*****

ANDRÉ GIDE

KALPAZANLAR

*****

Can Modern

Kalpazanlar, André Gide

Fransızca aslından çeviren: Tahsin Yücel

Les faux-monnayeurs

© 1925, Éditions Gallimard

© 1989, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 1989

Dizi editörü: Emrah Serdan

Mizanpaj: Emin Petek

Sanat yönetmeni: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

Kapak tasarımı: Bilal Sarıteke / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-5042-7

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Maslak Mah. Eski Büyükdere Cad. İz Plaza, No: 9/25, Sarıyer/İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

ANDRÉ GIDE

KALPAZANLAR

ROMAN

1947 NOBEL EDEBİYAT ÖDÜLÜ

Fransızca aslından çeviren

Tahsin Yücel

*****

Andrè Gide’in Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Vatikan’ın Zindanları, 1989

Dünya Nimetleri ve Yeni Nimetler, 1989

Ayrı Yol, 2009

Chopin Üzerine Notlar, 2010

Tohum Ölmezse, 2010

Isabelle, 2011

Kadınlar Okulu, 2011

Theseus, 2012

*****

ANDRÉ GIDE, 1869’da Paris’te doğdu. Yazı hayatına 1891’de yayımladığı “André Walter’in Defterleri” ve “Narkissos Üstüne İnceleme” ile başladı. Bunları 1897’de yayımladığı ünlü yapıtı Dünya Nimetleri izledi. En önemli eserlerinden biri olan Ayrı Yol’u 1902’de yayımladı. Gide’in yazarlıktaki ustalığı, üslubundaki açıklık ve duruluk, bir yandan kitaplarında ortaya koyduğu kaygılarıyla, öte yandan düşüncelerinin karmaşıklığıyla tam bir çelişme halindedir. 1919’da yazdığı Pastoral Senfoni son derece duygulu ve insancıl bir romandır. Gide’in en iyi eseri sayılan Kalpazanlar 1925’te yayımlandı. Bu tarihten sonraki eserlerinde toplum sorunlarını öne aldı. Çağının aydınları üstünde büyük etkisi oldu. 1947’de Nobel Edebiyat Ödülü’nü aldı. 1951’de öldü.

TAHSİN YÜCEL, 1933’te doğdu. Galatasaray Lisesi ve İÜ Edebiyat Fakültesi Fransız Dili ve Edebiyatı Bölümü’nü bitirdi. Öğrencilik yıllarında Varlık Yayınları’nda çevirmenlik ve yazıişleri müdürlüğü yaptı. Mezun olduğu bölümden 2000 yılında profesör olarak emekliye ayrıldı. Öykü derlemeleri, romanları, bilimsel araştırmaları ve kurumsal yazılarının yanı sıra Balzac, Flaubert, Daudet, Gide, Simenon, Jean Giraudoux, Proust, Camus, Sartre, Malraux, Saint-Exupéry gibi yazarların eserlerini dilimize kazandıran Yücel, 1984’te Azra Erhat Çeviri Üstün Hizmet Ödülü’ne değer görüldü, 1997’de Fransız hükümeti tarafından Palmes Académiques Nişanı, Commandeur derecesi verildi. 2016’da İstanbul’da öldü.

*****

İlk romanımı,

derin dostluğumuz adına

Roger Martin du Gard’a

ithaf ediyorum.

A.G.

*****

Birinci bölüm

PARİS

*****

I

“Tam zamanı, koridorda ayak sesleri duyabilirim şimdi,” dedi Bernard içinden. Başını kaldırdı, kulak verdi. Hayır, babası ile büyük kardeşi Adliye Sarayı’ndaydılar; annesi misafirlikte; kız kardeşi bir konserde; küçük kardeşi Caloub’a gelince, o da her gün liseden çıktıktan sonra bir pansiyona kapanıyordu. Bernard Profitendieu, bakaloryaya hazırlanmak için evde kalmıştı, topu topu üç haftası vardı önünde. Ailesi yalnızlığını bulandırmamaya çalışıyordu; ama iblis bu türlü kaygılara boş veriyordu. Bernard ceketini çıkarmıştı, gene de bunalıyordu. Sokağa açılmış pencereden sıcaktan başka bir şey girmiyordu. Alnı sırılsıklamdı. Bir ter damlası burnu boyunca aktı, sonra gitti, elinde tuttuğu mektubun üzerine düştü.

“Gözyaşına benziyor,” diye düşündü. “Ama ağlamaktansa terlemek daha iyi.”

Evet, tarih kesindi. Kuşkuya yer yoktu. Kendisi, Bernard söz konusuydu. Mektup annesine yazılmıştı, on yedi yıllık eski bir aşk mektubu; imzasız.

“Anlamı ne bu harfin? Bir ‘V’ ama ‘N’ de olabilir pekâlâ... Anneme sormak yakışık alır mı? Zevkine güvenelim. İstersem adamın bir prens olduğunu bile kurabilirim. Bir de bir serserinin oğlu olduğumu öğrenirsem buyurun cenaze namazına! Babanın kim olduğunu bilmezsen ona benzemek korkusundan da kurtulursun. Her araştırma bir yük yükler omzumuza. Biz yalnız kurtuluş yanına bakalım işin. Derinlere inmeyelim. Bugünlük bu kadar yeter.”

Bernard mektubu katladı. Paketteki öbür on ikisiyle aynı büyüklükteydi. İncecik pembe bir şeritle bağlıydılar; bu şeridi çözmesi bile gerekmemişti; tomarı eskisi gibi kapatmak için yeniden kaydırdı şeridi. Tomarı mücevher kutusuna, kutuyu da konsolun çekmecesine koydu. Çekmece açık değildi; yukarıdan vermişti sırrını. Bernard ağır bir akik tabakasıyla örtülmesi gereken tahta tavanın ayrık uçlarını sıkıştırdı. Akik tabakasını usulca, dikkatle düşürdü, iki kristal şamdanla az önce zaman öldürmek için onarmaya çalıştığı ağır saati eski yerlerine koydu.

Saat dört kez vurdu. Zamanında koymuştu yerine.

“Sayın sorgu yargıcı ile oğlu sayın avukat, saat altıdan önce dönmezler. Zamanım var. Sayın yargıç eve dönünce gittiğimi anlatacak güzel mektubu, masasının üstünde bulmalı. Ama bu mektubu yazmadan önce düşüncelerimi havalandırmak gereksinimindeyim, gidip sevgili Olivier’ciğimi görmeli, hiç değilse geçici bir tünek bulmalıyım. Olivier, dostum, benim için senin hatırseverliğini denemek, senin için de kaç para ettiğini göstermek zamanı. Dostluğumuzun güzel yanı, şimdiye kadar birbirimize hiç yardımda bulunmayışımızdı. Adam sen de! Yapılması eğlenceli bir yardım istemek sıkmaz adamı. Olivier yalnız olmayacak, işin tatsız yanı burası. Ne yapalım, bir kenara çekmenin yolunu bulurum. Sakinliğimle ürpertmek istiyorum onu. En çok olağanüstü durumlarda doğal buluyorum kendimi.”

Bernard Profitendieu’nün bugüne kadar yaşadığı T. Sokağı, Luxembourg Bahçesi’ne çok yakındı. Dört-beş dostu, her çarşamba, orada Médici Çeşmesi’nin yukarısına düşen ağaçlık yolda buluşmak alışkanlığındaydı. Sanattan, felsefeden, spordan, politikadan, edebiyattan söz ederlerdi. Bernard çok hızlı yürümüştü; ama bahçenin parmaklıklı kapısından geçerken, Olivier Molinier’yi gördü, adımlarını yavaşlattı.

Topluluk her zamankinden daha kalabalıktı o gün, havanın güzelliğinden olacak. Bernard’ın tanımadığı bazı kimseler de katılmıştı aralarına. Bu gençlerin her biri, başkalarıyla karşı karşıya gelir gelmez, uydurma bir kişilik takınıyor, neredeyse bütün doğallığını yitiriyordu.

Olivier, Bernard’ın yaklaştığını görünce kızardı, konuştuğu genç kadını oldukça kaba bir biçimde bırakarak uzaklaştı. Bernard en yakın dostuydu, bunun için Olivier onu hiç de aramıyormuş gibi görünmeye son derece dikkat ediyordu, bazı bazı görmezlikten geldiği bile olurdu.

Bernard, onun yanına gelmeden, birçok toplulukla karşılaşmak zorundaydı, hem o da Olivier’yi aramıyormuş gibi davranıyor, bu yüzden oyalanıyordu.

Arkadaşlarından dördü, kendilerinden daha yaşlı olduğu açıkça görülen, burundan tutturma gözlüklü, ufak bir sakallının çevresinde toplanmıştı. Dhurmer’di bu, elinde bir kitap tutuyordu.

“Böyle işte,” diyordu, özellikle bir kişiye söylüyordu bunu, ama herkesçe dinlenildiğine sevindiği de açıkça belliydi. “Otuzuncu sayfaya kadar okudum, bir tek renk bulamadım, şöyle ‘çizen’ bir sözcük bulamadım. Bir kadından söz ediyor; giysisi kırmızı mıydı, mavi miydi, bunu bile bilmiyorum. Renk olmadı mı, bitmiştir, hiçbir şey görmem ben.” Sözlerinin fazla önemsenmediğini sezdikçe bir abartma gereksinimi duyuyor, ısrar ediyordu: “Hiç ama hiçbir şey.”

Bernard onu dinlemiyordu artık; fazla çabuk uzaklaşmayı da yakışıksız buluyor; ama daha şimdiden, arkadakilerin tartışmasına kulak kabartıyordu. Genç kadından ayrıldıktan sonra Olivier de onlara katılmıştı; bunlardan biri bir banka oturmuş, L’Action française’i okuyordu. Olivier Molinier, bütün bu gençler arasında ne kadar da ağırbaşlı görünüyor! Oysa en gençlerinden biri. Hemen hemen çocuksu yüzü ile bakışı, düşüncesinin erken gelişmişliğini belli ediyor. Kolayca kızarır. Sevecendir. Herkese karşı ne kadar nazik olursa olsun bir ölçülülüğü, bir çekingenliği var, bu da arkadaşlarından uzak tutuyor onu. Rahatını kaçırıyor bu durum. Bernard olmasa büsbütün rahatsız olurdu.

Molinier, şimdi de Bernard’ın yaptığı gibi, ancak bir-iki dakika katılmıştı her topluluğa; o da hatırseverlik belasına; öyle ya, işittiklerinin hiçbiri ilgisini çekmiyor. Gazete okuyan arkadaşının omzu üzerinden eğilmekteydi. Bernard, geriye dönmeden, sesini duydu:

“Gazete okumakla iyi etmiyorsun, kan beynine çıkacak.”

Öteki kekre bir sesle karşılık verdi:

“Sen de Maurras’ın sözü geçti mi hep bozulursun.”

Sonra bir üçüncüsü alaylı bir sesle sordu:

“Sence pek mi eğlenceli bu Maurras’ın yazıları?”

Birincisi yanıtladı:

“Can sıkıcı; ama bal gibi haklı.”

Sonra, Bernard’ın sesinden tanıyamadığı bir dördüncüsü, “Sen de can sıkıcı olmayan şeyleri derinlikten yoksun sanırsın,” dedi.

Birincisi sertçe karşılık verdi:

“Komiklikle budalalığı birbirine karıştırıyorsun sen!”

Bernard birdenbire Olivier’nin kolunu tuttu.

“Gel,” dedi alçak sesle. Onu birkaç adım öteye götürdü.

“Çabuk söyle, işim acele. Annenlerle aynı katta yatmadığını söylemiştin, değil mi?”

“Odamın kapısını göstermiştim sana, dosdoğru merdivene açılır, bizim eve gelmeden önce bir yarım-kat.”

“Kardeşinin de orada yattığını söylemiştin, değil mi?”

“Georges, evet.”

“İkiniz yalnız mısınız?”

“Evet.”

“Ufaklık çenesini tutmasını bilir mi?”

“Gerekirse. Neden sordun?”

“Dinle şimdi! Ben evden ayrıldım, hiç değilse bu akşam ayrılacağım. Nereye gideceğimi bilmiyorum daha. Bir geceliğine beni konuk edebilir misin?”

Olivier sapsarı kesildi. Öyle heyecanlanmıştı ki Bernard’a bakamıyordu.

“Evet,” dedi, “ama on birden önce gelme. Annem her gece inip iyi geceler diler, kapımızı kilitler.”

“Ama o zaman...”

Olivier gülümsedi:

“Başka bir anahtarım var. Usulca vurursun kapıyı, Georges uyumuş olur belki, uyanmasın.”

“Kapıcı bırakır mı?”

“Ben söylerim. Aramız çok iyidir. Öbür anahtarı o verdi bana. Akşama görüşürüz.”

El sıkışmadan ayrıldılar. Bernard az sonra yazıp yargıcın masasına bırakacağı mektubu düşünerek uzaklaşırken onunla baş başa kaldığının görülmesini istemeyen Olivier, ötekilerin biraz kenarda bıraktıkları Lucien Bercail’in yanına gitti. Olivier, Bernard’ı daha üstün tutmasa çok sevecekti bu çocuğu. Bernard ne kadar girginse Lucien de o kadar çekingendi. Zayıf bulur insan onu; yalnızca yüreği ve kafasıyla yaşar gibidir. Binde bir göze alır adama sokulmayı ama Olivier’nin yaklaştığını gördü mü sevinçten deli olur. Lucien’in şiir yazdığını herkes sezinler; buna karşılık, hiç kuşkum yok, Lucien’in tasarılarını açtığı tek insan Olivier’dir. Setin kıyısına gittiler birlikte.

“Ben bir kişinin değil, bir yerin öyküsünü anlatmak isterdim,” diyordu Lucien. “Örneğin, bak, şöyle bir bahçe yolu, burada olup bitenler, sabahtan akşama kadar. İlkin dadılar, kurdeleli sütanneler gelir... Hayır, hayır... İlkin cinsleri, yaşları belli olmayan, tepeden tırnağa griler giymiş insanlar... Yolu süpürmek, otları sulamak, çiçekleri değiştirmek, kısacası, kapılar açılmadan, sahneyi, dekoru hazırlamak için, anlıyor musun? Bundan sonra sütannelerin girişi. Yumurcaklar kumdan evler yapar, gürültü patırtıyla birbirlerine girer; hizmetçiler onları tokatlar. Sonra küçük sınıfların dağılışı, sonra işçi kızlar. Bir banka oturup karın doyuran yoksullar. Sonra birbirlerini arayan gençler, birbirlerinden kaçanlar, ıssız bir köşeye çekilenler, hayalciler... Sonra çalgı zamanı, mağazaların kapanış saati, kalabalık. Üniversite öğrencileri, şimdiki gibi. Akşam öpüşen sevgililer; ağlayarak ayrılan sevgililer... Sonra, gün batınca yaşlı bir çift. Sonra, birdenbire bir davul gümbürtüsü: Bahçe kapatılıyor. Herkes çıkar. Oyun bitmiştir. Anlıyorsun ya; her şeyin sonu gibi, ölüm gibi izlenim veren bir şey ... ama ölümden söz edilmeyecek elbet.”

“Evet, çok iyi anlıyorum,” dedi Olivier, Bernard’ı düşünüyordu, hiç dinlememişti.

“Hepsi bu değil, hepsi bu değil!” diye sürdürdü Lucien coşkunlukla. Öyküye bir tür sonuç eklemek, bir de gece, herkes gittikten sonra göstermek isterdim bu yolu: Issız, ama gündüzkinden çok daha güzel... büyük sessizlik içinde, heykeller dolaştırmayı düşünmüştüm... ama bayağı bir şey olurdu; ne dersin?”

Olivier dalgın dalgın, “Hayır, heykel olmasın, olmasın,” diye yanıtladı; sonra, arkadaşının üzgün bakışlarını görünce, “başarırsan çok güzel olur, dostum,” diye atıldı.

*****

II

“Poussin’in mektuplarında ana babasına karşı
minnetten iz bile yoktur. Daha sonra da onlardan ayrılışından dolayı hiçbir pişmanlık duymamıştır.
Kendi isteğiyle Roma’ya yerleşmiş, her türlü dönüş isteğini, hatta her türlü anıyı yitirmiştir.”

PAUL DESJARDINS (Poussin)

Mösyö Profitendieu eve dönmekte acele ediyor, Saint-Germain Bulvarı boyunca kendisine yoldaşlık eden meslektaşı Molinier’nin çok ağır yürüdüğünü düşünüyordu. Adliyede çok yüklü bir gün geçirmişti. Sağ yanında bir ağırlık duyuyor, bu yüzden de kaygılanıyordu; yorgunluk, biraz zayıf olan karaciğerine vururdu hep. Yapacağı banyoyu düşünüyordu; günün kaygılarının verdiği ağırlığı atmak için iyi bir banyonun üstüne hiçbir şey yoktu ona göre; bu banyo nedeniyle ikindi kahvaltısı da etmemişti; ılık bile olsa suya ancak dolu olmayan bir mideyle girmek gerektiği kanısındaydı. Belki bir önyargıdan başka bir şey değildi bu; ama önyargılar, uygarlığın temel direkleridir.

Oscar Molinier elinden geldiği kadar sıklaştırıyordu adımlarını, Profitendieu’ye ayak uydurabilmek için çaba harcıyordu ama ondan çok daha kısaydı, uyluğu da onunki kadar gelişmemişti; üstelik, yüreğinin üzerinde oldukça kalın bir yağ tabakası vardı, çabucak soluğu kesiliyordu. Profitendieu, elli beş yaşında hâlâ dinçti, tığ gibiydi, canlı bir yürüyüşü vardı, seve seve bırakıp gidebilirdi onu, ama görgü kurallarına son derece dikkat ederdi; meslektaşı kendisinden daha yaşlıydı, meslekte daha çok ilerlemişti, ona saygı borçluydu. Üstelik, karısının ana babası öldükten sonra bayağı hatırı sayılır bir duruma gelen servetini de bağışlattırması gerekirdi; Mösyö Molinier’nin varı yoğu başkanlık aylığıydı, bu da gülünç bir aylıktı, kişisel yetersizliğini gizlediği için daha da büyük bir onurla yerleştiği yüksek mevkiyle karşılaştırılamazdı. Profitendieu sabırsızlığını gizliyordu. Molinier’ye dönüyor, terini silişine bakıyordu; bununla birlikte, meslektaşının söylediklerine de büyük ilgi duyuyordu; ama görüş noktaları aynı değildi, tartışma kızışıyordu.

“Evi gözaltında tutun,” diyordu Molinier. “Kapıcıdan, sahte hizmetçi kızdan bilgiler toplayın, bütün bunlar çok iyi. Ama dikkat edin, bu soruşturmayı azıcık daha ileri götürdünüz mü, ipin ucunu kaçırıverirsiniz; diyeceğim, bu iş sizi düşündüğünüzden de ötelere götürebilir demek istiyorum.”

“Bu kaygıların adaletle hiçbir ilgisi yok.”

“Durun dostum, durun; siz de ben de adaletin ne olması gerektiği ve ne olduğunu biliriz. Elimizden geleni yapıyoruz, buna bir diyeceğim yok; ama ne yaparsak yapalım, ancak yaklaştırma bir şeye varabiliyoruz. Bugün sizi uğraştıran durum son derece nazik. On beş sanıktan, daha doğrusu yarın ağzınızdan çıkacak bir tek sözle sanık olabilecek on beş kişiden dokuzu henüz ergenlik çağına gelmemiş. Bu çocukların bazıları da biliyorsunuz, çok saygıdeğer ailelerin çocukları. Bu bakımdan, en küçük bir tutuklama kararı bile önemli bir beceriksizlik durumuna gelebilir bence. Parti gazeteleri işe el atacak; bir sürü şantaja, karalamaya yol açacaksınız. Ne yapsanız boşuna. Siz istediğiniz kadar önlem alın, özel adların ağza alınmasını önleyemeyeceksiniz... Size öğüt verecek durumda değilim, çok iyi bilirsiniz ki sizin gibi yüksek görüşlü, açık kafalı ve dürüst bildiğim bir kimseye akıl vermektense akıl almayı yeğ tutarım... Ama, sizin yerinizde olsam bakın nasıl davranırdım: Dört-beş elebaşını yakalayarak bu iğrenç rezalete son vermenin yolunu arardım... Evet, güçtür bunları yakalamak, biliyorum; ama ne yapalım, mesleğimiz de bu bizim. Bu şenliklerin yuvası olan daireyi kapattırır, işlerimi bu genç küstahların büyüklerini uyaracak bir biçimde ayarlardım, usulca, gizlice yalnızca suçun yinelenmesini önleyecek bir biçimde. Ha, bakın! Kadınları tıkın deliğe, buna bir diyeceğim yok; bana öyle geliyor ki ahlaksızlığın doruğuna ulaşmadan onları temizlemek gerekir. Ama, gene söylüyorum, çocukları yakalamayın; onları korkutmakla yetinin; bütün bunları, ‘bilinçsizce davrandıklarından dolayı’ etiketiyle kapatın; bu işi yalnızca korkuyla savuşturduklarına şaşıp dursunlar. Düşünün bir kez, üçü on dördüne bile basmamış daha; büyükleri de onları saflık, günahsızlık melekleri sanıyordur kuşkusuz. Ama sevgili dostum, durun bakalım, söz aramızda, biz bu yaşta kadınları düşünmeye başlamış mıydık?”

Durmuştu, parlak sözlerinden çok yürümek kesmişti soluğunu, Profitendieu’yü kolundan tutmuş, onu da durmaya zorluyordu.

“Düşünmüş olsak da ülkü, gizem, din gibi düşünmüştük bir bakıma,” diyerek yeniden başlıyordu konuşmasına. “Bugünün çocuklarına gelince iş değişiyor, ülkü mülkü kalmamış bunlarda... Sırası gelmişken sorayım, sizinkiler nasıl? Bütün bunları onlar için söylemiyorum elbette. Sizin gözetiminiz altında, verdiğiniz eğitimle, onların yoldan sapmalarından korkmak yersiz olur, biliyorum.”

Gerçekten de Profitendieu, oğullarından dolayı yalnız övünmüştü şimdiye kadar; ama boş hayallere de kapılmıyordu. Dünyanın en iyi eğitimi bile kötü içgüdüleri yenemiyordu; Tanrı’ya şükür, çocuklarında kötü içgüdüler yoktu. Molinier’in çocuklarında da yoktu herhalde; bunun için, kötü dostlardan, kötü kitaplardan kendiliğinden sakınıyorlardı. Öyle ya, önlenemeyecek olanı yasaklamak neye yarar? Bir kitabı yasak edersin, çocuk gizli gizli okur. Pek basitti onun yöntemi: Kötü kitaplar okumalarını yasak etmiyordu; ama çocukların bunları okumak için hiçbir istek duymayacakları bir biçimde ayarlıyordu durumu. Söz konusu işe gelince daha düşünecekti ama ne olursa olsun, Molinier’e bildirmeden hiçbir şey yapmayacağına söz veriyordu. Sessiz denetimini sürdürmekle yetinecekti, kötülük üç aydır sürdüğüne göre, birkaç gün ya da birkaç hafta daha uzayabilirdi pekâlâ. Ayrıca tatil de suçluları kendiliğinden dağıtacaktı. Hadi hoşça kal.

Profitendieu en sonunda adımlarını sıklaştırabildi.

Eve gelir gelmez tuvalete koştu, banyonun musluklarını açtı. Antoine, efendisinin dönüşünü gözlüyordu, onunla koridorda karşılaşmanın yolunu buldu.

Bu sadık uşak on beş yıldır evdeydi; çocuklar elinde büyümüş sayılırdı. Çok şey görmüştü; başka birçok şeyden de kuşkulanıyordu ya kendisinden gizlediklerini sandığı şeylerin hiçbirini fark etmiyormuş gibi davranıyordu. Bernard, Antoine’ı hâlâ seviyordu. Ona veda etmeden gitmek istememişti. Belki de ailesine kızgın olduğu için yakınlarının bilmeyeceği bu gidişi, basit bir uşağa açmak hoşuna gidiyordu; ama yakınlarından hiçbirinin evde bulunmadığını da Bernard’dan yana bir nokta olarak belirtmek gerek. Üstelik, Bernard onlarla vedalaşmaya kalksa onu alıkoymaya çalışırlardı. Açıklamalardan sakınıyordu. Antoine’a da yalnızca, “Gidiyorum,” diyebildi. Ama bunu söylerken elini öyle törensi bir biçimde uzattı ki yaşlı uşak şaşırdı.

“Akşam yemeğine dönmeyecek misiniz, Mösyö Bernard?”

“Yatmaya da, Antoine.” Öteki ne anlaması gerektiğini bilemeden duraksarken Bernard daha anlamlı bir sesle, “Gidiyorum,” diye yineledi, sonra da ekledi: “Bir mektup bıraktım, şeyin masasının üstünde...” Babamın, demeye karar veremedi, gene konuştu: “... çalışma odasının masasının üstüne. Tanrı’ya emanet ol.”

Antoine’ın elini sıkarken sanki geçmişle de vedalaşıyormuş gibi heyecanlıydı, çabucak, “Tanrı’ya emanet ol,” diye yineledi, sonra, gırtlağına yükselen kocaman hıçkırığın kopuvermesine zaman kalmadan yürüdü gitti.

Antoine, onun böyle gitmesine ses çıkarmamanın ağır bir sorumluluk olup olmadığından kuşku duyuyordu, ama nasıl tutabilirdi?

Bernard’ın gidişi, aile için beklenmedik, tüyler ürpertici bir olaydı; Antoine fazlasıyla sezinliyordu bunu ama onun kusursuz uşak rolü, şaşırmış görünmemekti. Mösyö Profitendieu’nün bilmediklerini bilmek ona düşmezdi. “Mösyö Bernard’ın gittiğini biliyor musunuz, efendim?” demekle yetinebilirdi kuşkusuz; ama böylelikle her türlü üstünlüğü yitirmiş olurdu, bu da hiç hoş değildi. Efendisini bu kadar sabırsızlıkla beklemesi; ona dümdüz, saygılı bir sesle –Bernard’ın bildirilmesi için kendisini görevlendirdiği basit bir haberi verir gibi– uzun uzun hazırladığı şu tümceyi söylemek içindi:

“Mösyö Bernard gitmeden önce çalışma odasında size bir mektup bıraktı.”

O kadar basit bir tümceydi ki hiç fark edilmemek tehlikesi vardı; boşu boşuna daha tumturaklı bir şey aramış, ama aynı zamanda hem tumturaklı hem doğal olabilecek hiçbir şey bulamamıştı. Ama Bernard’ın evden hiç uzaklaştığı olmadığı için, gözucuyla incelemekte olduğu Mösyö Profitendieu irkilmekten kendini alamadı.

“Nasıl! Gitmeden...”

Hemen topladı kendini, emrindeki bir insan karşısında şaşkınlığını göstermemeliydi, üstünlük duygusu hiç çıkmazdı içinden. Gerçek başkanlara yaraşır, sakin mi sakin bir sesle tamamladı sözünü:

“Pekâlâ.”

Odasına giderken de, “Ne diyordun? Neredeymiş o mektup?” diye sordu.

“Yazı masanızın üstünde.”

Gerçekten de, Profitendieu, odaya girer girmez yazı yazmak için oturma alışkanlığında olduğu koltuğun karşısına, kolayca görülebilecek bir yere konulmuş bir zarf gördü; ama Antoine o kadar çabuk bırakmazdı adamın yakasını; Mösyö Profitendieu daha mektuptan iki satır okumamıştı ki kapının vurulduğunu işitti:

“Efendim, küçük salonda iki kişinin sizi beklediğini söylemeyi unutmuşum.”

“Kimmiş bunlar?”

“Bilmiyorum.”

“Birlikte mi gelmişler?”

“Öyle görünmüyor.”

“Ne istiyorlarmış?”

“Bilmiyorum. Sizi görmek istiyorlar.”

Profitendieu sabrının tükenmekte olduğunu sezdi.

“Daha önce de söyledim, kaç kez de yineledim, gelip beni burada rahatsız etmesinler diye – hele bu saatte; adliyede görüşme günlerim, görüşme saatlerim var... Niçin aldın onları içeriye?”

“Her ikisi de size acele bir diyecekleri olduğunu söylediler.”

“Çoktandır bekliyorlar mı?”

“Neredeyse bir saat olacak.”

Profitendieu odada birkaç adım yürüdü, bir elini alnına götürdü, öbür eliyle Bernard’ın mektubunu tutuyordu. Antoine kapının önünde duruyordu hep, ağırbaşlı, duygusuz. En sonunda yargıcın sakinliğini yitirdiğini görmenin, yaşamında ilk kez ayaklarını yere vurarak homurdandığını işitmenin sevincini de tattı:

“Rahat bıraksınlar beni! Rahat bıraksınlar! İşim olduğunu söyle. Başka gün gelsinler.”

Antoine daha çıkmış çıkmamıştı ki Profitendieu kapıya koştu:

“Antoine! Antoine!.. Sonra da banyoya git, muslukları kapat.”

Banyonun tam sırasıydı hani! Pencereye yaklaştı, okudu:

Mösyö,

Bugün öğleden sonra, rastlantıyla yaptığım bir buluş sonunda, sizi babam olarak görmeye son vermem gerektiğini anladım, böylece sonsuz bir rahatlıkla doldu içim. Sizi pek sevmediğim için uzun zaman doğal duygulardan yoksun bir oğul sanmıştım kendimi; bu durumda, sizin oğlunuz olmadığımı bilmem çok daha iyi. Belki de bana öteki çocuklarınıza davrandığınız gibi davrandığınızı, dolayısıyla size minnet borçlu olduğumu düşünüyorsunuzdur; ama onlarla kendi aramda bir ilgi farkı bulunduğunu her zaman sezinlemiştim; sonra sizi iyi tanırım, bütün bunları rezalet korkusuyla, hiç de koltuklarınızı kabartmayacak bir durumu gizlemek için, başka türlüsünü yapamayacağınız için yaptığınızı bilmez değilim. Annemi bir daha görmeden gitmeyi yeğ tutuyorum; çünkü kendisinden kesinlikle ayrılırken yumuşamaktan korkuyorum, sonra karşımda zor bir duruma düşmesi de benim için tatsız bir şey olur. Bana büyük bir sevgi beslediğini sanmam; çoğunlukla pansiyonda kaldığım için beni tanımaya pek zamanı olmadı, benim yüzüm sürekli olarak yaşamından silmek istediği bir şeyi anımsattığı için de gitmemi rahatlayışla, zevkle karşılayacağını sanırım. Gözünüz keserse, beni bir piç olarak doğurdu diye kendisine kızmadığımı; tam tersine, bunu sizin oğlunuz olarak doğduğumu bilmeye yeğ tuttuğumu söyleyin. (Böyle konuşmamı bağışlayın; size hakaret yağdırmak değil niyetim ama bunlar, beni küçümsemenizi sağlayacak; biraz ferahlayacaksınız.)

Yuvanızı bırakmama yol açan gizli nedenleri kimselere açmamı istemiyorsanız rica ederim, beni bu eve geri getirtmeye kalkmayın. Kararım kesin. Bugüne kadar bana bakmak size kaça patladı, bilmem; bilmediğim sürece, sırtınızdan geçinmeyi kabul edebilirdim ama gelecekte sizden hiçbir şey almamayı yeğ gördüğümü söylemek bile fazla. Ne olursa olsun, size bir şey borçlu olmak benim için katlanılır gibi değil, öyle sanıyorum ki yeniden başlanacak olsaydı, sofranıza oturmaktansa açlıktan ölmeyi yeğ tutardım. Bereket versin, evlendiğiniz sırada annemin sizden daha zengin olduğunu işittiğimi anımsar gibiyim. Öyleyse yalnız onun sırtından geçindiğimi düşünebilirim. Sağ olsun, gerisini de ödediğini kabul etsin ve beni unutsun. Evden ayrılmama şaşıranlara söylenecek sözleri siz kendiniz bulursunuz artık. Canınızın istediği kadar atıp tutabilirsiniz arkamdan (ama bunu yapmak için benden izin beklemeyeceğinizi iyi biliyorum).

Sizin olan, size geri verebilmek istediğim ve lekelemeye can attığım gülünç adla imzalıyorum mektubumu...

Bernard Profitendieu

Not: Bütün özel eşyalarımı evinizde bırakıyorum. Caloub’un işine yarar belki, bu da, sizin adınıza umarım ki, daha yasal bir şey olur.

Mösyö Profitendieu sendeleyerek bir koltuğa oturdu. Düşünmek isterdi ama düşünceler karmakarışık bir biçimde dönüyordu kafasında. Üstelik de sağ yanında, kaburgalarının altında hafif bir sızı duyuyordu; şakası yoktu; karaciğer sancısıydı bu. Bari Vichy suyu var mıydı evde? Hiç değilse karısı dönmüş olsaydı! Bernard’ın kaçtığını nasıl bildirecekti ona? Mektubu göstermeli miydi? Bu mektup haksız, iğrenççesine haksız. Buna kızmalıydı her şeyden önce. Kederini kızgınlık gibi görmek isterdi.

Sert sert soluk alıyor, her soluk verişte de bir, “Ah Tanrım!” diyordu, bir iç çekiş gibi çabuk ve zayıf. Böğründeki sızı kederiyle karışıyor, onu kanıtlıyor, yerini belli ediyordu. Keder, karaciğerindeymiş gibi bir duygu var içinde. Bir koltuğa attı kendini, Bernard’ın mektubunu bir daha okudu Dertli dertli omuz silkti. Elbette kendisine karşı çok acımasız bir mektuptu; ama bunda kızgınlık, meydan okuma, övünme seziliyordu. Ötekiler, yani gerçek çocukları hiçbir zaman böyle bir şey yazamazdı, kendisi de yazamazdı; iyi biliyor bunu; çünkü kendisinde fazlasıyla bulunmayan hiçbir şey görmüyor onlarda. Elbette, Bernard’da sezdiği yeni, katı, dizginlenmemiş yanları ayıplamak gerektiğine her zaman inanmıştı; ama şimdi varsın istediği kadar inansın; onu, ötekilerin hiçbir zaman uyandıramadıkları bir sevgiyle sevmesinin nedeninin de bundan başka bir şey olmadığını iyice anlamıştı.

Birkaç dakikadır yandaki odada Cécile’in gürültüsü işitiliyordu, konserden dönmüş, piyanonun başına oturmuştu, bir barkarolün aynı tümcesini inatla yineliyordu. En sonunda Albéric Profitendieu dayanamadı. Salonun kapısını araladı, karnındaki sancı amansızca acı vermeye başladığından, bir de ona her zaman oldukça çekingen davranmış olduğundan, sızlanmalı, neredeyse yalvaran bir sesle, “Cécile’ciğim, evde Vichy suyu var mı, bir bakar mısın,” dedi; “yoksa adam yollayıp aldırtır mısın? Piyanona da biraz ara versen iyi olur.”

“Rahatsız mısın?”

“Hayır, hayır. Yalnız akşam yemeğine kadar biraz düşünmek istiyorum, müzik rahatımı kaçırıyor.”

Sonra, nezaket gereği –çünkü acı yumuşatır onu–ekledi:

“Çok güzeldi çaldığın şey. Nedir o?”

Ama sorusunun yanıtını almadan çıktı. Nasıl olsa kızı, onun müzikten hiçbir şey anlamadığını, Gel, Poupoule’u Tannhäuser Marşı’yla karıştırdığını bilirdi. (hiç değilse kızı böyle söyler), kendisine yanıt vermek niyetinde değildi. Ama işte Profitendieu gene açtı kapıyı:

“Annen dönmedi mi?”

“Hayır, daha dönmedi.”

Çok saçma. Öylesine geç dönecekti ki onunla yemekten önce konuşmasına zaman olmayacaktı. Şimdilik Bernard’ın yokluğunu açıklamak için ne uydurabilirdi? Ne de olsa gerçeği anlatamaz, çocuklara annelerinin bir ara yoldan saptığını açamazdı. Ah! Her şey öyle güzel bağışlanmış, unutulmuş, düzeltilmişti ki... Sonuncu oğlunun doğumu, uzlaşmalarını perçinlemişti. Derken birdenbire geçmişin içinden fırlayıveren bu öç alıcı hortlak, dalgaların getirdiği bu ceset...

Hoppala! Bu da nesi? Çalışma odasının kapısı sessizce açıldı; Mösyö Profitendieu çabucak, mektubu ceketinin iç cebine sokuşturdu; kapı perdesi usulca kalktı. Caloub:

“Şuna bir baksana, baba... Ne demek istiyor şu Latince tümce? Hiçbir şey anlayamadım.”

“Kapıyı vurmadan girmemeni söylemiştim sana. Hem sonra böyle yerli yersiz gelip beni rahatsız etmeni de istemiyorum. Kendin çaba harcayacak yerde, sırtını başkalarına dayamaya çalışıyorsun. Dün, geometri problemiydi, bugün de bir... Kiminmiş o Latince tümce?”

Caloub defterini uzatıyor:

“Söylemedi ama al, bak. Sen anlarsın. Söyleyip yazdırdı ama belki de yanlış yazmışımdır. Doğru mu, değil mi, onu öğreneyim bari...”

Mösyö Profitendieu defteri aldı ama fazla rahatsızdı. Usulca itti çocuğu:

“Daha sonra. Şimdi yemek yiyeceğiz. Charles döndü mü?”

“Odasına indi gene (avukat müşterilerini alt katta kabul ediyor).”

“Git, söyle, gelip beni görsün. Çabuk ol.”

Bir zil sesi! Madam Profitendieu en sonunda döndü; geç kaldığı için özür diledi: Birçok ahbaba uğramak zorunda kalmış. Kocasını rahatsız bulduğuna üzüldü. Bir isteği var mıydı acaba? Hiç de iyi görünmüyordu, doğru. Yemek yiyemeyecekti. Onsuz oturulacaktı sofraya. Ama yemekten sonra çocuklar da alınıp yanına gidilmeliydi. Bernard! Ha! Evet, dostu... bilirsin canım, birlikte matematik dersleri aldığı arkadaşı geldi, yemeğe götürdü onu.

Profitendieu kendini daha iyi hissetti. İlkin konuşamayacak kadar rahatsız olmaktan korkmuştu. Gene de Bernard’ın yokluğuna bir açıklama bulmak gerekiyordu. Şimdi, ne kadar acılı olursa olsun, ne demesi gerektiğini biliyordu. Sağlam, kararlı buluyordu kendini. Biricik korkusu, karısının ağıtlarla, bir çığlıkla sözünü kesmesiydi; fenalık geçirmesiydi...

Bir saat sonra, üç çocukla içeri giriyor, karısına yaklaşıyor. Onu yanına, koltuğunun dibine oturtuyor; alçak sesle, ama buyururcasına, “Kendini tutmaya çalış,” diyor, “bir sözcük bile söyleme, anlıyor musun? Sonra ikimiz baş başa konuşuruz.”

Konuşurken, karısının elini avuçlarına alıp öylece tutuyor.

“Hadi, oturun çocuklar! Sizi böyle, sınava çekilecekmiş gibi önümde ayakta görmek beni rahatsız ediyor. Çok acı bir şey söyleyeceğim size... Bernard bizi terk etti, onu bir daha görmeyeceğiz... Epey bir zaman sizlerden sakladığım bir şey vardı, şimdi artık söylemek zorundayım. Daha önce söylemedim; çünkü Bernard’ı bir kardeş gibi sevmenizi istiyordum, çünkü anneniz de ben de kendi oğlumuz gibi seviyorduk onu. Ama o, bizim çocuğumuz değildi... Bir dayısı, Bernard’ı ölüm döşeğinde bize bırakan gerçek annesinin bir kardeşi... bu akşam gelip onu geri aldı.”

Zor bir sessizlik başlıyor bu sözlerin ardından, Caloub’un soluduğu duyuluyor. Daha fazla konuşacak diye herkes bekliyor. Ama o, eliyle bir hareket yapıyor:

“Gidin şimdi, çocuklarım. Annenizle konuşmam gerek.”

Çocuklar gittikten sonra, Mösyö Profitendieu uzun zaman hiçbir şey söylemeden duruyor. Madam Profitendieu’nün onu tutan eli ölü gibi. Öbür eliyle mendilini gözlerine götürüyor. Büyük masaya dirseğini dayıyor, ağlamak için başını çeviriyor. Profitendieu, bedenini sarsan hıçkırıklar arasında karısının mırıldandığını işitiyor:

“Ah! Çok acımasızsınız... Ah! Onu kovdunuz...”

Ona Bernard’ın mektubunu göstermemeye karar vermişti az önce; ama bu çok haksız suçlama karşısında mektubu uzatıyor:

“Al, oku.”

“Okuyamam...”

“Okuman gerek.”

Hastalığını düşünmüyor artık. Bütün mektup boyunca, satırı satırına, gözleriyle izliyor onu. Az önce konuşurken gözyaşlarını tutmakta güçlük çekiyordu, şimdi heyecan bile bırakıyor yakasını, karısına bakıyor. Ne düşünüyor karısı? Aynı hıçkırıklar arasından, aynı iniltili sesle mırıldanıyor gene:

“Ah! Ne diye söyledin ona... Söylememeliydin...”

“Görüyorsun ki ben hiçbir şey söylemiş değilim. İyi oku mektubunu.”

“İyice okudum... Nasıl anladı öyleyse? Kim söyledi?”

Daha neler! Düşüne düşüne bunu düşünüyor demek! Acısının belirtisi bu işte! Bu acının kendilerini birleştirmesi gerekirdi. Profitendieu kendi düşüncesiyle karısının düşüncesinin ayrı yönlere sapıp birbirinden uzaklaştığını sezinler gibi. Karısı dert yanarken, suçlarken, hak isterken, o bu dikleşen kafayı daha dinsel düşüncelere yöneltmeye çalışıyor, “Günahların cezası işte,” diyor.

İçgüdüsel bir hükmetme gereksinimiyle ayağa kalktı; dimdik duruyor şimdi, bedenindeki sızıyı unutmuş, umursamıyor; ağırbaşlılıkla, sevecenlikle, yetkeyle elini Marguerite’in omzuna koyuyor. Kendisinin hep geçici bir zayıflık saymak istediği şeyin karısında yarım yamalak bir pişmanlık uyandırmaktan öteye gitmediğini iyi biliyor; şimdi ona bu kederin, bu acı deneyin günahını ödemesine yardım edebileceğini söylemek isterdi; ama hem kendi hoşuna gidecek hem de karısınca anlaşılacak, uygun bir söz bulamıyor. Marguerite’in omzu, elinin yumuşak basıncına karşı koyuyor. Çok, çok iyi biliyor Marguerite; çekilmez bir yanı vardır kocasının... Yaşamın en ufak olaylarından bile bir ahlak dersi çıkarıp yumurtlayıverir hep; her şeyi kendi inancına göre yorumlar, kendi diline çevirir. Mösyö Profitendieu, karısına doğru eğiliyor. İçinden şunları söylemek geliyor:

“İşte görüyorsun, zavallı dostum. Günahtan iyi bir şey doğmaz. Kusurunu örtbas etmeye çalıştın ama hiçbir şey değişmedi. Ne yazık! Neler, neler yapmıştım bu çocuk için; ona öz çocuğum gibi davranmıştım. Şimdi Tanrı bize bunun bir hata olduğunu gösteriyor, böyle bir...”

Ama daha ilk tümcede duruyor.

Bu anlam yüklü sözleri karısı da anlıyor kuşkusuz, yüreğine işledi sözleri, öyle ya, gene başladı hıçkırmaya, eskisinden de zorlu hıçkırıyor, oysa bir zamandır kesmişti ağıdı; sonra önünde diz çökecekmiş gibi bükülüyor, o da karısına doğru eğiliyor, tutuyor onu. Gözyaşlarının arasında ne söylüyor? Dudaklarına kadar eğiliyor Profitendieu. İşitiyor:

“Görüyorsun... Görüyorsun işte... Ah! Ne diye bağışladın beni? Ah, geri dönmemeliydim!”

Neredeyse sezinlemek zorunda karısının sözlerini. O da daha fazla anlatamıyor içindekini. Kocasının istediği bu erdem içinde kendini bir tutsak gibi gördüğünü; boğulduğunu; şimdi işlediği suça değil de buna pişman olduğuna üzüldüğünü nasıl söyleyebilirdi ona? Profitendieu doğrulmuştu, onur dolu bir sesle:

“Zavallı dostum, korkarım ki, biraz inatçılığın üstünde bu akşam. Geç oldu. Gidip yatsak daha iyi olacak.”

Kalkmasına yardım ediyor, sonra odasına kadar götürüyor onu, dudaklarını alnına bastırıyor, sonra çalışma odasına dönüyor, bir koltuğa atıyor kendini. Tuhaf şey, karaciğer sancısı yatıştı; ama bir bitkinlik duyuyor. Alnı ellerinde, duruyor öyle, ağlayamayacak kadar kederli. Kapının vurulduğunu işitmiyor, ama açılan kapının gürültüsü üzerine, başını kaldırıyor. Oğlu Charles, “Sana iyi geceler demeye gelmiştim,” diyor.

Charles yaklaşıyor. Her şeyi anlamış. Bunu babasına belli etmek istiyor. Acımasını, sevgisini, bağlılığını göstermek istiyor ona, ama kim bekler bunu bir avukattan? İnsan ancak bu kadar beceriksiz olabilir içindekini anlatmakta; ama belki de duyguları içten olunca beceriksizleşiyor. Babasını öpüyor. Oğlanın başını babasının omzuna koyup ısrarla yaslaması, bir zaman öylece bırakması, olanı biteni anladığına inandırıyor bizimkini. Hem o kadar iyi anlamış ki, işte, başını biraz kaldırarak her işte gösterdiği beceriksizlikle soruyor, öylesine acılı ki, sormaktan kendini alamıyor.

“Ya Caloub?”

Soru saçma, öyle ya, Bernard öteki çocuklardan ne kadar farklıysa Caloub’da da aile havası o kadar belirgin. Profitendieu, Charles’ın omzuna vuruyor:

“Hayır, hayır, merak etme. Yalnız Bernard.”

O zaman Charles, bir özdeyiş yumurtlarcasına:

“Tanrı o adamın...”

Ama Profitendieu onu durduruyor, ne yapacak böyle konuşmaları?

“Bırak.”

Baba ile oğlun birbirlerine söylenecek hiçbir şeyleri yok artık. Bırakalım onları. Neredeyse saat on bir olacak. Madam Profitendieu’yü odasında bırakalım, fazla rahat olmayan, ufak, dik bir iskemlede oturuyor. Ağlamıyor, hiçbir şey düşünmüyor. O da kaçmak isterdi; ama bunu yapamayacak. Sevgilisiyle, Bernard’ın o hiçbir zaman tanımayacağımız babasıyla bir aradayken, “Boş ver, ne yapsan boşuna; namuslu bir kadından öte bir şey olmayacaksın sen,” derdi kendi kendine.

Özgürlükten, suçtan, rahatlıktan korkardı; bu yüzden de, on gün sonra pişmanlık içinde yuvasına dönmüştü. Bir zamanlar büyükleri, “Ne istediğini bilmezsin sen,” derken çok haklıydı. Bırakalım onu. Cécile uyudu bile. Caloub umutsuzlukla mumuna bakıyor; Bernard’ın gidişini unutturan bir serüven kitabını bitirmesini sağlayacak kadar sürmeyecek ışığı. Antoine dostu aşçı kadına neler anlattı, bilmek isterdim doğrusu; ama her şey de dinlenemez ya. Bernard’ın gidip Olivier’yi bulacağı saat geldi. Bu akşam yemeği nerede yedi, hatta yedi mi, yemedi mi, onu da bilmiyorum. Kapıcı odasının önünden geçerken hiçbir güçlükle karşılaşmadı; usul usul çıkıyor merdiveni...

*****

III

“Planty and peace breeds cowards; hardness even of hardiness is mother.”1

SHAKESPEARE

Olivier, iki küçük oğlunu her akşam yataklarında öpmeye gelen annesinin öpüşünü beklemek üzere yatağa girmişti. Bernard’ı karşılamak için yeniden giyinebilirdi, ama geleceğinden hâlâ kuşkuluydu, bir de küçük kardeşinin dikkatini çekmekten korkuyordu. Georges genellikle çabuk uyur, geç uyanırdı; belki de hiçbir aykırılık sezmeyecekti.

Kapıda hafif bir tırmalamayı andıran sesler işitince Olivier yatağından fırladı, aceleyle terliklerini giyip kapıyı açmaya koştu. Işık yakmak gereksizdi; ay ışığı yeterince aydınlatıyordu odayı. Olivier, Bernard’ı sıkıca kucakladı.

“Nasıl bekliyordum seni! Geleceğine inanamıyordum. Annen, baban bu gece evde kalmayacağını biliyorlar mı?”

Bernard dosdoğru önüne bakıyordu karanlıkta. Omuz silkti.

“Onlardan izin mi isteyecektim?”

Sesinde öyle soğuk bir alay vardı ki, Olivier sorusunun saçmalığını hemen seziverdi. Bernard’ın “sağlama” gittiğini anlamadı hâlâ; yalnız bir akşamlığına evinden dışarıda kalmak niyetinde olduğunu sanıyor, bu çılgınlığı açıklayabilecek bir neden bulamıyordu. “Bernard ne zaman dönmek niyetinde?” diye sordu.

“Hiçbir zaman.”

Olivier’nin kafası aydınlanmaya başlıyor. Duruma göre ayağını denk almaya, hiçbir şeye şaşmamaya dikkat ediyor; gene de, “Müthiş bir şey bu yaptığın!” sözü kaçıyor ağzından.

Dostunu biraz şaşırtmak Bernard’ın hoşuna gitmiyor değil; bu ünlemde beliren hayranlığa kulak veriyor her şeyden önce; ama gene omuz silkiyor. Olivier elini tutuyor, ciddi mi ciddi, sıkıntıyla soruyor:

“Ama... Niçin ayrılıyorsun evden?”

“Ha! Bak dostum, aile sorunları bunlar. Söyleyemem.” Fazla ciddi görünmemek için de kundurasının ucuyla, Olivier’nin –öyle ya, yatağın kıyısında oturuyorlar– ayağının ucunda salladığı terliği düşürmeye çalışarak eğleniyor.

“Peki, nerede kalacaksın?”

“Bilmiyorum.”

“Neyle geçineceksin sonra?”

“Dur bakalım.”

“Paran var mı?”

“Yarın bir öğle yemeği yiyecek kadar.”

“Peki sonra?”

“Sonra araştıracağız. Adam sen de! Bir şey bulurum nasıl olsa. Göreceksin, anlatırım sana.”

Olivier sonsuz bir hayranlık duyuyor dostuna. Kararlı bir çocuk olduğunu bilir; gene de kuşku duyuyor hâlâ; pek yakında çaresiz kalıp yokluğun baskısı altında dönmeye çalışmayacak mı? Bernard yatıştırıyor onu. Ailesinin yanına dönmektense her yola ama her yola başvuracak. Sonra birçok kez, hem de gittikçe daha azgın bir biçimde, “Her yola! Her yola!” diye yineleyince, bunalımla yüreği daralıyor Olivier’nin. Konuşmak isterdi ama göze alamıyor. En sonunda, başını eğerek titrek bir sesle başlıyor:

“Bernard... Ne de olsa, şey edecek değilsin ya...”

Ama duruyor. Dostu gözlerini dikiyor. Olivier’yi iyi göremese de şaşkınlığını seçebiliyor.

“Ne?” diye soruyor. “Ne demek istiyorsun? Konuş. Hırsızlık mı diyorsun?”

Olivier başını sallıyor. Hayır, bu değil. Birdenbire hıçkırmaya başlıyor, çırpıntılar içinde kucaklıyor Bernard’ı.

“Söz ver, söz ver şey etmeyeceğine...”

Bernard kucaklayıp öpüyor onu, sonra gülerek itiyor. Anlıyor.

“Söz sana. Hayır, pezevenklik yapacak değilim.” Sonra ekliyor, “Gene de, sen de kabul edersin ki, en kolayı bu.” Ama Olivier ona güveniyor; bu son sözlerin alaylı bir yapmacıkla söylendiğini iyi biliyor.

“Ya sınavın?”

“Evet; benim canımı sıkan da bu. Ne de olsa sınavı kaçırmak istemem. Hazır olduğumu sanıyorum; asıl sorun o gün yorgun olmamakta. Çabuk düzeltmeliyim durumu. Burası biraz kuşkulu, ama... Düzelteceğim, göreceksin.”

Bir an susuyorlar. İkinci terlik de düşüyor. Bernard, “Soğuk alacaksın,” diyor. “Yat yatağına.”

“Hayır, sen yatacaksın.”

“Bırak şakayı! Hadi çabuk,” ve Olivier’yi bozulmuş yatağa girmeye zorluyor.

“Ama sen? Nerede uyuyacaksın?”

“Nerede olursa. Yerde. Bir köşede. Alışmam gerek.”

“Hayır, dinle. Sana bir şey söyleyeceğim, ama yanımda olduğunu duymazsam, söyleyemem. Yatağıma gel.”

Bernard bir anda soyunup yanına geliyor, Olivier şunları söylüyor:

“Hani, geçen sefer söylemiştim ya... Tamam artık. Yaptım o işi.”

Bernard bu birkaç sözcükle anlayıveriyor her şeyi. Göğsüne bastırıyor dostunu, dostu konuşmasını sürdürüyor:

“Ne diyeyim, dostum, tiksindirici bir şey. Korkunç... Sonra, tükürmek, kusmak, derimi yüzüp atmak, kendimi öldürmek geliyordu içimden.”

“Şişiriyorsun.”

“Ya da onu öldürmek, onu...”

“Kimdi? Tedbirsizlik etmedin ya bari?”

“Hayır, Dhurmer’in iyi tanıdığı bir karı; o tanıştırmıştı. Hepsinden çok, konuşması bulandırıyordu midemi. Durmadan konuşuyordu. Ne aptal karı be! Böyle anlarda da konuşulur mu, aklım almıyor. Ağzını tıkamak, boğazlamak isterdim onu...”

“Zavallı dostum! Dhurmer’in tanıştırdığı karının olsa olsa bir budala olacağını önceden düşünmen gerekirdi. Güzel miydi bari?”

“Kim baktı ki suratına?”

“Sen budalasın. Cansın, can... Uyuyalım... Hiç değilse şöyle iyice...”

“Aman Tanrım! Beni en çok tiksindiren de bu: Gene de pekâlâ yapabildim, sanki onu gerçekten arzuluyormuşum gibi.”

“İşte bu çok güzel dostum!”

“Kes sesini. Aşk dedikleri buysa bu kadarı uzun zaman yeter bana.”

“Amma da çocuksun!”

“Seni de görmek isterdim.”

“Beni biliyorsun, ardından koştuğum yok bu işin. Söylemiştim sana; serüven bekliyorum. Böyle, soğukça, hiç çekmiyor böylesi beni. Gene de bir gün ben...”

“Bir gün sen...”

“Bir gün o... Hiç. Uyuyalım.” Sonra birdenbire arkasını dönüyor, sıcaklığı kendisini rahatsız eden bu bedenden biraz uzaklaşıyor. Ama Olivier, bir an sonra, “Söylesene,” diyor, “Barrès seçilecek mi dersin?”

“Elbette!.. Kanını başına çıkarıyor bu iş senin!”

“Umurumda bile değil! Söylesene... Dinle biraz...”

Bernard’ın omzuna çöküyor, o da dönüyor:

“Kardeşimin bir sevgilisi var.”

“Georges’un mu?”

Uyur gibi yapan ama karanlıkta kulak kesilip her şeyi dinleyen ufaklık, kendi adını işitince soluğunu tutuyor.

“Delirdin mi? Vincent’dan söz ediyorum sana.” (Olivier’den daha büyük olan Vincent, tıpta birinci dönemi yeni tamamladı.)

“Kendisi mi söyledi sana?”

“Hayır. Öğrendiğimin farkında bile değil. Annem, babam hiçbir şey bilmiyor.”

“Öğrenseler ne derler acaba?”

“Bilmem. Annem çok üzülür. Babam da ya ilgisini kesmesini ya da evlenmesini ister.”

“Elbette! Namuslu kenterler, kendilerinden başka türlü de namuslu olunabileceğini anlamazlar. Peki sen nasıl anladın?”

“Bak, nasıl: Bir zamandır geceleri annem, babam yattıktan sonra Vincent dışarı çıkıyor. İnerken elinden geldiğince az gürültü ediyor ama sokakta ayak sesini tanıyorum. Geçen hafta, salıydı sanırım, ev öyle sıcaktı ki yatakta duramıyordum. Biraz soluk almak için pencereye gittim. Aşağı kapının açılıp kapandığını işittim. Eğildim, sokak lambasının yanından geçerken, Vincent’ı tanıdım. Gece yarısını geçmişti. İlk kez oluyordu. Yani ilk kez bunun farkına varıyordum. Ama, anlayalı beri gözetliyorum – ama istemeden... Hemen her gece de çıktığını işitiyorum. Kendi anahtarı var, annem ile babam da bizim, Georges’la benim eski odamızı ileride hastaları olur, diye muayene odası biçimine soktular. Kendi yatak odası, yanda, dış odanın solunda, dairenin bütün geri kalan yanı da sağda; istediği zaman, hiç kimse farkında olmadan çıkıp girebilir. Genellikle döndüğünü işitmiyorum ama evvelsi gün, pazartesi gecesi, neyim vardı, bilmem; Dhurmer’in dergi tasarısını düşünüyordum. Uyuyamıyordum. Merdivende sesler işittim, Vincent’dır diye düşündüm.”

Bernard, öğrenmek isteğinden çok, ilgisini belli etmek amacıyla, “Saat kaçtı?” diye sordu.

“Sabahın üçüydü sanırım. Kalktım, kulağımı kapıya dayadım. Vincent bir kadınla konuşuyordu. Daha doğrusu yalnız kadın konuşuyordu.”

“Öyleyse Vincent olduğunu nereden biliyordun? Bütün kiracılar kapının önünden geçiyor.”

“Hatta bazen çok rahatsız ediyorlar. Ne kadar geç olursa, o kadar patırtı ederler çıkarken; uyuyanlara kulak asan nerede!.. Ondan başkası olamazdı; işitiyordum, adını söyleyip duruyordu kadın. Ona diyordu ki... Of! yinelemek tiksindiriyor beni...”

“Söyle hadi...”

“Diyordu ki, ‘Vincent, sevgilim, aşkım, ah beni bırakmayınız!’”

“Siz mi diyordu ona?”

“Evet. Tuhaf değil mi?”

“Anlat.”

“‘Şimdi beni bırakmaya hakkınız yok. Ne olacağım ben? Nereye gideceğim? Bir şey söyleyiniz. Of, lütfen konuşunuz!’ Sonra gene adını söylüyordu onun, gittikçe daha kederli, gittikçe daha alçak bir sesle yineliyordu. Sonra bir gürültü işittim –basamaklarda olmalıydılar– bir şey düşer gibi. Galiba dizlerine kapandı.”

“Peki o, hiç karşılık vermiyor muydu?”

“Son basamakları da çıkmış olmalıydı, daire kapısının kapandığını işittim. Sonra kadın pek yakın bir yerde kaldı uzun zaman, neredeyse kapımda. Hıçkırığını işitiyordum.”

“Açmalıydın ona kapıyı.”

“Göze alamadım. Vincent, işlerini bildiğimi öğrenirse küplere binerdi. Ağladığı görülünce fazla rahatsız olur, diye korktum sonra. Ne söyleyebilirdim, bilmiyorum.”

Bernard, Olivier’ye dönmüştü:

“Ben senin yerinde olsam, açardım.”

“Elbette! Sen her şeyi göze alırsın. Aklına eseni yaparsın sen.”

“Başıma mı kakıyorsun bunu?”

“Hayır, sana imreniyorum.”

“Kim olabilirdi sence bu kadın?”

“Nereden bileyim? İyi geceler.”

“Söylesene... Georges’un sesimizi duymadığından emin misin?” diye fısıldıyor Bernard, Olivier’nin kulağına. Bir zaman kulak kabartıyorlar.

“Hayır, uyuyor,” diyor Olivier doğal sesiyle, “Hem anlamaz da. Geçen gün babama ne sordu, biliyor musun?.. Neden?..”

Bu kez Georges tutamıyor kendini; yatağında biraz doğruluyor, kardeşinin sözünü keserek, “Budala,” diye bağırıyor. “Mahsus yaptığımı anlamadın mı?.. Elbette ya, az önce bütün söylediklerinizi işittim ama dövünmeye değmez. Vincent’ın dalgasını çoktandır biliyordum. Yalnız, artık daha alçak sesle konuşmaya çalışın, çocuklar, benim uykum var. Ya da susun.”

Olivier duvardan yana dönüyor. Bernard, uyumuyor, odayı seyrediyor. Ay ışığı daha büyük gösteriyor odayı. Aslında bu odayı çok az tanıyor. Olivier gündüzleri hiç kalmaz burada, Bernard’ı çağırdığı ender zamanlarda da yukarıki dairede ağırlamıştı. Ay ışığı, şimdi içinde Georges’un en sonunda uyuduğu yatağın dibine geliyor; kardeşinin anlattıklarının hemen hepsini duydu; düşlere dalmasına bol bol yeter bunlar. Georges’un yatağının üst yanında, iki raflı küçük bir kitaplık fark ediliyor, ders kitapları var içinde. Olivier’nin yatağının yanındaki bir masanın üzerinde, Bernard ötekilerden daha büyük bir kitap görüyor; kolunu uzatıyor, alıp adına bakıyor: Tocqueville. Masaya bırakmak isterken kitap düşüyor, gürültüden Olivier uyanıyor.

“Tocqueville mi okuyorsun, şimdi?”

“Dubac vermişti.”

“Beğeniyor musun?”

“Biraz tıraş. Ama çok iyi şeyler de var.”

“Baksana. Yarın ne yapıyorsun?”

Ertesi gün, perşembe, liseliler serbest. Bernard dostuyla buluşabileceğini düşünüyor. Artık liseye dönmemek niyetinde; son dersleri asabileceğini, sınava kendi başına da hazırlanabileceğini ileri sürüyor.

“Yarın on buçukta Saint-Lazare Garı’na gideceğim, Dieppe trenine, İngiltere’den dönecek olan Edouard dayımı karşılamaya. Öğleden sonra, saat üçte, Louvre’da Dhurmer’le buluşacağım. Geri kalan zamanda da çalışmam gerek.”

“Edouard dayım mı dedin?”

“Evet, annemin üvey kardeşi. Altı aydır burada değildi, fazla tanımam ama çok severim. Kendisini karşılamaya geleceğimi bilmiyor, tanıyamamaktan da korkuyorum. Ailemizdeki öbür insanlara hiç benzemiyor; esaslı bir adam.”

“Ne yapar?”

“Yazar. Hemen hemen bütün kitaplarını okudum; ama çoktandır hiçbir şey yayımlamadı.”

“Roman mı yazıyor?”

“Evet, romana benzer şeyler.”

“Neden bana hiç sözünü etmedin?”

“Kitaplarını okumak isterdin de ondan, sen beğenmeyince...”

“Ee! Sonra?”

“Ne olacak, üzülürdüm işte.”

“Neye dayanarak esaslı olduğunu söylüyorsun?”

“Ben de pek bilmiyorum. Onu hemen hiç tanımadığımı söyledim. Daha çok bir önsezi. Bizimkileri ilgilendirmeyen birçok şeye ilgi duyduğunu, onunla her şeyden konuşulabileceğini seziyorum. Gitmesinden az bir zaman önce bir gün, öğle yemeğini bizde yemişti; bir yandan babamla konuşurken bir yandan da durmamacasına bana baktığını seziyordum, bu da beni rahatsız etmeye başlıyordu; odadan çıkacaktım, yemek odasındaydı, kahveden sonra burada oyalanıyordu; babama benim hakkımda sorular sormaya başladı, büsbütün rahatım kaçtı; sonra birdenbire babam kalktı, bir aptallık edip kendisine gösterdiğim şiiri getirmeye gitti.”

“Senin şiirini mi?”

“Evet canım, biliyorsun, hani senin “Balkon”a2 benziyor, dediğin parça. Değersiz olduğunu ya da pek az bir değer taşıdığını biliyordum, babamın tutup da bunu çıkarmasına çok bozulmuştum. Bir an, babam bu şiiri ararken odada ikimiz, Edouard dayı ile ben, yalnız kaldık; müthiş kızardığımı fark ettim; söyleyecek hiçbir şey bulamıyordum –o da bulamıyordu ya– bir sigara sarmaya başladı; sonra, herhalde benim huzursuzluğumu birazcık gidermek için, öyle ya, hiç kuşkusuz kızardığımı görmüştü, kalktı, pencereden dışarı bakmaya başladı. Islık çalıyordu. Birdenbire, ‘Ben senden daha rahatsızım,’ dedi bana. Ama herhalde kibarlığından söylemişti bunu. En sonunda babam döndü, şiirimi Edouard dayıya uzattı, o da okumaya başladı. O kadar sinirliydim ki övmeye kalksaydı, küfürler yağdırırdım herhalde. Hiç kuşkusuz, babam bekliyordu övgüleri, dayımın hiçbir şey söylemediğini görünce, ‘Peki, ne düşünüyorsun?’ diye sordu. Dayım gülerek, ‘Senin önünde onunla bunu konuşmak rahatımı kaçırıyor,’ dedi. Bunun üzerine babam da gülerek çıktı. Gene yalnız kaldığımız zaman, şiirimi pek kötü bulduğunu söyledi; ama bunu söyleyişini işitmek bana zevk verdi; en çok hoşuma giden de, birdenbire, parmağını iki dizeye, bu şiirde beğendiğim iki dizeye bastırması oldu; gülümseyerek bana baktı, ‘İşte bu iyi,’ dedi. Güzel değil mi? Bunu nasıl bir tavırla söylediğini bilseydin! Öpecektim neredeyse. Sonra bana kusurumun bir düşünceden yola çıkmak olduğunu, kendimi sözcüklerin öncülüğüne bırakmadığımı söyledi. İlkin anlamadım; ama şimdi ne demek istediğini sezdiğimi sanıyorum, haklı olduğunu da. Başka bir zaman açıklarım bunu sana.”

“Dönüşünde onu görmek istemeni anlıyorum şimdi.”

“Yok! Sana bu anlattığım hiçbir şey değil, niçin anlattığımı da bilmiyorum. Başka birçok şey konuştuk daha.”

“On buçukta mı diyorsun? O trenle geldiğini nereden biliyorsun?”

“Anneme yolladığı kartta yazıyor; saatlerin tutup tutmadığını anlamak için tarifeye de baktım.”

“Öğle yemeğini onunla mı yiyeceksin?”

“Hayır, öğleye buraya dönmüş olmalıyım. Topu topu elini sıkacak kadar bir zamanım olacak; ama bu kadarı bana yeter... Ha, şunu da söylesene ben uyumadan! Ne zaman görürüm seni?”

“Birkaç gün geçsin bakalım. Hele işimi bir yoluna koyayım.”

“Ama ne de olsa... sana yardım edebilirsem.”

“Bana yardım edebilirsen mi? Hayır. Oyunbozanlık olur. Hile yapıyormuşum gibime gelir. İyi uykular.”

1. (İng.) Bolluk ve rahatlık korkaklar yetiştirir; güç koşullar, güçlülüğün anasıdır. (Ç.N.)

2. Baudelaire’in ünlü bir şiiri. (Ç.N.)

*****

IV

“Babam budalanın biriydi ama annem kafalıydı,
kendini ilahî aşka vermişti; ufak, uysal bir kadındı,
bana ikide bir, ‘Oğlum, Cehennem’e gideceksin,’ derdi.
Ama bu hiç üzmezdi onu.”

FONTENELLE

Hayır, Vincent Molinier her akşam sevgilisine gitmiyordu öyle. Hızlı yürüyor, ama biz gene de düşelim ardına. Vincent oturmakta olduğu Notre-Dame-des-Champs Sokağı’nın yukarısından, bu sokağın devamı olan Saint-Placide Sokağı’na kadar iniyor; sonra gecikmiş birkaç kenterin geçtiği Bac Sokağı’na. Babylone Sokağı’nda bir ana kapının önünde duruyor, kapı açılıyor. İşte Passavant Kontu’nun evinde. Bu görkemli konağa sık sık gelmemiş olsa böyle kurumlu kurumlu giremezdi. Kendisine kapıyı açan uşak, bu yapmacık güvenin altında nasıl bir çekingenlik gizlendiğini biliyor. Vincent şapkasını ona uzatmıyormuş gibi yapıyor, uzaktan, bir koltuğun üzerine atıyor. Oysa Vincent buraya gelmeye başlayalı çok olmadı. Şimdi dostu olduğunu söyleyen Robert de Passavant’ın dostu mu tükenir! Vincent’la nasıl tanıştılar, pek bilmiyorum. Robert de Passavant’ın Vincent’dan daha yaşlı olduğu belli oluyor; gene de lisede tanışmışlardır kuşkusuz; birkaç yıldır birbirlerinden uzak düşmüşlerdi; sonra, daha geçenlerde, nasıl olduysa Olivier’nin de tiyatroya kardeşiyle birlikte gittiği bir akşam rastlaşmışlardı; perde arasında Passavant her ikisine de dondurma ikram etmişti; o akşam Vincent’ın tıbbın okul dönemini bitirdiğini, hastaneye girip girmeyeceğini bilmediğini, kararsız olduğunu öğrenmişti; doğrusunu söylemek gerekirse doğabilim hekimlikten daha çok çekiyordu onu; ama ekmeğini kazanmak zorundaydı. Kısacası, Vincent bir zaman sonra Robert de Passavant’ın yaptığı paralı öneriyi seve seve kabul etmişti; her gece gelecek, oldukça ağır bir ameliyat nedeniyle son derece sarsılmış olan yaşlı babasına bakacaktı; yenilenecek pansumanlar, özen isteyen sondalar, usta eller gerektiren birtakım işler söz konusuydu. Ama, bunlardan fazla olarak Vikont’un Vincent’a yaklaşmak istemesinin gizli nedenleri vardı. Robert’in gizli düşüncesini ileride anlatmaya çalışacağız; Vincent’ın düşüncesine gelince... Büyük bir para gereksinimiyle kıvranıyordu. İnsanın yüreği yerli yerinde duruyorsa, üstelik sağlam bir eğitim kendisine erkenden sorumluluk duygusu aşılamışsa, bir kadını gebe bırakıp da ona karşı bir borçluluk duymaması olanaksızdır, hele bu kadın onun ardından gelmek için kocasını da bırakmışsa. Vincent o zamana kadar oldukça erdemli bir yaşam sürmüştü. Laura ile serüveni günün saatlerine göre bazen olağanüstü bazen de çok doğal geliyordu ona. Çoğu zaman, her biri kendi başına ele alınınca çok basit, çok doğal görünen küçük olaylardan birkaçının bir araya gelmesi, olağanüstü bir toplam elde etmeye yeter. Yürürken bütün bunları bir bir aklından geçiriyordu ama bunlar işin içinden sıyırmıyordu onu. Elbette bu kadını temelli başına sarmayı, kocasından boşandıktan sonra onunla evlenmeyi ya da evlenmeden bir arada yaşamayı hiçbir zaman düşünmemişti, ona büyük bir aşk duymadığını kabul etmek zorundaydı ama Paris’te çaresiz olduğunu biliyordu; bu sıkıntıyı kendisi açmıştı kadının başına. Hiç değilse bu kez, geçici olarak ona destek olmak zorundaydı, bu ilk yardımı sağlamak konusunda da çok zor bir durumda bulunduğunu anlıyordu; hele bugün, dünkünden de bu son günlerdekinden de zor durumdaydı. Öyle ya, geçen hafta, mesleğinde ilk adımlarını kolaylaştırmak için annesinin sabırla, bin bir güçlükle bir yana koyduğu beş bin frank elindeydi daha; bu beş bin frank, sevgilisinin doğum yapmasına, bir klinikte kalmasına, ilk günlerde çocuğuna bakmasına yeterdi kuşkusuz. Hangi iblisin aklına uymuştu? Düşüncesinde önceden bu kadına bırakılmış olan bu paranın, ona ayırdığı, ona adadığı, tek kuruşuna dokunmayı büyük bir suç sayacağı bu paranın belki de yetmeyeceğini, bir akşam, hangi iblis fısıldamıştı kulağına? Hayır, Robert de Passavant değil. Robert hiçbir zaman böyle bir şey söylememişti; ama Vincent’ı bir kumar salonuna götürme önerisi, tam o akşama rastlamıştı işte, Vincent da kabul etmişti.

Bu batakhanenin hain yanı, her şeyin kibar çevre insanları arasında, dostlar arasında geçmesiydi. Robert, dostu Vincent’ı onunla bununla tanıştırdı. Vincent hazırlıksız gelmişti, o ilk gece büyük bir oyun oynayamadı. Üzerinde hemen hiçbir şey yoktu, Vikont’un borç olarak vermeyi önerdiği birkaç banknotu da istemedi. Ama, kazanıyordu, talihini daha fazla bir parayla deneyemediğine üzüldü, ertesi gün gene geleceğine söz verdi.

“Şimdi burada herkes sizi tanıyor, bensiz de gelebilirsiniz artık,” dedi Robert.

Bu işler genellikle Pedro denilen Pierre de Brouville’ in evinde geçiyordu. Bu ilk akşamdan sonra, Robert de Passavant otomobilini yeni dostunun emrine vermişti. Vincent saat on bire doğru geliyor, bir sigara tüttürerek Robert’le çeyrek saat konuşuyor, sonra birinci kata çıkıyor, adamın mizacına, sabrına, durumunun gereklerine göre belirli bir süre kontun yanında kalıyor, sonra otomobil kendisini Saint-Florentin Sokağı’na, Pedro’nun evine götürüyor, bir saat sonra da buradan alıp evine kadar olmasa bile –öyle ya, dikkati çekmekten korkuyordu– en yakın yol kavşağına kadar götürüyordu.

İki gece önce, Laura Douviers, Molinier’lerin dairesine giden merdivenin basamaklarına oturmuş, saat üçe kadar Vincent’ı beklemişti; ancak o zaman dönmüştü Vincent. O gece Vincent, Pedro’ya gitmemişti. Kaybedecek hiçbir şeyi yoktu artık. İki günden beri, beş bin franktan geriye hiç para kalmamıştı elinde. Bunu Laura’ya yazmış; onun için artık hiçbir şey yapamayacağını, kocasının ya da babasının yanına dönmesini, her şeyi onlara söylemesini öğütlemişti. Ama açılmak olanaksız görünüyordu Laura’ya, bunu soğukkanlılıkla düşünmek bile elinde değildi. Sevgilisinin terslemeleri ancak kızgınlık uyandırıyordu içinde, bu kızgınlık yakasını bıraksa bıraksa onu umutsuzluğa gömmek üzere bırakıyordu. Vincent onu bu durumda bulmuştu işte. Vincent’ı tutmak istemiş, o da kollarının arasından sıyrılmıştı. Hiç kuşkusuz katılaşmak zorunda kalmıştı, çünkü duygulu bir yüreği vardı, ama şehvet yanı sevgi yanına ağır bastığından, sertliği bile görev bellemişti kolayca. Yalvarıp yakarmalarına hiç karşılık vermemişti; sesini işiten Olivier’nin sonradan Bernard’a anlattığı gibi, Vincent kapıyı suratına kapadıktan sonra, Laura basamaklara yığılıp kalmış, uzun zaman karanlıkta hıçkırmıştı.

O geceden bu yana, kırk saatten fazla zaman geçmişti. Vincent, dün, babası düzelir gibi olan Robert de Passavant’ın evine gitmemişti; ama bu akşam bir telgraf gene oraya çağırıyordu onu, Robert kendisini görmek istiyordu. Vincent, Robert’in hem çalışma odası hem fümuar3 olarak kullandığı, çoğu zamanını içinde geçirdiği, gönlüne göre düzenleyip süslediği odaya girdiği zaman, Robert yerinden kalkmadı, umursamazlıkla, omzunun üzerinden elini uzattı ona.

Robert yazıyor. Üstü kitaplarla dolu bir yazı masasının başına oturmuş. Önünde, bahçeye bakan camlı kapı ardına kadar ay ışığına açılmış. Dönmeden konuşuyor:

“Ne yazıyorum şu sırada biliyor musunuz? Ama kimseye söylemeyeceksiniz. Söz, değil mi!.. Dhurmer’in dergisi için bir çıkış bildirisi. Elbette, imzamı koymuyorum... Böylece dilediğim kadar övüyorum kendimi... Hem sonra sermayesini benim verdiğimi eninde sonunda anlayacakları için, bu dergiyle işbirliği ettiğimin çok erken öğrenilmesini istemiyorum. Öyleyse, şişşt! Ama bakın, ne geldi aklıma: Küçük kardeşinizin de yazı yazdığını söylememiş miydiniz? Neydi adı?”

“Olivier,” dedi Vincent.

“Olivier, evet, unutmuştum... Ayakta kalmayın böyle. Şu koltuğa geçin. Üşümüyor musunuz? Pencereyi kapatmamı ister misiniz? Şiir yazıyor değil mi? Birkaçını bana getirirse iyi olur. Alacağıma söz vermiyorum kuşkusuz... Ama kötü çıkarlarsa şaşarım... Çok akıllı bir çocuğa benziyor kardeşiniz. Hem sonra, her şeyi yakından bildiği seziliyor. Onunla konuşmak isterdim. Söyleyin ona da gelip beni görsün, olur mu? Size güveniyorum. Sigara?” Sonra ona gümüş tabakasını uzatıyor.

“Memnuniyetle.”

“Şimdi, dinleyin Vincent; sizinle çok ciddi olarak konuşmam gerek. Geçen gece çocuk gibi davrandınız, ben de öyle davrandım ya! Sizi Pedro’ya götürmekle iyi etmediğimi söylemiyorum; ama kaybettiğiniz paradan dolayı biraz sorumlu buluyorum kendimi. Bu parayı size benim kaybettirdiğimi söylemiyorum. Pişmanlık dedikleri bu mudur, bilmem; ama uykumu, sindirimimi bozmaya başlıyor. Bir de sözünü ettiğiniz şu zavallı kadını düşünüyorum. Ama bu, başka bir konu; hiç konuşmayalım; kutsal konu o. Şuydu size söylemek istediğim: Size kaybettiğiniz para kadar bir para vermek düşüncesindeyim, bunu istiyorum, evet, kesinlikle istiyorum. Beş bin franktı, değil mi? Gene oyuna süreceksiniz bu parayı. Bir kez daha söylüyorum, bu parayı benim kaybettirdiğimi kabul ediyorum; borçluyum size bu parayı; teşekkür istemez. Kazanırsanız geri verirsiniz. Yoksa, ne yapalım! Ödeşmiş oluruz. Bu akşam sanki hiçbir şey olmamış gibi Pedro’ya dönün. Otomobil sizi götürecek, sonra Lady Griffith’e götürmek üzere beni almaya gelecek, sonra gelip beni orada bulmanızı rica edeceğim. Güvenebilirim, değil mi? Otomobil gene dönecek Pedro’ya, sizi alacak.”

Bir çekmece açıyor, beş banknot çıkarıp Vincent’a veriyor:

“Çabuk gidin...”

“Ama babanız...”

“Ha! Söylemeyi unutuyordum: Öldü, öleli de...” Saatini çıkararak, “Vay! Ne kadar da geç olmuş!” diye haykırıyor. “Neredeyse gece yarısı olacak... Çabuk gidin. Evet, aşağı yukarı dört saat oldu.”

Bütün bunlar hiç mi hiç acelesiz, tam tersine, bir tür gevşeklikle söylenmişti.

“Peki, evde kalıp onu...”

“Onu beklemek mi?” diye sözünü kesiyor Robert. “Hayır, küçük kardeşim üzerine alıyor bunu; yukarıda, rahmetliyle benden daha iyi anlaşan yaşlı hizmetçisiyle birlikte...”

Sonra, Vincent kımıldayınca konuşmasına devam ediyor:

“Bakın sevgili dostum, alaycı bir insan olarak görünmek istemem size; ama ısmarlama duygulardan da nefret ederim. Yüreğime ölçü üzerine bir sevgi yerleştirmiştim babam için; ilk zamanlarda biraz bol geliyordu, daraltmam gerekmişti. Moruk bana yaşamımda sıkıntıdan, kederden, huzursuzluktan başka bir şey vermedi. Yüreğinde birazcık sevgi vardı belki; ama onu da hiç sezdirmedi. Daha ölçülülük nedir, bilmediğim zamanlarda, ona doğru ilk atılışlarım, sertçe tepilmemden başka sonuç vermedi, bunlar da gözümü açtı. Kendiniz de gördünüz. Hiç teşekkür etti mi size? En ufak bir bakış, en geçici bir gülümseme koparabildiniz mi ondan? Her şeyi kendi hakkı olarak gördü hep. Ya! Böyle farklı bir adamdı işte. Sanırım, anneme çok acı çektirdi; oysa onu seviyordu, gerçekten sevmişliği olmuşsa elbet. Çevresindeki herkese acı çektirdi sanırım: Adamlarına, köpeklerine, atlarına, metreslerine; dostlarına gelince hayır, öyle ya, tek dostu yoktu. Ölümü herkese üf dedirtiyor. Yanılmıyorsam, beylik bir deyimle, ‘kendi yolunda’ çok değerli bir adamdı; ama hangi yoldu bu yol, anlayamadım. Çok zekiydi, orası kesin. Aslında ona karşı hayranlığım da vardı, gene de var. Ama mendilcilik oynamaya... gözlerimden yaş çıkarmaya gelince... hayır, o kadar çocuk değilim. Hadi! Çabuk gidin, bir saat sonra da Lilian’a gelin, buluşalım. Ne? Smokinsiz olmak rahatınızı mı kaçırıyor? Ne budalasınız! Neden? Yalnız olacağız. Bakın, ben de ceketle geleceğime söz veriyorum. Anlaştık. Bir sigara yakın gitmeden önce. Otomobili de çabuk yollayın; sonra gelip sizi alır.”

Vincent’ın çıkışına baktı, omuz silkti, sonra sedirin üstüne yayılmış bir durumda kendisini bekleyen akşam giysisini giymek üzere odasına gitti.

Birinci katta bir odada, yaşlı kont ölüm döşeğinde yatıyor. Göğsünün üstüne bir haç koymuşlar ama ellerini kavuşturmayı unutmuşlar. Birkaç günlük bir sakal, sert hatlı çenesine yumuşak bir görünüm veriyor. Dikilmiş kır saçlarının altında, alnını kesen çapraz çizgilerin derinlikleri azalmış gibi görünüyor, gevşemişler sanki. Göz, sık kıllarla kabarmış kaş kemerinin altına çekilmiş. Kendisini bir daha göremeyeceğimiz için uzun uzun seyrediyorum onu. Yatağın başucunda bir koltuk var, üzerine yaşlı hizmetçi Séraphine oturmuş. Ama kalktı. Bir masaya yaklaşıyor, masanın üstünde eski tarz bir gaz lambası var, şöyle böyle aydınlatıyor odayı; lambanın ışığı çoğaltılmak ister. Bir abajur, genç Gontran’ın okuduğu kitabın üzerine düşürüyor ışığı...

“Yorgunsunuz, Mösyö Gontran. Gidip yatsanız daha iyi edersiniz.”

Gontran gözlerini kaldırıp çok tatlı bir bakışla bakıyor Séraphine’e. Alnından ittiği sarı saçları, şakaklarının üzerinde duruyor, on beş yaşında; neredeyse kadınsı yüzü yalnız sevgi belirtiyor, bir de aşk.

“Peki, sen,” diyor. “Asıl sen gidip yatmalıydın zavallı Fine’ciğim. Dün gece de hemen hep ayakta kaldın.”

“Adaam, ben uyanık durmaya alışkınım; gündüz uyudum da sonra, oysa siz...”

“Hayır, bırak. Yorgunluk duymuyorum, burada kalıp böyle düşünmek, okumak da iyi geliyor. O kadar az tanıdım ki babamı şimdi ona iyice bakmazsam büsbütün unuturum gibime geliyor. Gün ağarıncaya kadar bekleyeceğim yanında. Fine, ne kadar oluyor sen bize geleli?”

“Doğumunuzdan önceki yıldan beri. Siz de neredeyse on altınızda olacaksınız.”

“Annemi iyi anımsıyor musun?”

“Annenizi iyi anımsıyor muyum? Soru mu bu da! Adımı anımsayıp anımsamadığını sormak gibi bir şey. Elbette anımsıyorum annenizi.”

“Ben de anımsıyorum biraz; ama pek iyi değil... Topu topu beş yaşındaydım öldüğünde... Söylesene... babam onunla çok konuşur muydu?”

“Gününe bakardı. Hiçbir zaman pek konuşkan değildi babanız; kendisi konuşmadan söz söylenmesinden de pek hoşlanmazdı. Ama ne de olsa, bu son zamanlara göre biraz daha fazla konuşurdu. Ama anıları fazla kurcalamamak, olup bitenleri yargılamayı da Tanrı’ya bırakmak daha iyi.”

“Tanrı’nın bütün bunlarla uğraşacağına gerçekten inanıyor musun, Fine’ciğim?”

“Tanrı uğraşmasın da kim uğraşsın istiyorsunuz?”

Gontran, dudaklarını Séraphine’in kızarmış eline bastırıyor.

“Ne yapmalısın sen, biliyor musun? Gidip uyulmalısın. Söz sana, ortalık aydınlanır aydınlanmaz uyandırırım seni; sen kalktıktan sonra da ben yatarım.”

Séraphine, kendisini yalnız bırakır bırakmaz Gon- tran yatağın ayak ucuna atılıp diz çöküyor; alnını çarşaflara gömüyor ama bir türlü ağlayamıyor; hiçbir coşkuyla bulanmıyor yüreği. Gözleri umutsuzca kuru kalıyor. Kalkıyor o zaman. Bu duygusuz yüze bakıyor. Bu büyük dakikada; yüce, ender bir şey duymak, öbür dünyanın seslerini dinlemek, düşüncesini göksel, duygu ötesi bölgelere salıvermek isterdi; ama yere takılı kalıyor düşüncesi. Ölünün kanı çekilmiş ellerine bakıyor. “Tırnakların uzaması daha ne kadar sürer acaba?” diyor içinden. Bu ellerin birbirinden ayrı durduklarını görmek onu sarstı. Onları yaklaştırmak, birleştirmek, onlara haçı tutturmak isterdi. İşte bu iyi bir fikir. Séraphine’in ölüyü elleri birleşmiş görünce pek şaşıracağını düşünüyor, önceden eğleniyor onun şaşkınlığıyla; sonra, hemen arkasından, bununla eğlendiği için kendi kendini küçümsüyor. Gene de yatağın üzerine eğilip uzanıyor. Ölünün öbür yandaki elini kavrıyor. Kol şimdiden katılaşmış, bükülmeye yanaşmıyor. Gontran zorlayıp bükmek istiyor, ama bütün bedeni birden kımıldatıyor. Öbür kolu yakalıyor, biraz daha yumuşak gibi. Gontran, eli gereken yere getirdi neredeyse; haçı alıyor, başparmakla öbür iki parmak arasına sokuşturup tutturmak istiyor; ama bu soğuk etin dokunuşu zayıflatıyor onu. Fenalaşacağını sanıyor. Séraphine’i yeniden çağırmak geliyor içinden. Her şeyi bırakıyor; haç, buruşuk çarşafın üzerinde ters duruyor, kol cansız olarak eski yerine düşüyor; sonra büyük ölüm sessizliği içinde, sert bir “Lanet olsun!” işitiyor, korkuyla doluyor içi, sanki bir başkası... Geriye dönüyor; yok canım, yalnız. Ondan fırladı bu sessiz küfür, ağzından küfür çıkmamış Gontran’ın içinden. Sonra gidip gene oturuyor, gene okumaya dalıyor.

3. (Fr. fumoir) Sigara içmeye ayrılmış yer. (Y.N.)

*****

V

“Hiçbir şeyden etkilenmeyen bir ruhu ve bedeni vardı.”

SAINTE-BEUVE

Lilian, biraz doğrularak, parmaklarının ucuyla Robert’in kestane rengi saçlarına dokundu:

“Tepeniz açılmaya başlıyor, dostum. Dikkat edin, topu topu otuz yaşındasınız daha. Kellik size hiç mi hiç yakışmayacak. Yaşamı fazla ciddiye alıyorsunuz.”

Robert yüzünü ona doğru kaldırıyor, gülümseyerek ona bakıyor.

“Sizin yanınızda değil, emin olun.”

“Molinier’ye gelip bizi bulmasını söylediniz mi?”

“Evet, siz istediğinize göre.”

“Sonra... Para verdiniz mi ona?”

“Beş bin frank, söylediğim gibi. Pedro’da kaybedecek gene.”

“Neden kaybetsin istiyorsunuz?”

“Belli bir şey. İlk gece gördüm. Çok kötü oynuyor.”

“Öğrenecek zaman buldu... Bu akşam kazanacağına bahse girer misiniz?”

“İsterseniz.”

“O! Ama bunu bir ceza gibi görmeyin, rica ederim. Bir şey yapıldı mı gönülden yapılsın isterim.”

“Darılmayın. Anlaştık. Kazanırsa parayı size verecek. Ama kaybederse siz bana sayacaksınız. İşinize geliyor mu?”

Lilian zilin düğmesine bastı:

“Tokay4 getirin, üç de kadeh. Yalnız beş bin frankla gelirse de, para kendisine bırakılacak, değil mi? Ne kaybeder, ne de kazanırsa...”

“Hiç olmaz o dediğiniz. Çok tuhaf, onunla ne kadar ilgileniyorsunuz!”

“Sizin onu ilginç bulmamanız tuhaf.”

“Kendisine tutkunsunuz da ondan ilginç buluyorsunuz onu.”

“Orası doğru, dostum! Size söylenebilir bunlar. Ama bu yüzden ilgilendirmiyor beni. Tam tersine, biri beni kafadan yakaladı mı genellikle çabuk soğutur.”

Bir uşak göründü, bir tepside şarap ile kadehleri taşıyordu.

“İlkin bahis şerefine içeceğiz, sonra da kazananla birlikte.”

Uşak şarapları doldurdu, kadeh tokuşturdular.

“Ben biraz sıkıcı buluyorum sizin Vincent’ı,” dedi Robert.

“Ooo, ‘benim’ Vincent’ımmış!.. Sanki onu getiren siz değilmişsiniz gibi! Sonra, beni dinlerseniz, her yerde yinelemeyin sizi sıktığını. Kendisiyle niçin düşüp kalktığınızı pek çabuk anlarlar.”

Robert biraz geri dönerek dudaklarını Lilian’ın çıplak ayağına bastırdı, o da hemen çekti ayağını, yelpazesinin altında sakladı.

“Kızarmam gerekir mi?” dedi Robert.

“Benim yanımda denemeye değmez. Yapamazsınız.”

Kadehini boşalttı, sonra, “Ben size doğrusunu söyleyeyim mi, dostum?” dedi. “Bir yazarda bulunması gereken bütün nitelikler var sizde: Kendinizi beğenmişsiniz, ikiyüzlüsünüz, hırslısınız, değişkensiniz, bencilsiniz...”

“Övgüye boğdunuz beni.”

“Evet, bütün bunlar çok güzel. Ama hiçbir zaman iyi bir romancı olamayacaksınız.”

“Çünkü?..”

“Çünkü dinlemesini bilmiyorsunuz.”

“Sizi çok iyi dinliyorum gibi geliyor bana.”

“Tuhaf! O edebiyat adamı değil, gene de çok iyi dinliyor. Ama bir arada olduk mu daha çok ben dinliyorum.”

“Hemen hiç bilmez konuşmasını.”

“Durmadan siz çene çalıyorsunuz da ondan. Bilirim sizi! İki sözcük de ona söyletmezsiniz.”

“Bütün söyleyeceklerini önceden bilirim.”

“Öyle mi sandınız? O kadınla serüvenini biliyor musunuz?”

“Adaam sende! Gönül işleri, dünyanın en sıkıcı şeyleridir benim bildiğim!”

“Doğabilimden söz ettiği zaman da çok hoşlanıyorum.”

“Doğabilim, gönül işlerinden de sıkıcı. Peki, size bir ders mi verdi?”

“Söylediğini olduğu gibi yineleyebilsem... Çok ilginç, dostum. Deniz hayvanları hakkında bir yığın şey anlattı bana. Denizde yaşayan varlıkları hep merak etmişimdir. Biliyorsunuz, şimdi Amerika’da gemiler yapıyorlar, yanları camlı gemiler, okyanusun dibinde çevreyi görmek için. Eşsiz bir şeymiş... Canlı mercanlar görünüyor, şeyler... şeyler... ne diyorsunuz bunun adına? Taşmercanlar, süngerler, yosunlar, balık sürüleri... Vincent, suyun tuzluluk derecesinin azalıp çoğalması yüzünden ölen balık türleri bulunduğunu söylüyor, kimi türler de tersine çeşitli tuzluluk derecelerine dayanırlarmış, akıntıların kıyısında, suyun tuzunun azaldığı yerde dururlar, tuz değişkenliğine dayanamayanlar bitkinleşince onları yerlermiş. Sorun da anlatsın size... Emin olun, çok ilginç. Bu konuya bir daldı mı olağanüstü oluyor. Görseniz tanıyamazsınız... Ama siz onu konuşturmasını bilmiyorsunuz... Laura Douviers serüvenini anlatırken de böyle... Evet, kadının adı bu... Onu nasıl tanımış, biliyor musunuz?”

“Söyledi mi size?”

“Bana her şey söylenir. Bilirsiniz, müthiş adam!” Kapanmış yelpazesinin tüyleriyle yüzünü okşadı onun. “Kendisini bana getirdiğiniz akşamdan beri her gün beni görmeye geldiğini akıl ettiniz mi?”

“Her gün! Hayır, sahi hiç aklıma gelmedi.”

“Dördüncü gün dayanamadı artık, hepsini anlattı. Ama sonra her gün yeni bir ayrıntı ekliyordu.”

“Siz de bundan sıkılmıyordunuz! Tam hayran olunacak insansınız.”

“Onu sevdiğimi söyledim sana.” Cafcaflı bir biçimde kolunu tuttu.

“Ya o... bu kadını seviyor mu?”

Lilian gülmeye başladı.

“Seviyordu. Ah! İlkin onunla son derece ilgileniyormuş gibi görünmem gerekti. Hatta onunla ağladım bile. Oysa korkunç kıskanıyordum onu. Artık kıskanmıyorum. Bak, nasıl başlamış bu iş. İkisi de Pau’da, bir sağlık evinde, bir sanatoryumdaymışlar, ikisini de veremli diye yollamışlarmış oraya. Aslında ne o veremliymiş, ne öteki. Ama her ikisi de çok hasta sanıyormuş kendini. Birbirlerini tanımıyorlarmış daha. Birbirlerini ilk olarak bahçenin bir setinde, her biri bir şezlongda, iyileşmek için bütün gün açık havada kalan öbür hastaların yanında yan yana uzanmış bir durumda görmüşler. Ölüme yargılı olduklarına inandıklarından, yapacaklarının hiçbir önemi olmayacağına inanmışlar. Vincent, her an, ikisinin de yaşayacak topu topu bir ayları kaldığını yineleyip duruyormuş ona; mevsim de baharmış. Kadın yapayalnızmış orada. Kocası İngiltere’de ufak bir Fransızca öğretmeni. Pau’ya gelmek üzere bırakmışmış kocasını. Üç aylık evliymiş. Adam kendisini oraya yollamak için varını yoğunu harcamak zorunda kalmış. Her gün mektup yazıyormuş karısına. Çok şerefli bir ailenin kızı, çok iyi yetişmiş, çok sessiz, çok çekingen. Ama orada... Vincent ne söylemiş, pek bilmiyorum, ama üçüncü gün; kadın ona kocasıyla yatmasına, kocasının da bu işin üstesinden gelmesine karşın, hazzın ne olduğunu bilmediğini anlatıyormuş.”

“Ya o, o ne demiş o zaman?”

“Şezlongundan yana sarkıttığı elini almış, uzun uzun dudaklarına bastırmış.”

“Peki siz, bunu anlattığı zaman, siz ne dediniz?”

“Ben mi? Korkunç bir şey... Düşünün bir kez, çılgın bir kahkahaya tutuldum o zaman. Kendimi tutamadım, duramıyordum da artık... Söylediğine gülmüyordum pek; devam etsin diye takınmayı gerekli bulduğum ilgili, şaşkın havaya gülüyordum. Fazla eğlenmiş gibi görünmekten korkuyordum. Hem sonra, çok güzel, çok hüzünlü bir şeydi aslında. Anlatırken öyle heyecanlıydı ki! Bu konuda hiç kimseye tek sözcük söylememişti. Annesi babası hiçbir şey bilmiyordu elbette.”

“Asıl siz roman yazmalıydınız.”

“Elbette, dostum, yalnız hangi dilde yazacağımı bilsem! Rusça mı, İngilizce mi, Fransızca mı? Birinden birini seçemeyeceğim hiçbir zaman. Sonra, ertesi gece, yeni dostunun odasına gitmiş, kocasının öğretemediklerini iyice göstermiş ona, çok da iyi öğretmiştir sanırım. Yalnız, bir önlem almamışlar; elbette az bir zaman sonra, aşkın da yardımıyla, her ikisinin de sağlığı iyice düzelmeye başlamış. Kadın gebe olduğunu fark edince, her ikisi de apışıp kalmışlar. Son aymış. Sıcaklar başlıyormuş. Pau, yazın, dayanılacak gibi değildir. Birlikte Paris’e dönmüşler. Kocası, Luxembourg Bahçesi yakınında bir pansiyon yöneten büyüklerinin yanında sanıyormuş karısını; ama o ailesiyle görüşmeyi göze alamamış. Anası babası da hâlâ Pau’da olduğunu sanıyorlarmış; ama yakında her şey çıkacak ortaya. Vincent ilkin onu bırakmayacağına yemin ediyormuş; Amerika’ya, Avustralya’ya, nereye olursa olsun gitmeyi öneriyormuş. Ama para ister elbet bunlara. İşte tam bu sırada sizinle karşılaşmış ve kumar oynamaya başlamış.”

“Bunların hiçbirini anlatmamıştı bana.”

“Sakın ona söylemeyin anlattığımı!..” Durdu, kulak kabarttı:

“Geldi sanmıştım... Pau’dan Paris’e gelirken yolda kadını deliriyor sanmış. Oysa kadın gebeliğin başladığını anlamış yalnız. Vagonun kompartımanında, Vincent’ın karşısındaymış; yalnızmışlar. Sabahtan beri hiçbir şey söylememiş Vincent’a; Vincent, bütün yol hazırlıklarıyla tek başına uğraşmak zorunda kalmış; kadın hiç sesini çıkarmıyormuş; artık hiçbir şeyin farkında değil gibiymiş. Vincent ellerini tutmuş; ama o hep önüne bakıyormuş, garip garip, sanki onu görmüyormuş gibi, bir de dudakları kıpırdıyormuş. Ona doğru eğilmiş Vincent. ‘Bir sevgili! Bir sevgilim var benim,’ diyormuş kadın. Aynı sesle yineliyormuş bunu; hep aynı sözcük, artık başka sözcük bilmiyormuş gibi... İnanın dostum, bana bu öyküyü anlattığı zaman, hiç de gülmek gelmiyordu içimden. Yaşamımda, bundan acıklı bir şey işitmedim. Ama ne de olsa, konuştukça, bütün bunlardan kopmakta olduğunu anlıyordum. Duyguları, sözleriyle birlikte gidiyor diyeceği gelirdi insanın. Heyecanım kendi heyecanıyla nöbet değiştirdiği için bana minnet duyuyordu sanki.”

“Rusça ya da İngilizce söyleseydiniz nasıl söylerdiniz bunu, bilmiyorum; ama Fransızcası çok güzel, hiç kuşkunuz olmasın.”

“Teşekkür ederim. Biliyordum. Bundan sonra başladı doğabilimden söz etmeye; ben de onu, mesleğini aşkına feda etmenin korkunç bir şey olacağına inandırmaya çalıştım.”

“Başka bir deyimle, aşkını feda etmesini öğütlediniz ona. Aşkının yerini doldurmayı da düşünüyor musunuz?”

Lilian yanıt vermedi. Robert kalktı, “Bu kez, gerçekten odur herhalde,” dedi. “Bir sözcük daha söyleyeyim o gelmeden. Babam az önce öldü.”

Lilian, “Ya!” demekle yetindi.

“Kontes de Passavant olmak hiçbir şey ifade etmez mi sizin için?”

Lilian, bunun üzerine, kahkahalarla gülerek geriye yaslandı.

“Ama, dostum... İngiltere’de bir koca unuttuğumu anımsar gibiyim. Ne! Daha önce söylememiş miydim?”

“Belki de.”

“Bir yerlerde bir Lord Griffith yaşıyor.”

Dostunun unvanının doğruluğuna hiçbir zaman inanmamış olan Robert gülümsedi. Öbürü gene konuştu:

“Söylesenize, gerçek yaşayışınızı örtbas etmek için mi böyle bir öneride bulunmaya kalktınız? Hayır, dostum, hayır. Nasılsak öyle kalalım. Dost yani, ha?” Ona elini uzattı, o da öptü.

“Aman Tanrım, hiç kuşkum yoktu bundan,” diye haykırdı Vincent girince. “Giyinmiş, kâfir.”

“Evet, kendi üzerindekinden utanmasın diye günlük giysiyle geleceğime söz vermiştim,” dedi Robert. “Çok özür dilerim, sevgili dostum, ama birdenbire yasta olduğumu anımsadım da.”

Vincent’ın başı yukarıdaydı; her halinde bir yengi, bir sevinç belirtisi vardı. O gelince Lilian yerinden sıçramıştı. Bir an süzdü onu, sonra sevinçle Robert’in üzerine atıldı, zıplayarak, dans ederek, bağırarak yumruklar yağdırdı sırtına (Lilian böyle çocukluğa kalktı mı, sinirime dokunuyor biraz).

“Bahsi kaybetti! Bahsi kaybetti!”

“Ne bahsi?” diye sordu Vincent.

“Gene kaybedeceğinize bahse girmişti. Hadi! Çabuk söyleyin: Ne kadar kazandınız?”

“Elli binde durmak, kumarı bu noktada bırakmak gibi olağanüstü bir gözü peklik, bir erdemlilik gösterdim.”

Lilian bir sevinç çığlığı atarak, “Bravo! Bravo! Bravo!” diye bağırdı. Sonra Vincent’ın boynuna atıldı, o da bütün bedeni boyunca bu garip sandal ağacı kokulu, yakıcı bedenin yumuşaklığını duydu. Lilian alnını, yanaklarını, dudaklarını öptü. Vincent, sendeleyerek sıyrıldı. Cebinden bir deste banknot çıkardı.

“İşte, alın baştan verdiğinizi,” dedi, beş binlik uzattı Robert’e.

“Şimdi Lady Lilian’a borçlusunuz bunları.”

Robert banknotları ona verdi, o da sedirin üzerine attı. Soluk soluğaydı. Soluk almak için taraçaya kadar gitti. Gecenin bittiği, Şeytan’ın hesap yaptığı, kuşkulu saatlerdi. Dışarıda, çıt yoktu. Vincent sedire oturmuştu. Lilian ondan yana döndü, ona ilk kez “sen” diyerek, “Peki şimdi, şimdi ne yapacaksın?” dedi.

Vincent başını ellerine aldı, hıçkırırcasına, “Bilmiyorum artık,” dedi.

Lilian ona yaklaştı, elini alnına koydu; o da başını kaldırdı; gözleri kuru ve ateşliydi.

“Şimdilik üçümüz de kadeh tokuşturacağız,” dedi, sonra üç kadehe de Tokay doldurdu.

Onlar şaraplarını içtikten sonra, “Şimdi, beni bırakın,” dedi. “Geç oldu, dayanamayacağım artık.” Dış odaya kadar onlarla birlikte geldi, sonra, Robert önden giderken Vincent’ın avucuna ufak bir nesne kıstırdı Lilian, sonra da fısıldadı:

“Onunla çık, çeyrek saat sonra geri dönersin.”

Dış odada bir uşak uyukluyordu, Lilian kolundan tutup sarstı.

“Beylere aşağıya kadar ışık tutun.”

Merdiven karanlıktı, burada elektriği açıvermek pek basit olurdu kuşkusuz ama Lilian her zaman, uşağın konuklarının çıktığını görmesini isterdi.

Uşak, büyük kollu şamdanın mumlarını yaktı, merdivende bunu yukarı kaldırarak Robert ile Vincent’ın önünden yürüdü. Robert’in otomobili, uşağın arkalarından kapadığı kapının önünde bekliyordu. Arkadaşı otomobilin kapısını açıp binmesini işaret ederken Vincent, “Ben yürüyerek dönsem iyi olacak. Dengemi bulmak için biraz yürümeliyim,” dedi.

“Gerçekten sizinle gelmemi istemiyor musunuz?” Birdenbire Robert, Vincent’ın hep kapalı tuttuğu sol elini yakaladı. “Açın elinizi! Hadi! İçinde ne varsa gösterin.”

Vincent, Robert’in kıskançlığından korkmak gibi bir saflığa kapılıyordu. Parmaklarını açarken kızardı. Küçük, bir anahtar düştü kaldırıma. Robert hemen aldı onu yerden, baktı; gülerek geri verdi Vincent’a.

“Tamam!” dedi, omuz silkti. Sonra, otomobile girerken geriye, ezile büzüle duran Vincent’a doğru eğildi:

“Bugün perşembe. Kardeşinize, kendisini bu akşam saat dörtten sonra beklediğimi söyleyin,” dedi; sonra çabucak kapadı kapıyı, Vincent’ın yanıt vermesine zaman bırakmadı.

Araba gitti. Vincent kıyıda birkaç adım yürüdü. Seine’ in öbür kıyısına geçti, Tuileries’nin parmaklıkların dışında bulunan bölümüne geldi, küçük bir havuza yaklaştı, mendilini suya batırıp alnına, şakaklarına bastırdı. Sonra, ağır ağır, Lilian’ın evine doğru yürüdü. Şeytan, keyifli keyifli, küçük anahtarı sessizce kilide sokuşuna bakarken onu bırakalım...

Laura’nın, dünkü sevgilisinin, hüzünlü bir otel odasında, uzun zaman ağladıktan, inledikten sonra uyumak üzere olduğu saat şimdi. Kendisini Fransa’ya getiren bir geminin güvertesinde, şafağın ilk aydınlığında, Edouard ondan aldığı mektubu bir kez daha okuyor, yardım isteyen, dertli mektubunu. Anayurdunun güzelim kıyısı göründü bile; ama sis içinden görmek, alışkın göz ister. Bir tek bulut yok gökte, Tanrı’nın gözleri gülümsedi gülümseyecek. Kızaran ufkun gözkapakları açılmaya başladı bile. Paris ne sıcak olacak! Bernard’a dönelim artık. İşte, Olivier’nin yatağında uyanıyor.

4. Macaristan’a özgü tatlı, beyaz şarap. (Ç.N.)

*****

VI

“We are all bastards;

And that most venerable man which I

Did call my father, was I know not where

When I was stamp’d.”5

SHAKESPEARE

Bernard saçma bir düş gördü. Ne gördüğünü anımsamıyor. Düşünü anımsamaya çalışmıyor, ondan sıyrılmaya çalışıyor. Olivier’nin bedeninin ağır bir biçimde üzerine çöktüğünü duymak üzere, gerçek dünyaya dönüyor. Dostu, uyku sırasında, ya da hiç değilse Bernard’ın uykusu sırasında, yaklaşmıştı, öte yandan yatağın darlığı da fazla aralık bırakmaya elvermiyor; dönmüştü, şimdi böğrünün üstünde uyuyor, Bernard sıcak soluğunun boynunu gıdıkladığını duyuyor. Bernard’ın kısa bir gündüz gömleği var yalnız üzerinde; bedeninin üzerinde enlemesine, Olivier’nin bir kolu etini saygısızca sıkıştırıyor. Bernard dostunun gerçekten uyuyup uyumadığı konusunda kuşkuya kapılıyor bir an. Usulca sıyrılıyor. Olivier’yi uyandırmadan kalkıp giyiniyor dönüp yeniden yatağın üzerine uzanıyor. Gitmek için pek erken daha. Saat dört. Gece yeni yeni soluklaşmaya başlıyor. Güne yiğitçe başlıyor. Güne yiğitçe başlamak üzere dinlenmek, hız almak için bir saat daha. Ama uykunun sırası geçti artık. Bernard mavileşen camı, küçük odanın kül rengi duvarlarını, Georges’un düş görürken kımıldadığı demir yatağı seyrediyor.

“Az sonra alın yazıma doğru ilerleyeceğim,” diyor içinden. “Ne güzel sözcük: serüven! Olması gereken. Beni bekleyen bütün şaşırtıcı şeyler. Başkaları da benim gibi midir, bilmem ama ben uyanır uyanmaz, uyuyanları küçümsemekten hoşlanırım. Olivier, dostum, senin ‘güle güle’ni beklemeden gideceğim. Haydi! Kalk bakalım yiğit Bernard! Zamanıdır.”

Islak havlunun bir ucuyla yüzünü ovuyor; yeniden tarıyor saçlarını, ayakkabılarını giyiyor. Kapıyı açıyor, sessizce. Dışarıda!

Oh! Daha kimsenin içine çekmediği hava ne iyi gelir insana! Bernard, Luxembourg’un parmaklıkları boyunca ilerliyor. Bonaparte Sokağı’ndan iniyor, Seine’in üzerinden geçiyor. Daha geçenlerde bulduğu yeni yaşam kuralını düşünüyor: “Bunu sen yapmazsan kim yapacak? Hemen yapmazsan, ne zaman yapılacak?” Düşünüyor: Yapılacak büyük şeyler; bu büyük şeylere doğru gidiyormuş gibi bir duygu var içinde. “Büyük şeyler,” diye yineliyor yürürken. Bunların neler olduklarını bir bilse!.. Bu arada, karnının aç olduğunu biliyor. Halles yakınlarında işte! On dört sou var cebinde, hiç parası yok bundan başka, bir kahveye giriyor; çinko tezgâhtan bir kruvasan ile bir sütlü kahve alıyor.6 Hesap, on sou. Cebinde dört sou kalıyor; kurumla, ikisini tezgâhın üzerinde bırakıyor, öbür ikisini de çöp kutusunu karıştıran bir dilenciye uzatıyor. Acıma mı? Meydan okuma mı? Önemi yok. Şimdi, bir kral gibi mutlu buluyor kendini. Hiçbir şeyi yok artık: Her şey kendisinin! “Her şeyi felekten bekliyorum,” diye düşünüyor. Yalnız öğleye doğru önüne güzel, kanlı bir rozbif getirirse, iyi anlaşırdık onunla (öyle ya, dün akşam yemek yemedi). Güneş çoktan yükseldi. Bernard kıyıya geliyor. Beyninde düşüncesi hazla zıplıyor. Düşünüyor:

“Yaşamın güç yanı, aynı şeyi uzun zaman, sürekli olarak ciddiye almak. İşte annemin, babam dediğim adama beslediği aşkı. Bu aşka on beş yıl inandım; daha düne kadar da inanıyordum. O da elbette! Uzun zaman ciddiye alamamış aşkını. Oğlunu piç olarak doğurdu, diye onu küçümsüyor muyum, yoksa ona daha mı çok saygı duyuyorum, bilmek isterdim doğrusu?.. Aslına bakarsan bilmeye de pek o kadar can atmıyorum. Bizi dünyaya getirenlere beslediğimiz duyguları fazla aydınlatmaya çalışmamak daha doğru olur. Boynuzluya gelince çok basit: Ne kadar eskilere gidersem gideyim, hep nefret ettim ondan; bugün bunda fazla övünülecek bir payım olmadığını kabul etmek zorundayım, beni üzen tek şey de bu. Olacak şey mi! Bu çekmeceyi zorlamasam bir babaya, doğala aykırı duygular beslediğimi sanabilirdim ömrümce! Bilmek ne büyük bir rahatlık veriyor insana!.. Ne de olsa, bile bile zorlamadım çekmeceyi; açmayı düşünmüyordum bile... Sonra hafifletici nedenler de vardı: Bir kez canım korkunç sıkılıyordu o gün. Sonra şu merak, Fénelon’un dediği gibi şu ‘ölümcül merak’, bana gerçek babamdan geçtiği söz götürmeyecek bir şey, öyle ya Profitendieu ailesinde bundan iz bile yok. Annemin sayın kocası kadar meraksızına rastlamadım; ona verdiği çocukları saymazsak elbette. Akşam yemeğinden sonra gene düşünmeliyim onları... Yuvarlak bir masanın üstündeki mermeri kaldırmak, çekmecenin aralık olduğunu fark etmek; bir kilidi zorlamakla bir değil ne de olsa. Maymuncukla kapı açan bir hırsız değilim ben. Yuvarlak bir masanın mermerini kaldırmak herkesin başına gelebilir. Theseus7 da kayayı kaldırdığı zaman benim yaşımdaydı herhalde. Yuvarlak masanın içini karıştırmama saat engel oluyordu. Saati onarmak istemesem masanın mermerini kaldırmayı düşünmeyecektim... Herkesin başına gelmeyen şey, bu nesnenin altında silahlar bulmaktadır ya da yasak bir aşkın mektuplarını! Adam sen de! Önemli olan öğrenmemdi. Herkes, Hamlet gibi, uyarıcı bir hayalet bulamaz ya! Hamlet! Ne tuhaf, insanın yasak ya da yasal evlilik meyvesi olmasına göre görüşler nasıl değişiyor. Akşam yemeğini yedikten sonra gene döneceğim bu konuya... Bu mektupları okumakla kötü bir şey mi yaptım? Kötü olsaydı... hayır, pişmanlık duyardım. Bu mektupları okumasaydım bilgisizlik, yalan, boyun eğiş içinde yaşayacaktım. Havalanalım. Engine açılalım: ‘Bernard! Bernard, hey körpe gençlik...’ Bossuet’nin dediği gibi, şu kanepenin üstüne oturt onu Bernard. Bu sabah hava ne güzel! Kimi günler vardır, güneş toprağı okşar gibi olur. Kendimi azıcık kapıp koyuversem dizeler döktürmeye başlayacağım.”

Kanepeye uzandı, kendini öyle bir kapıp koyuvermiş olmalı ki, hemen uyuyuverdi.

5. (İng.) Hepimiz piçiz / Ben tekmeyi yediğim zaman / Babam diye adlandırdığım pek saygıdeğer adam / Kim bilir neredeydi. (Cymbeline) (Ç.N.)

6. Fransız kahvelerinde masaya oturulmadan yenilip içilen şeyler daha ucuzdur. (Ç.N.)

7. Yunan mitolojisinde Attika efsanelerinin önemli kahramanlarından biri. (Y.N.)

*****

VII

Güneş epeyce yükselmiş, açık pencereden girip Vincent’ın çıplak ayağını okşuyor. Lilian’ın yanında, geniş bir yatakta yatıyor Vincent. Lilian onun uyanık olduğunu bilmiyor, doğruluyor, ona bakıyor, yüzünü kaygılı bulunca şaşıyor.

Lady Griffith belki de Vincent’ı seviyordu; ama daha çok başarıyı seviyordu onda. Vincent cüsseli, yakışıklı, endamlıydı; ama ne adam gibi durmasını ne de oturup kalkmasını biliyordu. Yüzü anlamlıydı ama saçlarını güzel tarayamıyordu. Her şeyden önce düşüncesinin ataklığına, sağlamlığına hayrandı; hiç kuşkusuz çok bilgiliydi ama ham buluyordu onu. Yetiştirmeyi görev edindiği bu koca bebeğin üzerine bir sevgili, bir anne içgüdüsüyle eğiliyordu. Kendi eseri, kendi heykeli durumuna getiriyordu onu. Ona tırnaklarına bakmayı, ilkin geriye attığı saçlarını yandan ayırmayı öğretiyordu; böylece saçlarla yarı yarıya kapanan alnı daha solgun, daha yüksek görünüyordu. Sonra taktığı o ucuz, o önceden bağlanmış küçük kravatlar yerine, uygun kravatlar taktırmıştı. Elbette Lady Griffith Vincent’ı seviyordu; ama sessiz; ya da kendi deyimiyle “somurtkan” oldu mu katlanamıyordu ona.

Vincent’ın alnında parmağını dolaştırıyor usul usul, bir kırışığı, kaşlardan başlayıp iki dikey çizgi oluşturan, neredeyse acılı gibi görünen çifte kıvrımı silmek istiyor sanki. Ona doğru eğiliyor, “Bana üzüntüler, kaygılar, pişmanlıklar getireceksen hiç gelme daha iyi,” diyor.

Vincent fazla keskin bir ışık karşısındaymış gibi gözlerini yumuyor. Lilian’ın bakışlarındaki sevinç gözlerini kamaştırıyor.

“Buraya da camilere girilir gibi girilir; içeriye girilirken dışarının çamurunu getirmemek için ayakkabılar çıkarılır. Ne düşündüğünü bilmediğimi sanıyorsan!” Sonra, Vincent eliyle ağzını kapatmak isteyince inatla çırpınıyor:

“Hayır, bırak da ciddi ciddi konuşayım seninle. Geçen gün söylediğini çok düşündüm. Kadınlar düşünmesini bilmez sanılır her zaman; ama göreceksin kadınına göre değişir bu iş... Değişik türlerin birleşmesinin verdiği ürünler hakkında anlattıkların... karışımla hiç de esaslı bir şey elde edilmediği, daha çok damızlık seçmeyle elde edildiği hakkında... Nasıl! Dersini iyi tutmuş muyum aklımda?.. Eh işte! Bu sabah bir canavar beslediğini sanıyorum, hiçbir zaman sütten kesemeyeceğin, gülünç mü gülünç bir şey: azgın bir kadın ve Kutsal Ruh karışımı. Yalan mı?.. Laura’yı yüzüstü bıraktığın için kendi kendinden tiksiniyorsun. Alnındaki kıvrımdan okuyorum bunu. Onun yanına dönmek istiyorsan hemen söyle ve beni bırak; hakkındaki düşüncemde yanılmış olur, hiçbir üzüntü duymadan uğurlarım seni. Ama, benimle kalmak niyetindeysen, bu ölü suratını at. Kimi İngiliz erkeklerini anımsatıyorsun bana: Düşünceleri ne kadar yoldan saparsa o kadar fazla sarılırlar ahlaka; o kadar ki, kimi özgür düşüncelileri sofulukta herkesi gölgede bırakır... Sen beni taş yürekli mi sanıyorsun? Aldanıyorsun. Laura’ya acımanı çok iyi anlıyorum. Ama bu durumda, burada işin ne?”

Sonra, Vincent başka yana dönünce de, “Dinle,” diyor, “banyoya gireceksin şimdi, üzüntülerini duşun altında bırakmaya çalışacaksın. Zile basıyorum, çay gelecek, tamam mı? Döndüğün zaman, pek iyi anlamışa benzemediğin bir şey açıklayacağım sana.”

Vincent kalkmıştı. O da arkasından fırladı.

“Hemen giyinme. Şofbenin sağındaki dolapta bornozlar, hayklar8, pijamalar var. Seç birini.”

Vincent yirmi dakika sonra yeniden görünüyor, fıstık yeşili bir ipek cebellaya bürünmüş.

Lilian mest oluyor, “Dur! Bekle de düzelteyim,” diye atılıyor. Doğu işi bir sandıktan patlıcan rengi iki geniş atkı çıkardı, en koyusunu Vincent’ın beline sardı, ötekini de başına.

“Benim düşüncelerim giysimin rengindedir her zaman (simle işlenmiş, kırmızı bir pijama giymişti). San Francisco’da bir günümü anımsıyorum, küçücüktüm; annemin bir kız kardeşi öldü, diye bana karalar giydirtmek istediler; hiç görmediğim, yaşlı bir teyzeydi. Bütün gün ağladım; kederli, kederli, kederliydim; çok dertli olduğumu, teyzeme son derece üzüldüğümü kurdum kafamda... Sırf kara yüzünden. Bugün erkeklerin kadınlardan daha ciddi olmaları, daha koyu giyinmelerinden. Bahse girerim ki senin düşüncelerin de daha şimdiden az önceki düşüncelerin değil. Şuraya, yatağın ucuna otur; bir kadeh votka, bir fincan çay içip iki-üç sandviç yediğin zaman, sana bir öykü anlatacağım. Ne zaman başlayabileceğimi söylersin...”

Karyolanın önündeki seccadeye, Vincent’ın bacakları arasına oturmuş, bir Mısır steli gibi tortop olmuş, çenesi dizlerinin üzerinde, kendisi de içip yedikten sonra, başlıyor:

“La Bourgogne’u bilirsin, battığı gün ben de bu gemideydim. On yedi yaşımdaydım. Böylelikle yaşımı da söylemiş oluyorum sana. Çok iyi yüzerdim; sana yüreğimin fazla kuru olmadığını kanıtlamak için, birinci düşüncem kendimi kurtarmaksa ikinci düşüncemin de birini kurtarmak olduğunu söyleyeceğim. Hatta bunun birinci düşüncem olup olmadığını da pek bilemiyorum. Daha doğrusu, hiçbir şey düşünmediğimi sanıyorum; ama böyle zamanlarda yalnız kendilerini düşünenlerden tiksindiğim kadar hiçbir şeyden tiksinmem; hayır, bir de çığlıklar koparan kadınlar var. İlk kurtarma sandalı en çok kadınlar ve çocuklarla doldurulmuştu; bu kadınların bazıları da öyle çığlıklar koparıyorlardı ki insanın aklının başından gitmesi işten bile değildi. Manevra öyle kötü yapıldı ki, kayık denizin üzerine düz inecek yerde burnu üstüne dikildi, daha sularla dolmadan bütün yükü boşalıverdi. Bütün bunlar meşalelerin, fenerlerin, projektörlerin ışığında oluyordu. Ne kadar hüzün vericiydi, bilemezsin. Dalgalar oldukça iriydi, aydınlıkta bulunmayan her şey su tepesinin öbür yanında, karanlıkta siliniyordu. Hiçbir zaman bundan daha zorlu bir şey yaşamadım; ama, suya atılan bir Newfoundland köpeği9 kadar düşünce yoksuluydum sanıyorum. Ne olmuştu, onu bile pek anlayamıyorum artık; yalnız, sandalda beş-altı yaşlarında küçük bir kız, pek sevimli bir çocuk fark ettiğimi biliyorum; kayığın alabora olduğunu görür görmez bu kızı kurtarmaya karar verdim. İlkin annesiyle birlikteydi; ama annesi yüzmeyi iyi bilmiyordu; sonra, böyle durumlarda her zaman olduğu gibi, eteği de işini güçleştiriyordu. Bana gelince, ne yaptığımı düşünmeden soyunmuştum anlaşılan; sonraki sandala bineyim, diye beni çağırıyorlardı. Herhalde bu sandala bindim, sonra bu sandaldan denize atladım kuşkusuz, boynuma sarılan çocukla uzun zaman yüzdüğümü anımsıyorum yalnız. Dehşet içindeydi, gırtlağıma öyle bir sarılıyordu ki soluk alamaz olmuştum. Bereket versin, kayıktan görüp beklediler ya da bize doğru geldiler. Ama bunun için anlatmıyorum sana bu öyküyü. En canlı kalan anı, hiçbir şeyin beynimden, yüreğimden silemeyeceği anı şu: Benim gibi birçok umutsuz yüzücüyü topladıktan sonra, bu sandalda, üst üste yığılmış durumda kırk kişi kadardık. Su neredeyse kayığın ta kıyılarına geliyordu. Ben gerideydim, kurtardığım küçük kızı ısıtmak için sıkı sıkı göğsüme bastırıyordum, bir de görmemem olanaksız olan şeyi görmesini önlemek için. İki gemici, biri eline bir balta, öbürü bir mutfak bıçağı almış... Ne yapıyorlardı, biliyor musun?.. İplere tutunarak kayığımıza binmeye çalışan kimi yüzücülerin parmaklarını, bileklerini kesiyorlardı. Soğuktan, ürküntüden, dehşetten dişlerim çatırdıyordu; bu iki denizciden biri bana döndü (öteki bir zenciydi): ‘Bir tek kişi daha binerse hepten yandık demektir. Kayık dolu,’ dedi. Sonra bütün deniz kazalarında ister istemez böyle yapıldığını; ama elbette bundan söz edilmediğini ekledi.

Bunun üzerine, bayıldım sanırım; ne olursa olsun, hiçbir şey kalmadı aklımda; çok korkunç bir gürültüden sonra epey bir zaman sağır kalır ya insan, ben de öyleyim. Ve bizi kurtaran X gemisinde kendime geldiğim zaman, anladım ki, dünün o duygulu genç kızı değildim, hiçbir zaman da olamayacaktım; anladım ki bir yanım La Bourgogne’la birlikte batmıştı, bundan böyle yüreğime binip de onu batırmalarına engel olmak için bir sürü ince duygunun parmaklarını, bileklerini kesecektim.”

Gözucuyla Vincent’a baktı, sonra gövdesini geriye doğru bükerek, “Bu alışkanlığı edinmek gerek,” dedi.

Sonra, iyi tutturulmamış saçları bozulduğu, omuzlarına döküldüğü için kalktı, aynaya yaklaştı, bir yandan konuşurken bir yandan da saçlarını düzeltti.

“Bundan bir süre sonra, Amerika’dan ayrıldığım zaman, masaldaki altın tüymüşüm, bir fatihi aramaya çıkıyormuşum gibi bir duygu vardı içimde. Bazı bazı aldanmış olabilirim, hatalar işlemiş olabilirim... Belki şimdi seninle böyle konuşmakla bir hata daha işliyorum. Ama sana açıldım, diye beni fethettiğini sanma. Şunu iyice kafana koy ki, bayağı kişilerden tiksinirim; kazanan insanları sevebilirim ancak. Beni istiyorsan kazanmana yardım etmem için iste. Ama acındırmak, avutulmak, nazlanmak düşüncesindeysen, hemen söyleyeyim daha iyi: Hayır, Vincent kardeş, sana gereken, ben değilim, Laura’dır.”

Geriye dönmeden, dikleşen saçlarını düzeltmeyi sürdürürken söyledi bütün bunları; ama Vincent aynada bakışıyla karşılaştı. Kalkıp sokak giysilerini giymek üzere doğu işi giysilerini çıkarırken, “İzin ver de yanıtını akşama vereyim,” dedi. “Şimdi kardeşim Olivier çıkmadan, çabucak eve gitmem gerekiyor; acele bir diyeceğim var ona.”

Bunu bir özür olarak, bir de gidişini renklendirmek için söyledi; ama yanına yaklaştığı zaman, Lilian geriye döndü; gülümsüyordu, öyle güzeldi ki, Vincent duraladı, “Bir mektup bıraksam da olur, öğle yemeğinde alır,” dedi.

“Çok mu konuşursunuz birbirinizle?”

“Hemen hiç konuşmayız. Hayır, bu akşam bir yere çağrıldığını bildireceğim de.”

“Robert tarafından... Oh! I see,10” dedi, garip garip gülümsedi. “Onun hakkında da konuşmamız gerek daha... Peki, çabuk git. Ama saat altıda dön, çünkü yedide otomobil gelecek, bizi alıp Bois’ya, akşam yemeğine götürecek.”

Vincent, bir yandan yürürken bir yandan da düşünüyor; arzuların doygunluğundan bir tür umutsuzluk doğabileceğini, sevince eşlik ederek, sanki onun arkasında gizlenerek birdenbire belirebileceğini sezinliyor.

8. (Arapça) Kuzey Afrika ülkelerinde, özellikle Fas, Tunus, Cezayir’de kadınların giydiği beyaz çarşaf. (Y.N.)

9. Denize düşen insanları kurtarmalarıyla ünlü olan bu köpekler, Fransa’da terre-neuve adıyla bilinir. (Y.N.)

10. (İng.) Anlıyorum. (Ç.N.)

*****

VIII

“Ya kadınları sevmeyi seçmeli ya onları tanımayı;
ikisinin ortası yoktur.”

CHAMFORT

Paris ekspresinde Edouard, Dieppe istasyonundan satın aldığı, Passavant’ın yeni kitabı, La Barre fixe’i okuyor. Bu kitap, Paris’te kendisini bekliyordur kuşkusuz ama Edouard onu tanımakta sabırsız. Her yerde sözü ediliyor. Kendi kitaplarından hiçbiri istasyon kitaplıklarında yer alma onuruna erişemedi. Bunu sağlamak için yapılacak girişimi söylemediler değil; ama üzerinde durmuyor. Kitaplarının istasyon kitaplıklarında sergilenmesine kulak asmadığını yineliyor kendi kendine; ama Passavant’ın kitabını görünce bir daha yinelemek gereksinimini duyuyor. Passavant’ın yaptığı her şey keyfini kaçırıyor, Passavant’ın çevresinde yapılanlar da... Örneğin kitabını göklere çıkaran yazılar. Evet, özellikle yapılmış bir şey sanki, iner inmez aldığı üç gazetenin üçünde de La Barre fixe’in birer övgüsü var. Bir dördüncüsünde Passavant’ın bir mektubu yer almış, bu gazetede yayımlanıp ötekiler kadar övücü olmayan yazıya karşı çıkış; Passavant bu mektupta kitabını savunuyor, açıklıyor. Bu mektup yazılardan da fazla sinirlendiriyor Edouard’ı. Passavant kamuoyunu aydınlatmak savında, yani ustalıkla kendine yöneltiyor onu. Edouard’ın hiçbir kitabı bu kadar yazı yazılmasına yol açmadı, Edouard da eleştirmenlerin gönlünü çelmek için hiçbir şey yapmadı. Kendisini soğuk karşılamalarını pek umursamıyor. Ama rakibinin kitabı hakkındaki yazıları okurken bu işi pek umursamadığını kendi kendine yinelemek gereksinimini duyuyor.

Passavant’dan nefret ettiğinden değil. Bir-iki kez karşılaşmıştı onunla, çok sevimli bulmuştu onu. Öte yandan Passavant da kendisine her zaman çok nazik davranmıştı. Ama Passavant’ın kitaplarından hoşlanmaz, Passavant bir sanatçıdan çok bir oyunbazmış gibi gelir ona.

Edouard ceketinin cebinden Laura’nın mektubunu, geminin güvertesinde yeni baştan okuduğu şu mektubu çıkarıyor, gene okuyor:

Dostum,

Sizinle son karşılaşmamda –anımsarsınız, 2 Nisan’dı, güneye gidişimden bir gün önce– St. James Parkı’nda görüşmüştük. Sıkıntıda kalacak olursam, size mektup yazacağıma söz vermemi istemiştiniz. Sözümü tutuyorum. Sizden başka kime başvurabilirim? Kendilerine dayanabilmek istediklerime gelince her şeyden önce onlardan saklamak zorundayım sıkıntımı. Dostum, büyük bir sıkıntı içindeyim. Félix’ten ayrılalı beri, yaşamımda neler olduğunu belki bir gün anlatırım size. Pau’ya kadar benimle geldi, sonra dersleri nedeniyle tek başına Cambridge’e döndü. Orada, tek başıma, kendi kendime bırakılmış durumda, baharda, iyileşme sırasında ben... Felix’e söyleyemeyeceğimi size söylemeyi göze alabilecek miyim? Onun yanına dönmem gereken zaman geldi. Yazık ki onu görmeyi hak etmiyorum artık. Bir zamandır, kendisine yazdığım mektuplar yalan söylüyor, ondan aldıklarım da benim daha iyi olduğumu öğrenmenin sevincinden başka bir şeyden söz etmiyor. Ne diye hasta kalmadım, ne diye ölmedim orada!.. Dostum, gerçeği kabul etmek zorundayım. Ben gebeyim, beklediğim çocuk da ondan değil. Ben Félix’ten ayrılalı üç aydan fazla oluyor, ne olursa olsun onu aldatamam. Yanına dönmeyi göze alamıyorum. Elimde değil. İstemiyorum. Fazlasıyla iyi o. Hiç kuşkusuz bağışlar beni, bense bağışlanacak insan değilim, bağışlamasını istemiyorum. Hâlâ Pau’da olduğumu sanan ailemin yanına dönmeyi de göze alamıyorum. Babam öğrenirse anlarsa benden nefret eder. Reddeder beni. Erdeminin kötülüğe, yalana, arı olmayan her şeye duyduğu nefretin karşısına nasıl çıkabilirim? Annem ile kız kardeşimi üzmekten de korkuyorum. Ötekine gelince... Onu suçlamak istemiyorum; bana yardım edeceğine söz verdiği zaman, bunu yapacak durumdaydı. Yazık ki, daha çok yardım edebilmek için kumar oynamaya başladı. Geçinmeme, doğum yapmama harcanacak parayı kaybetti. Her şeyini kaybetti. İlkin nereye olursa olsun onunla gitmeyi, onunla yaşamayı düşünmüştüm; hiç değilse bir zaman için böyle yapacaktım, onu rahatsız etmek, ona yük olmak istemiyordum, en sonunda yaşamımı kazanmamı sağlayacak bir şey bulurdum ama hemen yapamam bunu. Beni bıraktığı için acı çekiyor, başka türlü de yapamazdı, anlıyorum, bunun için de suçlamıyorum onu, ama bıraktı beni işte. Burada parasızım. Küçük bir otelde, borçla yaşıyorum. Ama böyle sürüp gidemez. Ne olacağım, bilmiyorum artık. Yazık! En güzel yollar uçurumlarda bitermiş. Bana verdiğiniz o Londra adresinize yazıyorum ama bu mektup ne zaman geçecek elinize? Anne olmayı ne kadar da isterdim bir zamanlar! Bütün gün ağlamaktan başka bir şey yaptığım yok. Bana bir akıl verin, bir tek umudum kaldıysa o da sizsiniz. Olanağınız varsa yardım edin bana, yoksa... Ne yazık, başka zamanlarda daha gözü pek davranabilirdim, ama şimdi bir ben değilim ölen. Gelmezseniz bana, “Hiçbir şey yapamam,” diye yazarsınız, hiçbir serzenişim olmayacak size. Size elveda derken yaşamı bıraktığıma fazla üzülmemeye çalışacağım. Ama öyle sanıyorum ki, sizin dostluğunuzun görüp göreceğim dostlukların en iyisi olduğunu, “dostluk” diye adlandırdığım şeyin yüreğimde başka bir ad taşıdığını hiçbir zaman iyi anlamadınız.

Laura Félix Douviers

Not: Bu mektubu postaya atmadan önce, onu son bir kez daha göreceğim. Bu akşam evinde bekleyeceğim. Bu mektubu alırsanız demek ki, gerçekten... Tanrı’ya emanet olun, ne yazdığımı bilmiyorum artık.

Edouard bu mektubu tam yola çıktığı günün sabahı aldı. Yani bu mektubu alır almaz yola çıkmaya karar verdi. Ne olursa olsun İngiltere’de fazla kalacak değildi. Sırf Laura’nın yardımına koşmak için Paris’e dönebilecek bir insan olmadığını çıtlatmak niyetinde değilim; döndüğü için mutlu olduğunu söylüyorum. Bu son zamanlarda, İngiltere’de hazlardan çok uzak kaldı; Paris’te yapacağı ilk şey, kötü bir yere gitmek olacak; özel kâğıtlarını oraya götürmek istemediği için, kompartımanın rafındaki valize uzanıyor, valizi açıyor, Laura’nın mektubunu içine sokuyor.

Mektubun yeri ceketlerin gömleklerin arası değil. Giysilerin en altından, yarı yarıya kendi elyazısıyla dolu, karton kaplı bir defter alıyor; defterin ta başlangıcında, geçen yıl yazılmış sayfaları arıyor, yeniden okuyor. Laura’nın mektubu bunlar arasında yer alacak.

Edouard’ın günlüğü

18 Ekim

Anlaşılan Laura, gücünün farkında bile değil. Ama ben kendi yüreğimin gizlerini sezerim, bugüne kadar dolaylı olarak onun esinlenmediği tek satır yazmadığımı iyi biliyorum. Yanımda çocuksu buluyorum onu. Sözlerimdeki bütün ustalığı; sürekli olarak ona bilgi vermek, onu inandırmak, onun gönlünü çelmek isteyişime borçluyum yalnız. Bir şey görüp, bir şey işitip de, “O buna ne derdi?” diye düşünmediğim olmaz. Kendi coşkunluğumu bırakır, yalnız onunkine bakarım artık. Hatta bana öyle geliyor ki, Laura açık açık göstermese, kendi kişiliğim fazlasıyla bulanık yüzeyler biçiminde silinip giderdi; kendimi ancak onun çevresinde topluyor, onun çevresinde tanımlıyorum. Bugüne kadar onu işleyip kendime benzetebileceğimi sanmakla ne kadar aldanmışım! Tam tersine, ben ona benziyormuşum da farkında değilmişim! Daha doğrusu, aşk etkilerinin garip bir tesadüfüyle karşılıklı olarak ikimizin de benliği değişiyormuş. Birbirini seven iki yaratığın her biri isteminin, bilincinin dışında, ötekine göre biçimlenir, ötekinin gönlünde gördüğü sevgiliye benzemeye çalışır... Gerçekten seven kişi, içtenlikten el çeker.

Böyle aldattı beni. Düşüncesi her yerde benimkine eşlik ediyordu. Beğenisine, merakına, bilgisine hayran kalıyordum. Benim gönül verdiğimi gördüğü her şeyle tutkuyla ilgilenmesinin, sırf beni sevmesinden ileri geldiğini bilmiyordum. Çünkü kendisi hiçbir şey anlamıyordu. Her hayranlığı, düşüncesini benim düşüncemin yanına yatırdığı rahat bir yataktan başka bir şey değildi; bugün anlıyorum bunu; yaratılışının derin gereğine karşılık veren bir şey yoktu; “Yalnız senin için donanıyordum,” diyecektir. Ama ben, o bunu yalnız kendisi için yapsın, bunu yaparken de içten, kişisel bir gereksinimle boyun eğsin isterdim. Benim için kendi benliğine işlediği bütün bu şeylerden iz bile kalmayacak, bir üzüntü bile, bir eksiklik duygusu bile. Bir gün gelir, gerçek varlık yeniden belirir, zaman bütün o iğreti giysileri yavaş yavaş çıkarır sırtından; öteki, yalnız bu süslere vurulmuşsa artık ancak kof bir süs, bir anı bastırır yüreğine... Ancak yaşlılık ve umutsuzluk bastırır.

Ah! Ne erdemlerle, ne kusursuzluklarla süslemişim onu!

Şu içtenlik sorunu ne sinirlendirici: İçtenlik! Bu konuya geldim mi yalnız onun içtenliğini düşünüyorum. Kendime yöneldiğim zaman sözcüğün anlamını bile kavrayamaz oluyorum. Hiçbir zaman, sandığım gibi değilim. Kendim sandığım varlık bile durmadan değişiyor, öyle ki, çoğu zaman, ben birleştirmesem, sabahki varlığım akşamki varlığımı tanımayacak. Hiçbir şey benim kadar farklı olamaz benden. Ancak bazı bazı, yalnızken görünür derinlik gözlerime, ancak o zaman köklü bir sürekliliğe ulaşırım; ama o zaman da yaşamım ağırlaşıyormuş, duruyormuş, varlığım sona erecekmiş gibime gelir. Ancak yakınlık duygusuyla çarpar yüreğim, ancak başkasıyla yaşarım; başkasının yerine geçmekle, birleşmeyle yaşarım hatta; hiçbir zaman da bir başkası olmak için kendimden sıyrıldığım zamanki kadar yoğun ve güçlü yaşadığımı duymam.

Kökten kopmanın bu bencilliği –aykırı gücü o kadar fazladır ki– iyelik, bunun sonucu olarak da sorumluluk duygumu eritir. Böyle bir yaratık, evlenilebilecek bir yaratık değildir. Bunu nasıl anlatmalı Laura’ya?

26 Ekim

Benim için hiçbir şeyin, şiirselden başka anlamı (bütün anlamını veriyorum sözcüğe) yoktur; kendimden başlamak üzere. Bazı bazı gerçekten yaşamıyormuşum da yalnızca yaşadığımı düşlüyormuşum gibime gelir. En zor inandığım şey kendi gerçekliğim. Durmamacasına sıyrılırım kendi kendimden; davranışıma baktığım zaman, davrandığını gördüğüm kimse ile bakan, aynı zamanda hem oyuncu hem seyirci olmasına şaşan, bundan kuşku duyan kimsenin aynı kimse olmasını pek anlayamam.

İnsanın, duyduğunu sandığı şeyi duyduğunu anladığım günden sonra, ruhbilimsel çözümleme benim için bütün ilginçliğini yitirdi. Duyduğu şeyi, duyduğunu sandığını düşünmeye başladım bundan dolayı. Aşkında da iyice görüyorum bunu: Laura’yı sevmemle onu sevdiğimi sanmam, onu daha az sevdiğimi sanmamla onu daha az sevmem arasındaki farkı kim seçebilir? Duygu alanında gerçek, düşten ayrılmaz. Sevmemiz için, sevdiğimizi düşlememiz yettiği gibi, sevdiğimiz zaman da sevdiğimizi düşlediğimizi düşünmemiz, daha az sevmemiz, sevdiğimizden biraz kopmamız, hatta ondan birkaç kristal koparmamız için yeterlidir. Ama bunu düşünmemiz için de önceden daha az sevmeye başlamış olmamız gerekmez mi?

İşte kitabımda X, böyle bir mantıkla Z’den kopmaya; daha önemlisi, onu kendinden koparmaya çalışacak.

28 Ekim

Aşkın birdenbire billurlaşmasından söz ederler durmadan. Hiç üzerinde durulmayan ağır ağır soğuma ise, beni çok daha fazla ilgilendiren bir ruhbilim olayı. Bunun, belirli bir süre sonunda, bütün aşk evliliklerinde incelenebileceği düşüncesindeyim. Laura için korkulacak bir şey yok bu konuda; aklın, ailesinin ve benim kendisine öğütlediğimiz gibi Félix Douviers ile evlenirse elbet (çok iyi bir şey olur bu). Douviers üstün niteliklerle dolu, kendi alanında çok şey yapabilir (öğrencilerinin kendisini çok beğendiklerini işittim). Çok dürüst bir öğretmen. Laura başlangıçta ondan ne kadar az şey beklemişse gün geçtikçe onda o kadar çok erdem bulacak. Onu övdüğü zaman bile tam hakkını veremiyor bence. Douviers onun sandığından daha iyi.

Ne güzel roman konusu: On beş-yirmi yıllık evlilik sonunda, eşlerin gittikçe artan karşılıklı soğumaları! Sevdiği ve sevilmek istediği sürece, seven kişi olduğu gibi görünemez, üstelik ötekini de görmez. Süslediği, tanrılaştırdığı, yarattığı bir yüce sevgili görür onun yerine.

Böylece Laura’yı hem kendi kendine, hem de bana karşı uyardım. Aşkımızın kendisine de, bana da sürekli bir mutluluk sağlayamayacağına inandırmaya çalıştım onu. Aşağı yukarı inandırdığımı da umarım.

Edouard omuz silkiyor, günlüğü mektubun üzerine kapatıp hepsini birden valize koyuyor. İnince emanetçiye bırakmayı düşündüğü valizini alıncaya kadar işini bol bol görebilecek bir yüz frank ayırdıktan sonra, cüzdanını da koyuyor valize. İşin can sıkıcı yanı, valizinin kilitlenmemesi; anahtarı yok ki kapatsın. Valizlerinin anahtarlarını hep yitirir. Adam sen de! Gün boyunca, emanetçide adamların işleri başlarından aşkındır, hiçbir zaman da yalnız kalmazlar. Saat dörde doğru geri alacak valizi, evine götürecek; sonra gidip Laura’yı yatıştıracak, yardım edecek ona, akşam yemeğine götürmeye çalışacak onu.

Edouard uyukluyor, düşünceleri fark edilmez bir biçimde başka bir yol tutuyor. Sırf Laura’nın mektubunu okumakla saçlarının kara olduğunu sezer miydi, bunu soruyor kendi kendine. Romancıların kişilerini fazla kesin tanımlamakla; düş gücüne yardım etmekten çok, onun huzurunu kaçırdıklarını, her okuru bu kişileri kafasında canının istediği gibi canlandırmakla serbest bırakmaları gerektiğini düşünüyor. Hazırladığı romanı, o zamana kadar yazdıklarına hiç mi hiç benzemeyecek romanını, düşünüyor. Kalpazanlar’ın iyi bir ad olduğundan emin değil. Bildirmekle iyi etmedi. Okurları çekmek ereğiyle “tezgâh”taki kitapları bildirmek alışkanlığı saçma bir şey. Hiç kimseyi çekmez bu, ama insanı bağlar... Konunun o kadar iyi olduğundan da emin değil. Durmamacasına, hem de uzun zamandır düşünüyor bunu; ama daha bir satırını bile yazmadı. Buna karşılık notlarını, düşüncelerini bir deftere geçiriyor.

Valizinden bu defteri çıkarıyor, cebinden de bir dolmakalem. Yazıyor:

Roman özgül olarak romanın malı olmayan bütün öğelerden arıtılmalı. Bir zamanlar fotoğrafın, resmi bazı doğruluk kaygılarından kurtardığı gibi, hiç kuşkusuz gramofon da romanı çoğu zaman gerçekçinin koltuklarını kabartan, aktarılmış konuşmalardan arıtacak. Dış olaylar, kazalar, yaralanmalar, sinemanındır; romanın bunları ona bırakması uygun olur. Hatta kişilerin betimlenmesi bile tümüyle romanın işi gibi gelmiyor bana. Evet, gerçekten, arı romanın (ve sanatta, yalnız arılık önemli benim için) bununla uğraşması gerektiğini sanmam. Dramın da uğraşmadığı gibi. Tiyatro yazan, kişilerini seyirci sahnede tümüyle canlı olarak görecektir diye betimlemiyor demeyelim; öyle ya, tiyatroda oyuncu kaç kez rahatımızı kaçırmıştır, o yokken kafamızda pek güzel canlandırdığımız kişiye benzemiyor diye üzülmüşüzdür. Romancı, genellikle, okurun düş gücüne yeterince güvenmez.

Hangi istasyon bu yel gibi geçen? Asnières. Defteri valize koyuyor. Ama Passavant’ın anısı gerçekten huzurunu kaçırıyor. Yeniden çıkarıyor defteri. Gene yazıyor:

Passavant için sanat yapıtı, bir amaç olmaktan çok bir araç. Tasladığı sanat kanıları sırf derin olmadıkları için böylesine gözü peklikle tanıtlanıyor, gizli bir ruhsal gereksinim buyurmuyor bunlar, çağın buyruğuna uyuyorlar, parolaları şu: Koşullara uy.

La Barre fixe! Pek yakında en eski görünecek şey, ilkin en yeni görünecek olan şeydir. Her kolaylık, her yapmacıklık bir kırışığı haber verir. Ama Passavant bunlarla beğendiriyor kendini gençlere. Gelecek pek umurunda değil. Bugünün kuşağına sesleniyor o (bu da hiç kuşkusuz dünün kuşağına seslenmekten daha iyi); ama yalnız ona seslendiği için, yazdığı onunla birlikte geçmek tehlikesinde. Bunu biliyor, kalacağını ummuyor; yalnız kendisine saldırıldığı zaman değil, eleştirmenlerin her yergisinde kendisini böyle şiddetle savunması da bundan. Yapıtının kalıcı olduğunu sezseydi, “O kendi kendini savunsun,” der, durmadan onu haklı çıkarmaya çalışmazdı. Ne diyorum? Yanlış anlamalardan, haksızlıklardan kıvanç duyardı. Yarının eleştirmenlerine bir sürü iş çıkmış olurdu.

Saatine bakıyor. On ikiye yirmi beş var. Gelmiş olmamız gerekirdi. Olivier’nin, olur ya, istasyonda kendisini bekleyip beklemediğini çok merak ediyor. Hiç mi hiç ummuyor bunu. Hatta Olivier’nin büyüklerine, yazgıya bir tuzak kurar gibi, “Bakalım, ne olacak?” merakıyla, dönüşünü bildirdiği önemsemeden, sanki dalgınlıkla yapar gibi, günü ve saati de belirttiği karttan haberi olabileceği nasıl düşünülebilirdi.

Tren duruyor. Çabuk, bir hamal! Hayır, valizi o kadar ağır değil, emanetçi de o kadar uzak değil... Gelmiş olsa bile kalabalıkta birbirlerini tanıyabilecekler mi? O kadar az gördüler ki birbirlerini. Fazla değişmediyse!.. Ah! Aman Tanrım! O olmasın?

*****

IX

Edouard ile Olivier’nin, yeniden görüştükleri için duydukları sevinç daha belirgin olsaydı, sonradan olanlara üzülmemize hiçbir neden kalmayacaktı; ama her ikisi de başkasının yüreği ve kafasında kendi değerini ölçmekte son derece yeteneksizdi; her ikisinin de elini kolunu bağlıyordu bu garip yetersizlik; bu yüzden, her biri yalnız kendi sevinciyle ilgilenip bu sevincin çok zorlu olduğunu görünce şaşalıyor, yalnız kendisinin heyecanlandığını sanıyor, heyecanının fazlalığını pek belli etmemekten başka bir şey düşünmüyordu.

Olivier bunu yaptı işte, ona karşılayabilmek için harcadığı çabadan söz ederek Edouard’ın sevincini desteklemek şöyle dursun, gelmesini bağışlattırmak istercesine, bu sabah, tam da buralarda bir işi çıktığını söylemek daha uygun olacak diye düşündü. Fazla kuşkuluydu, Edouard’ın belki de varlığını sıkıcı bulduğunu düşünmeye kadar vardırıyordu kuşkuyu. Yalanını söylemesiyle yüzünün kızarması bir oldu. Edouard bu kızarmayı gördü, ilkin Olivier’nin kolunu coşkunlukla tutmuş olduğu için, kendisi de aynı kuşkuya kapıldı, Olivier’nin bu yüzden kızardığını sandı.

“İstasyonda olmayacağına inanmaya çalışıyordum; ama aslında geleceğinden kuşkum yoktu,” demişti.

Olivier’nin bu tümcede bir kendini beğenmişlik gördüğüne inanacağı tuttu. Olivier’nin ilgisizce, “Buralarda bir işim vardı,” diye yanıt verdiğini işitince kolunu bıraktı, coşkunluğu da geçiverdi hemen.

Büyüklerine yolladığı bu kartı kendisi için yazdığını anlayıp anlamadığını sormak isterdi Olivier’ye, tam sormak üzereyken, cesaretini yitiriyordu. Olivier, Edouard’ ın canını sıkmaktan ya da kendinden söz edip yanlış yargıya yol açmaktan korkarak susuyordu. Edouard’a bakıyor, dudağındaki titremeye şaşıyordu, sonra hemen yere dikiyordu gözlerini, Edouard bu bakışı hem arzuluyor, hem de Olivier’nin kendisini fazla yaşlı bulmasından korkuyordu. Parmaklarının arasına bir kâğıt parçası almış, sinirli sinirli büküyordu onu. Az önce emanetçinin verdiği makbuzdu bu, ama dikkat ettiği yoktu. Olivier, onun bu kâğıdı böyle buruşturduğunu, sonra da dalgın dalgın attığını görünce, “Emanetçi makbuzu olsaydı, böyle atmazdı,” demişti içinden. Ancak bir an dönmüştü geriye, yelin bu kâğıt parçasını arkalarından, kaldırımın üzerinde uzaklara götürdüğünü görmüştü. Biraz daha baksa bir genç adamın bunu yerden aldığını görecekti. Bernard’dı bu genç adam, onlar istasyondan çıkalı beri arkalarından geliyordu... Bu arada, Olivier, Edouard’a söyleyecek hiçbir şey bulamadığı için üzülüyor, sessizlik katlanılmaz oluyordu.

“Condorcet’nin önüne geldiğimiz zaman, ‘Artık benim dönmem gerek,’ diyerek veda edeceğim ona,” diye yineliyordu içinden. Sonra, lisenin önünde, Provence Sokağı’nın köşesine kadar bir süre tanıdı kendine. Bu sessizliğin ağırlığını Edouard da duyuyor, böyle ayrılmaya gönlü elvermiyordu. Arkadaşını bir kahveye götürdü. Belki de önlerine getirilen Porto şarabı, huzursuzluklarını yenerdi.

Kadeh tokuşturdular. Edouard kadehini kaldırarak, “Başarılarına,” dedi. “Sınav ne zaman?”

“On gün sonra.”

“Nasıl, hazır mısın?”

Olivier omuz silkti.

“Belli mi olur? O gün kıvamında olmamak yeter.”

Fazla güvenli görünmek korkusuyla, “Evet,” diye yanıtlamayı göze alamıyordu. Rahatını kaçıran bir başka şey de Edouard’a “sen” demeyi hem çok istemesi hem de bundan çekinmesiydi. Bütün tümcelerini dolaylı bir dille söylüyordu, hiç değilse “siz” demekten kurtuluyordu böylece, ama böyle yapmakla, umduğu senli benli konuşmayı Edouard’ın desteklemesini önlemiş oluyordu; oysa bunu, iyice anımsıyordu, onun gidişinden birkaç gün önce sağlamıştı.

“İyi çalıştın mı?”

“Fena değil. Ama daha iyi de hazırlanabilirdim.”

Edouard tumturaklı bir dille, “Çalışkan insanların içinde daha çok çalışabilirlermiş gibi bir duygu vardır hep,” dedi.

Elinde olmadan söylemişti bunu, hemen sonra da tümcesini gülünç bulmuştu.

“Gene şiir yazıyor musun?”

“Arada sırada... Birilerinden akıl almalıyım.” Gözlerini Edouard’a çeviriyor, “siz”den, demek istiyordu; yani, “sen”den. Bakışı, sesi yerine, bunu öyle güzel söylüyordu ki Edouard bunu, saygısından ya da nezaketinden söylediğini sandı. Ama neden bu kadar çabuk yanıtlamak istedi sanki?

“İnsan, aklı kendi kendinden almalı ya da arkadaşlarından sormalı! Büyüklerinki beş para etmez.”

“Ben kendisinden akıl istemedim ki, ne diye karşı geliyor?” diye düşündü Olivier.

Her ikisi de yalnız kuru, zorlama şeyler çıkarabiliyorlardı içlerinden, kendi kendilerine kızıyorlardı; gene her ikisi de, karşısındakinin sinirliliğini, huzursuzluğunu seziyor, kendilerini bunun konusu ve nedeni olarak görüyorlardı. Dışarıdan bir yardım gelmedi mi iyi bir şey çıkmaz böyle görüşmelerden. Hiçbir yardım da gelmedi.

Olivier sol yanından kalkmıştı o sabah. Uyanınca Bernard’ı yanında görmediği, onunla vedalaşmadığı için duyduğu hüzün, Edouard’ı görmesinden gelen sevinci bir an bastırdığı hüzün, karanlık bir dalga gibi yükseliyordu içinde, bütün düşüncelerini kaplıyordu. Bernard’dan söz etmek, Edouard’a her şeyi, daha kim bilir neleri anlatmak, onu arkadaşıyla ilgilendirmek isterdi.

Ama Edouard’ın en ufak bir gülümsemesi kendisini yaralardı, her şeyi büyütüyormuş gibi görünmekten korkmasa içindeki tutkulu, gümbürtülü duyguları ortaya serebilirdi. Susuyordu; hatlarının sertleştiğini duyuyordu; Edouard’ın kollarına atılmak, ağlamak isterdi. Edouard büzülmüş yüzüne bakıyor, bu sessizliği yanlış anlıyordu; onu rahat davranamayacak kadar çok seviyordu. Olivier’ye bakmayı zor göze alabiliyordu, onu kollarında sıkmak, bir çocuk gibi nazlanmak isterdi; ama donuk bakışıyla karşılaşınca, “Tamam,” diye düşünüyordu. “Sıkıyorum onu... Yoruyorum, rahatını kaçırıyorum. Zavallı çocuk! Gitmek için ağzımdan çıkacak bir tek sözcük bekliyor.” Bu bir tek sözcüğü de, Edouard, ona acıdığı için, ister istemez söyledi:

“Şimdi, benden ayrılmalısın. Evdekiler seni öğle yemeğine bekliyorlardır.”

Olivier de böyle düşünüyordu, o da aldandı. Çabucak kalkıp elini uzattı. Edouard’a hiç değilse: “Ne zaman görürüm seni? Ne zaman görürüm sizi? Ne zaman görüşeceğiz?..” demek istiyordu. Edouard da bu tümceyi bekliyordu. Dümdüz bir “hoşça kal”dan başka hiçbir şey gelmedi.

*****

X

Güneş, Bernard’ı uyandırmıştı. Zorlu bir baş ağrısıyla kalkmıştı kanepesinden. Sabahki güzelim yiğitliği uçup gitmişti. Korkunç yalnız buluyordu kendini, yüreği de hüzün diye adlandırmaya yanaşmadığı; ama gözlerini yaşlarla dolduran acı acı bir şeylerle alabildiğine kabarmıştı. Ne yapmalı? Nereye gitmeli? Olivier’nin orada olacağını bildiği saatte Saint-Lazare Garı’na doğru yürüdü ya kesin bir amaç gütmeden, dostunu bulmaktan başka bir istek duymadan yürüdü. Sabahleyin çok acele çıktığı için kızıyordu kendine. Olivier buna üzülmüş olabilirdi. Bernard’ın şu yeryüzünde herkesten üstün tuttuğu yaratık değil miydi?.. Dostunu, Edouard’ın kolunda görünce garip bir duygunun etkisiyle, hem arkalarından gitti hem de görünmekten sakındı. Üzülüyor, kendini fazlalık olarak görüyordu; gene de aralarına sokulmak isterdi. Edouard’ı bayağı cana yakın buluyordu, Olivier’ den azıcık daha iri, azıcık daha yaşlıcaydı. Ona yanaşmaya karar verdi, bunun için Olivier’nin ondan ayrılmasını bekliyordu. Ama hangi bahaneyle yaklaşacaktı yanına?

İşte bu sırada, buruşturulmuş küçük kâğıt parçasını, Edouard’ın dalgınlıkla elinden düşürdüğünü gördü. Bunu yerden alıp da bir emanetçi makbuzu olduğunu görünce... işte aradığı bahaneyi bulmuştu!

İki dostun kahveye girdiklerini gördü; bir an kararsız kaldı; sonra, “Normal bir herifin ilk işi, ona bu kâğıdı götürmek olurdu,” dedi içinden. “How weary stale, flat and unprofitable / Seems to me all the uses of this world!”11 der Hamlet’te. Bernard, Bernard, hangi düşünce doğuyor içine? Daha dün bir çekmeceyi karıştırıyordun. Hangi yola sapıyorsun? Dikkat et, oğlum... çok dikkat et! Edouard’ın valizini alan emanetçi birazdan yemeğe çıkacak, yerine bir başkası geçti. Dostuna söz vermemiş miydin? Her şeyi göze almayacak mıydın?

Ama fazla çabuk davranmanın her şeyi berbat edebileceğini düşünüyor. Emanetçideki adam, gitmesiyle gelmesinin bir olmasına şaşarak bu acele karşısında kuşkulanabilir; defterine bakınca, öğleden birkaç dakika önce emanete bırakılmış bir eşyanın hemen sonra geri alınmasının pek doğal olmadığını düşünebilir. Sonra, sokaktan geçen biri, bir can sıkıcı, kâğıdı yerden aldığını görmüşse... Bernard yeni baştan, ağır ağır, Concorde’a kadar indi; bir yemek süresi kadar bir zaman geçirecekti böylece. Öğle yemeği süresince valizi emanetçiye bırakmak, sonra da gidip almak sık sık olan şeylerdendir, öyle değil mi? Baş ağrısını duymuyordu artık. Bir lokantanın terası önünden geçerken, teklifsizce bir kürdan aldı (masaların üzerine küçük demetler biçiminde koymuşlardı bunları), emanetçinin masası önünde bunu kemirecek böylece tok görünecekti. Yüzünün iyi görünmesi, zevkli giyim kuşamı, davranışlarındaki seçkinlik, gülümsemesindeki, bakışlarındaki içtenlik, sonra bolluk içinde yaşadıkları, her şeyleri tamam olduğu için hiçbir gereksinimi olmayanları belli eden anlatılmaz görünüşü, hep kendinden yana olan şeylerdi; bunun için mutluydu. Ama adam kanepelerde uyudu mu bütün bunlar buruşurdu.

Emanetçi 10 centime saklama ücreti isteyince beklenmedik bir telaşa kapıldı. Hiç para yoktu üzerinde. Ne yapmalı? Valiz şuracıkta, kapının aralığındaydı. En ufak bir güvensizlik kuşku uyandıracaktı, parasızlık da. Ama şeytan, yenilmesine izin vermeyecek; bir umutsuz arama taklidi yaparak ceplerini birer birer karıştıran Bernard’ın sıkıntılı parmaklarının altına, kim bilir ne zamandır, yeleğinin cebinde unutulmuş, bir 10 sou kıstırıyor. Bernard bunu adama uzatıyor. Heyecanını hiç belli etmiyor. Valizi alıyor, sonra basit ve dürüst bir hareketle, para üstünü cebine koyuyor. Öf! Sıcak mı sıcak! Nereye gidecek? Yer kayıyor sanki ayaklarının altından, valiz de ağır geliyor. Ne yapacak?.. Birdenbire valizin anahtarı olmadığını düşünüyor. Yok canım, yok! Hayır! Kilidi zorlamayacak. Aman Tanrım! Hırsız değil ki o! Ama içinde ne olduğunu bilse bari! Bayağı ağır bu valiz. Ter içinde. Bir an duruyor, yükünü kaldırıma koyuyor. Elbette geri vermek istiyor bu valizi ama ilkin ifadesini almak isterdi. Gelişigüzel basıyor kilide. Ah! Mucize bu! Kabuklar aralanıyor, inci görünüyor aradan: Bir cüzdan, onun arasından da banknotlar. Bernard inciyi alıyor, istiridyeyi hemen kapatıyor.

Şimdi gerekeni buldu, çabuk! Bir otel. Amsterdam Sokağı’nda, pek yakında, bir otel olduğunu biliyor. Ölüyor açlıktan. Ama sofraya oturmadan önce, valizi sağlam bir yere koymak istiyor. Valizi taşıyan görevli genç merdivende önünden gidiyor. Üçüncü kat; bir koridor... bir kapı. Kapıyı, hazinesinin üstünden kilitliyor... Aşağıya iniyor.

Bernard, bir bifteğin önüne oturmuş, cüzdanı cebinden çıkarmayı göze alamıyordu. (Bir gözetleyen var mıdır, yok mudur, nereden bilirsin!) Ama iç cebinin dibinde, sol eli, cüzdanı büyük bir aşkla yokluyordu.

“Edouard’a bir hırsız olmadığımı anlatmak; işin güç yanı bu işte,” diyordu içinden. “Ne biçim bir adamdır Edouard? Valiz belki bilgi verecek. Çekici, bunda kuşku yok. Ama hiç şakadan anlamayan çekici insanlar da pek çok! Valizinin çalındığını sanıyorsa yeniden görünce sevinmemezlik edemez. Geri getirdiğim için minnettar olacaktır bana ya da mandanın biridir. İlgisini çekmenin bir yolunu bulurum elbet. Bir tatlı yiyelim çabucak, sonra yukarıya çıkıp durumu gözden geçirelim. ‘Hesap!’ Garsona da oturaklı bir bahşiş bırakalım.”

Birkaç saniye sonra gene odadaydı.

“Gel bakalım, valiz efendi, seninle hesaplaşacağız! Bu yedek giysi bana göre biraz büyük kuşkusuz. Kumaşı uygun, zevki okşayan türden. Çamaşırlar, tuvalet eşyaları. Bütün bunları bir gün ona geri vereceğimden pek emin değilim. Ama hırsız olmadığımı kanıtlayan bir şey var, o da şu kâğıtların beni çok daha fazla ilgilendireceği. Şundan başlayalım hele.”

Edouard’ın Laura’nın acıklı mektubunu arasına sıkıştırdığı defterdi bu. İlk sayfalarını önceden biliyoruz; hemen arkadan gelenler de işte şunlar:

11. (İng.) Bu dünyanın işleri ne kadar yavan / Düz ve yararsız görünüyor bana. (Ç.N.)

*****

XI

Edouard’ın günlüğü

1 Kasım

On beş gün oluyor. Bunu hemen deftere geçirmemekle iyi etmedim. Zamanım yok değildi ama gönlüm Laura’yla doluydu daha. Daha doğrusu düşüncemi ondan ayırmak istemiyordum, sonra buraya öyle sıradan, gelişigüzel şeyler yazmak da hoşuma gitmiyor, bir de anlatacağım şeyin arkasının geleceğini, önemli bir sonucu olabileceğini sanmıyordum; hiç değilse, bunu benimsemeye yanaşmıyor, bunu kendi kendime kanıtlamak istediğim için de günlüğümde sözünü etmek istemiyordum. Ama iyice anlıyorum artık, ne kadar kaçınsam boşuna! Bugün Olivier’nin yüzü düşüncelerimi mıknatıslıyor, bakışlarımın yönünü değiştiriyor, onu göz önüne almadıkça, içimdekini tümüyle açıklayamam, kendimi tümüyle anlayamam.

Perrin’den dönüyordum, burada eski kitabımın yeniden basılışı nedeniyle hazırlıkları gözden geçirecektim. Hava güzel olduğundan yemek saatine kadar rıhtımlarda dolaşıyordum.

Vanier’nin önüne gelmeme az kala, bir kelepir kitap sergisinin yanında durdum. Dükkânın kapı aralığında bir hasır iskemlede oturan gözcünün rahat bakışları altında, açık rafları araştırıp duran, on üç yaşlarında bir öğrenci, kitaplardan çok daha fazla ilgilendiriyordu beni. Sergiyi seyreder gibi yapıyordum ama gözucuyla ufaklığı gözetliyordum. Fazla kısa kollarının altından ceketinin kolları çıkan, iplikleri görünecek derecede eski bir pardösü giymişti. Boş olduğu sezilse bile, yandaki büyük cep aralık duruyordu; bir ucu yırtılmıştı. Bu pardösünün daha önce birkaç kardeşin işini görmüş olması gerektiğini, kardeşlerinin de kendisinin de ceplerine fazla öteberi koymak alışkanlığında olduklarını; bir de bunu onarmadığına göre, annesinin ya umursamaz ya işi başından aşkın bir kadın olduğunu düşündüm. Ama, bu sırada, ufaklık biraz dönünce, öteki cebin kalın, sağlam, kara bir iplikle, baştan başa ama kabaca onarılmış olduğunu gördüm. Annesinin azarlarını işittim hemen: “İki kitap birden koyma cebine; pardösünü mahvedeceksin. Cebin gene yırtılmış. Haberin olsun, bir daha dikmem artık. Bak, neye benzemişin böyle!..” Zavallı anneciğimin de bana söylediği ve benim de kulak asmadığım şeyler. Pardösü açıktı, altında ceket görünüyordu, yakasının ilik yerindeki bir tür nişan, bir kurdele parçası, daha doğrusu sarı bir rozet dikkatimi çekti. Bütün bunları disiplin gereğince, sırf yazılmaları canımı sıktığı için geçiriyorum defterime.

Bir ara, gözcüyü dükkândan çağırdılar; ancak bir an kaldı içeride, sonra dönüp iskemlesine oturdu; ama bu an çocuğun elinde tuttuğu kitabı pardösüsünün cebine sokuşturmasına yetmişti, sonra hemen, hiçbir şey olmamış gibi, gene rafları araştırmaya başladı. Gene de kaygılıydı; başını kaldırdı, bakışımı fark etti, gördüğümü anladı. Hiç değilse görmüş olabileceğimi geçirdi içinden; pek emin değildi kuşkusuz, ama bir kez kuşku düşmüştü içine, bütün güvenini yitirdi, kızardı, küçük bir oyuna girişti, çok rahat görünmeye çalışıyordu, ama oyun sonsuz bir rahatsızlık belirtiyordu. Gözlerimi üzerinden ayırmıyordum. Aşırılmış kitabı cebinden çıkardı; sonra gene cebine soktu; birkaç adım uzaklaştı; ceketinin iç cebinden eskimiş, küçük bir cüzdancık çıkardı, bulunmadığını iyi, çok iyi bildiği parayı arar gibi yaptı; anlamlı anlamlı yüzünü buruşturdu, oyunculara yaraşır bir yüz hareketi yaptı, sırf benim için. Şöyle demek istiyordu: “Hayret! Param yokmuş!” Fazladan bir ayrım daha ekleniyordu buna: “Çok tuhaf, ben var sanmıştım.” Bütün bunları da biraz abartılı, biraz kabaca yapıyordu, sesini duyuramamaktan korkan bir oyuncu gibiydi. Sonrası için, hemen hemen şöyle diyebilirim: Bakışımın baskısı altında yeniden sergiye yaklaştı, kitabı cebinden çıkarıp birden eski yerine koydu. Bunu öyle bir doğallıkla yaptı ki gözcü hiçbir şey fark etmedi. Sonra bu kez, serbest olduğunu umarak yeniden kaldırdı başını. Ama nerede! Gözüm gülümsüyordu. Onunla konuşmak istiyor, yanına yaklaşmak için vitrinden ayrılmasını bekliyordum; ama kımıldamıyor, kitapların önünde öylece duruyordu. Gözlerimi üzerine diktiğim sürece kımıldamayacağını anladım. O zaman, düşsel avın in değiştirmesi için köşe kapmaca oynadığı gibi, göreceğini görmüşçesine birkaç adım uzaklaştım. O da uzaklaşmaya başladı; ama sıvışmasına zaman kalmadan yanına vardım.

“Neydi o kitap?” dedim birden; ama sesimi de yüzümü de elimden geldiğince yumuşattım.

Dosdoğru yüzüme baktı, kuşkuyu üstünden attığını sezdim. Belki yakışıklı değildi, ama ne güzel bir bakışı vardı! Bir derenin dibindeki otlar gibi, türlü türlü duygular oynaşıyordu içlerinde.

“Bir Cezayir rehberi. Ama fazla pahalı. O kadar zengin değilim.”

“Kaçaydı?”

“İki buçuk frank.”

“Ama sana baktığımı görmesen cebinden çıkarmadan kirişi kıracaktın.”

Çocuk bir ayaklanış hareketi yaptı, sonra dikleşti, pek bayağı bir tavırla, “Yoksa... yoksa... siz beni bir hırsız mı sandınız?..” dedi. Bunu öyle kesinlikle söyledi ki neredeyse gördüğümden kuşkuya düşürecekti beni. Dayatınca ipin ucunu kaçıracağımı anladım. Üç frank çıkardım cebimden:

“Hadi! Git al. Bekliyorum seni.”

İki dakika sonra, çok istediği nesneyi karıştırarak çıkıyordu dükkândan. Elinden aldım. 1871’den kalma Guide Joanne’dı12.

“Ne yapmak istiyorsun bununla?” dedim geri verirken. “Fazla eski. Artık işe yaramaz.”

“Hayır,” diye karşı geldi; öte yandan daha yeni rehberlerin çok daha pahalı olduklarını, kendi ‘yapacağı iş’ için bunun haritalarının da aynı işi göreceğini söyledi. Sözlerini olduğu gibi geçirmeye çalışmıyorum, öyle ya, kullandığı sözler, hele tümceleri incelikten yoksun olmadığı için daha bir güzelleşen olağanüstü kenar mahalle ağzından sıyırdınız mı bütün özelliklerini yitirirdi.

Bu parçayı kısaltmak zorunlu. Kesinlik öykünün ayrıntılarıyla değil, okurun hayal dünyasında, tam gerekli yerlere yerleştirilmiş iki-üç çizgiyle elde edilmeli. Öte yandan bunları çocuğa anlattırmak da fena olmazdı sanırım, onun görüş noktası benimkinden daha anlamlı. Çocuk kendisine gösterdiğim dikkatten dolayı hem rahatsız olmuş hem de koltukları kabarmıştır. Ama bakışımın ağırlığı yönünü değiştiriyor biraz. Daha çok yumuşak ve bilinçsiz olan bir kişilik savunmaya geçiyor, bir tutumun ardına gizleniyor, oluşum içindeki varlıkları incelemek kadar güç şey yoktu. Bunlara yalnız yandan, profilden bakmak ister.

Çocuk birdenbire en sevdiği şeyin coğrafya olduğunu söyledi. Bu aşkın ardında bir başıboşluk içgüdüsünün saklı olabileceğini düşündüm.

“Oraya gitmek ister miydin?” diye sordum.

“Elbette!” dedi hafiften omuz silkerek.

Ailesinin yanında mutlu olmadığı düşüncesi geldi aklıma. Anası babasıyla mı yaşadığını sordum. “Evet.” Onlardan hoşlanmıyor muydu? İsteksizce karşı geldi. Az önce durumunu fazla açığa vurduğu için biraz kaygılı görünüyordu.

“Bunu bana niçin soruyorsunuz?” diye ekledi.

“Hiç,” dedim hemen; sonra, parmağımın ucuyla, yakasındaki sarı kurdeleye dokunarak, “Bu ne?” dedim.

“Kurdele; görmüyor musunuz?”

Sorularım rahatını kaçırıyordu, açıktı bu. Birdenbire, bir düşman gibi, bana döndü, sonra, hiç mi hiç ummadığım, alaycı, küstah bir tavırla, “Bana baksanıza... Öğrencileri sık sık gözetler misiniz böyle?” dedi, dağıttı beni.

Sonra, ben, şaşkınlık içinde, yanıt olsun diye bir şey kekelerken kolunun altında taşıdığı okul çantasını açtı, aldığı kitabı içine sokuşturdu. Çantada hepsi de aynı mavi kâğıtla kaplanmış ders kitapları ve birkaç defter vardı. Birini aldım, bir tarih kitabıydı. Üzerine iri harflerle adını yazmıştı. Yeğenimin adını görünce yüreğim hopladı:

GEORGES MOLINIER

(Bu satırları okuyunca Bernard’ın da yüreği hopladı, bu öykü onu da son derece ilgilendirmeye başladı.)

Kalpazanlar’da, benim rolümü oynayacak olan kimsenin kız kardeşiyle iyi bağıntılarını sürdürürken, onun çocuklarını hiç tanımamış olabilmesini kabul ettirmek güç olacak. Gerçeği değiştirmek her zaman çok güç olmuştur benim için. Saçların rengini değiştirmek bile, gerçeği daha az gerçeğe benzer kılan bir hile gibi gelir bana. Her şey birbirine bağlıdır, yaşamın sunduğu olaylar arasında öyle ince bağımlılıklar sezerim ki, hepsi birden değiştirilmedikçe bir teki bile değiştirilemez gibime gelir. Ne de olsa, bu çocuğun annesinin babamın ilk karısından doğmuş üvey kız kardeşim olduğunu; kendisini annem babam yaşadığı sürece görmediğimi; ilişkilerimizi miras işleri dolayısıyla artırdığımızı anlatamam... Bütün bunlar zorunlu, daha fazla açılmamak için ne uydurabilirim, bilmiyorum, başka ne uydurabileceğimi de göremiyorum. Üvey kız kardeşimin üç oğlu olduğunu biliyordum; yalnız büyüğünü, tıp öğrencisi olanını, tanıyordum; onu da şöyle bir görmüştüm ancak, öyle ya, vereme yakalandığından öğrenimine ara vermişti, güneyde bir yerde bakım altındaydı. Öbür ikisi, Pauline’i görmeye gittiğim saatlerde hiç evde değillerdi; karşımdaki en küçüğüydü kuşkusuz. Şaşkınlığımı hiç belli etmedim: ama evine, öğle yemeğine gideceğini öğrendikten sonra, küçük Georges’dan birdenbire ayrılarak, Notre-Dame-des-Champs Sokağı’na ondan önce varmak için bir taksiye atladım. Bu saatte varınca Pauline’in beni öğle yemeğine alıkoyacağını düşündüm, umduğum gibi oldu; Perrin’den çıkarken yanıma aldığım kitabımı ona armağan ederdim, zamansız gelişime bahane olurdu bu.

Pauline’de ilk kez bir yemek yiyordum. Eşinden çekinmem yersizdi. Pek öyle dikkate değer bir hukukçu olduğunu sanmam, ama bir arada olduğumuz zaman, ben kendi mesleğimden söz etmediğim gibi, o da kendi mesleğinden söz etmemesini biliyor, böylece çok iyi anlaşıyoruz.

O gün Pauline’e gelince az önceki karşılaşma konusunda tek sözcük söylemedim elbet. Pauline öğle yemeğine kalmamı rica ettiği zaman, “Bu bana yeğenlerimi tanımamı sağlar umarım,” dedim. “Çünkü, biliyorsunuz, ikisini tanımıyorum daha.”

“Olivier biraz geç dönecek,” dedi, “bir dersi var; onsuz oturacağız sofraya. Ama şimdi Georges’un döndüğünü işittim. Çağırayım.” Sonra yandaki odanın kapısına koşarak, “Georges! Gel de dayına bir merhaba de,” diye seslendi.

Ufaklık yaklaştı, bana elini uzattı; onu öptüm... Çocukların gizleme gücüne hayranım: Hiç şaşkınlık göstermedi; sanki beni tanımıyordu. Yalnız, çok kızardı; ama annesi bunun çekingenlikten ileri geldiğini sandı. Az önceki av köpeğini yeniden karşısında bulunca keyfi kaçmış olmalıydı; çünkü hemen hemen aynı anda bizden ayrıldı, yandaki odaya döndü; yemek odasıydı orası, yemek aralarında da çocukların çalışma odası olduğunu anladım. Ama, hemen sonra, babası salona girince gene göründü, yemek odasına geçtiğimiz andan yararlanarak yanıma yaklaşıp elimi tuttu. İlkin bir arkadaşlık belirtisi sandım bunu, hoşuma gitti; ama hayır, elimi açtı, ben de kendi eli üzerine kapadım elimi, avucuma hiç kuşkusuz yeni yazdığı bir küçük pusula sokuşturdu, sonra parmaklarımı üzerine kıvırdı, sertçe sıktı. Söylemek bile fazla, ben de katıldım oyuna; küçük pusulayı cebimde sakladım, ancak yemekten sonra çıkarabildim. Şunları okudum üzerinde:

“Kitap işini anneme, babama anlatırsanız, (sizden nefret edeceğim sözcüklerini karalamıştı) bana çirkin önerilerde bulunduğunuzu söyleyeceğim.”

Daha aşağıda da şu sözcük vardı:

“Liseden her gün saat 10’da çıkarım.”

Dün, X’in gelişi yüzünden yazmaya ara verdim. Konuşması keyfimi kaçırdı.

X’in söylediğini çok düşündüm. Yaşamım hakkında hiçbir şey bilmiyor; ama yine de Kalpazanlar taslağımı uzun uzun açıkladım ona. Öğütlerinden her zaman yararlanmışımdır, çünkü görüş açısı benimkinden farklıdır. Yapmacıklığa düşeceğim, çünkü konunun kafamdaki gölgesi uğruna gerçek konuyu bırakacağım diye korkuyor. Beni kaygılandıran şey yaşamın (yaşamımın) yapıtımdan ayrıldığını, yapıtımın yaşamımdan uzaklaştığını duymak. Ama bunu ona söyleyemedim. Şimdiye kadar bütün yazdıklarımı kendi beğenilerim, duygularım, kişisel deneyimlerim beslerdi, doğrusu da buydu. En iyi kurulmuş tümcelerimde yüreğimin hâlâ çarptığını duyardım. Bundan böyle, düşündüğümle duyduğum arasındaki bağ koptu. Yapıtımı soyuta ve yapmacığa yuvarlayan şey, bugün yüreğimi istediği gibi konuşturmak konusunda çektiğim güçlük müdür, diyorum. Bunu düşünürken birdenbire Apollon ve Daphne masalının anlamı serildi gözlerimin önüne. Bir tek kucaklayışla hem defne dalını hem de aşkının ereğini kavrayabilene ne mutlu diye düşündüm.

Georges’la karşılaşmamı öyle uzun anlattım ki Olivier’nin sahneye girdiği anda durmak zorunda kaldım. Bu öyküye ondan söz etmek için başlamıştım, ancak Georges’dan söz edebildim. Ama, bilmiyor değilim, Olivier’den söz edeceğim anda ağır davranmam, bu anı geciktirmek istememden ileri geliyor. O ilk gün, sofraya oturduğu anda, onu görür görmez, ilk bakışımla, daha doğrusu onun ilk bakışıyla beni avucunun içine aldığını, yaşamımı artık kendi ellerimle tutmadığımı anladım.

Pauline kendisine daha sık gelmemi istiyor. Çocuklarıyla biraz ilgilenmemi ısrarla rica ediyor. Babalarının onları iyi tanımadığını çıtlatıyor bana. Konuştukça daha cana yakın buluyorum onu. Nasıl oldu da bu kadar uzun zaman ona gidip gelmedim, anlamıyorum. Çocuklar Katolik yetişmiş; ama kendisi ilk Protestan eğitimini anımsıyor. Annem geldiği zaman, Pauline ortak baba ocağımızdan ayrılmış; ama gene de birçok benzerlik buluyorum aramızda. Çocuklarını Laura’nın büyüklerinin yanına, benim de uzun zaman kaldığım yere, pansiyona verdi. Azaïs Pansiyonu, ilk başlarda papazlık yapmış biri, yani babamın eski dostlarından yaşlı Azaïs tarafından kurulmuş olmasına, bugün de onun tarafından yönetilmesine karşın özel bir inanç rengi taşımamakla övünür (benim zamanımda Müslümanlara bile rastlanırdı burada).

Pauline, Vincent’ın yattığı sanatoryumdan oldukça iyi haberler alıyor. Söylediğine göre, mektuplarında ona benden söz ediyormuş, oğlunu daha iyi tanıyayım istiyor; çünkü ancak şöyle bir görmüştüm onu. Büyük oğluna büyük umutlar bağlıyor; aile onun pek yakında iş kurmasını yani müşterilerini bağımsızca kabul edebileceği bir yeri olmasını sağlamak için büyük özverilere katlanıyor. Şimdilik, Olivier ile Georges’u dairelerinin altında bulunan boş ayrı bir odaya yerleştirmiş, böylelikle oturdukları küçük dairenin bir bölümünü ona ayırmışlar. Büyük sorun, Vincent’ın sağlık nedeniyle hastanede çalışmaktan vazgeçmek zorunda kalıp kalmayacağı.

Doğrusunu söylemek gerekirse Vincent pek ilgilendirmiyor beni, annesiyle bol bol onu konuşuyorum ya sırf gönlü hoş olsun diye, bir de Olivier üzerinde daha uzun durabilelim, diye konuşuyorum. Georges’a gelince çok soğuk davranıyor bana, bir şey söylediğim zaman kısa bir yanıtla yetiniyor, benimle karşılaşınca da anlatılamayacak kadar kuşkulu bir bakışla bakıyor yüzüme. Öyle sanıyorum ki okulunun kapısına gidip beklemedim diye kızıyor bana ya da bana pas verdiği için kendi kendine kızıyor.

Olivier’yi de fazla görmüyorum. Annesine gittiğim zaman, çalıştığı odaya gidip onu görmeyi göze alamıyorum; rastlantı sonucu karşılaşınca da öyle beceriksiz, öyle şaşkın oluyorum ki ona söyleyecek hiçbir şey bulamıyorum, bu beni öyle dertlendiriyor ki annesine, onun evde olmadığını bildiğim saatlerde gitmeyi yeğ tutuyorum.

12. Louis Hachette tarafından XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren yayımlanan, 1910’dan bu yana da Guide Bleu adıyla yayımı süren turistik rehber. (Y.N.)

*****

XII

Edouard’ın Günlüğü

(Devam)

2 Kasım

Douviers, Lauralardan benimle birlikte çıktı, Luxembourg Bahçesi’nin içinden Odéon’a kadar yürüdük, uzun uzun konuştuk. Wordsworth üzerine bir doktora tezi hazırlıyor; ama daha ilk sözlerinden, Wordsworth’ın şiirinin en özgün niteliklerini göremediğini seziyorum. Tennyson’ı seçse daha iyi ederdi. Douviers’de yetersiz, soyut, safça bir şeyler var gibi. Bütün nesneler ve varlıklar göründükleri gibidir sanıyor; kendisi olduğu gibi görünüyor da ondan belki.

“Laura’nın en iyi dostu olduğunuzu biliyorum,” dedi bana. “Sizi biraz kıskanmalıydım kuşkusuz. Ama elimde değil. Tam tersine, hakkınızda bütün söyledikleri hem onu daha iyi anlamama hem de dostunuz olmayı dilememe yol açtı. Geçen gün, kendisiyle evlendim diye bana kızıp kızmadığınızı sordum. Tersine, böyle yapmasını öğütlediğinizi söyledi (bunu böylesine dümdüz söyledi sanıyorum). Bundan dolayı teşekkür etmek isterdim size,” dedi; sonra gülümsemeye çalışarak ama titrek bir sesle, gözlerinde yaşlarla: “Bir de bunu gülünç bulmamanızı isterim; çünkü çok içten teşekkür ediyorum,” diye ekledi.

Ona ne söyleyeceğimi bilmiyordum, çünkü gerekenin çok altında buluyordum heyecanımı, karşılıklı bir açılmaya girişmeyeceğimi de iyice seziyordum, beni biraz soğuk bulmuştur. Bu, sinirime dokunuyordu. Gene de elimden geldiği kadar coşkunlukla sıktım uzattığı eli. İstenen sevgiden çok daha fazlasını verdiğimiz bu sahneler, her zaman üzücüdür. Hiç kuşkusuz sevgimi zorlamayı düşünüyordu. Daha anlayışlı olsaydı, bir şeylerinin çalındığını duyardı; ama şimdiden, kendi davranışından dolayı minnettar olduğunu görüyordum, davranışının yansımasını benim yüreğimde de görür gibi oluyordu. Ben, hiçbir şey söylemeyince susuşumdan huzuru kaçtı belki de, hemen ekledi:

“Karşılaştırma yapmasını önlemek için Cambridge’ te süreceği yaşamın değişikliğine güveniyorum; çünkü karşılaştırmaları benim zararıma olurdu.”

Ne demek istiyordu bu sözle? Anlamamaya çalışıyordum. Belki de karşı çıkmamı bekliyordu; ama bu da bizi daha çok örselemekten başka bir şeye yaramazdı. Kimi insanlar böyledir işte, suskunluklara dayanamayan bir çekingenlikleri vardır, susmaları aşırı bir yakınlık gösterisiyle doldurmak isterler; sonra da tutar: “Size karşı hep içten davranmışımdır,” derler. Asıl önemli olan içten olmak değil, karşıdakinin de içten olmasını sağlamak. Kendi içtenliğinin, benim içtenliğimi önlediğini de göz önüne almalıydı.

Kendisiyle dost olamasam bile, Laura için çok iyi bir koca olacağını sanıyorum; çünkü burada her şeyden önce iyi niteliklerini kakıyorum başına. Sonra Cambridge’ten söz ettik, oraya gelip kendilerini göreceğime söz verdim.

Laura, hangi saçma gerekçeyle benden söz etti ona?

Kadında hayranlık verici bir bağlanma eğilimi vardır. Sevdiği adam, çoğu zaman aşkını asacağı bir askıdan başka bir şey değildir. Laura ne içten bir kolaylıkla yapıyor değiştirmeyi! Douviers ile evlenmesine aklım erer; bunu ona ilk öğütleyenlerden biri de bendim. Ama biraz keder beklemek de hakkımdı. Üç gün sonra düğün.

Kitabım hakkında birkaç yazı. Bana en gönülden tanınan nitelikler en çok nefret ettiklerim... Bu eski şeyleri yeniden bastırmakla iyi mi ettim? Şimdi sevdiğim hiçbir şeye denk düşmüyorlar. Ama ancak şimdi varıyorum bunun farkına. Kendim değişmişim gibi gelmiyor bana; ama kendi bilincime ancak şimdi varıyorum sanki. Şimdiye kadar, kim olduğumu bilmiyordum. Beni, bana hep bir başkasının göstermesine gerek duymak olacak şey mi? Bu kitap Laura’ya göre oluşmuştu, bunun için onda kendimi tanımak istemiyorum artık.

Mevsimlerin önüne geçmemizi sağlayacak olan bu sevgi kökenli sezgi gücü, yasak mı bize? Arkadan gelenleri yarın hangi sorunlar kaygılandıracak? Ben, onlar için yazmak istiyorum. Daha belirsiz meraklara bir