarını gösteren bir saat yapmasını istediğiniz saatçi, ustalığını sergilemek için saate fazladan bir çark eklese ve sonra bu çark saatin basit mekanizmasını karmaşıklaştırarak bozsa, saatçiyse hemen kendini savunmaya geçip, yayı ellemeseydiniz yaptığından haberinizin bile olmayacağını, kendince zararsız bir deney yaparak eğlendiğini söylese, siz de haklı olarak, asıl o gereksiz çarkı eklemese böyle bir şeyin hiç yaşanmamış olacağını söylemez miydiniz?

11. Gaius Fabricius Luscinus (ö. MÖ 3): Romalı komutan, devlet görevlisi. Antik Roma erdemliliğine örnek gösterilir. (Y.N.)

12. İnsan haklarına, Fransa’da bir çocuğun menfur Dubois’nın emellerine alet edilmesi kadar büyük hakaret edildiği bir başka örnek var mıdır? [Kardinal Guillaume Dubois (1656-1723): Yazarın “çocuk” olarak nitelediği kral naibi Orléans Dükü Philippe’nin lalasıydı. (Ç.N.)]

13. “Sahte peygamberlerden sakının! Onlar size kuzu postuna bürünerek yakınlaşırlar ama öztde yırtıcı kurtlardır. Dikenli bitkilerden üzüm, devedikenlerinden incir toplanabilir mi?” Yeni Ahit, “Matta”, 7:16. (Ç.N.)

14. Richard Price (1723-1791): Ahlak felsefecisi, matematikçi, nonkonformist papaz. Öğretilerinin Wollstonecraft üzerinde büyük etkisi olmuştur. (Y.N.)

15. Üstün yetenekli kimseler, yeşerttikleri tohumlarla toplumsal kanaati büyük ölçüde şekillendirirler. Akıl bir kez topluma egemen olduğunda ise keyfî iktidarın sonu yakındır.

*****

İkinci Bölüm: Cinslerin Farklılığına Dair Yaygın Kanaatin Tartışması

İKİNCİ BÖLÜM

Cinslerin Farklılığına Dair Yaygın Kanaatin Tartışması

Erkeğin zorbalığını izah edip mazur gösterebilmek amacıyla iki cinsin, erdeme ulaşma yolunda, bambaşka vasıflar edinmeyi amaçlaması gerektiğini ispatlamaya çalışan, mahirane pek çok iddia atılmıştır ortaya: Açıkça söylemek gerekirse, bu iddialara göre kadın gerçek anlamda erdemli olmak için gereken akıl gücüne sahip değildir. Oysa kadına da ruh bahşedilmiş olduğuna göre, takdiriilahi tüm insanlığa, gerek erdeme gerekse mutluluğa giden tek bir yol gösteriyor olmalıdır.

Mademki kadınlar bir günlük ömrü olan koleksiyon sinekleri değil, onları masumiyet adı altında cahil bırakmak niye? Erkekler, haklı olarak ya cinsimizin akılsızlıklarıyla kaprislerinden yakınıyor, ya söz geçiremediğimiz tutkularımızla rezil yozluklarımızı şevkle hicvediyorlar. “Alın, size cehaletin doğal neticesi!” diyorum onlara. Temeli egemen önyargılardan ibaret olan akıl, elbet her daim dengesiz olacaktır; önü kesilmeyen dalga, yıkıcı bir şiddetle gelir. Kadınlara çocukluklarından itibaren, hem kendilerine söylenenler hem de annelerinden gördükleri örnekle insan doğasına dair pek az, ancak kurnazlığa yetecek kadar bilgi, şirinlik, yumuşak başlılık, göstermelik itaat ve adabımuaşerete özenle erkeklerin himayesini kazanacakları öğretiliyor: Güzel olsunlar da gerisi mühim değil, en azından hayatlarının yirmi yılı boyunca!

Milton da narin ilk annemiz Havva’yı böyle tasvir eder, ama doğrusu kadınların yumuşaklık için, tatlı ve latif edalar için yaratılmış olduğunu söylerken ne demek istediğini pek anlamıyorum; bundan ancak, Milton’ın tastamam Muhammetçi bir anlayışla bizi ruhtan mahrum kılarak sırf erkeklere –düşüncelere dalıp kanatlanmadıkları zamanlarda– zevk vermek zevk vermek üzere tatlı, latif edalar ve uysal, körü körüne bir itaatkârlıkla tasarlanmış varlıklar olduğumuzu ima ettiğini anlayabilirim.

Mülayim ev hayvanları gibi yaşamamızı salık vererek ne iğrenç bir biçimde aşağılıyorlar bizi! Sözgelimi, itaatle hükmetmenin yolu denerek ziyadesiyle öğütlenen, şu iç ısıtan, pek sevimli uysallığı ele alalım. Ne çocukça sözler bunlar! Nasıl seviyesiz bir varlık (ölümsüz bir varlık olması mümkün olabilir mi?) böyle fenalıklar ederek hükmedecek kadar alçalır ki? “Muhakkak ki,” der Lord Bacon, “insan, bedeni itibarıyla hayvanlarla akrabadır ve eğer ki ruhu itibarıyla Tanrı’ya akraba olamazsa, alçak ve rezil bir varlık olur çıkar!” Gerçekten de erkeklerin kadınları ebediyen çocukluğa mahkûm ederek terbiye etmeye çalışmasının hiç filozofça olmadığını düşünüyorum. Rousseau, her iki cinsin de aklını geliştirmemesini isterken daha tutarlıdır; zira erkek bilgi ağacının meyvesini yerse, kadın da tadına bakmak isteyecektir: Oysa zihinlerinin şu anki kötü yetiştirilişi nedeniyle ancak kötülüğün bilgisine erebilirler.

Hiç şüphesiz, çocuklar saf ve masumdur; ancak bu niteleme erkeklere yahut kadınlara yakıştırıldığında, zayıflık belirten medenice bir tabirden ibaret kalır. Takdiriilahinin kadınları, insani erdemler kazansınlar, akıllarını kullanarak gelecek ümitlerimiz için en güvenilir zemini teşkil eden sağlam şahsiyetler olsunlar diye yarattığı kabul edilirse, o halde kadınlar yüzlerini ışık pınarına dönebilmeli, yollarını ehemmiyetsiz bir uydunun ışığında çizmeye mecbur edilmemelidir. Hiç şüphesiz, Milton çok farklı bir fikri savunuyordu; çünkü yalnız güzellik hakkını vazgeçilmez haklardan sayıyordu. Bir yandan da şimdi mukayese edeceğim iki alıntıyı tutarlı kılmak doğrusu hayli zor bir iş olurdu, fakat duyuların hazzına kapılan nice büyük şahsiyet, benzer tutarsızlıklara gark olmuştur:

Kimin için bezenmiş Havva kusursuz güzellikle.

Beni var eden, bu hale getirensin,

Her ne dersen itaat ederim, tartışmadan; Tanrı böyle buyuruyor.

Senin yasan Tanrı’dır, benim yasamsa sensin; bundan ötesini bilmemek

En mutlu bilgi ve en büyük övgü, bir kadın için.16

Ben de bu sözlerin aynısını çocuklara söylerim hep fakat şunu da eklerim: “Aklınız giderek güçleniyor, belli bir olgunluk seviyesine gelene dek benim tavsiyelerime uymalısınız; daha sonraysa düşünmeli ve yalnızca Tanrı’ya itimat etmelisiniz.

Gelgelelim Milton, Âdem’in yaratıcısına sitem ettiği şu dizelerinde benimle aynı fikirde gibidir:

Beni vekilin kılmadın mı sen burada;

Benden çok aşağı mevkiye koymadın mı bunları?

Nasıl bir yarenlik tesis edilir, nasıl bir uyum

Yahut hakiki bir haz, eşitsizler arasında?

Müştereklik bulunmalı; verilenle alınan

Orantılı olmalı; ama şayet farklılarsa,

Biri yüksek iken diğeri düşükse

Uyum olmaz aralarında, çok geçmeden

Usanırlar. Bahsettiğim, aradığım neviden yoldaşlık,

Uygun düşendir akılla gelen tüm hazları tatmaya.17

Mademki kadın adabını tetkik ediyoruz, hassasiyet tezlerine riayet etmeyip kadınların, deyim fazla cüretkâr bulunmazsa, yüce varlıkla teşrikimesai etmelerini sağlamak için ne tür çabalar göstermemiz gerektiği hususuna eğilelim.

Bireysel eğitimden kastım –çünkü bu tabir açıkça tanımlanmış değil– çocuğun duyularını yavaş yavaş inceltip yontacak, mizacını şekillendirecek, mayalanmaya başlayan tutkularına çekidüzen verecek ve aklın, beden olgunluğa ermezden evvel işlemeye başlamasını sağlayacak ilgi ve alakadır; öyle ki erişkinlik, çok mühim olan düşünme ve akıl yürütme yetilerinin başlangıcına değil, devamına sahne olsun.

Yanlış anlamaya mahal vermemek adına eklemek isterim ki; özel eğitimin, kimi iyimser yazarların atfettiği mucizeleri yaratacağını düşünmüyorum. Erkeklerle kadınların eğitimi büyük oranda, içinde yaşadıkları toplumun kanaat ve örflerine dayanmalıdır. Her çağa kendinden öncekileri de taşıyarak damgasını vuran, deyim yerindeyse yüzyıla adeta bir aile ortamı havası katan birkaç egemen fikir vardır. O halde haklı olarak denebilir ki; toplumun yapısı farklı bir biçimde kurulmadan eğitimden fazla bir şey beklenemez. Öte yandan şu anki amacım bağlamında şu kadarını belirtmem yeterli olacaktır: Koşulların kabiliyetler üzerinde ne gibi etkileri olursa olsun, her insan aklını kullanmak suretiyle erdemli olabilir; tek bir varlığın dahi doğuştan yozluğa –yani gerçek anlamda kötülüğe– temayülü olduğunu kabul edersek, tanrıtanımazlıktan ne kurtarabilir bizi? Yahut eğer bir Tanrı’ya tapınıyorsak, o Tanrı şeytan olmaz mı?

Dolayısıyla, kanımca en mükemmel eğitim, bedeni güçlendirip ruhu şekillendirmek üzere tasarlanmış eğitimdir. Ya da başka bir deyişle, kişiyi bağımsız kılacak erdemli alışkanlıkları kazandıran eğitimdir. Gerçekten de erdemlerini kendi aklını kullanarak kazanmamış bir varlığa erdemli demek saçmalıktır. Rousseau, erkekler hakkında böyle düşünüyordu: Bense buna kadınları da dahil ediyorum ve hiç tereddütsüz diyorum ki; kadınlar erkeksi vasıflara sahip olmaya çabaladıkları için değil, sahte inceliklerle yetiştirilmelerinin neticesinde alanlarından dışarı atılmaktadır. Buna karşılık, kendilerine gösterilen şaşaalı hürmet, başlarını öylesine döndürmekte ki; dönemin adabımuaşereti değişip daha akla uygun ilkeler üzerine kurulmadıkça, kadınları kendilerini küçük düşürerek elde ettikleri gayrimeşru gücün bir lanet olduğuna ve abartısız duyguların verdiği huzurlu hoşnutluğa ulaşmak istiyorlarsa, doğaya ve eşitliğe dönmeleri gerektiğine ikna etmek mümkün olmayabilir. Böylesi bir çağın gelmesi için epeyce beklemek –hem de belki krallarla soylular akılla aydınlanıp hakiki haysiyeti çocuksu hallere tercih ederek soyla geçen şatafatlı nişanları üstlerinden fırlatana dek beklemek– gerek o gün geldiğindeyse kadınlar güzelliğin keyfî gücünden vazgeçmezlerse, işte o zaman erkeklerden daha az akıllı olduklarını kanıtlamış olurlar.

Belki beni kibirli olmakla suçlayanlar çıkacaktır, ancak yine de belirtmek zorundayım: Rousseau’dan Dr. Gregory’ye18, kadınların eğitimi konusunda yazmış istisnasız bütün erkeklerin, kadınların –kendi hallerine bırakılsalar hiç olmayacakları kadar– suni ve zayıf şahsiyetler, dolayısıyla topluma faydasız bireyler olmasına katkıda bulunduğuna yürekten inanıyorum. Muhakkak ki bu düşüncemi daha yumuşak bir tonda dile getirebilirdim; fakat öylesi, korkarım ki, yalnızca mızmızlanmak olurdu; hislerimin hakiki bir ifadesi, tecrübe ve akıl yürütmeyle vardığım kesin sonuçların takdimi olmazdı. Yeri geldiğinde az evvel andığım yazarların eserlerinin bilhassa onaylamadığım bölümlerine değineceğim, ama öncelikle vurgulamalıyım ki itirazım, kanımca insanlığın bir yarısını aşağılayarak kadını mevcut tüm erdemlerden vazgeçmek pahasına güzelleştirmeyi savunan külliyatın tamamınadır.

Gerçi Rousseau’nun akıl yürütmesine göre; erkeğin bedeni olgunluğa eriştiğinde aklı da belli bir mükemmelliğe erseydi, erkekle eşinin bir olması için kadının kendini tamamen erkeğin aklına teslim etmesi uygun olabilirdi; o vakit meşeye sarılmış, endamlı sarmaşık güç ve güzelliğin eşit oranda görünür olduğu bir bütün yaratırdı. Ama, heyhat! Kocalar da zevceleri de çoğunlukla koca bebeklerden farksız oluyorlar; erken yaşta sefahatten olacak, yetişkin insana benzer bir yanları olmuyor. Eh, körün kılavuzu kör olursa, neticeyi göstermek için gökten birilerinin inmesine gerek yok!

Toplumun mevcut yoz durumunda kadınların akıllarına ket vurup duyularını hassaslaştırmak suretiyle köleleştirilmelerinde rol oynayan nedenler pek çoktur. Bunlardan biri, belki de sessiz sedasız diğerlerinden daha çok zarar vereni, kadınların düzene riayet etmeyişidir.

Her işi nizamla yapmak son kertede mühim bir ahlak kuralıdır; kadınlarsa, genelleme yapacak olursak, ancak nizamsız bir çeşit eğitim aldıklarından, çocukluklarından itibaren düzene alıştırılan erkeklerin kaideye gösterdiği kesin riayeti pek nadiren gösterir. Savsak tahminlerde bulunarak el yordamıyla ilerlemek ise –aklın sınavına tabi tutulmamış, bir nevi içgüdüsel sağduyunun gelişigüzel çabalarını başka nasıl adlandırabilirim ki– kadınların hakikatlerden genel çıkarımlar yapmalarına mânidir, haliyle kadınlar dün ne yaptılarsa, sırf dün öyle yaptılar diye bugün de aynısını yapmaktadır.

Aklın erken yaşta bu şekilde bastırılmasının ekseriya sanılandan daha zararlı sonuçları vardır; çünkü fikri güçlü kadınların çeşitli durumlardan edinebildiği az miktardaki bilgi de, erkeklerin öğrendiklerine kıyasla daha gelişigüzeldir ve bireysel gözlemlerin tecrübe ve akıl yürütme yoluyla varılan genellemelerle kıyaslanmasından ziyade, gerçek hayatın salt gözlemine dayanırlar. Başkalarına bağımlı oluşları ve ev içindeki yükümlülükleriyle topluma karışan kadın, bilgiyi dişiyle tırnağıyla koparmak zorundadır ve öğrenmeyi genellikle yalnızca ikincil bir şey saydığından herhangi bir alanda, yeteneklerin can bulup muhakemenin berraklaşması için gereken azmi ve şevki gösteremez. Günümüz toplumunda bir erkeğin görgülü bir beyefendi olması için bir miktar eğitim şarttır, erkek çocukları birkaç yıllarını disipline feda etmek zorundadır. Halbuki kadınların eğitimi söz konusu olduğunda fiziksel bazı niteliklerin kazanılması daima aklın geliştirilmesinden üstün tutulur; oysa hapsedilen ve sahte tevazu mefhumlarıyla güçten düşürülen beden, ancak yarı yarıya gelişmiş, gevşek uzuvlarla asla istenen güzelliğe ve zarafete erişemez. Üstelik kadınlar gençlikleri sırasında yeteneklerini geliştirmeye özendirilmezler; bu konuda yapılmış ciddi bilimsel çalışma da olmadığı için, içlerinde doğuştan gelen bir bilgelik olsa bile çok geçmeden hayata ve adabımuaşerete aktarılır. Altta yatan nedenleri araştırmaksızın salt sonuçlarla ve yapılacak değişikliklerle ilgilenirler; oysa davranışı düzenlemeye yarayan karmaşık kurallar yalın ilkelerin yerini tutamaz.

Kadınların bu zayıf görünüşünün eğitimden ileri geldiğine delil olarak ordu mensuplarını gösterebiliriz, zira askerler de tıpkı kadınlar gibi akılları bilgiyle donatılmadan, ilkelerle güçlendirilmeden kendilerini hayatın içinde bulurlar. Neticeler benzerdir; askerler de kulaktan dolma, yüzeysel bir şeyler öğrenir, devamlı toplum içine karışmalarından ötürü yaygın tabirle hayat bilgisi edinirler; adabımuaşerete ve âdetlere bu aşinalıkları da sıklıkla insan ruhunun bilgisiyle karıştırılır. Fakat muhakemeye tabi tutulmayan, akıl yürütmeyle tecrübenin kıyaslanmasıyla edinilmeyen, salt gelişigüzel gözleme dayalı ham bilgi bu nitelemeye layık mıdır? Askerler de kadınlar gibi, asli olmayan erdemleri pek özenli bir kibarlıkla tatbik ederler. O halde, alınan eğitim aynı olduğunda cinsler arasında farklılıktan söz edilebilir mi? Benim görebildiğim tek fark, ilk gruba tanınan ve hayatı daha çok gözlemleme fırsatı sunan özgürlüktür.

Siyasi bir yorum, belki konudan uzaklaşmak olacak ancak düşüncelerimin akışı içinde kendiliğinden belirdiği için değinmeden geçmek istemiyorum.

Daimi ordular asla sağlam iradeli, güçlü erkeklerden oluşamaz; disiplinli makineler olabilirler fakat nadiren, coşkun tutkuların tesirine girebilen yahut güçlü melekelere sahip erkekleri barındırırlar. Anlayış derinliğine gelecek olursak, bu vasfın askerlerde de kadınlarda olduğu kadar ender bulunduğunu ileri sürmeye cüret edeceğim; sebep de kanımca aynıdır. Dahası, askerlerin görünüşlerine pek özen gösterdiği, dans etmeyi, kalabalık salonları, maceraları ve alaycılığı sevdiği de bilinir.19 Tıpkı “latif” cins gibi, onların da işi gücü kibarlık etmektir. Onlara hoşa gitmek öğretildiği için yalnızca hoşa gitmek gayesiyle yaşarlar. Ne var ki onlar cinsiyetleri yüzünden kıdem kaybetmezler; çünkü hâlâ kadınlardan üstün tutulurlar, gerçi üstünlüklerinin az evvel söz ettiğim özgürlükten başka nerede yatıyor olabileceğini anlamak zordur.

En büyük talihsizlik, her iki kesimin de ahlaki değerlerden önce görgü kurallarını öğrenmesinde, akıl yürütme yoluyla insan doğasının büyük idealleriyle tanışmadan hayatı tanımasındadır. Sonuç, olağandır; sıradan bir tabiatla yetindikleri için toplumsal önyargıların kurbanı olurlar, bütün fikirlerini oradan buradan devşirerek otoriteye körü körüne itaat ederler. Bu nedenle, mantıklı olsalar dahi bu mantık ancak bölük pörçük algılayan, görgü kurallarına göre muhakeme eden ve fakat meselenin derinine inildiğinde yahut fikirler tahlil edildiğinde sonuçsuz kalan anlık bir tür içgüdüsel bakışla sınırlı kalır.

Aynı tespit kadınlar için de yapılamaz mı? Hatta daha da ileri gidilebilir, çünkü askerler de kadınlar da medeni yaşamda inşa edilmiş doğaya aykırı ayrımlar nedeniyle faydalı olabilecekleri alanlardan dışarı atılmıştır. Bugün hâlâ soyla geçen mal mülk ve unvanlar, kadınları maddiyata önem veren birer hiçkimseye dönüştürmüş ve aylaklık toplumda kibarlık budalalığıyla despotluk karışımı bir tutum yaratmış halde; öyle ki metreslerine kul köle olan adamlar evde kardeşlerine, eşlerine, kızlarına zulmediyorlar. Doğrusu, bu yolla ancak kadınları bulundukları aşağı konuma mahkûm etmiş oluyorlar. Kadın aklını geliştirip güçlendirin, kör itaat sona erecektir fakat iktidar sahipleri daima körü körüne itaat edilmek istediğinden, zorbalarla haz düşkünleri, kadınları karanlıkta bırakma çabalarında haksız değildir, çünkü öncekiler yalnızca köle, sonuncularsa gönül eğlendirecek oyuncak ister. Aslında, haz düşkünleri zorbaların en tehlikelileridir; prensi kandıran bakan misali âşığı da kadını hükümdarlık hayaline inandırır.

Burada esasen Rousseau’ya gönderme yapıyorum, zira Sophie20 karakteri, hiç şüphesiz alımlı olmakla birlikte, bana fevkalade suni gözükmekte; öte yandan, yüzeysel vasıflarla ilgilenmeyip Sophie’nin kişiliğinin temellerini ve eğitiminin dayandığı ilkeleri eleştirmek niyetindeyim; bu yetenekli yazarın dehasına hayranlık duyuyor ve fikirlerini sıklıkla alıntılıyor olsam da, şehvani düşlerini okuduğumda hayranlığımın yerini daima kızgınlık alır, ustalıkla kurulmuş cümlelerin yarattığı hoşnut tebessüm yüzümden silinir, erdemin uğradığı hakaret karşısında kaşlarım çatılır. Erdem aşkıyla, ılımlı barış sanatlarını topyekûn yasaklayarak neredeyse Sparta disiplinini geri getirmek isteyen insan olabilir mi bu? Tutkularla mücadelenin faydalarını, iyi huyluluktan gelen utkuları, ışıldayan ruhu esriten kahramanlıkları resmetmekten keyif alan insan olabilir mi? Bu yüce duygular nasıl da alçalır gözdesinin minik ayaklarını, işveli edalarını betimlerken! Fakat şimdilik bu konuyu bir kenara bırakıp aşırı duyarlılığın hercai coşmalarını ağır eleştiriye tabi tutmak yerine şu tespitle yetineceğim: Topluma müşfik gözlerle bakan kişi çoğu zaman ancak fikriyatın ya da müşterek entelektüel hedeflerin yüceltmediği, mütevazı bir sevgiye şahit olmanın memnuniyetini yaşıyor olmalıdır. Gündelik ev meseleleri, neşeli sohbetlere konu olur, masum okşayışlar fazla akıl ya da düşünme gerektirmeyen yorucu işleri hafifletir; fakat bu ılımlı saadet tablosu, saygıdan ziyade şefkat uyandırmaz mı? Oynayan çocukları, koşturan hayvanları21 seyrederken duyulan hissin bir benzeridir bu; halbuki cefa çeken liyakatin asil mücadelesi hayranlıkla seyredilir, hislerin yerini aklın aldığı bir dünyaya götürür düşüncelerimizi.

Bundan ötürüdür ki; kadınlar ya ahlaki varlıklar olarak kabul edilmeli yahut erkeklerin üstün melekelerine bütünüyle tabi olacak denli zayıf sayılmalıdır.

Bu meseleyi irdeleyelim. Rousseau, kadının bir an dahi bağımsız olduğunu hissetmemesi gerektiğini söyler; kadının doğal fettanlığı korkuyla terbiye edilmeli ve kadın daha albenili bir arzu nesnesi olsun diye cilveli bir köle, erkek gönül eğlendirmeyi her istediğinde ona eşlik etsin diye daha tatlı bir yaren yapılmalıdır. Rousseau, doğanın kanunlarından çıkardığını iddia ettiği bu savları daha da ileri götürerek insani erdemlerin temeli olan doğruluk ve metanetin bazı kısıtlamalar dahilinde geliştirilmesi gerektiğini; çünkü kadın kişiliği söz konusu olduğunda amansız bir kuvvetle belletilmesi gereken en önemli dersin itaatkârlık olduğunu ima eder.

Ne saçmalık ama! Meselenin üstüne çökmüş kibir ve duygusallık sisini dağıtacak akıl gücüne sahip, büyük bir insan çıkacak mı bir gün? Erkek tabiatı itibarıyla kadından üstün olsa dahi, iki cinsin erdemleri, dereceleri açısından aynı olmasa da nitelikleri bakımından aynı olmalıdır, aksi takdirde erdem göreli bir kavram olur; dolayısıyla erkek ve kadın adabı aynı ilkeler üzerinde temellenmeli, aynı amaca hizmet etmelidir.

Erkeklerle evlat, eş ve anne olarak ilişkilenen kadının ahlaklılığı, bu rollerin gerektirdiği basit görevleri yerine getirişinden anlaşılabilir; gelgelelim kadının gayretlerinin nihai amacı kendi melekelerini açığa çıkarmak, erdem bilincinin haysiyetine erişmek olmalıdır. Kadınlar, yürüdükleri yolu hoş kılmaya çalışabilirler ancak hayatın erkeklere olduğu gibi onlara da ölümsüz bir ruhu doyuracak saadeti sunmadığını akıllarından çıkarmamalıdırlar. Cinslerden ne biri ne öbürü, kendilerinden beklenen ilgi ve alakayı göstermeyi unutacak, yerine getirmeleri gereken ve aslında yaşamın meyve vermesine vasıta olan vazifeleri ihmal edecek denli soyut düşüncelere yahut uzak hayallere kapılsın demek istiyorum; aksine, en büyük doyumu hakiki nitelikleriyle görüldüklerinde veren bu vazifeleri yerine getirmelerini yürekten salık veririm.

Kadının erkek için yaratılmış olduğuna dair yaygın kanaat, büyük olasılıkla Musa’nın şiirsel öyküsünden doğmuş olabilir; ne var ki, sanıldığı üzere, konu üzerinde ciddiyetle düşünmüş pek az kişi Havva’nın gerçek anlamda Âdem’in kaburgasından yapıldığına inandığı için bu çıkarım en azından bundan böyle bir kenara bırakılmalı yahut erkeğin en eski çağlardan beri kendi çıkarı için kadını zorla dize getirişinin ve bunu da marifetli bir biçimde gerekçelendirişinin –kadın da tıpkı vahşi doğa gibi erkeğe haz vermesi için yaratılmıştır– kanıtı olarak düşünülmelidir.

Mevcut düzeni tersine çevirmek istediğim sanılmasın; daha önce de belirtmiş olduğum gibi, beden yapısı göz önüne alındığında erkeğin takdiriilahi tarafından daha yüksek bir erdemlilik seviyesine ulaşmak için tasarlanmış olduğu düşünülebilir. Cinsin bütünü için söylüyorum bunu; öte yandan erkeğin doğası itibarıyla farklı erdemlere sahip olması gerektiği sonucuna varmak için en ufak bir neden göremiyorum. Zaten erdemin tek bir evrensel standardı varsa nasıl mümkün olabilir ki bu? Buradan akıl yürüterek varılacak nokta, nasıl ki Tanrı tekse bütün erdemlerin de aynı hedefe yöneldiğidir.

O halde fettanlık bilgelikle, küçük hesaplar büyük gayretlerle, mülayimlik adı altında cilalanıp parlatılan yavan yumuşaklık yüce görüşlerin esinleyebileceği metanetle karşı karşıya getirilmemelidir.

Böyle olursa kadının kendine has zarafetini kaybedeceği söylenebilir, hatta bu niteliksiz iddialarımı çürütmek için meşhur bir şairin dizeleri alıntılanabilir. Pope, bütün erkekler adına kadına dair şunları söyler:

Salar tutku ateşini içimize

Getirerek bizi nefretin eşiğine.22

Bu nüktenin erkeklerle kadınları nasıl bir ışıkta gösterdiği sorusunu sağgörüyle yargılamak isteyene bırakıyorum; kadınların, ölümlü olmaktan başkaca neden daima aşkın ve şehvetin esiri edilerek aşağılanmak zorunda olduğunu anlamadığımı belirtmekle yetineceğim.

Aşk hakkında saygısızca konuşmak, kalbe ve güzel duygulara ihanettir, biliyorum ama hakikatin yalın dilinde konuşmak ve kalplerden ziyade akıllara seslenmek istiyorum ben. Akıl uğruna aşkı dünyadan söküp atmak, Cervantes’ten Don Quijote’yi söküp atmak olur ve zaten sağduyuya da aykırıdır, ancak bu fırtınalı tutkunun dizginlenmeye çalışılması ve aşkın daha üstün güçleri alaşağı etmesine ya da ebediyen aklın elinde durması gereken asayı gasp etmesine izin vermemek gerektiğinin kanıtlanması, Don Quijote örneği kadar çılgınca görünmüyor.

Aşkın mevsimi her iki cins için de gençlik çağıdır fakat o neşeli, umarsız günlerde hayatın daha önemli yıllarına, hissin yerini aklın alacağı yıllara yönelik birikim yapılmalıdır. Gelgelelim, Rousseau ve onun izinden giden erkek yazarların çoğu, kadınların eğitiminin bütünüyle tek bir hususa, hoşa gitmeyi öğretmeye yönelik olması gerektiğini içtenlikle telkin etmektedir.

Bu fikri savunanlarla tartışmak isterim; eğer insan doğasına dair az da olsa bilgileri varsa, evliliğin yaşam alışkanlıklarını söküp atabileceğini nasıl düşünebilirler? Yalnızca hoşa gitmeyi öğrenmiş kadın, çok geçmeden cazibesinin zayıf güneş ışınları gibi olduğunu, her gün görüle görüle, yaz mevsimi gelip geçtiğinde kocasının kalbine artık tesir edemediğini anlayacaktır. Bu olduğunda, içine dönerek kendi kendini avutacak ve uykudaki melekelerini uyandırıp geliştirecek içsel gücü bulabilecek midir? Yoksa başka erkeklerin hoşuna gitmeye çalışmasını, fethedilecek yeni gönüllerin beklentisinin uyandırdığı duygularla sevgisinin yahut gururunun ayaklar altına alınışını unutmaya çabalamasını beklemek daha mantıklı değil midir? Kocası sevgililik etmeyi bıraktığında –ki o gün mutlaka gelecektir– kadının hoşa gitme arzusu sönecek yahut hınca dönüşecek, tutkuların belki de en fanisi olan aşk yerini kıskançlığa yahut kibre bırakacaktır.

Ahlaki ilkeler yahut önyargılarla engellenen kadınlardan söz ediyorum burada; bu kadınlar, entrikadan samimi bir tiksintiyle uzak durmakla birlikte yine de hürmet gösterileri bekler, kocalarının kendilerini acımasızca ihmal ettiğini duymak ister yahut günlerini ve haftalarını, sağlıkları bozulup mutsuzluktan yaşama sevinçleri kalmayana dek, birbirini bulmuş ruh eşlerine nasip olan mutluluğun hayalini kurarak geçirirler. O halde şu pek yüce hoşa gitme sanatı nasıl bu denli gerekli bir eğitim konusu olabilir? Böyle bir eğitimin ancak metreslere faydası olabilir belki; iffetli bir eş ve ağırbaşlı bir anne hoşa gitme gücüne erdemlerinin ancak cilası olacak fazladan bir vasıf, kocasının sevgisineyse işini kolaylaştırıp hayatını daha mutlu kılmaya yarayan bir hoşluk gözüyle bakmalıdır. Fakat ister sevilsin ister ihmal edilsin, kadının ilk arzusu saygı görmek olmalı, tüm mutluluğunu kendisi gibi zaafları olan başka bir varlığa bağlamamalıdır.

Değerli Dr. Gregory de benzer bir hataya düşmüştür. Kendisinin iyi niyetine saygı duymakla birlikte kızlarına bıraktığı meşhur Miras’ı23 katiyen tasvip etmiyorum.

Dr. Gregory kızlarına giyim kuşam zevkine sahip olmalarını salık veriyor; çünkü diyor ki, giyim kuşam zevki kızların tabiatında varmış. Dr. Gregory’nin de Rousseau’ nun da sık sık kullandığı bu muğlak tabirle ne kastettiklerini hiç anlamıyorum. Ruhun henüz varlık oluşmamışken giyim kuşam zevkine sahip olduğunu ve bu yatkınlığın doğan bedene geçtiğini söyleseler, tıpkı doğuştan gelen zarafet hakkında atıp tutanları dinlediğim gibi hafifçe tebessüm ederek dinlerdim onları. Fakat melekeleri geliştirerek bu zevke sahip olunacağını söylüyorlarsa itiraz ederim. Tabii değildir bu zevk, aksine tıpkı erkeklerin kapıldığı ihtiras gibi iktidar aşkından kaynaklanır.

Dr. Gregory daha da ileri giderek düpedüz ikiyüzlülüğü tavsiye ediyor; masum bir kıza duygularını inkâr etmesini öneriyor, kendini kaptırmadan dans etmesini söylüyor; halbuki yürekten gelen neşe adımlara güven katarken, ayıplanacak beden hareketlerine de neden olmaz. Hakikat ve sağduyu namına soruyorum, bir kadın neden bedenen bir başka kadından daha kuvvetli olduğunu yahut başka bir deyişle, sağlam bir bedene sahip olduğunu yadsısın? Neden erkeklerin düşündüğü, kendisininse aklından dahi geçmeyen fikirlerle hevesi kırılıp masum coşkusu lekelensin? Sefahat düşkünleri dilediğini düşünebilir fakat umuyorum ki, aklıselim hiçbir anne tabii çocuk saflığını böyle edepsiz ikazlarda bulunarak zapt etmeye çalışmayacaktır. Ağız yürekten taşanı söyler24, “Yüreğiniz temiz olsun, teferruatlı merasimlere lüzum yok,” demişti Süleyman’dan üstün olan25; yüreğe kötülük egemen olduğunda merasimleri harfiyen yerine getirmek hiç de zor değildir.

Kadınlar yüreklerini arındırmaya gayret etmelidir fakat eğitimsiz akılları yüzünden gerek iş gerek eğlencede tamamen hislerine bağımlı ve gündelik beyhude meselelerin ötesine geçmelerini, deyim yerindeyse her esintiyle sallanan sazı coşturan duygu selini dizginlemelerini sağlayacak soylu emellere sahip değilken yapabilirler mi bunu? Erdemli bir erkeğin kalbini kazanmak için naz yapmak şart mıdır? Doğa, kadına erkekten daha zayıf bir yapı vermiş olabilir fakat kız, eş ve anne olarak vazifelerini yerine getiren, aklını ve bedenini kullanarak bünyesini sağlam, sinirlerini sağlıklı tutmayı bilen bir kadın, kocasının sevgisini kazanabilmek için oyunlara başvurup utanmadan narinlik taklidi yapacak kadar alçalmak zorunda mıdır? Zayıflık, şefkat uyandırarak erkeğin kibirli gururunu okşuyor olabilir, ama saygı görmeyi arzulayan ve hak eden soylu bir ruh bir haminin efendice okşayışlarıyla yetinmeyecektir. Beğenilmek asla dostluğun yerini tutamaz!

Bu oyunların haremde pek işe yarayacağı muhakkak; haz düşkünü damağı hep gıdıklansın ister, yoksa hayata küser; fakat kadınlar böyle bir konumla yetinmeyi kabul edecek kadar hırssız mı? Hazzın kucağında yahut can sıkıntısı içinde yan gelip yatar, hayal kurarak ömür tüketmek yerine akılcı hazların peşinden gitmeyi, insanı yücelten erdemleri tatbik edişleriyle göze çarpmayı tercih etmezler mi? Elbette kadınlar ömürlerini çarçur edebilecek ölümsüz varlıklar değil ki sırf boş işlerle ilgilensinler, ciddi işleri bittikten sonra gülücüklerle, cilvelerle eğlendirilmek isteyen bir başka insanın hoşça vakit geçirmesi, tasalarının hafiflemesi için uğraşsınlar.

Üstelik bedenini güçlendirip aklını kullanan kadın, aileyi idaresi ve erdemliliğiyle kocasına bağımlı, âciz bir varlık değil, kocasının dostu olacaktır. Bu üstün nitelikleriyle zaten kocasının takdirini hak edeceği için sevgisini saklama yahut kocasının duygularını kamçılamak için yapmacık bir soğukluk gösterme ihtiyacı duymayacaktır. Filhakika geçmişe dönüp baktığımızda itibar sahibi kadınların ne en güzel ne de en mülayim kadınlar olduğunu görüyoruz.

Doğa yahut en doğrusunu söylemek gerekirse Tanrı, dünyayı yanlışsız yaratmıştır fakat insan Tanrı’nın eserini mahvetmek için elinden geleni ardına koymamaktadır. Dr. Gregory’nin çalışmasında kadınlara sevgilerinin ve hassasiyetlerinin boyutunu kocalarına asla belli etmemelerini salık verdiği kısma değinmek istiyorum. Doğrusu pek sefih bir tedbir bu; üstelik faydasız olduğu kadar da gülünç. Aşk, tabiatı itibarıyla geçici olmak zorundadır. Aşkı sürekli kılmanın sırrını aramak, felsefe taşını yahut her derde deva olacak ilacı aramak kadar çılgın bir tasarı olurdu; kaldı ki böyle bir buluşun insanlığa hiçbir faydası olmaz, hatta zararı dokunurdu. Toplumun en kutsal bağı, dostluk bağıdır. Kurnaz bir hicivcinin dediği gibi: “Gerçek aşk ender bulunur, lakin gerçek dostluk daha ender bulunur.”

Apaçık bir gerçektir bu; sebebini derinde aramaya gerek olmasa da yine de konuyu kısaca incelemek yerinde olacaktır.

İnsanlığın ezici çoğunluğu aşkı, talihle duyguların seçicilikle aklın yerini aldığı o sıradan tutkuyu az çok tatmıştır; aşkın altına veya üstüne düşen duygulardan söz etmemiz şimdilik gerekmiyor. Belirsizlik ve zorluklarla doğal olarak alevlenen bu tutku, aklı alışılmış halinden çıkarır, hisleri coşturur; oysa evliliğin sağladığı güvenle aşk ateşi söner, körü körüne hayranlığın ve tensel tutkuların yerine dostluğun huzurlu şefkatini ve saygının güvenini koyabilecek kadar aklı olmayanlarsa bu sağlıklı ılıklığı yavan bulur.

Doğanın seyri bu yöndedir, öyle olmalıdır – eninde sonunda ya dostluk ya ilgisizlik aşka galip gelir. Üstelik bu yapı ahlaki dünyaya egemen olan yönetim biçimiyle de mükemmel bir uyum içinde işler. Tutkular, kişiyi harekete geçirir ve zihin açar fakat nihayetinde salt iştaha indirgenir, istenen nesne elde edilmiş ve doyuma ulaşmış olan zihin zevk içinde istirahatteyken anlık birer şahsi doyum olup çıkarlar. Taht için mücadele ederken şöyle böyle erdemli olan adam, tahta oturduğunda şehvet düşkünü bir zorbaya dönüşür. Karısına âşıklık etmekten vazgeçmeyen koca, çocukça kaprislerle nazlı kıskançlıkların kurbanı olur, hayattaki ciddi vazifelerini ihmal eder, çocuklarını sevip okşayarak güven vermesi gerekirken devamlı evin koca bebeği olan annenin üstüne titrer.

Anne ve baba, hayattaki vazifelerini yerine getirip ahlaklı kişiliği meydana getiren çok çeşitli uğraşları azimle sürdürebilmek için birbirini tutkuyla sevmekten vazgeçmelidir. Demek istiyorum ki; aile düzenini bozan, başka konulara vakfedilmesi gereken düşünceleri meşgul eden duygulara mahal verilmemelidir. Daha önce hiçbir konuyla meşgul olmamış bir zihin, yalnızca güçsüzdür; bir konuyla çok uzun süre meşgul olabilen zihinse düpedüz zayıftır.

Yanlış eğitim, cinsiyet önyargıları ve geliştirilmemiş akılları, kadınları erkeklerden daha sadık olmaya yöneltir fakat şimdilik konuyu bu açıdan ele almayacağım. Aslında daha ileri gidecek ve kulağa ikilem gibi gelse de mutsuz bir evliliğin çoğu zaman aile için çok yararlı olduğunu ve ihmal edilen kadınların genellikle en iyi anneler olduğunu ileri süreceğim. Doğrusu kadın aklı geliştirilseydi sonuç zaten hemen hemen her zaman bu olurdu, zira takdiriilahinin bahşettiklerinden anlaşıldığı kadarıyla, bugün sürülen zevküsefa, yaşam hazinesi olan deneyimden çalar; hem gül bahçelerinde hazla kendimizden geçip hem de alın terinin ve bilgeliğin olgun meyvesinden yiyemeyiz. İşte yol uzanıyor önümüzde, ya sola dönmeliyiz, ya sağa. Velhasıl, ömrünü bir hazdan öbürüne seke seke harcayanlar bilgelik ve itibar kazanamadıklarından yakınmamalıdır.

Bir an için ruhun ölümsüz olmadığı ve insanın yalnızca bu dünya için yaratılmış olduğu varsayılırsa, kanımca o zaman çocukça bir düşkünlük olan aşkın heyecanını yitirip bıkkınlık vermesinden şikâyet edilebilirdi. Üç günlük ömürde yiyip içip sevişmek aklın şiarı ve yaşam ahlakı olurdu fakat hangi akılsız, fani bir gölge uğruna hakikatten vazgeçer ki? Eğer aklın geliştirilebilir melekeleri karşısında huşu duyarak isteklerimizle düşüncelerimizi görece vasat bir alana hapsetmeye tenezzül etmiyor, onları sınırsız enginlikte bir ufuk ve aşkın umutlarla bağdaştırarak yüce ve değerli kılmak istiyorsak sahte davranışlara lüzum var mıdır? Erdemin temelini çürüten aldatıcı faydalar elde etmek uğruna hakikatin kutsal egemenliği çiğnenmeli midir? Kadın aklı, haz düşkünlerini memnun eden koketlik sanatıyla kirletilmek ve dostluğun doğmasına imkân verecek vasıflar bulunmadığından aşkın dostluğa yahut şefkatli bir sevgiye dönüşmesi engellenmek zorunda mıdır? Bırakalım, samimi duygular su yüzüne çıksın, akıl tutkuya zorunluluğa boyun eğmeyi öğretsin yahut bırakalım, onurlu erdem ve bilgiye ulaşma çabası, gerektiği gibi sınırlandırılmadığında hayata tat vermek yerine hayatın tadını kaçıran duyguların üstünde tutsun aklı.

Kastettiğim, dehanın kardeşi olan romantik aşk değil. Onun kanatlarını kim zincire vurabilir? Fakat hayattaki ufak tefek zevklerin dengi olmayan o muhteşem tutku, daima samimidir ve kendi kendini besler. Uzun sürmüş meşhur aşklar, hep mutsuz aşklardır. Güçlerini hasretten ve melankoliden alırlar. Hayal meyal seçilen güzelliğin etrafında bir zaman pervane olunur belki, fakat alışmak hayranlığı iğrenmeye yahut en azından ilgisizliğe dönüştürür ve tahayyülün yeni bir eğlence aramaya başlamasına neden olur. İşte Rousseau’nun kahramanı, Saint-Preux’ nün gönlünün sultanı Héloïse, bu bakış açısına göre tam da adabına uygun olarak, hayatının son günlerini yaşarken dahi onu sevmekten vazgeçmemiştir fakat bu, aşkın ölümsüzlüğünün kanıtı değildir.26

Dr. Gregory’nin evlenmekte kararlı olan kadınlara kaçınmalarını salık verdiği duygusal hassasiyet hakkındaki tavsiyeleri de aynı ölçüde sıkıntılıdır. Dr. Gregory söz konusu kararlılığı önceki tavsiyesine uygun olarak inceliksiz sıfatıyla niteler ve içtenlikle, sanki insan doğasının sıradan arzularına sahip olmak inceliksiz bir şeymiş gibi, kızlarını davranışlarına yön veren bu kararlılığı yine de gizlemeye ikna etmeye çalışır.

Ne asil bir ahlak anlayışı! Üstelik içinde bulunulan andan ötesini düşünmekten âciz, tedbiri elden bırakmayan küçük bir ruha pek uygun. Eğer ki kadın aklının melekeleri yalnızca kadının erkeğe bağımlılığını pekiştirecek ölçüde geliştirilmeliyse, eğer kadın koca bulmakla amacına ulaşmış sayılacak ve böylesine küçük bir taca hem de böbürlenerek razı olacaksa bırakalım, mutlu mesut yerlerde sürünsün, uğraşlarıyla hayvanlar âleminin bir karış üstüne ancak çıkabilsin. Fakat eğer yüksek gayeleri uğruna mücadele ediyorsa, nasıl bir adamla evleneceğini düşünmeyi bir kenara bıraksın da aklını geliştirmeye baksın. Gündelik mutluluğun telaşına kapılmadan, mantıklı insanı yücelten vasıfları edinmeye azmetsin; o zaman itici bulduğu kaba saba bir kocası olsa bile huzuru kaçmayacaktır. Böyle bir kadın, kendini kocasının zaaflarına göre biçimlendirmeye çalışmayacak, onlara tahammül etmeyi öğrenecektir: Kocanın kişiliği bir erdem sınavı olabilir fakat erdemin önünde engel olmamalıdır.

Dr. Gregory, nasihatlerini kalıcı aşk ve karşılıklı sevgiye dair romantik beklentilerle sınırlamış olsaydı, hayal gücü akıl pahasına canlı tutulduğunda hiçbir nasihatin bizi vazgeçiremeyeceği dilekleri tecrübenin kovup uzaklaştıracağını hatırlaması gerekirdi.

Kabul ediyorum ki; suni bir romantik duygu inceliği benimsemiş kadınlar27 sıklıkla hayatlarını onları her gün her an ateşi hiç sönmeyen bir aşkla sevecek bir kocaları olsa ne kadar mutlu olacaklarının hayalini kurarak ziyan ediyor. Oysa evli de olsalar bekâr da hep acı çekiyorlar, kötü bir kocayla yaşamak iyi bir kocanın hayaliyle yaşamaktan zerrece beter olmasa gerek. Doğru bir eğitimin yahut daha kesin olarak söylemek gerekirse, donanımlı bir aklın kadının tek başına onurlu bir yaşam sürdürmesine olanak sağlayacağını teslim edelim, buna karşılık kocasının ara sıra çirkinleştiğini görmesin diye kadının zevkini inceltmekten kaçınması gerektiğini söylemek hakikatten vazgeçip gölgeye sarılmak olur. Doğrusunu söylemek gerekirse, kişiyi hayatın zayiatından nispeten azat etmeyecek, tek başına aklın işleyişinden doğan yeni keyif kaynakları yaratmayacaksa ince zevkli olmanın neye faydası olacağını bilmiyorum. Zevk sahibi insanlar ister evli ister bekâr olsun, sağır zihinlere tesir etmeyen nice durum karşısında tiksinti duyacaktır. Ancak tartışma bu sav üzerinden yürütülmemelidir, asıl mesele şudur: İnsanın keyif aldığı her şey düşünüldüğünde zevk duygusuna bir lütuf denebilir mi?

Asıl soru, zevk duygusunun daha çok haz mı, yoksa acı mı verdiğidir. Dr. Gregory’nin tavsiyesinin uygunluğu, hem de kölelik düzeni kurmanın, yani ahlaki varlıkları, türün bütününde mevcut olan saf akla dayalı olmayan kurallara göre eğitmeye kalkışmanın gülünçlüğü ve zorbalığı bu sorunun yanıtında gizlidir.

Mülayimlik, sabır ve çilekeşlik Tanrı’ya yaraşır, sevilesi vasıflar olduğu için yüce şiirlerde Tanrı’ya atfedilir ve belki de Tanrı’nın inayetinin hiçbir temsili, insan kalbine O’nun merhameti sonsuz, bağışlayan temsillerinden daha çok işleyemez. Bu açıdan bakıldığında mülayimlik, ihtişamın bütün niteliklerinin yanı sıra lütufkârlığın gönül alan keremini de taşır; oysa itaatkâr, bağımlı davranışlar şeklinde ortaya çıktığında, korunma isteğiyle zayıflığa dayanak yapıldığında veya kamçının altında hırlaması yasak olduğu için acılara gülümseyerek katlanıp sabrettiği zamanlarda bambaşka bir görünüme bürünür. Tablo çok acıklı olmakla beraber, sözde akılcıların insan faziletinden ayrı tuttuğu kadın fazileti fikrine göre bu, iyi yetişmiş bir kadının resmidir. Ya da, kaburgayı nazikçe eski yerine oturtup28 erkekle kadını tek bir ahlaki varlık haline getirir; elbette kadına “teslimiyetin bütün cazibesi”ni vermeyi unutmadan.

Evlenmenin ve evlendirilmenin olmadığı durumlarda kadınların nasıl var olacağıysa belirtilmez. Ahlakçılar, hayatın akışı içinde erkeğin çeşitli şartlarla gelecekteki bir duruma hazırlandığı konusunda hemfikir olsa da, her daim ağız birliğiyle kadına yalnız o günün gereğini yerine getirmeyi salık verirler. Mülayimlik, uysallık ve süs köpeği sevimliliği, bu gerekçeyle cinsin en büyük erdemleri olarak mütemadiyen tavsiye edilir, hatta bir yazar, doğanın keyfî ekonomisini hiçe sayarak kadının melankoliye kapılmasının erkeksi olduğunu ilan etmiştir: Kadın erkeğin oyuncağı, çıngırağı olmak için yaratılmışmış ya; erkek ne zaman aklını bir kenara bırakıp eğlenmek istese şıngırdamalıymış kulağında.

Genel anlamda mülayimliği salık vermek, aslında son derece felsefi bir tavırdır. Narin varlıklar mülayim olmaya özen göstermelidir. Gelgelelim doğruyu yanlıştan ayıramayan tahammül, erdem olma vasfını yitirir ve hayat arkadaşında bulunması ne kadar faydalı olsa da öyle bir hayat arkadaşı her daim hakir görülür, karşısındakinde ancak kolaylıkla nefrete dönüşebilecek, yavan bir şefkat duygusu uyandırır. Yine de eğer tabiatı yatkın olmayan birine nasihatle mülayimlik kazandırmak mümkün olsaydı, belli bir ilerleme kaydedilebilirdi fakat eğer, kolaylıkla tanıtlanabileceği üzere, gelişigüzel tavsiyeler yalnızca yapmacıklığa yol açar ve bu suretle kademeli gelişimin ve hakiki bir mizaç iyileşmesinin yolunu tıkarsa, görünüşte kalan, sığ mülayimlik uğruna hakiki erdemin feda edilmesi, birkaç yıllığına saltanatı tattırsa da cinsin bütününe herhangi bir fayda sağlamayacaktır.

Bir felsefeci olarak erkeklerin hakaretlerini yumuşatmak için kullandığı makul sıfatları okudukça hiddetleniyor ve bir ahlakçı olarak soruyorum: Bir arada kullanılan tatlı kusur, şirin zaaf gibi birbiriyle ilgisiz kavramlarla kastedilen nedir? İnsan için tek bir ahlaki kıstas, tek bir model varsa, tarih amiyane rivayette anlatılan Muhammed’in tabutu29 misali kadını askıda bırakmış demektir; çünkü kadın ne yabani varlıkların yanılmaz içgüdüsüne sahiptir ne de aklıyla kusursuzluğa göz koymasına izin vardır. O, sevilmek için yaratılmıştır ve saygı görmeyi beklememelidir, aksi takdirde erkeksi bulunarak toplumdan kovulur.

Şimdi de konuyu başka bir açıdan ele alalım. En iyi eş, pasif, miskin kadından mı olur? Tartışmayı bugünle sınırlı tutmak suretiyle gelin, bu zayıf varlıkların rollerini nasıl oynadığına bakalım. Kazandıkları bir-iki yüzeysel beceriyle egemen önyargıları güçlendiren bu kadınlar yalnız kocalarını mı mutlu eder? Hünerlerini yalnızca kocalarını eğlendirmek için mi sergilerler? İçine pasif itaatkârlık işlemiş kadın, aile idare edecek yahut çocuk yetiştirecek kadar kişilik sahibi midir? Değildir elbette, hatta öyle ki kadın tarihi üzerine yaptığım araştırmalar sonrasında ne yazık ki kadınların türün zayıf ve ezilen yarısı olduğu konusunda en acımasız hicivcilerle hemfikir olmak durumunda kaldım. Tarih, aşağılanma izlerinden başka, egemen erkeğin boyunduruğundan kurtulup özgürleşen kadınların azlığından başka ne anlatabilir ki? Üstelik böyle kadınlar o kadar az ki, istisnalar bana Newton’ın başka bir evrene ait, yanlışlıkla insan vücuduna hapsolmuş, üstün bir varlık olduğuna dair dâhiyane varsayımı hatırlatıyor. Bu mantığı izlediğimde ben de cinslerine atanmış yörüngenin dışına çıkıp acayip yönlere sapmış birkaç sıra dışı kadının yanlışlıkla kadın bedenine hapsolmuş erkek ruhları olduğu fikrine kapılıyorum. Fakat eğer ruhtan söz ederken cinsiyeti düşünmek felsefi değilse, aşağılık halin sebebi organlar olmalıdır, ya da toprağı pişiren göksel ateş eşit dağıtılmamış demektir.

Ne var ki baştan beri iki cinsi doğrudan doğruya mukayese etmek istemediğim, bir başka deyişle kadının görüldüğü kadarıyla aşağı konumunu açıkça kabul ettiğim için, yalnızca erkeklerin, bu aşağılıklığı kadını akıl sahibi varlık mertebesinin altına düşürecek denli artırdığında ısrar etmekle yetineceğim. Önce yeteneklere serpilip büyüyecek, erdemlere güçlenecek alan açın, sonra cinsin tamamının entelektüel yelpazede nerede durması gerektiğine karar verin. Ancak unutulmasın, itibar kazanabilmiş sayılı kadının yerini sormuyorum.

Ufku dar ölümlüler olarak her adımda tökezlememize neden olan zorbalığın karanlığı yırtıldığında insan buluşlarıyla gelişmelerin nerelere varabileceğini kestirmemiz zordur fakat, her ne kadar peygamber soyundan gelmesem de, ahlak daha sağlam temellere oturtulduğu zaman kadının erkeğin ya dostu ya kölesi olacağını öngörmeye cüret edeceğim. O zaman şimdi olduğu gibi kadının ahlaki bir özne yahut erkekle vahşi doğa arasındaki halka olup olmadığını sorgulamayız. Eğer vahşi doğa gibi, kadının da erkeğin kullanımı için yaratılmış olduğu ortaya çıkarsa, erkek kadının gem almasını sabırla bekleyecek, içi boş övgüler düzerek onunla alay etmeyecektir. Öte yandan, kadının akıl sahibi olduğu kanıtlanırsa erkek sırf dürtülerini doyurmak için kadının gelişimine engel olmayacaktır; hitabet sanatının her inceliğini kullanarak kadına aklını tümüyle erkeğin rehberliğine teslim etmesini salık vermeyecek, kadınların eğitimi konusunu ele alırken onlara asla akıllarını serbestçe kullanma hakkı tanınmaması gerektiğini ileri sürmeyecek yahut tıpkı kendisi gibi insan olmanın erdemlerini kazanmakta olan varlıklara kurnazlığı ve ikiyüzlülüğü salık vermeyecektir.

Hiç şüphe yok ki; ahlakın evrensel bir temeli varsa, doğrunun tek bir yasası olabilir. Günü kurtarmak adına erdemi gözden çıkaran yahut vazifesi gereği böyle davranan kişi, yalnız o gün için yaşar ve ahlaken sorumlu bir varlık olamaz.

O zaman şair alay yollu dudak bükemez artık şu dizeleri okurken:

Yoldan çıkıyorsa zayıf kadınlar

Onlar değil kabahatli olan, yıldızlar.30

Kadının asla aklını kullanmaması, asla bağımsız olmaması, düşüncesini asla egemen kanaatin ötesine geçirmemesi yahut yalnız Tanrı’ya boyun eğen –O’nun erdeme indirgenebilen vasıflarına derece değil, ancak mahiyet bakımından yaklaşabilecekken sıklıkla evrende kendinden ve vasıflarına hayran olduğu mükemmellik örneğinden başka varlıkların olduğunu unutan– akılcı bir iradenin haysiyetine asla ermemesi gerektiği kanıtlanırsa, o zaman kadınların kaderin kırılmaz zincirleriyle zincirli olduğu kesinleşmiş olur.

Aklın berrak ışığı varken üslubumla okuru etkilemeye çalışacak değilim. Diyorum ki; eğer kadınlar gerçekten akıl sahibi varlıklar gibi davranabiliyorlarsa, onlara köle muamelesi yapmayın, kadını erkekle olan ilişkisinde insanın aklına bağımlı olan hayvanla bir tutmayın. Aksine, aklını geliştirin, ilkeli olmanın hayrını ve yüceliğini tattırın; bırakın, kendini yalnız Tanrı’ya tabi hissetmenin şuurlu onurunu yaşasın. Bir cinsin albenisini artırmak için ahlaka cinsiyet atfetmek yerine hem kadına hem erkeğe zorunluluğa boyun eğmeyi öğretin.

Dahası, kadının erkekle aynı düzeyde akıl kudretine, sebata ve yürekliliğe ulaşamayacağı tecrübeyle kanıtlansa bile iki cinsin erdemleri hiç değilse nitelik bakımından aynı olmalıdır; kadınlar yine isterse erdemleri düzey bakımından da eşitlemek için nafile çabalara girişebilir. Üstelik bu durumda erkeğin üstünlüğü şimdiki kadar, hatta şimdikinden daha belirgin olacak, bu değiştirilemez ve basit hakikat her iki cinsin ortak hakikati olacaktır. Ama hayır, toplumun şimdiki düzeni tersine çevrilemez; çünkü eğer çevrilirse kadın, ancak mantığın onu atadığı mevkiye yerleşir ve kurnazlıkla değil dengesini bulmak, eski haline döndürülemez bile.

Bunların ütopik hayaller olduğu söylenebilir. Bense bu hayalleri aklıma düşüren, zihnime güç katıp bana kendi aklımı kullanma cesareti veren, erdemime yalnız O’nu dayanak yapmayı öğreten varlık sayesinde cinsimi köleleştiren yanlış mefhumlar karşısında hiddete kapılmam.

Erkeği insan olarak severim elbette fakat ister hak edilmiş, ister gasp edilmiş olsun, erkeğin elindeki kudret asası bana dokunamaz, dokunması için birinin aklına hürmet borcum olması gerekir, ki o zaman dahi insana değil, akla boyun eğmiş olurum. Filhakika, ahlaki sorumluluğu olan bir varlık, davranışlarını kendi aklını kullanarak düzenlemelidir, yoksa Tanrı’nın egemenliği temelsiz kalmaz mı?

Apaçık ortada olan bu gerçeklerin üzerinde durmayı gerekli bulmamın nedeni, kadınların bilindiği üzere geçmişten beri hakarete uğramasıdır. Kadın, tüm insanlığı donatması gereken erdemlerden mahrum edilip yapmacık inceliklerle allanıp pullanıyor ve bu sayede kısa bir süre zalimliği tadıyor. Aşk, yürekteki bütün asil tutkuların yerini alıyor; tek amaç güzel olmak, saygı değil duygu uyandırmak oluyor; bu onursuz arzuysa mutlak monarşilerde yaltakçılarınkinden farksız bir şahsiyetsizliğe yol açıyor. Özgürlük erdemin anasıdır; eğer kadın tabiatı itibarıyla köleyse ve özgürlüğün cana can katan, ferah havasını solumasına izin verilmeyecekse, egzotik çiçekler gibi solup gitmeye ve doğanın güzel ve kusurlu varlığı olarak görülmeye mahkûmdur.

Kadının geçmişten bugüne tabiiyetini savunan tezler aslında yine dönüp insanlığı vurur. Ezelden beri çoğunluk azınlığa kulluk etmiş, insanlık faziletinden nasibini almamış canavarlar, kendilerinden farklı olmayan binlerce insana zulmetmiştir. Üstün nitelikli erkekler neden bu aşağılamalara boyun eğmiştir? Dünyanın bütün hükümdarları bir araya toplansa, yetenek ve erdem bakımından, aynı sayıda sıradan vatandaşın onlara üstün geleceği tüm dünyanın kabul ettiği bir gerçek değil midir? Buna rağmen geçmişte olduğu gibi bugün de hâlâ belli bir hürmet görüyor olmaları akla hakaret değil midir? Yaşayan bir insanın Tanrı ilan edildiği tek ülke Çin değil. Erkekler, ânın zevklerini fütursuzca yaşamak için güce boyun eğmiştir, kadınların yaptığı da bundan başka bir şey değildir; dolayısıyla kulluk etmek için doğuştan gelen insan haklarından feragat eden saray nediminin ahlaki bir özne olmadığı kanıtlanana dek, kadının özü itibarıyla erkekten aşağı olduğu da ortaya konamaz, çünkü kadın ezelden beri boyunduruk altında yaşamıştır.

Geçmişten bu yana dünyayı kaba kuvvet yönetmektedir; siyaset bilimininse henüz bebeklik evresinde olduğu, felsefecilerin ayrımların belirlenmesi hususunda insanlığa en faydalı bilgileri vermekte tereddüt edişinden bellidir.

Tartışmayı daha fazla derinleştirmeden aşikâr bir tespitle sonlandırmak niyetindeyim: İzlenecek sağlam siyasetlerle özgürlük yayıldıkça, kadınlar da dahil olmak üzere bütün insanlık daha bilge ve erdemli olacaktır.

16. Yitirilen Cennet, s. 163. (Ç.N.)

17. Yitirilen Cennet, s. 310-311. (Ç.N.)

18. John Gregory (1724-1773): İskoç hekim, tıp yazarı, ahlak kuramcısı. (Y.N.)

19. Neden kadınlar kırmızı manto aşkı yüzünden yerden yere vurulur ki? Aldıkları eğitim, onları diğer bütün sınıflardan çok askerlere benzetmiş değil midir? [“Kırmızı manto aşkı” Jonathan Swift’in “The Furniture of a Woman’s Mind” (Kadın Aklı Döşemeleri) şiirine atıftır. Bkz. s. 190. (Ç.N.)]

20. Jean-Jacques Rousseau Émile adlı eserinde kadın olduğu için eğitimi erkek karakterden (Émile) sonra düşünülen Sophie’den söz ediyor. (Y.N.)

21. Milton’ın çizdiği cennetteki o pek hoş mutluluk tablosu da içimde hep benzeri hisler uyandırmıştır; gelgelelim şanslı çifti kıskanmayan ben, haysiyetimin bilinciyle –ya da şeytani kibirle– daha yüce şeyleri cehennemde aramaya kalkışmaktayım. Aynı şekilde, yüce bir sanat eserine bakarken Tanrı’nın tezahürlerini istediğim sırayla araştırıp nihayet baş döndüren yükseklikten indiğimde de en görkemli insan manzaralarından biri canlanır hayalimde: Issız bir köşede tutkuyu da hoşnutsuzluğu da aşmış, kimsesiz bir bahtsız görürüm.

22. Alexander Pope’un (1688-1744) “Epistle to a Lady” (Bir Hanımefendiye Mektup) adlı manzum mektubundan. (Ç.N.)

23. John Gregory’nin A Father’s Legacy to His Daughters (Bir Babanın Kızlarına Mirası) adlı eseri. (Ç.N.)

24. Yeni Ahit, “Matta”, 12:34. (Ç.N.)

25. Yeni Ahit, “Matta”, 12:42. (Ç.N.)

26. Julie ya da Yeni Héloïse halktan bir öğretmen Saint-Preux’yle soylu bir ailenin kızı Héloïse’in aşkı üzerinden sınıfsal farklar, ahlak, din gibi kavramları sorgular. (Y.N.)

27. Sözgelimi romancılar güruhu.

28. Rousseau ve Swedenborg.

29. Ortaçağ’dan kalma Avrupa kaynaklarında Hz. Muhammed’in tabutunun “yerle gök arasında asılı durduğu”ndan söz edilir. (Ç.N.)

30. İngiliz şair ve diplomat Matthew Prior’ın, (1664-1721) “Hans Carvel” adlı şiirinden. (Y.N.)

*****

Üçüncü Bölüm: Aynı Konunun Devamı

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Aynı Konunun Devamı

Bir zamanlar kahramanlık göstergesi sayılan bedensel güç, şimdilerde haksız yere öylesine hakir görülüyor ki, hem kadınlar hem erkekler gücü gereksiz buluyor. Kadınlar, kadınsı zarafetlerinden ve sınırsız iktidarlarının kaynağı olan tatlı zayıflıklarından çaldığı için, erkeklerse centilmenliğe aykırı göründüğü için küçümsüyor bedensel gücü.

Her iki cinsin de bir aşırı uçtan öbürüne savrulduğu kolaylıkla kanıtlanabilecek olsa da önce şu hususu belirtmek yerinde olabilir: Bayağı bir hataya itibar edilerek nedenle sonuç birbirine karıştırılmakta, bu da yanlış bir vargıya ulaşılmasına yol açmaktadır.

Aşırı çalışarak yahut sağlığını ihmal ederek bedenini yıpratan deha sahibi çoktur. Tutkularının şiddeti, zekâsının gücüyle boy ölçüşür nitelikte olduğundan, dehanın kılıcının kınını kestiği yediden yetmişe bilinir. Konuya yüzeysel bakanlar bundan dehaların genellikle zayıf, hatta daha revaçta olan bir tabir kullanmam gerekirse, narin yapılı olduğu sonucunu çıkarıyor. Bense tam aksini düşünüyorum; dikkatli incelenirse, pek çok durumda akıl gücüne, üstün beden gücünün eşlik ettiği görülür, bundan kastım aklın çalıştırılmayıp yahut yalnızca elleri idare edecek kadar çalıştırılıp bedene ağır iş yaptırılarak edinilen sağlam sinirlerle gelişkin kaslar değil, bünyenin doğal kuvvetidir.

Dr. Priestley, biyografi çizelgesinin31 önsözünde tarihteki büyük insanların çoğunun kırk beş yaşından fazla yaşadığını belirtir. Sevdikleri bilimi araştırırken güçlerini şuursuzca tüketen, geceyi gündüze katıp canları çıkana dek çalışan yahut şiirsel düşlere dalıp gitmişken tefekkürle uyanan –ve hayal meyal nesneleri yorgun gözlerin önünde silinip giden– tutkuların ruhlarını derinden sarstığı bu insanların bünyelerini ne kadar yıprattığı düşünülürse, demir gibi oldukları sanılabilir. Shakespeare, “göze var ele yok”32 hançeri dermansız ellerle tutmamıştı elbet, Milton Şeytan’ı kasvetli zindanından uzaklaştırırken tir tir titremiyordu. Ne deli saçması ne de dengesiz akılların hastalıklı feveranları; daha ziyade ilhamın33 etkisiyle maddi dünyaya prangalı olduğunu unutabilen tahayyüllerin coşmalarıydı bunlar.

Bu iddianın beni varmak istediğim yerin ötesine götürebileceğinin farkındayım ancak hakikatin izini sürüyorum yalnızca, üstelik ilk tutumuma bağlı kalarak bedensel gücün, görünüşe göre, erkeğe kadın karşısında üstünlük sağladığını da teslim ediyorum, zaten cinsel üstünlüğün dayandırılabileceği yegâne temel budur. Fakat yine de şu hususta ısrarcıyım: İki cinsin yalnızca erdemleri değil, bilgileri de nitelik, hatta düzey bakımından da aynı olmalıdır; ayrıca kadın yalnızca ahlaki değil, akılcı bir varlık olarak görülmeli; erkekle aynı yollardan insani erdemlere (yahut tekamüllere) ermeye çalışmalı; Rousseau’nun çılgın düşlerinden birinde önerdiği gibi hayal ürünü bir yarım insan olarak yetiştirilmemelidir.34

Okurlarımın kadınlarla askerler arasında yaptığım karşılaştırmayı hatırladığını umuyorum.

Peki ama erkekler bedensel güçle biraz da haklı olarak böbürlenirken kadınlar neden güçsüzlüğe böylesine âşık? Rousseau, kadınlara makul bir gerekçe sunar: Muhakkak ki ancak fevkalade hassas duyularla duyumsanan izlenimlerin üstüne doludizgin boşanan bir hayal gücünün ürünü olabilecek bu sözde gerekçe, kadınların romantik tevazuyu ihlal etmeden erkeğin kibrini ve haz düşkünlüğünü besleyen doğal güdülere boyun eğmesinin bahanesidir.

Bu tür düşüncelere aldanan kadınlar kimi zaman zayıflıklarıyla övünür; erkeklerin zaaflarını hedef alarak kurnazlıkla iktidar elde eden bu kadınlar, doğrusu bu gayrimeşru egemenlikleriyle övünmekte haklıdır, zira tıpkı Türk paşalar gibi onlar da aslında efendilerinden daha güçlüdür. Gelgelelim, erdemi geçici bir doyum, yaşamın saygınlığını ise bir saatlik zafer uğruna feda ederler.

Dünya, krallık ve ailelerden oluşan ve akla dayalı yasalarla yönetilen bir yer olsaydı, kadınlarla zorbalar belki bugün olduklarından daha güçsüz olurdu ama karşılaştırmayı sürdürecek olursak, bugün de gücü kendilerini alçaltarak elde ediyor ve toplumun tüm kesimlerine yozluk saçıyorlar. Azınlık, çoğunluğu eziyor. Bundan hareketle iddiam şudur ki, kadınlar daha akılcı bir eğitimle yetiştirilmedikçe insanın erdem ve bilgisindeki ilerlemeye şüpheyle bakılmalıdır. Kadının, sırf erkeğin güdülerini doyurmak için yahut yemeğini yapıp çamaşırını yıkayarak ona hizmetçilik etmek için yaratılmadığı teslim edilirse, kız çocuklarının eğitimiyle gerçekten alakadar olan anne babaların ilk kaygısı, çocuğun bedenini güçlendirmek olmayacaksa bile hiç değilse güzelliğe ve kadın mükemmelliğine dair yanlış fikirlerle çocuğun bünyesine zarar vermemek olabilir, ayrıca kız çocuklarının kusurların şu veya bu yolla akla uydurularak erdeme dönüştürülebileceği yönündeki zararlı fikirlere kapılmasına da müsaade edilmemelidir. Bu açıdan, ülkemizde çocuklar için yazılmış en eğitici kitaplardan birinin yazarının da benimle aynı fikirde olduğunu görmek beni memnun ediyor, kendisinin takdire şayan muhakeme gücünü gösterebilmek için son derece yerinde olan tespitlerini alıntılamak istiyorum.35

Kadının doğal olarak erkekten daha zayıf olduğu kanıtlansa dahi, bundan doğal olarak, kadının doğanın tasarladığından da zayıf olmaya çabalaması gerektiği sonucu çıkarılabilir mi? Bu tür iddialar sağduyuya hakarettir ve tutku kokar. Tıpkı hükümdarlar gibi, kocaların da kutsal haklarını tartışmaya açmak, bu Aydınlanma çağında herhalde umuyorum ki, tehlike arz etmeyecektir; hem yaygaracılar ikna gücüyle susturulamasa bile baskın bir toplumsal önyargı eleştirildiğinde bilgeler kulak verir, değişime sayıp sövmeyi anlayışı kıt olanlara bırakırlar.

Kızının gerçekten onurlu bir kişiliğe sahip olmasını isteyen anne, dudak büken cahillere hiç aldırış etmeyip Rousseau’nun envaiçeşit söz sanatına ve felsefi yanıltmacaya buladığı tavsiyelerinin tam tersi bir yol izlemelidir, zira Rousseau’nun süslü anlatımıyla saçmalıklar makul gözükür, yaptığı dogmatik çıkarımlarsa aksini ispat edemeyenleri ikna edemeyecek olsa da zihin bulandırır.

Hayvanlar âlemindeki tüm canlılar, yavruyken neredeyse sürekli egzersize ihtiyaç duyar; aynı şekilde insan yavruları da hem el ve ayakları çalıştıran hem de yoğun zihinsel çaba yahut devamlı dadı gözetimi gerektirmeyen zararsız oyunlar oynayarak hoplaya zıplaya büyümelidir. Aslında çocuğun bir yandan kendini eğlendirmek için küçük buluşlar hayal ederken bir yandan da kendini korumayı öğrenmesi, ilk doğal akıl egzersizidir. Ne var ki; ebeveynler aşırı düşkünlükleri veya kör hırslarıyla doğanın bu hikmetli işlerine taş koyar. Çocukları, hele hele kız çocuklarını, bir an olsun kendi hallerine bırakmayıp bağımlı ve muhtaç eder, sonra da muhtaçlığın doğal olduğunu söylerler!

Kadının en büyük gurur kaynağı (!) fiziksel güzelliği korumak için uzuv ve melekelerinin sıkılıp zapt edilişinin yanında Çinlilerin bellerine sardığı kuşaklar hafif kalır; oğlanlar açık havada koşup oynarken kızların mahkûm edildikleri hareketsiz yaşam yüzünden kasları zayıflar, sinirleri laçkalaşır. Rousseau’nun ve ardından gelen birçok yazarın iddia ettiği gibi, kız çocuklarının bebeklere, giyim kuşama ve konuşmaya doğal, yani eğitimle edinilmeyip doğuştan gelen bir meylinin olduğu, ciddi bir çürütme çabasını hak etmeyecek kadar saçma bir düşüncedir. Asıl doğal olan, oturup saatlerce iradesiz dadılarının gevezeliklerini dinlemeye yahut annesinin süslenmesini seyretmeye mahkûm edilen kız çocuğunun sohbete katılmaya çalışmasıdır; annesini yahut teyzelerini taklit etmesi, tıpkı onların kendisini giydirip süslediği gibi –vah zavallı yavrucak!– cansız bebeğini süsleyerek eğlenmesi hiç şüphesiz bu durumun en doğal sonucudur. Büyük kabiliyetlere sahip insanların bile çevrelerinden etkilenmemeyi başardığı pek sık görülmez; o halde mademki dehanın kâğıdı bile her daim çağın önyargılarıyla lekeleniyor, tıpkı hükümdarlar gibi dünyayı yanlış bir pencereden gören bir cins biraz olsun müsamahayı hak eder.

Bu yolla, kadınlar arasında çok yaygın olan giyim kuşam merakı, kadının tabi olduğu erkeğin hoşuna gitme arzusuyla ilişkilendirilmeden kolaylıkla izah edilebilir. Kız çocuklarının doğuştan koket olduğunu, içlerinde –uygunsuz bir eğitim hayal gücünü alevlendirip vaktinden önce uyandırmadığı halde– türün devamını sağlama güdüsüyle bağlantılı bir arzu olduğunu varsaymak gülünç ve felsefeye o denli aykırıdır ki, Rousseau gibi zeki bir gözlemci bu fikirleri herhalde ancak aklın önüne biriciklik tutkusunu, hakikatin önüneyse hoşuna giden ikilemleri geçirme alışkanlığından ötürü benimsemiş olabilir.

Akla cinsiyet atfetmek, Rousseau gibi ruhun ölümsüzlüğünü hararetle ve başarıyla savunan bir insanın ilkeleriyle örtüşmeyen bir tutumdur. Fakat hakikat, varsayımın önünde ne denli güçlü bir engel teşkil edebilir ki? Rousseau erdeme saygı duyar –hatta neredeyse tapınır– buna rağmen kendini tensel hazlara teslim etmekte bir sakınca görmez. Hayal gücü, alevlenmeye hazır duyularını durmadan alevlendirir; nefsinden feragate, metanete ve onunki gibi bir zihnin serinkanlılıkla takdir etmesine imkân olmayan daha başka kahramanca erdemlere duyduğu saygıdan ötürü doğanın kanununu tersine çevirmeye uğraşır ve en yüce hikmetleri aşağılayan, fesatlığa gebe bir öğreti ileri sürer.

Rousseau’nun gündelik yaşamdan örnekler vermeden, kızların doğal olarak görünüşlerine özen göstermeye yatkın olduğunu kanıtlamaya çalıştığı gülünç öykülerine rezalet demek bile çoktur. Sırf duruşunun zarafetini bozduğu için kendini O harfi yazmanın keyfinden mahrum edecek kadar kusursuz bir zevk duygusuna sahip küçük hanımefendinin öyküsü, akıllı domuz36 öyküleri arasında anlatılmalıdır.37

Büyük ihtimalle J.J. Rousseau’dan daha fazla küçük kız çocuğu gözlemleme fırsatım olmuştur. Hem hatırladığım kadarıyla kendi yaşadıklarıma hem de çevremde gözlemlediklerime dayanarak söyleyebilirim ki, buraya kadar fikirlerim Rousseau’nun, kadın kişiliğinin doğuşuna dair görüşleriyle hiç mi hiç örtüşmemektedir; dahası, iddiam şudur ki, kız çocuklarının yaşama sevinci ataletle söndürülmese veya masumiyetleri haksız ayıplarla boş yere lekelenmese onlar da haşarı oğlanlardan farksız olur, dört duvar arasına hapsedilip seçeneksiz bırakılmasalar oyuncak bebeklere ilgi göstermezler. Kısacası, doğa henüz herhangi bir fark gözetmezken cinsiyet ayrımı çocukların aklına yerleştiriliyor olmasa kızlarla oğlanlar hep birlikte zararsız bir şekilde oyun oynarlar. Daha da ileri giderek su götürmez bir gerçeği ifade edeyim: Gözlemlediğim kadınlar arasında akılcı varlıklar gibi davranan yahut parlak zekâlarını belli edenler hep, latif cinsin zarif üyelerinin imalı tabiriyle hasbelkader “çığırından çıkmış” kadınlardır.

Çocukluk ve gençlik çağlarında sağlığı ihmal etmenin sanılandan çok daha kötü sonuçları vardır, bedensel bağımlılık doğal olarak zihinsel bağımlılık yaratır; vaktinin çoğunu hastalıktan korunmaya ya da hastalığa katlanmaya harcayan bir kadın nasıl iyi bir eş yahut anne olabilir? Keza, davranışları erken yaşta yapay güzellik mefhumları ve yanlış hassasiyet tanımlarıyla güdülenen bir kadının bedenini güçlendirmeye ve sinirlerini yıpratacak hazlardan uzak durmaya azmetmesi beklenemez. Erkeklerin de pek çoğu zaman zaman bedensel sıkıntılara katlanmak, fırtınalara göğüs germek zorunda kalır; fakat kibar kadınların durumu farklıdır, onlar kelimenin gerçek anlamıyla bedenlerinin esiridir ve bu tabiiyetleriyle övünürler.

Bir zamanlar inceliği ve duyarlılığıyla fazlasıyla gururlanan, pek sosyetik, zayıf bir kadın tanımıştım. İnsanın tekamülünün doruk noktasının pek ince bir zevk duygusu ve iştahsızlık olduğunu düşünür, öyle de yaşardı. Hayattaki vazifelerini bir kenara bırakmış bu zayıf ve sofistike şahsın, halinden pek memnun, koltukta öylece yan gelip yatarken olağanüstü duyarlılığını yaratan, belki de ondan kaynaklanan –zira bu gülünç jargonu anlamlandırmak hiç kolay değil– inceliğine kanıt olarak, gururla iştahsızlığını gösterdiğine tanık olmuşumdur. Öte yandan beklenmeyen talihsizlikler sonucu kendisinin cömert yardımlarına muhtaç olan, oysa iyi günlerinde ona iyiliği dokunmuş yaşlı bir hanımefendiyi aşağıladığına da şahidim. Lükse boğulmuş sefahat düşkünlerinde olduğu gibi burada da erdem kökünden sökülüp atılmış, yozluğa karşı gelişkin bir akıl kadar olmasa da bir miktar koruma sağlayan hiçbir ahlaki tutum benimsenmemiş olmalıdır, yoksa bir insanın bu denli zayıf ve yoz bir varlığa dönüşmesi mümkün müdür?

Böyle kadınlar, kanun tanımaz iktidarları yüzünden yozlaşmış Roma imparatorlarından daha akıl yoksunu canavarlar değildir. Ne var ki; hükümdarlar yasalarla ve ne kadar güçsüz olursa olsun haysiyet dizginiyle sınırlandırıldığından tarih, doğaya aykırı delilik ve zalimlik vakalarıyla dolu değildir; kaldı ki, erdem ve deha tomurcuklarını katleden zorbalık rüzgârları, Türkiye’yi vuran ve hem halkı hem toprağı bereketsizleştiren o yıkıcı kasırgaların şiddetinde esmiyor Avrupa’nın üstünde.

Kadınlar her yerde bu acınası halde yaşıyor, cehaletin kibar adı olan masumiyeti korumak adına hakikat onlardan gizleniyor; kadın, melekeleri henüz güçlenmeden yapay bir kişiliğe bürünmeye zorlanıyor. Çocukluktan itibaren kudret asasının güzelliği olduğu öğretilen kadının zihni de bedene göre şekillenir, altın kafesinin etrafında dolaşıp zindanını süslemekle uğraşır yalnız. Erkeğin dikkatini meşgul eden ve gelişen zihnine kişilik kazandıran çok çeşitli uğraş ve gayeleri vardır, oysa tek bir gayeye mahkûm edilen ve düşüncesi devamlı olarak benliğinin en önemsiz kısmı üzerine odaklanan kadın, pek nadiren anlık kazanımların ötesini düşünebilir. Halbuki kadın, zalimlerin de mustarip olduğu iktidardan kaynaklanan kibir ve haz düşkünlüğüyle kıt görüşlü arzularının aklını mahkûm ettiği esaretten kurtulabilse kadının zaaflarını anlatan yazılar okuduğumuzda herhalde şaşırırdık. Bu noktada müsaadenizle iddiamı bir adım öteye taşıyacağım.

Kutsal yazıların eğretilemeli diliyle söyleyecek olursak, ağzına layık kurbanlar arayarak etrafta gezinen kötü bir yaratık var olsaydı, belki de insan onurunu aşağılamasının en etkili yolu, bir kişiye mutlak güç bahşetmesi olurdu.

Bu görüşün muhtelif uzantıları vardır. Zihinsel bir gayreti olmamasına rağmen kişiye başkaları karşısında üstünlük sağlayan soy sop, servet ve yaradılıştan gelen bütün ayrıcalıklar aslında kişiyi alçaltır. Kişi, zayıflığı oranında içten pazarlıklı kimselerin oyuncağı olur ve adeta insanlığını yitirip patlamasına ramak kalmış bir canavara dönüşür. İnsan topluluklarının, koyun sürüsü misali, sessiz sedasız böyle önderlerin peşinden gitmesi, ancak anlık doyum arzusu ve anlayış kıtlığıyla açıklanabilecek bir yanlıştır. Kölece bir tabiiyetle yetiştirilen, lüks ve miskinliğe alıştırılarak güçten düşürülen insanların arasından insan haklarını yahut tekamüle tek bir yolla erebilecek ahlaki varlıkların üstünlüğünü savunacak biri çıkabilir mi? Ölümcül pençesi insan aklının ilerleyişine ket vuran ve dünyanın daha uzun süre kurtulamayacağı anlaşılan hükümdarlara ve nazırlara kulluk etme tutumu henüz ortadan kaldırılmış değildir.

O halde güçle başı dönen erkekler de zalim hükümdarlarla rüşvet alan yolsuz nazırların gösterdiği gerekçelere dayanarak kadının, sırf “böyle gelmiş böyle gider” mantığıyla erkeğe boyun eğmesi gerektiğini iddia etmemelidir. Öte yandan aklın egemenliği kurulduğu zaman erkek doğal özgürlüğünün keyfini çıkarırken kadın ona katılmayacak olursa, o zaman erkek kadını dilediğince aşağılayabilir fakat o muzaffer an gelene dek kadının akılsızlıklarını sayıp dökmek yerine kendi akılsızlıklarına bakmalıdır.

Şurası bir gerçektir ki; kadın haksız yollarla, kötülük ya da kötülüğe yataklık ederek güç elde ettiğinde kendisini açıkça aklın onu layık gördüğü mertebenin altına düşürmekte, ya aşağılık bir köle ya da kaprisli bir zalim olmaktadır. Güç elde ettiğinde tüm yalınlığını ve akıl haysiyetini kaybetmekte ve güçle yükselen erkeklerin gösterdiği davranışları göstermektedir.

Kadın adabında devrim yapmanın vakti gelmiştir, kadına yitirmiş olduğu haysiyeti iade etmenin, onu insanlığın bir parçası olarak görüp dünyayı dönüştürmek yolunda önce kendini dönüştürmeye teşvik etmenin vakti gelmiştir. Değiştirilemez ahlak kurallarını yerel âdetlerden ayırmanın zamanıdır şimdi. Yarı tanrı olsaydı, erkeğe hizmet ederdik elbet! Şayet kadının ruhuna ancak hayvanlarınkine edildiği kadar itibar edilir, buna karşılık yanılmaz içgüdüleri olmayan kadının yolunu aklın aydınlatmasına izin verilmezse, kadın hiç şüphesiz tüm varlıkların en sefili olur ve kaderin demir elinde iki büklüm edilip yaradılışın güzel bir kusuru olmaya boyun eğmek zorunda kalır. Fakat en usta sofist dahi takdiriilahinin insanlığın yarısını sorumlu, diğer yarısını sorumsuz kılmasını gerekçelendirecek inkâr edilemez nedenler ileri sürmekte zorlanır.

Ahlakın dayandırılabileceği yegâne sağlam temel, Ebedî Varlık’ın, ahengi her biri diğerini zorunlu kılan vasıfları arasındaki dengeden kaynaklanan zatı olabilir. O, bilge olduğu için adil, her şeye kadir olduğu için iyi olmak zorundadır. Zira, bir vasfı kendisi kadar asil ve zorunlu olan bir başka vasıftan üstün tutmak, tutkuya tapınan çarpık insan aklına mahsustur. İnsan, vahşi zamanlardan kalma güce boyun eğme alışkanlığı yüzünden ancak nadiren kendini bu barbarca huydan kurtarabilir: Medeniyet, zihinsel gücün bedensel güçten çok daha üstün olduğuna karar vermiş olsa da böyledir bu. İnsan aklı, Tanrı’yı düşündüğünde bile bu ham fikirlerle gölgelenir: O’nun her şeye kadirliği, diğer bütün vasıflarına hükmeder; kudretinin bilgeliğiyle dengelendiğini düşünen benim gibi ölümlülerse O’nun gücüne sınır koyma cüretini göstermekle suçlanır.

Doğayı inceleyip de sıra yaratıcısına gelince duran bir alçakgönüllülüğü kabul etmiyorum. Mekânı ebediyet olan Ulu Varlık, muhakkak ki bizim aklımızın almayacağı pek çok vasfa sahiptir, lakin bu vasıfların da tapındığım vasıflarla çelişemeyeceğini söyleyen mantığıma kulak tıkayamam.

İnsanın mükemmellik arayışı, yani ya taptığı nesnede mükemmelliğin izini sürmesi yahut onu körü körüne mükemmellikle donatması doğaldır. Bu ikinci türden tapınma, akılcı bir varlığın ahlaki davranışını iyi yönde etkileyebilir mi? İnsan güce boyun eğer; önünde apaydınlık bir yol açabileceği gibi, sadık başının üstünde sınır tanımaz, sebepsiz hiddet fırtınaları da çıkarabilecek kara bir buluta tapınır. Peki ama Tanrı güdümsüz bir iradenin dürtüleriyle hareket ediyorsa insan ne yapabilir? Ya kendi iradesiyle hareket edecek yahut saygısızlık diyerek reddettiği ilkelere uymak zorunda kalacaktır. Gerek fikrin ateşli savunucuları gerekse konuya serinkanlı yaklaşan düşünürler, insanı Tanrı’nın zatına dair tam ve doğru bir anlayışın dayatacağı ahlaki kısıtlamalardan kurtarmaya uğraşırken bu ikileme düşmüştür.

Halbuki Rab’bin vasıflarını inceleme konusu yapmak dine saygısızlık değildir: Filhakika melekelerini kullanıp da bunu yapmamayı başarabilen var mıdır? Anlaşıldığı kadarıyla, Tanrı’yı bir bilgelik, iyilik ve güç pınarı olarak sevmek, erdem yahut bilgi sahibi olmak isteyen bir varlığa faydalı olan yegâne tapınma şeklidir. Kör ve huzursuz bir sevgi, tıpkı insani tutkular gibi akılları meşgul edip yürekleri ısıtsa da adaleti, merhameti ve Tanrımızın yolunda alçakgönüllülükle yürüme ödevini unutturur. Bu tartışmayı dinî bir zevk ya da hissiyat meselesi olarak gören Dr. Gregory’nin tam tersi bir bakış açısıyla ele alacağım bölümlerde daha ileri taşıyacağım.

Bu kadar konu dışına taştıktan sonra kaldığımız yere dönelim. Kadının kocasına duyduğu sevginin Tanrı sevgisiyle aynı ilkelere dayanması arzulanacak bir şeydir. Zaten dünya üzerinde sevginin dayanabileceği başka bir sağlam zemin yoktur; duyarlılığın yumuşatılmış tabiriyle “hisler”in yanıltıcı ışığına aldanmamak gerekir. O halde, kanaatimce bundan çıkan sonuç şudur: Kadın, çocukluğundan itibaren ya şarklı şehzadeler gibi dört duvar arasına hapsedilmeli yahut kendi iradesiyle düşünüp davranabilecek şekilde yetiştirilmelidir.

Erkekler neden iki görüş arasında dalgalanır38 ve imkânsızın olmasını bekler? Neden köleden yahut medeni toplum yapısının zayıflattığı, hatta belki kötüleştirdiği bir varlıktan erdem bekler?

Yine de haz düşkünlerinin topluma aşıladığı köklü önyargıların yok edilmesi için uzun süre gerekeceğinin farkındayım; keza, kadınları incelik adı altında güçsüzlüğe öykünmenin uzun vadede gerçek çıkarlarına aykırı olduğuna, dünyayı ise kadınların –âdet olduğu üzere eşanlamlı kelimeleri serbestlikle kullanacak olursak– kötülük ve akılsızlıklarının güzelliğe tapma halinden kaynaklandığına ikna etmek vakit alacaktır. Fiziksel güzellikten söz ettiğimi belirtmeliyim; Alman bir yazarın zekice tespit ettiği gibi, güzel kadını her erkek arzular, oysa aklının güzelliğiyle yüce duygular uyandıran hoş bir kadın, mutluluğu iştahlarını doyurmakta arayan erkeklerin gözünden kaçabilir yahut ilgisini çekmeyebilir. Bu noktada gelebilecek bir itirazın farkındayım: Denebilir ki, insan bugüne dek olageldiği kusurlu varlık olduğu sürece öyle veya böyle dürtülerinin esiri olacak ve dolayısıyla en güçlü kadınlar her daim kabaran iştahları doyuranlar olacaktır, dolayısıyla kadın ahlaki değilse de fiziksel bir zorunluluk sonucu erkekten aşağıdır.

Bunun kısmen güçlü bir söylem olduğunu kabul ediyorum fakat “Göklerdeki Babanız gibi saf ve arı olun” gibi ulu bir emir bulunduğuna göre insanın erdemlerini kısıtlayabilecek yegâne varlık onları kısıtlamamış demektir, o halde insan haddini aşıp aşmadığı kaygısına düşmeksizin yüce emellerine doğru ilerleyebilir. “Buraya kadar gelip öteye geçmeyeceksin, gururlu dalgaların şurada duracak,39” denmiştir azgın sulara. Boşuna çırpınır, köpüklenirler; direnen gezegenleri yörüngede tutan güç zapt eder onları da; madde her şeyin hâkimi Yüce Ruh’a boyun eğer. Oysa mekaniğin kanunlarıyla kısıtlanmayan ve maddenin zincirlerinden kurtulmak için mücadele eden ölümsüz bir ruhtur, yaradılışın düzenine zarar vermez, bilakis katkıda bulunur, ruhların Babasıyla işbirliği yaparak sırrı tahayyülümüzü aşan evrenin değişmez kanununa tabi olur.

Kaldı ki; kadınlar kendileri gibi kusurlu bir varlığın isteğine göre davranan, ister doğru ister yanlış olsun güce boyun eğen, bağımlı varlıklar olarak yetiştirilirse bunun sonu nereye varır? Kadına yönetimine küçük bir bölge verilen ve kendisi de hataya gebe bir üst mercie hesap verme sorumluluğu olan bir vali gözüyle mi bakacağız?

Böyle bir vekilin, korktuğu için boyun eğen insanlar gibi davranacağını ve çocuklarıyla hizmetkârlarına zulmedeceğini kanıtlamak zor olmaz. Boyun eğişi gibi hükmedişi de akla dayanmayacak, davranışları belirli kurallara tabi olmadığından canının o anki isteğine göre kâh şefkatli kâh acımasız olacaktır; hatta boynunu yaralayan ağır boyunduruğu arada bir zayıf omuzlara yaslamaktan kötücül bir haz duymasına bile şaşılmamalıdır.

İtaatkâr yetiştirilmiş evli bir kadının ona köleliğini hissettirmeden muhakemesini yönlendirebilen, sağduyulu bir kocası olduğunu varsayalım; bu suretle kadın, ikinci elden aklın ışığının izin vereceği kadarıyla, mümkün mertebe görgülü davranışlar sergiliyor olabilir fakat hamisinin canı kadına bağlı değildir, adam ölebilir ve kadını geniş bir aileyle baş başa bırakabilir.

Böylece kadının üstüne çifte sorumluluk kalır: Çocuklarına hem anne hem baba olmalı, onları iyi ahlaklı yetiştirmeli, mal varlıklarını korumalıdır. Fakat heyhat! Kadın, o güne kadar kendi aklıyla hareket etmek şöyle dursun, kendi adına düşünmemiştir bile. Tek bildiği, erkeklerin hoşuna gitmeye çalışmak,40 tüm zarafetiyle onlara bağımlı yaşamaktır; oysa sırtında çocukların yükü varken nasıl yeni bir hami, aklın yerini tutacak yeni bir koca bulabilir kendine? Akılcı bir erkek –zira konuya romantik açıdan yaklaşmıyoruz– böyle bir kadını latif ve uysal bir varlık olarak görse bile dünyada onca güzel kadın varken aşk uğruna bir aileyle evlenmeyi tercih etmeyecektir. Peki ya ne olacaktır kadının hali? Ya çocuklara babalarından kalan mirası kendi üstüne geçirip onu perişan edecek, kötü kalpli bir servet avcısının tuzağına düşecek ya da tatminsizliğin ve gözü kör eden bir haz düşkünlüğünün kurbanı olacaktır. Oğullarını yetiştirmekten de içlerinde saygı uyandırmaktan da âciz –zira saygıyı hak etmeyen kimselere önemli mevkilerde olsalar dahi saygı duyulmadığını söylemek kelime oyunu değildir– nafile bir pişmanlıkla içi içini yiyip duracaktır. Yılan diş geçirir ruhuna, avare gençliğin günahları mezara dek kedere ve hatta yoksulluğa mahkûm etmiştir onu.

Bu, hiç de abartılı bir tablo değildir; aksine, son derece olası bir durumdur, dikkatli gözler muhakkak benzer vakalara şahit olmuştur.

Gelgelelim, bu örnekte kadının iyi niyetli olduğunu varsayıyoruz; halbuki tecrübe bize göstermektedir ki, körü hendeğe düşürmek de düz yolda yürütmek kadar kolaydır. Öte yandan –söyleyeceğim hiç de imkânsız değildir– yalnızca hoşa gitmeyi öğrenmiş bir insan, mutluluğu yine başkalarının hoşuna gitmesinde bulacaktır. Bu akılsızlığıyla, hatta denebilirse günahıyla ne kadar kötü örnek olur günahsız kızlarına! Anne kimliği, cilvelenmelerin içinde eriyip gider; kızlarıyla arkadaş olacak yerde onlara kuşkuyla bakar; rakibeleri, hem de en çetin rakibeleridir onlar, karşılaştırmaya olanak tanır, aklın kürsüsünde bir yer edinmeyi hiç düşünmemiş annelerini güzellik tahtından indiriverirler.

Böyle bir annenin sebep olacağı ailevi acılarla fenalıkları tarif etmek için kıvrak bir kaleme yahut nokta atışı bir karikatüre gerek yok. Fakat o, aslında tam da Rousseau’nun sistemine göre yetiştirilmiş bir kadından beklenecek davranışları sergilemektedir. Erkek gibi olduğu yahut haddini aştığı için kızılamaz ona, hatta Rousseau’nun bir diğer temel kuralına uyarak itibarını lekelemekten özenle kaçındığı için iyi bir kadın olarak görülebilir. Ancak ne bakımdan iyi denebilir ona? Korkunç günahlar işlememeyi pek öyle zorlanmadan başarabildiği doğrudur fakat vazifelerini nasıl yerine getirmektedir? Vazife ya! Yok, onun aklı fikri güzelleşip güçsüzleşmektedir.

Din konusunu muhakemeye hiç kalkışmamış bağımlı varlıklardan bekleneceği üzere çocukluğundan itibaren semt kilisesindeki ayinlere katılan, dini bütün biri olarak bu meseleyi kendinden akıllı olanlara bırakmış, şüphe etmemeyi mükemmelliğin ölçütü sayan bu kadın, “nanesinin ve kimyonunun ondalığı”nı41 verir ve öbür kadınlar gibi olmadığı için Rabbine şükreder. İşte buyurun, iyi yetiştirilmenin pek kutlu sonuçları! İşte erkeğin hayat arkadaşının42 erdemleri! Sakinleşebilmek için müsaadenizle başka bir örneğe geçiyorum.

Gelin, akıllı sayılabilecek –ortalamadan fazla uzaklaşmak istemiyorum–, bedeni egzersizle tam gücünü kazanmış, aynı zamanda aklı adım adım gelişip hayattaki ahlaki vazifelerin, erdemle insan onurunun anlamını kavramaya başlamış bir kadın hayal edelim. Kişiliği hayattaki yerinin belirlediği vazifelerle şekillenen bu kadın, evleneceği zaman kalbinin sesini dinler fakat tedbiri de elden bırakmaz, mutlu bir evlilikle yetinmeyerek kocasının saygısını kazanır, onu memnun etmek için kurnaz numaralara başvurmaya gerek duymaz, doğanın kanunu gereği ateşli aşkın yerini dostluk ve hoşgörü alıp alışkanlık ortaya çıktığında can çekişen, sönmeye mahkûm ateşi körüklemeye çalışmaz. Aşkın doğal ölümüdür bu; kadın aşkın tükenmesini engelleme çabalarıyla ailenin huzurunu kaçırmaz. Elbette erkeğin de erdemli olduğunu varsayıyorum, aksi takdirde kadın bağımsız ilkelere çok daha fazla gereksinim duyacaktır.

Ne var ki; kader bu bağı koparır. Kadın, dul kalır, üstelik belki geliri de yoktur ama o, perişan olmaz! Yüreği yanar elbette, ama zaman acısına ilaç olup hüzünle durumu kabullendiğinde katbekat artmış bir sevgiyle çocuklarına döner yüzünü, onlara kol kanat germek için yanıp tutuşur, içindeki sevgi annelik vazifesine kutsal ve kahramanca bir nitelik katar. Erdemli çabalarını, yalnızca bundan böyle huzurunun yegâne kaynağı olan ve takdirini hayat vererek gösteren Tanrı’nın değil, titreyen ellerle kapadığını gözlerin de görebildiğini düşünür; her tür uygunsuz tutkuyu dize getirerek çocuklarına hem analık hem babalık edişini o gözlerin de seyrettiğini matem acısı ve umutla hayal eder. Talihsizlikler sonucu kahramanlık mertebesine yükseldiği için doğal bir meyli sezer sezmez, büyüyüp aşka dönüşmesine mahal vermeden bastırır ve hayatının baharında cinselliğini, uyanır uyanmaz bastırdığı tutkunun verdiği hazzı unutur. Başkalarının hoşuna gitmeyi düşünmez artık, haysiyet bilinciyse övgüye değer davranışlarıyla böbürlenmesine manidir. Çocuklarını sever; en aydınlık umutlarıysa hayallerinde sık sık dalıp gittiği öte dünyada saklıdır.