*****

ANDRÉ GIDE

AYRI YOL

*****

Can Modern

Ayrı Yol, André Gide

Fransızca aslından çeviren: Tahsin Yücel

L’immoraliste

© 1902, Éditions Mercure de France

© 2009, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2009

Dizi editörü: Emrah Serdan

Editör: Ayça Sezen

Mizanpaj: Emin Petek

Sanat yönetmeni: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

Kapak tasarımı: Alper Zeki / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-4963-6

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Maslak Mah. Eski Büyükdere Cad. İz Plaza Giz, No: 9/25 Sarıyer/İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

ANDRÉ GIDE

AYRI YOL

ROMAN

1947 NOBEL EDEBİYAT ÖDÜLÜ

Fransızca aslından çeviren

Tahsin Yücel

*****

André Gide’in Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Kalpazanlar, 1989

Vatikan’ın Zindanları, 1989

Dünya Nimetleri ve Yeni Nimetler, 1989

Chopin Üzerine Notlar, 2010

Tohum Ölmezse, 2010

Isabelle, 2011

Kadınlar Okulu, 2011

Theseus, 2012

*****

ANDRÉ GIDE, 1869’da Paris’te doğdu. Yazı hayatına 1891’de yayımladığı “André Walter’in Defterleri” ve “Narkissos Üstüne İnceleme” ile başladı. Bunları 1897’de yayımladığı ünlü yapıtı Dünya Nimetleri izledi. En önemli eserlerinden biri olan Ayrı Yol’u 1902’de yayımladı. Gide’in yazarlıktaki ustalığı, üslubundaki açıklık ve duruluk, bir yandan kitaplarında ortaya koyduğu kaygılarıyla, öte yandan düşüncelerinin karmaşıklığıyla tam bir çelişme halindedir. 1919’da yazdığı Pastoral Senfoni son derece duygulu ve insancıl bir romandır. Gide’in en iyi eseri sayılan Kalpazanlar 1925’te yayımlandı. Bu tarihten sonraki eserlerinde toplum sorunlarını öne aldı. Çağının aydınları üstünde büyük etkisi oldu. 1947’de Nobel Edebiyat Ödülü’nü aldı. 1951’de öldü.

TAHSİN YÜCEL, 1933’te Elbistan’da doğdu. Galatasaray Lisesi’ni ve İÜ Edebiyat Fakültesi Fransız Dili ve Edebiyatı Bölümü’nü bitirdi (1960). Varlık Yayınları’nda çevirmenlik ve yazıişleri müdürlüğü yaptı. Öykü derlemeleri, romanları, bilimsel araştırmaları ve kuramsal yazılarının yanı sıra, Balzac, Flaubert, Daudet, Gide, Simenon, France, Proust, Camus, Sartre, Malraux ve Duras gibi önemli Fransız yazarların yapıtlarını dilimize kazandıran Yücel, 1984’te Azra Erhat Çeviri Üstün Hizmet Ödülü’ne, 1997’de Fransız hükümeti Palmes Académiques Nişanı’na değer görüldü. 22 Ocak 2016’da öldü.

*****

“Sana övgüler sunarım,

Çünkü müthiş ve harika yaratılmışım.

Ne harika işlerin var!

Bunu çok iyi bilirim.”

139. Mezmur, 14

*****

Henri Ghéon’a

açık yürekli arkadaşı

A.G.

*****

Önsöz

Bu kitabı hiç gözümde büyütmeden sunuyorum. Acı kül dolu bir meyve bu; kireç tutmuş yerlerde gelişen ve susuzluğumuza daha da kötü bir yanmadan başka bir şey sunmayan, ama çölün altınrengi kumları üzerinde güzellikten de yoksun olmayan acı ebucehilkarpuzları gibidir.

Öyle ki kahramanımı bir örnek diye sunsaydım, hiç de başarılı olmazdım, bunu benimsemek gerekiyor; Michel’in serüveniyle ilgilenme inceliğini gösteren ender kişiler, iyiliklerinin tüm gücüyle kötülediler onu. Marceline’i bunca erdemle donatmam boşuna değildi; onu kendine yeğ tutmadı diye insanlar Michel’i bağışlamıyorlardı.

Bu kitabı Michel’e karşı bir suçlama edimi olarak sunsam, daha başarılı olmazdım; çünkü hiç kimse kahramanıma duyduğu öfkeden dolayı minnet duymuyordu; göründüğü kadarıyla, bana karşı duyuyorlardı bu öfkeyi; öfke Michel’den benim üzerime taşıyordu; nerdeyse onunla karıştırmak istiyorlardı beni.

Ama ben bu kitapta savunma da yapmak istemedim, suçlama da; suçlamadan uzak durdum. Bugün okur kitlesi, yazarın betimlediği edimden sonra bu edimden yana mı, yoksa ona karşı mı olduğunu belirtmemesini bağışlamıyor; dahası, olayın gerçekleşmesi sırasında bile konumunu belirtmemesini, Alceste’ten mi, yoksa Philinte’ten mi, Hamlet’ten mi, yoksa Ophelia’dan mı, Faust’tan mı, yoksa Marguerite’ten mi, Adem’den mi, yoksa Yehova’dan mı yanadır, açıkça belirtmesini istiyor. Hiç kuşkusuz, yansızlığın (kararsızlığın diyecektim) yüce bir düşünün kesin göstergesi olduğunu ileri sürmüyorum; ama bunca büyük düşünürün kesin sonuç çıkarmaktan tiksindiğini – ve bir sorunu ortaya koymanın onun çözülmüş olduğunu varsaymak olmadığına inanmaktayım.

Burada “sorun” sözcüğünü gönülsüzce kullanıyorum. Doğrusunu söylemek gerekirse sanatta yeterli çözümün sanat yapıtı olmadığı sorun yoktur.

“Sorun”dan anladığımız “dram”sa bu kitapta anlatılan dramın, kahramanımın tininde oynanmakla birlikte, onun tekil serüveniyle sınırlı kalamayacak kadar genel olduğunu söyleyeceğim. Bu “sorun”u benim yarattığımı ileri sürecek değilim; benim kitabımdan önce de vardı; Michel ister utkuya erişsin, ister yenik düşsün, “sorun” varlığını sürdürüyor, yazar da ne utkuyu kesinleşmiş olarak görüyor, ne bozgunu.

Kimi seçkin kişiler bu dramda yalnızca tuhaf bir durumun sunumunu, kahramanında da yalnızca bir hasta görmekle yetindilerse; burada çok önemli ve çok genel bir konumda birtakım düşüncelerin de yer alabileceğini anlayamadılarsa kusur, bu düşüncelerde ya da bu dramda değil, bu kitaba tüm tutkusunu, tüm gözyaşlarını ve tüm özenini koymuş da olsa, yazarın kendi beceriksizliğindedir. Ama bir yapıtın önemi ve bir günün okur kitlesinin ona gösterdiği ilgi, birbirinden çok farklı iki olgudur. Sanırım, birtakım ilginç şeylerle saçmalık düşkünü bir kitlenin ilgisini çekmektense ilk günden hiç mi hiç ilgi çekmeme tehlikesini rahatlıkla yeğleyebiliriz.

Ne olursa olsun, hiçbir şeyi kanıtlamaya çalışmadım ben, yalnızca resmimi iyi yapmak ve iyi aydınlatmak istedim.

*****

Kurul Başkanı Bay D.R.ye

Sidi b. M. 30 Temmuz 189.

Evet, düşündüğün gibi çıktı, sevgili kardeşim: Michel bizimle konuştu, anlattığı hikâye de işte bu. İstemiştin; ben de sana söz vermiştim; ama göndereceğim anda bile hâlâ duralıyorum, yeni baştan okudukça daha çok iğrenç geliyor bana. Ah! Dostumuz hakkında ne düşüneceksin? Öte yandan, ben ne düşündüm? Açığa çıkan korkunç eğilimlerin iyiye döndürülebileceğini inkâr ederek mahkûm mu edelim onu? – Ama bugün bu hikâyede kendilerini bulmayı göze alabilecekler çoktur, korkarım. Bu kadar akıldan, bu kadar güçten faydalanılabilecek mi – yoksa bütün bunlara vatandaşlık hakkı tanınmayacak mı?

Michel devlete nasıl faydalı olabilir? Ne yalan söylemeli, bilmiyorum... Ona bir iş gerek. Büyük üstünlüklerinle kazandığın yüksek mevki, elindeki kudret bu işi bulmanı sağlayacak mı? – Acele et. Michel sadık bir dosttur: hâlâ da öyle; ama pek yakında yalnız kendi kendine sadık olacak artık.

Lekesiz bir gökyüzü altında yazıyorum sana; Denis, Daniel ve ben, burada bulunduğumuz şu on iki günden beri, ne bir bulut gördük, ne de güneş gökyüzünden eksildi. Michel gökyüzünün iki aydır dupduru olduğunu söylüyor.

Ne kederliyim, ne sevinçli; buranın havası pek bulanık bir coşkunlukla dolduruyor insanın içini, üzüntüden olduğu kadar sevinçten de uzak görünen bir durum içinde yaşatıyor; belki de mutluluk budur.

Michel’in yanında kalıyoruz; onu bırakmak istemiyoruz; bu sayfaları okursan, bunun nedenini anlayacaksın; senin cevabını da burada, onun evinde bekliyoruz; gecikme.

Michel’in Denis’ye, Daniel’e ve bana okul arkadaşlığından gelen müthiş bir sadakatle bağlı olduğunu biliyorsun, önceden de sağlamdı bu dostluk, ama her yıl biraz daha büyümüştü. Bir çeşit antlaşma vardı dördümüz arasında: Birimizin en ufak bir çağrısına, öbür üçümüz karşılık vermek zorundaydık. Böylece, Michel’den bu esrarlı tehlike işaretini aldığım zaman, Daniel ile Denis’yi hemen haberdar ettim, her üçümüz de, her şeyi bırakıp yola çıktık.

Michel’i üç yıldır görmemiştik. Evlenmişti, karısıyla yolculuğa çıkmıştı. Paris’e son uğrayışında ise, Denis Yunanistan’da, Daniel Rusya’daydı, ben de, biliyorsun, hasta babamızın yanında kalmak zorundaydım. Bununla birlikte ondan hiç haber almamış da değildik, ama kendisini gören Silas ile Will’in verdiği haberler, bizleri ancak şaşırtmıştı. Bir değişim oluyordu içinde, bunu daha açıklayamıyorduk. Eski günlerin, hareketleri sınırlandırıla sınırlandırıla beceriksizleşmiş, dupduru bakışları fazla serbest sözlerimizi birdenbire kesiveren, pek bilgiç sofusu değildi artık. Artık o... Ama hikâyesinin söyleyeceği şeyleri ne diye şimdiden anlatayım sana.

Denis, Daniel ve benim kararlaştırdığımız gibi, bu hikâyeyi sana yolluyorum. Michel bunu taraçasında anlattı bize, karanlığın içinde, yıldızların aydınlığında onun yanına uzanmıştık. Hikâyesi bittiği zaman, ovanın üstünde günün yükseldiğini gördük. Michel’in evi, biraz uzağında bulunduğu köyü de, ovayı da yukarıdan görüyor. Sıcakta, bütün ekinler biçilince, bu ova çöle benziyor.

Michel’in evi yoksul ve garip olmasına rağmen, sevimli. Kışın burada insan çok üşür herhalde, çünkü pencerelerde cam yok, pencere yok daha doğrusu, duvarlarda geniş geniş delikler var. Hava öylesine güzel ki, dışarıda, hasırların üstünde yatıyoruz.

Yolculuğumuzun iyi geçtiğini de söylemeliyim sana. Buraya akşamüstü, sıcaktan bitmiş, yeniliklerden sarhoş geldik, öyle ya, yalnız Cezayir’de, sonra da Konstantin’de durmuştuk azıcık. Konstantin’den yeni bir tren, Sidi b. M.ye kadar getirmişti bizi, burada bir araba bekliyordu. Yol köyden uzaklarda bitiyor. Bu köy, Ombrie’deki bazı bucaklar gibi, bir kayanın üstüne kurulmuş. Yürüyerek çıktık yukarıya; iki katır valizlerimizi taşıyordu. Bu yoldan gelindi mi, Michel’in evi köyün ilk evi. Alçak duvarlarla kapalı bir bahçe, daha doğrusu duvarlarla ayrılmış bir ufak alan çevreliyor bu evi, içinde üç eğri nar ağacı, bir de pek güzel bir zakkum ağacı yükseliyor. Kabiliyeli bir çocuk vardı burada, biz yaklaşır yaklaşmaz duvara teklifsizce tırmanarak kaçtı.

Michel herhangi bir sevinç göstermeden, gösterişten uzak şekilde karşıladı bizi; her türlü sevinç gösterisinden korkar gibiydi; yine de eşikte her üçümüzü de ağırbaşlılıkla kucaklayıp öptü.

Geceye kadar, konuştuklarımız on kelimeyi geçmedi. Salonda aşağı yukarı tamamıyla meyvelerden meydana gelen bir akşam yemeği hazırlanmıştı, salonunun ihtişamlı dekoru bizi şaşırttı, neyse Michel’in hikâyesi açıklayacak bunu sana. Sonra kahve getirdi bize, kahveyi kendi eliyle hazırlamak istemişti. Ardından taraçaya çıktık, manzara göz alabildiğine uzanıyordu, her üçümüz de, ateş kırmızısına kesmiş ovada günün hızla batışını hayranlıkla seyrederek, Eyüb’ün üç dostu gibi bekledik.

Karanlık çökünce, Michel konuşmaya başladı:

*****

Birinci bölüm

*****

I

Sevgili dostlarım, sadık olduğunuzu biliyordum. Çağrım üzerine koşup geldiniz, ben de sizin çağrınıza aynı şekilde koşardım. Oysa üç yıldır görmemiştiniz beni. Yokluğa böylesine iyi dayanan dostluğunuz, sizlere anlatacağım hikâyeye de dayanır umarım. Çünkü sizleri birdenbire çağırmam, pek uzak evime kadar getirtmem, sizleri görmek içindi yalnız, bir de beni dinlemeniz için. Bundan, yani konuşmaktan başka destek istemiyorum. Çünkü hayatımın öyle bir noktasındayım ki, daha ileriye gidemem. Yorgunluktan değil bu. Ama anlamaz oldum. İhtiyacım var... Konuşmaya ihtiyacım var, diyorum. Özgür olmasını bilmek hiçbir şey değil; güç olan, özgür olduğunu bilmektir. İzin verin de kendimden söz edeyim; sizlere hayatımı anlatacağım, alçakgönüllülüğe kapılmadan, gurura kapılmadan, kendi kendimle konuşuyormuşum gibi yalın, hatta daha da yalın bir şekilde. Dinleyin beni:

Aklımda kaldığına göre, son olarak Angers dolaylarında, düğünümün kutlandığı küçük köy kilisesinde görüşmüştük. Fazla kalabalık yoktu, dostların seçkinliği bu sıradan töreni, insana dokunan bir tören haline getiriyordu. Dostlarım heyecanlıymış gibime geliyordu, beni de heyecanlandırıyordu bu. Karım olacak kimsenin evinde, kısa süren bir yemek, kiliseden çıktıktan sonra gene bir araya getirdi bizi; sonra, kafamızda evlenme fikrini bir rıhtım, bir istasyon hayaline bağlayan töre gereğince, ısmarlanmış araba bizi götürdü.

Karımı pek az tanırdım, onun da beni daha fazla tanımadığını düşünürdüm, buna pek üzülmezdim de. Âşık olmadan evlenmiştim onunla, her şeyden önce, ölürken beni yalnız bıraktığı için üzülen babam, hoşnut olsun diye evlenmiştim. Babamı şefkatle severdim; aklım fikrim onun can çekişmesindeydi, son günlerini daha rahat geçirmesini sağlamaktan başka bir şey düşünmedim o hüzünlü günlerde; böylece, daha hayatın ne olduğunu bilmeden, hayatımı bağlamış oldum. Ölümcül bir hastanın başucunda kutlanan nişanımız gülüşsüz, kahkahasız oldu ama ağırbaşlı bir sevinçten de yoksun değildi, babamın duyduğu huzur öylesine büyüktü. Nişanlımı sevmiyorsam da, başka bir kadını da sevmemiştim hiç değilse, böyle düşünüyordum. Bana göre, mutluluğumuzu sağlamaya yeterdi bu; daha kendimi tanımadığımdan, kendimi ona tamamıyla verdiğimi sandım. O da öksüzdü, iki erkek kardeşiyle oturuyordu. Marceline yirmi yaşındaydı daha, bense dört yaş büyüktüm ondan.

Onu sevmediğimi söyledim; en azından aşk denilen şeye benzer bir şey hissettiğim yoktu, ama sevgiyle kastedilen şefkat, bir çeşit acıma, kısacası oldukça büyük bir saygı ise, onu seviyordum. O Katolik’tir, ben Protestan’ım... ama Protestanlığımı öylesine yüzeysel buluyordum ki! Papaz beni kabul etti; ben de papazı kabul ettim: Ustaca oynandı oyun.

Babam, şu genel deyimle, “Tanrısız”dı, hiç değilse, onun da paylaştığını sandığım bir çeşit yenilmez hayâ ile, onunla hiçbir zaman inançları üzerinde konuşmadığımızdan, böyle olduğunu sanıyordum. Annemin o sert Protestan eğitimi, kendisinin güzel hayaliyle birlikte, yüreğimden silinmişti; onu pek genç yaşta yitirdiğimi biliyorsunuz. Bu ilk çocukluk ahlakının bize ne derece hükmettiğini de, kafamızda ne derin izler bıraktığını da aklıma getirmiyordum daha. Annemin bana ilkelerini aşılarken içimde tadını bıraktığı bu bir çeşit şiddeti, tamamıyla çalışmaya yöneltmiştim. Annemi yitirdiğim zaman on beş yaşındaydım; benimle babam ilgilendi, üzerime titredi, bütün tutkusu beni yetiştirmek oldu. Latinceyle Yunancayı o zaman da iyi bilirdim, onunla İbraniceyi, Sanskritçeyi, sonra Farsçayla Arapçayı da çabucak öğrendim. Yirmi yaşıma doğru, öylesine kıvamını bulmuştum ki, çalışmalarına beni de ortak etmeyi göze alabiliyordu. Benim kendisine eşit olduğumu ileri sürmekten zevk duyardı, bana bunu kanıtlamak istedi. Kendi imzasıyla yayımlanan Essai sur les cultes phrygiens benim eserimdi; şöyle bir gözden geçirmişti yalnızca; hiçbir zaman, hiçbir şey bu kadar övülmesine yol açmamıştı. Mest etti bu iş onu. Bana gelince, bu hilekârlığın başarı kazandığını görünce şaşırmıştım. Ama sonra ben de bilim alanına çıkarıldım. En üstün bilginler beni meslektaş sayıyorlardı. Bana verilen değere, şana, şöhrete gülüyorum şimdi... Böylece yirmi beş yaşıma geldim, yıkıntılardan ya da kitaplardan başka hiçbir şeye bakmamıştım hemen hemen, hayatla ilgili hiçbir şey bilmiyordum; çalışmada, görülmedik bir coşkum vardı. Sevdiğim birkaç dost vardı (bunlar sizlerdiniz), ama onlardan çok dostluğu seviyordum; onlara bağlılığım büyüktü ama bu soyluluk ihtiyacındandı; içimdeki her güzel duyguyu seviyordum. Zaten, kendi kendimden habersiz olduğum gibi, dostlarımdan da habersizdim, başka türlü yaşanılabileceği de bir an bile aklıma gelmemişti.

Babamla bana küçük şeyler yetiyordu; ikimizin de masrafı öylesine azdı ki, yirmi beş yaşıma geldiğim zaman, zengin olduğumuzu bilmiyordum. Onu bile sık sık düşünmezdim ya, kıt kanaat geçinebilecek kadar bir şeylerimiz olduğunu hayal ederdim; babamın yanında da öyle büyük tutumluluk alışkanlıkları edinmiştim ki, elimizde çok daha fazlası bulunduğunu anladığım zaman neredeyse huzurum kaçtı. Böyle şeylere aldırdığım bile yoktu, öyle ki, servetim hakkında daha belirli bir bilince, tek mirasçısı olduğum babamın ölümünden sonra bile değil, ancak evlilik anlaşmam sırasında vardım, Marceline’in bana hemen hemen hiçbir şey getirmediğini de o sırada fark ettim.

Bilmediğim ve belki çok daha önemli olan bir şey de, zayıf bir bünyeye sahip oluşumdu. Nerden bilecektim? Kendimi hiç zorlamamıştım ki! Arada sırada nezle olur, önemsemeden atlatırdım kendi kendime. Sürdüğüm bu pek durgun hayat, beni hem zayıf düşürür, hem de korurdu. Marceline, tersine daha sağlama benziyordu; benden daha sağlam olduğunu ise, pek yakında öğrenecektik.

Daha evlendiğimiz akşam, Paris’teki dairemde yatıyorduk, bize iki oda hazırlamışlardı. Paris’te elzem alışverişler için gereken zaman boyunca kaldık ancak, sonra Marsilya’ya gittik, oradan da Tunus’a gitmek üzere gemiye bindik hemen.

Acele işler, fazla hızlı gelişen son olayların yarattığı şaşkınlık, düğünün, yasımın daha gerçek heyecanından hemen sonra gelen kaçınılmaz heyecanı, bütün bunlar beni yorup bitirmişti. Yorgunluğumu gemide hissedebildim ancak. O zamana kadar her iş, yorgunluğumu artırıyor ama bu yorgunluğun farkına varmamı da önlüyordu. Gemideki zorunlu işsizlik, en sonunda düşünmemi sağlamıştı. Bu da, öyle sanıyorum ki, ilk defa oluyordu.

Gene ilk defa olarak, işimden uzun zaman yoksun kalmaya razı oluyordum. O zamana kadar yalnızca kısa tatiller yapmıştım. Annemin ölümünden az bir zaman sonra, babamla birlikte İspanya’ya yaptığımız yolculuk bir aydan fazla sürmüştü, orası öyle; bir başka yolculuk, Almanya yolculuğu da altı hafta sürmüştü; sonra daha başkaları da olmuştu; ama hep inceleme yolculuklarıydı bunlar; babam bu yolculuklarda pek kesin araştırmalarından asla vazgeçmezdi; ben de, onun ardından gitmezsem, okurdum. Gene de, daha Marsilya’dan ayrılır ayrılmaz, Gırnata’nın, Sevilla’nın çeşitli hatıraları canlandı içimde, daha duru bir gök, serin gölgeler, eğlenceler, kahkahalar, türküler. “İşte gene bunları yaşayacağız,” diye düşündüm. Geminin güvertesine çıktım, Marsilya’nın uzaklaşışını seyrettim.

Sonra birdenbire, Marceline’i biraz yalnız bıraktığımı düşündüm.

Öne oturmuştu, yaklaştım, ilk defa olarak ona dikkatle baktım.

Marceline çok güzeldi. Biliyorsunuz; onu gördünüz. Bunu ilk kez fark etmediğim için kızdım kendi kendime. Yeni bir gözle bakamayacak kadar fazla tanıyordum; ailelerimiz hep bağıntıdaydı; onun büyüyüşünü görmüştüm; güzelliğine alışmıştım... İlk defa olarak şaştım, bu güzellik öylesine büyük görünmüştü bana.

Siyah hasırdan sade şapkasının üstünde, büyük bir peçe dalgalanıyordu. Sarışındı, ama cılız görünmüyordu. Eteğiyle korsajı, birlikte seçtiğimiz bir İskoç şalındandı. Benim yasım yüzünden karalar giymesini istememiştim.

Kendisine baktığımı sezdi, bana döndü... O zamana kadar, ona zorlama bir ihtimam göstermekten ileri gitmemiştim, aşkın yerini bir çeşit soğuk incelikle dolduruyordum iyi kötü, bu da, iyice görüyordum, onu biraz sıkıyordu; Marceline o anda kendisine farklı bir şekilde baktığımı sezmiş miydi? O da gözlerini bana dikti; sonra büyük bir şefkatle, bana gülümsedi. Konuşmadan, yanına oturdum. O zamana kadar kendim için, hiç değilse kendime göre yaşamıştım; karımdan arkadaşlıktan fazla bir şey ummadan, birleşmemiz yüzünden hayatımın değişebileceğini hiç mi hiç düşünmeden evlenmiştim. En sonunda, monoloğun bu noktada bittiğini anlıyordum.

Güvertede yalnız ikimiz vardık. Alnını bana doğru uzattı; usulca göğsüme bastırdım; gözlerini kaldırdı; gözkapaklarından öptüm, birdenbire, öpüşüm sayesinde, yeni bir çeşit acıma duydum; içimi öyle bir doldurdu ki, gözyaşlarımı tutamadım.

“Ne oldu sana böyle?” dedi Marceline.

Konuşmaya başladık. Sevimli sözleri beni mest etti. Kadınların budalalığı üzerine elimden geldiğince bazı fikirler edinmiştim. O akşam, onun yanında, asıl beceriksiz ve sersem görünen benmişim gibi hissettim.

Demek hayatımı kendisine bağladığım kadının da kendisine ait gerçek bir hayatı vardı! Bu düşüncenin önemi o gece beni birçok kereler uyandırdı! Daha alçak olan öteki yatakta yatan Marceline’in, karımın, uyuyuşunu görmek için birçok kereler doğruldum yatağımda.

Ertesi gün gökyüzü pırıl pırıldı; deniz aşağı yukarı durgundu. Hiç de zorlama olmayan bir iki konuşma, huzursuzluğumuzu daha da azalttı. Evlilik gerçekten başlıyordu. Ekim ayının son gününün sabahında, Tunus’a çıktık.

Niyetim burada en fazla birkaç gün kalmaktı. Budalalığımı saklamayacağım sizden: Bu yeni ülkede Kartaca ile birkaç Roma kalıntısından başka hiçbir şey çekmiyordu beni: Octave’ın bana sözünü ettiği Timgad, Suse mozaikleri, hepsinden önce de El-Cem Amfiteatrı; gecikmeden oraya koşmak düşüncesindeydim. Önce Suse’ye gitmek, sonra da Suse’den posta arabasına binmek gerekiyordu; burada hiçbir şey beni uğraştırmaya değmesin istiyordum.

Bununla birlikte Tunus beni çok şaşırttı. Yeni duyulara dokundukça, benliğimin uyumuş, ama hiç kullanılmadıkları için bütün gizemli gençliğini korumuş olan kısımları, duyuları coşuyorlardı. Eğlenmek şaşırtmış, aptallaştırmıştı beni, en çok hoşuma giden de Marceline’in sevinciydi.

Bu arada yorgunluğum her gün biraz daha artıyordu; ama ona boyun eğmek ayıp gibi geliyordu bana. Öksürüyordum, göğsümün yukarısında garip bir huzursuzluk duyuyordum. “Güneye doğru gidiyoruz,” diye düşünüyordum, “sıcak beni düzeltir.”

Sefakis posta arabası Suse’den akşam sekizde ayrılır; gece yarısı birde El-Cem’den geçer. En iyi yerleri tutmuştuk. Rahatsız bir posta arabası bulacağımızı sanıyordum; tam tersine, oldukça rahat bir şekilde yerleştik. Ama soğuk!.. Güney havasının yumuşaklığına nasıl öyle çocukça güvenmiş de ikimiz de hafif giyinmiş, yanımıza bir tek şal almıştık? Suse’den ve tepelerin koruduğu yerlerden çıkar çıkmaz, rüzgâr esmeye başladı. Ovada oradan oraya esiyor, zıplıyor, uluyor, ıslık çalıyor, pencerelerdeki her aralıktan içeriye sızıyordu; insanı hiçbir şey koruyamazdı ondan. Tamamıyla donmuş olarak vardık, üstelik ben, arabanın sarsıntılarıyla, bir de beni daha fazla sarsan öksürükle bitkin düşmüştüm. Ne geceydi o!

El-Cem’e geldik, han yoktu, iğrenç bir izbe tutuyordu onun yerini. Ne yapacaktık? Araba da gitmek üzereydi. Köy uyumuştu; uçsuz bucaksız gibi gelen karanlıkta, yıkıntıların şekilsiz kitlesi bulanık bir şekilde, şöyle bir belli oluyordu; köpekler uluyordu. İçine iki sefil yatak kurulmuş, toprak bir odaya girdik. Marceline soğuktan titriyordu; ama rüzgâr burada bize ulaşamıyordu hiç değilse.

Ertesi gün kasvetli bir gündü. Dışarı çıkınca her yanı aynı derecede kül rengi bir gök gördük, şaşırdık. Rüzgâr gene esiyordu, ama dünkü kadar şiddetli değildi. Posta arabası ancak akşam geçecekti... Dedim ya, kasvetli bir gündü bu. Amfiteatrı birkaç dakikada dolaştım, hayal kırıklığına uğrattı beni; hatta bu donuk gökyüzü altında, bana çirkin göründü. Belki, yorgunluğumun da yardımıyla, sıkıntımı artırıyordu. Gün ortasına doğru, yapılacak bir şey bulunmadığından, buraya geri döndüm, taşların üzerine yazılmış bir şeyler var mı diye aradım boşu boşuna. Marceline, rüzgârdan uzakta, şans eseri yanında getirdiği İngilizce kitabı okuyordu. Dönüp yanına oturdum.

“Ne hüzünlü gün! Canın çok sıkılıyor mu?” dedim.

“Hayır, görüyorsun: Okuyorum.”

“Ne yapmaya geldik buraya? En azından üşümüyorsundur umarım?”

“Pek değil. Ya sen?.. Pek solgunsun.”

“Hayır...”

Geceleyin rüzgâr gene şiddetlendi... En sonunda araba geldi. Yeniden yola çıktık.

Daha ilk sarsıntılarda kendimi bitmiş hissettim. Marceline çok yorgundu, çabucak uyuyuverdi omzumda. Ama öksürüğümden uyanacak diye düşündüm, usul usul, usul usul, sıyrıldım, arabanın iç bölmesine yasladım onu. Artık öksürmüyordum gerçi, ama tükürüyordum, yeni çıkmıştı bu da; kolayca geliyordu ağzıma; ufak ufak, düzenli aralıklarla geliyordu; bu öylesine garip bir duyuydu ki, ilkin neredeyse eğlendirdi beni, ama ağzımda bıraktığı bilinmedik tattan çabuk tiksindim. Az sonra mendilim kullanılmaz hale geldi. Şimdiden parmaklarıma bulaşmıştı bile. Marceline’i uyandırsam mı? Neyse ki, beline sardığı büyük atkıyı hatırladım. Usulca aldım bunu. Artık tutamadığım tükürükler daha da çoğaldı. Olağanüstü bir şekilde rahatlatmıştı bu beni. Bir nezlenin sonu, diye düşünüyordum. Birdenbire pek zayıf hissettim kendimi; her şey dönmeye başladı, fenalaşmak üzereyim sandım. Onu uyandırsam mı?.. Adam sen de! (Sanırım sofu çocukluğumdan kalma bir duyguyla, zayıflık yüzünden her türlü boyun eğişe karşı bir kin kaldı içimde, bunu neredeyse korkaklık diye adlandırırım.) Kendimi topladım, tutundum, en sonunda baş dönmemi yendim. Gene denizin üstünde sandım kendimi; tekerleklerin sesi de kürek sesine dönüşüyordu. Ama artık tükürmüyordum.

Sonra, bir çeşit uykuya daldım.

Bu uykudan sıyrıldığım zaman, gün ağarmaktaydı; Marceline hâlâ uyuyordu. Yaklaşıyorduk. Elimde tuttuğum atkının rengi pek koyuydu, öyle ki ilkin üzerinde hiçbir şey görünmüyordu; ama mendilimi çıkardığım zaman, şaşkınlık içinde, kanla kaplı olduğunu gördüm.

İlk düşüncem bu kanı Marceline’den saklamak oldu. Ama nasıl? Üstüm başım kan olmuştu; her yanıma bulaşan kanı görüyordum artık; özellikle de parmaklarımdakini... Burnum kanamış olabilirdi... Tamam; sorarsa, burnumun kanadığını söylerim.

Marceline hâlâ uyuyordu. Geldik. İlkin onun inmesi gerekti, hiçbir şey görmedi. Bize iki oda ayırmışlardı. Kendi odama koştum, kanı temizledim, yok ettim. Marceline hiçbir şey görmemişti.

Gene de kendimi pek zayıf hissediyordum, ikimiz için de çay getirttim aşağıdan. Kendisi de biraz solgun olan Marceline sakin sakin, güler yüzle çayı hazırlarken, hiçbir şey görmedi diye bir çeşit kızgınlık uyandı içimde. Kendimi haksız buluyordum, orası öyle: “İyi gizledim de ondan görmedi,” diyordum kendi kendime; ne çıkar; hiçbir şeyi değiştirmedi bu; benliğimde bir içgüdü gibi büyüdü, içimi kapladı... En sonunda iyice şiddetlendi, dayanamaz oldum; ilgisizce konuşur gibi:

“Bu gece kan tükürdüm,” dedim.

Çığlık koparmadı; daha çok sarardı yalnız, sendeledi, kendini tutmaya çalıştı, sonra külçe gibi yere yığıldı.

Bir çeşit öfkeyle ona doğru atıldım: “Marceline! Marceline!” Aman Tanrım! Ne yaptım ben! Benim hasta olmam yetmiyor muydu? Ama dedim ya, pek zayıftım; ben de fenalaşmakta gecikmedim. Kapıyı açtım; seslendim; koşup geldiler.

Valizimde, şehirdeki bir subaya verilecek tavsiye mektubu vardı; askerî doktoru çağırmak için bu mektuptan faydalandım.

Bu arada Marceline düzelmişti; içinde ateşten titrediğim yatağımın başucundaydı şimdi. Doktor geldi, ikimizi de muayene etti: Marceline’in hiçbir şeyi yoktu, düşmesi de hiçbir iz bırakmamıştı üzerinde; ama ben ciddi biçimde hastaydım; hatta hekim konuşmak bile istemedi, akşam olmadan bir daha uğrayacağına söz verdi.

Gene geldi, bana gülümsedi, benimle konuştu, çeşitli ilaçlar verdi. Benden umudunu kestiğini anladım. – Söylesem mi size? Hiç sarsılmadım. Bitkindim. Kendimi kapıp koyuverdim, o kadar. – Zaten ne sunuyordu ki bana hayatım? Sonuna kadar çalışmıştım pekâlâ, kararlılıkla, tutkuyla yapmıştım görevimi. Gerisi... Aman! Ne önemi var?” diye düşünüyordum, oldukça güzel buluyordum metanetimi Ama bana asıl dokunan, çevrenin çirkinliğiydi. “Bu otel odası iğrenç” – ve ona baktım. Birdenbire, yanda, aynı böyle bir odada karımın, Marceline’in bulunduğunu düşündüm; konuştuğunu duydum. Doktor gitmemişti, karımla konuşuyordu; alçak sesle konuşmaya çalışıyordu. Biraz zaman geçti: Uyumuşum...

Uyandığımda Marceline yanımdaydı. Ağlamış olduğunu anladım. Kendi kendime acıyacak kadar sevmezdim hayatı; ama bu yerin çirkinliği beni rahatsız ediyordu; gözlerim onun üzerinde hazla dinleniyorlardı.

Şimdi ise, yanımda, yazı yazıyordu. Güzel görünüyordu bana. Birçok zarf kapattığını gördüm. Sonra kalkıp yatağıma yaklaştı, sevgiyle elimi tuttu:

“Şimdi nasıl hissediyorsun kendini?” dedi.

Gülümsedim, kederli kederli:

“İyileşecek miyim?” dedim. O da hemen cevap verdi bana: “İyileşeceksin!” Öyle tutkulu bir inanmışlıkla söyledi ki, neredeyse ben de inandım, hayatın girebileceği bütün şekillerin, onun aşkının belirsiz duygusu gibi bir şey duydum, iç ezici güzelliklerinin belirsiz görüntüsünü duydum, öyle ki, yaşlar boşandı gözlerimden, kendimi tutamadım, tutmak da istemeden, uzun uzun ağladım.

Alabildiğine büyük bir aşk şiddetiyle Suse’yi terk ettirdi bana; üzerime titredi, beni korudu, yardım etti, bekledi... Suse’den Tunus’a, sonra Tunus’tan Konstantin’e kadar. Marceline hayranlık vericiydi. Biskra’da iyileşecektim. Güveni tamdı; gayreti bir an bile zayıflamadı. Her şeyi hazırlıyor, yola çıkışları ayarlıyor, oturacağımız yerleri buluyordu. Yazık ki, bu yolculuğun dayanılmazlığını azaltmak için elinden hiçbir şey gelmiyordu. Birçok kereler artık durmak ve ölmek zorunda olduğumu sandım. Can çekişen bir insan gibi terliyordum, soluğum kesiliyordu, bazı bazı kendimi kaybediyordum. Üçüncü günün sonunda, bir ölü gibi, Biskra’ya geldim.

*****

II

İlk günlerden ne diye söz edeyim ki? Ne kaldı onlardan geriye? Korkunç hatıralarımın sesi yok. Artık ne kim olduğumu bildiğim vardı, ne de nerede bulunduğumu. Yalnız, ölüm döşeğinde başucumda, Marceline’in, karımın, hayatımın, eğilişi gözlerimin önüne geliyor. Beni kurtaranın onun özenli bakımı ve aşkı olduğunu biliyorum. En sonunda bir gün, karayı gören kaybolmuş bir denizci gibi, bir hayat parıltısının uyandığını hissettim; Marceline’e gülümseyebildim. – Ne diye anlatayım ki bütün bunları? Önemli olan, şu genel deyimle, ölümün kanadının bana dokunmuş olmasıydı. Önemli olan, yaşıyor olmamın benim için pek şaşırtıcı olmasıydı, günün benim için umulmadık bir ışık olmasıydı. “Daha önce, yaşadığımın farkında değildim,” diye düşünüyordum. Hayatın coşkunluk veren keşfini yapmam gerekiyordu.

Ayağa kalkabildiğim gün de geldi. Evimiz iyiden iyiye mest etmişti beni. Bir taraçadan ibaretti aşağı yukarı. Ama ne taraça! Benim odam da, Marceline’in odası da bu taraçaya açılıyordu; taraça çatılara bakıyordu. En yüksek yerine gelindiğinde, evlerin üzerinden hurma ağaçları görünüyordu; hurma ağaçlarının üzerinden de çöl. Taraçanın öbür yanı şehrin bahçelerine kadar uzanıyordu; son mimozaların dallarının gölgesi vuruyordu üzerine; içine sırayla altı hurma ağacı dikilmiş, küçük, düzenli bir avlu boyunca uzanıyor, kendisini avluya bağlayan bir merdivenle sona eriyordu. Odam geniş, havadardı; duvarlar kireçle sıvanmıştı, hiçbir şey yoktu üzerlerinde; küçük bir kapıdan Marceline’in odasına geçiliyordu; büyük bir camlı kapı da taraçaya açılıyordu.

Burada, zaman yoktu. Yalnız kaldığımda, ağır ağır geçen o günler defalarca canlanır gözümde!.. Marceline yanımda. Kitap okuyor; dikiş dikiyor; yazı yazıyor. Ben hiçbir şey yapmıyorum. Ona bakıyorum. Hey Marceline! Marceline!.. Bakıyorum. Güneşi görüyorum; gölgeyi görüyorum; gölge çizgisinin yer değiştirişini görüyorum; düşüneceğim şey öylesine az ki, bunu inceliyorum. Daha pek zayıfım; pek güç soluk alıyorum; her şey yoruyor beni, okumak bile; neyi okursun zaten? Var olmak yeterince uğraştırıyor beni.

Bir sabah Marceline gülerek içeri girdi ve:

“Sana bir dost getirdim,” dedi; ardından esmer tenli küçük bir Arap’ın içeri girdiğini görüyorum. Adı Beşir, iri, sessiz gözleri var, bana bakıyorlar. Biraz huzursuz oldum, bu huzursuzluk bile yoruyor beni; hiçbir şey söylemiyorum, kızgın görünüyorum. Karşılayışımın soğukluğu karşısında keyfi kaçıyor çocuğun, Marceline’e dönüyor, hayvansı güzellikte, nazlı bir hareketle ona sokuluyor, elini tutuyor, çıplak kollarını açıkta bırakacak şekilde eğilip öpüyor onu. İnce, beyaz bir gandura1 ile parça parça olmuş bir bornozun2 altında çırılçıplak olduğunu fark ediyorum. Huzursuzluğumu anlayan Marceline:

“Hadi! otur şuraya,” diyor çocuğa. “Sakin sakin eğlen.”

Küçük, yere oturuyor, bornozunun kukuletasından bir bıçak, bir de hurma dalı çıkarıp çalışmaya başlıyor. Galiba bir kaval yapmak niyetinde.

Bir zaman sonra, varlığı huzurumu kaçırmıyor artık. Ona bakıyorum; bulunduğu yeri unutmuşa benziyor. Ayakları çıplak, topukları çok güzel, bilekleri de öyle. Kötü bıçağını eğlendirici bir ustalıkla kullanıyor. Onunla ilgilenecek miyim şimdi sahiden? Saçları Arap usulünce kazınmış; püskül yerinde bir deliği olan, eski bir fes giymiş başına. Gandura düşmüş biraz, minik omuzları görünüyor. Ona dokunmak ihtiyacı hissediyorum. Eğiliyorum; dönüyor, gülümsüyor bana. Düdüğünü bana vermesini işaret ediyorum, alıyorum, pek beğenmiş gibi yapıyorum. Şimdi gitmek istiyor. Marceline bir çörek veriyor ona, ben de iki kuruş veriyorum.

Ertesi gün, ilk defa olarak, canım sıkılıyor; bekliyorum; neyi bekliyorum? Kendimi işe yaramaz ve kaygılı hissediyorum. En sonunda, tutamıyorum kendimi:

“Beşir bu sabah gelmiyor mu Marceline?”

“İstersen gidip getireyim şimdi.”

Beni bırakıp aşağıya iniyor; az sonra yalnız olarak geri dönüyor. Hastalık ne hale getirmiş beni? Onun Beşir’siz döndüğünü gördükten sonra, ağlayacak derecede kederleniyorum.

“Geç olmuş” diyor bana; “çocuklar okuldan ayrıldılar, her yana dağıldılar. Pek sevimlileri var, biliyor musun? Artık hepsi beni tanıyor sanırım.”

“Hiç değilse yarın burada olmasını sağla.”

Ertesi gün, Beşir yine geldi. İki gün önceki gibi oturdu, bıçağını çıkardı, pek sert bir ağacı yontmak istedi, öyle bir uğraştı ki, bıçağı başparmağına sapladı. Dehşetten ürperdim; buna güldü, parıldayan kesiği gösterdi, kanın akışına bakarak eğlendi. Güldüğünde apak dişleri görünüyordu; yarasını zevkle yaladı; dili bir kedininki gibi pembeydi. Ah! Sağlığı ne kadar yerindeydi! Buydu onda tutulduğum: sağlık. Bu küçük bedenin sağlığı güzeldi.

Ertesi gün, bilyeler getirdi. Benim de oynamamı istedi. Marceline yoktu; olsaydı engel olurdu buna. Duraladım, Beşir’e baktım; çocuk kolumu tuttu, bilyeleri avucuma koydu, beni zorladı. Eğildikçe soluğum kesiliyordu, gene de oynamaya çalıştım. En sonunda dermanım kalmadı. Yüzer gibiydim. Bilyeleri attım, kendimi bir koltuğa bıraktım. Beşir biraz kaygılanmıştı, bana bakıyordu.

“Hasta mısın?” dedi kibarca, sesi pek hoştu. Marceline geldi.

“Götür şunu,” dedim, “yorgunum bu sabah.”

Birkaç saat sonra, gene kan tükürdüm. Taraçada, güçlükle yürürken oldu bu iş; Marceline odasında bir şeyler yapıyordu; neyse ki hiçbir şey görmedi. Soluğum tıkandığından derin bir soluk almıştım, birdenbire gelivermişti. Ağzımı doldurmuştu... Ama ilk tükürüklerdeki, açık renk kan değildi artık bu; kocaman, iğrenç bir pıhtıydı, tiksintiyle yere tükürdüm.

Birkaç adım attım, sendeleyerek. Müthiş heyecanlanmıştım. Titriyordum. Korkuyordum; öfkeliydim. Çünkü o zamana kadar, iyileşmenin adım adım geleceğini, artık onu beklemekten başka bir şey kalmadığını düşünmüştüm. Bu ani kaza beni geriye atıyordu. İşin tuhafı ilk tükürmeler bu kadar etki yapmamıştı üzerimde; sakinliğimi koruduğumu anımsıyordum şimdi. Şu anki korkum, dehşetim nereden geliyordu öyleyse? Heyhat! Hayatı sevmeye başlamamdan kaynaklanıyordu bu korkum!

Geri döndüm, eğildim, tükürüğümü buldum, bir saman çöpü aldım, pıhtıyı kaldırıp mendilimin üstüne koydum. Baktım. Karaya çalan bir iğrenç kandı bu, yapış yapıştı, tüyler ürpertici bir şeydi. Beşir’in güzel, kıpkırmızı kanını düşündüm. Sonra birdenbire bir arzu, bir hırs, o zamana kadar hissettiğim bütün duyduklarımdan daha azgın, daha zorlu bir şey sardı içimi: yaşamak! Yaşamak istiyorum. Yaşamak istiyorum. Dişlerimi, yumruklarımı sıktım, varoluşa doğru bu çabada çılgınca, kederle topladım bütün benliğimi.

Bir gün önce T.den bir mektup almıştım; Marceline’ in sıkıntılı mektuplarına karşılık yazılmıştı, tıbbi öğütlerle doluydu; hatta T. mektubuna basitleştirilmiş birkaç tıp broşürüyle bir de özel kitap eklemişti, bunun için daha ciddi göründü bana. Mektubu hiç önemsemeden okumuştum, broşürlere de hiç bakmamıştım; bir kere bu broşürler, çocukluğumu tıka basa dolduran ahlak kitaplarına benziyorlardı, bu yüzden bana sevimsiz görünüyorlardı; ayrıca bütün öğütler de canımı sıkardı; “Veremlilere öğütler”in, “Pratik verem tedavisinin” benim durumuma uygulanabileceğini de düşünmüyordum. Veremli olduğumu sanmıyordum. İlk kan tükürmemi değişik bir sebebe bağlıyordum; daha doğrusu, gerçeği söylemek gerekirse, hiçbir şeye bağlamıyordum, bunu düşünmekten kaçınıyordum, pek düşünmüyordum da, kendimi iyileşmiş değilse bile, iyileşmeye pek yakın buluyordum... Mektubu okudum, kitabı, broşürleri de öyle. Sanki birdenbire, ürkütücü bir açıklıkla, kendime yeterince bakmadığımı anladım. O zamana kadar en belirsiz umuda güvenerek yaşamaya bırakmıştım kendimi, birdenbire hayatım hücuma uğramış gibi, tam ortasından, dayanılmaz bir şekilde hücuma uğramış gibi göründü bana. Kalabalık, etkili düşmanlar yaşıyordu içimde. Dinledim; kulak verdim; duydum. Çarpışmadan yenemeyecektim düşmanı... Kısık sesle, kendimi daha iyi inandırmak istercesine, “Bu bir irade meselesidir,” diye ekliyordum.

Savaş düzenimi kurdum.

Akşam oluyordu: stratejimi düzenledim. Bir süreliğine, bütün çabam iyileşmek için olmalıydı; görevim, sağlığımdı; iyi hüküm vermek, benim için kurtarıcı olan her şeyi İyi diye adlandırmak, beni iyileştirmeyecek her şeyi unutmak, tepmek gerekiyordu. Akşam yemeğinden önce, soluma, egzersiz, beslenme konularında kararlar almıştım.

Yemeklerimizi, taraçanın ortasında, bir çeşit ufak kulübede yiyorduk. Yalnızdık, sakindik, her şeyden uzaktık, yemek saatlerimizdeki samimiyetimiz pek hoştu. Yakındaki bir otelden ihtiyar bir zenci, pek de fena denilemeyecek yemekler getiriyordu bize. Marceline listelere bakıyor, bir yemek ısmarlıyor, başka bir yemeği istemediğini belirtiyordu... Genellikle fazla açlık duymadığımdan, ne geri çevrilen yemeklere aldırdığım vardı, ne de yetersiz mönülere. Marceline de az yemeye alışmıştı, benim yeterince yemek yemediğimi bilmiyordu, fark etmiyordu. Çok yemek, kararlarımın başında geliyordu. Bunu hemen bu akşam uygulamaya başlamak düşüncesindeyim. Yapamadım. İçilmez bir çorbayla, şaşılacak şekilde fazla pişmiş bir kızartma vardı soframızda.

Öfkem öylesine ateşliydi ki, bunu Marceline’e yönelttim, ölçüsüz sözlerle boşalttım içimi. Onu suçladım; sözlerime bakılırsa, bu yemeklerin kötülüğünden kendini sorumlu tutması gerekirdi. Benimsemeyi kararlaştırdığım yaşayışta bu ufacık gecikme büyük bir önem kazanıyordu; önceki günleri unutuyordum; bu kaçınılmaz yemek her şeyi bozuyordu. İnat ettim. Marceline bir konserve, herhangi bir şeyden yapılmış bir börek bulmak için şehre inmek zorunda kaldı.

Çok geçmeden, ufak bir kavurma çanağıyla geldi, daha fazla yemeye ihtiyacım olduğunu her ikimize de ispat etmek istercesine, hemen hemen hepsini yedim.

Aynı akşam şunu kararlaştırdık: Yemekler çok daha iyi olacaktı, daha bol olacaktı, altı buçukta başlayıp her üç saatte bir yemek yiyecektim. Evde her çeşitten, bol bol konserve bulunacak, otelin alelade yemeklerini tamamlayacaktı.

O gece uyuyamadım, yeni erdemlerimin önsezisi öylesine sarhoş ediyordu beni. Biraz da ateşim vardı galiba; bir şişe maden suyu duruyordu yanımda; bir bardak, iki bardak içtim; üçüncü seferde bütün şişeyi bir dikişte boşaltıverdim. Tekrar tekrar gözden geçirilen bir ders gibi gözden geçiriyordum irademi; düşmanlığımı öğreniyor, onu her şeye yöneltiyordum; her şeye karşı savaşmak zorundaydım: Kurtuluşum yalnız bana bağlıydı.

En sonunda, gecenin solgunlaştığını gördüm; gün belirdi.

O gece silah bekleyişim oldu benim.

Ertesi gün pazardı. Ne yalan söylemeli, o zamana kadar Marceline’in inançlarına hiç kulak asmamıştım. İster ilgisizlikten ister hayâdan olsun, bu beni ilgilendirmezmiş gibime geliyordu; kaldı ki buna önem de vermiyordum. O gün, Marceline ayine gitti. Dönüşünde, benim için dua ettiğini öğrendim. Gözlerimi ayırmadan baktım ona, sonra elimden geldiğince yumuşak bir ifadeyle:

“Benim için dua etmemelisin, Marceline,” dedim.

“Neden?” dedi, şaşırmıştı biraz.

“Himaye edilmekten hoşlanmam.”

“Tanrı’nın yardımını tepiyor musun?”

“Sonra ona şükran borcum olur. Bu da zorunluluklar yaratır, istemem.”

Şakalaşır gibiydik ama sözlerimizin ciddiyeti konusunda da hiçbir şüphemiz yoktu.

“Kendi başına iyileşemezsin, zavallı dostum,” diye içini çekti.

“Öyle olsun, ne yapalım!” dedim... Sonra, kederlendiğini görünce, o kadar kaba olmayan bir sesle, “Sen bana yardım edersin,” diye ekledim.

1. Özellikle Kuzey Afrika’da giyilen önü açık ya da kapalı uzun tunik. (Y.N.)

2. Kuzey Afrika’da Berberilerin giydiği kukuletalı bir tür pelerin. (Y.N.)

*****

III

Uzun uzun bedenimden söz edeceğim. O kadar söz edeceğim ki, ruhun payını unutuyorum gibi gelecek size. Bu hikâyede, ihmalim bile irademin eseridir; orada gerçekti. Çifte hayat sürmek için yeterli gücüm yoktu; “Ruh ile gerisini daha sonra,” iyileşince düşünürüm, diyordum.

Henüz iyileşmekten uzaktım. Ufacık bir şey yüzünden kan ter içinde kalıyor, gene ufacık bir şeyden üşütüyordum; Rousseau’nun dediği gibi, “kısa solukluydum”, bazen biraz ateşim çıkıyordu; çoğu zaman, daha sabahleyin, korkunç bir yorgunluk duygusu oluyordu içimde, o zaman, bir koltukta bitkin, ilgisiz, bencil, yalnız iyi soluk almaya çalışarak, öylece kalakalıyordum. Güçlükle, düzenli aralıklarla dikkatle soluk alıyordum; soluk verişlerim irademin tamamıyla tutamadığı iki sarsıntıyla oluyordu; uzun zaman sonra bile, bunlardan ancak dikkat ederek kaçınabiliyordum.

Ama en çok canımı yakan, her türlü sıcaklık değişimi karşısındaki hastalıklı duyarlığımdı. Bugün düşünüyorum da, “hastalığa bir de genel sinir bozukluğu ekleniyordu,” diyorum; basit bir verem vakasında rastlanmayacak bir dizi olguyu başka türlü açıklayamıyorum. Her zaman ya fazla terliyor ya da fazla üşüyordum; gülünç bir abartıyla örtünüyordum hemen, ancak terlemeye başlamak üzere diniyordu titremem, biraz açıyordum üstümü, terlemem kesilir kesilmez titremeye başlıyordum. Bedenimin kimi yerleri donuyor, tere rağmen, mermer gibi soğuk oluyorlardı; hiçbir şey ısıtamıyordu onları. Soğuk karşısında duyarlığım o kadar fazlaydı ki, elimi yüzümü yıkarken ayağıma dökülen azıcık su beni nezle ediyordu; sıcak basmasına da duyarlığım aynıydı. Bu duyarlığım kaldı, hâlâ da var, ama bugün, keyifle tadını çıkarıyorum onun. Pek canlı olan her duyarlık, öyle sanıyorum ki, bünyenin güçlü ya da zayıf oluşuna göre, haz ya da rahatsızlık sebebi olabilir. Eskiden huzurumu kaçıran, benim için pek zevkli bir şey oldu.

O zamana kadar, camlar kapalıyken nasıl uyuyabilmişim, bilmem; T.nin öğütleri üzerine, geceleri camları açmayı denedim; ilkin azıcık; çok geçmeden de ardına kadar açtım hepsini; kısa zamanda bu öyle bir alışkanlık, öyle bir ihtiyaç haline geldi ki, pencere kapanır kapanmaz bunalıyordum. Gece yelinin, ay ışığının içeriye sızışını ne büyük zevkle duyacağım ilerde...

Bu ilk sağlık denemeleri en sonunda bitti. Gerçekten de, sürekli bakımlar, temiz hava, iyi beslenme sayesinde iyileşmekte gecikmedim. O zamana kadar, merdiven soluğumu keser diye korkmuş, taraçadan ayrılmayı göze alamamıştım; en sonunda, ocak ayının son günlerinde, tehlikeyi göze aldım, indim, bahçeye gittim.

Marceline, elinde bir şal, benimle geliyordu. Akşamın üçüydü. Bu memlekette çoğu zaman şiddetli olan, son üç günde beni rahatsız etmiş olan rüzgâr dinmişti. Havanın yumuşaklığı pek hoştu.

Park. Çok geniş bir yol geçiyordu içinden, yol, iki yandan, cassie3 denen şu pek uzun mimozalarla gölgelenmişti. Bu ağaçların gölgesinde, banklar var. Kanallara ayrılmış, geniş olmaktan çok derin bir ırmak, sonra ırmağın suyunu bölen, onu bahçenin içerilerine, bitkilere doğru götüren, başka, daha küçük kanallar; ağır su toprak rengi, pembe ya da boz kil rengi. Hemen hemen hiç yabancı yok, birkaç Arap var; dolaşıyorlar, güneşten ayrıldılar mı, beyaz paltoları gölgenin rengine bürünüyor.

Bu garip gölgeye girdiğim zaman, bambaşka bir titremedir aldı beni; şalıma sarındım; gene de hiçbir rahatsızlık duymuyordum; tam tersine... Bir banka oturduk. Marceline susuyordu. Araplar geçtiler; sonra bir çocuk sürüsü geldi. Marceline birçoğunu tanıyordu, işaret etti onlara; yaklaştılar. Bana bazılarının adlarını söyledi; sorular, cevaplar, dudak büzmeler, ufak oyunlar oldu. Bütün bunlar beni biraz sinirlendiriyordu, huzursuzluğum geri döndü; yorgun ve terli hissettim kendimi. Ama ne yalan söylemeli, huzurumu kaçıran çocuklar değildi, oydu. Evet, her ne kadar az da olsa, onun varlığı huzurumu kaçırmıştı. Kalksam, ardımdan gelirdi; şalımı çıkarsam, taşımak isterdi; sonra tekrar şalıma sarılsam, “Üşümüyorsun ya?” derdi. Hem sonra, onun önünde, çocuklarla konuşmayı göze alamıyordum: Kendi himayesindeki çocuklar olduklarını görüyordum; elimde olmadan, ama tarafgirlikle, ben başkalarına ilgi duyuyordum.

“Dönelim,” dedim ve elimde olmadan, parka yalnız gelmeye karar verdim.

Ertesi gün, saat ona doğru sokağa çıkması gerekiyordu: bundan faydalandım. Sabahları bize uğramadığı pek ender olan Beşir, şalımı aldı, kendimi canlı, yüreğimi hafif hissediyordum. Yolda hemen hemen yalnızdık; ağır ağır yürüyordum, bir an oturuyor sonra gene yürümeye başlıyordum. Beşir ardımdan geliyordu, geveze; bir köpek gibi sadık ve çevikti. Kanalın, kadınların çamaşır yıkadığı bölümüne geldim; akıntının ortasına düz bir taş konulmuştu; taşın üstüne küçük bir kız yatmıştı, yüzü suya doğru eğik, eli akan sudaydı; suya ince dallar atıp yeniden yakalıyordu. Çıplak ayakları suyun içindeydi; bu batıştan ileri gelen ıslak iz duruyor, derisinin orası daha koyu görünüyordu. Beşir ona yaklaştı, konuştu onunla; o da dönüp bana gülümsedi, Beşir’e Arapça cevap verdi.

“Kız kardeşim,” dedi Beşir bana; sonra anasının çamaşır yıkamaya geleceğini, küçük kız kardeşinin onu beklediğini açıkladı. Adı Hardâ’ydı, Arapçada “yeşil” anlamına geliyordu. Bütün bunları hoş, duru, çocuksu bir sesle söylemişti, bundan duyduğum coşkunluk kadar...

“Kendisine iki kuruş vermeni istiyor,” diye ekledi.

On kuruş verdim ona, gitmeye hazırlanıyordum, bu sırada anneleri, çamaşırcı kadın geldi. Hayranlık verici, ağır bir kadındı, geniş alnında mavi bir dövme vardı, ilkçağ kanefor’ları4 gibi, başının üstünde bir çamaşır sepeti taşıyordu, gene onlar gibi, belde yükselen sonra birden ayaklara kadar inen, koyu mavi bir geniş kumaşa sarınmıştı. Beşir’i görür görmez sertçe çıkıştı ona. O da sertçe karşılık verdi; küçük kız da söze karıştı; üçünün arasında pek ateşli bir tartışma başladı. En sonunda Beşir, yenilmiş gibi, annesinin bu sabah kendisine ihtiyacı olduğunu anlattı bana; üzgün üzgün şalımı uzattı, yalnız dönmek zorunda kaldım.

Daha yirmi adım yürümeden, şalım dayanılmaz ağırlaştı gibi geldi bana; tepeden tırnağa ter içinde, ilk bulduğum banka oturdum. Beni bu yükten kurtaracak bir çocuğun çıkageleceğini umuyordum. Hemen sonra gelen, on dört yaşlarında, bir Sudanlı gibi kara, hiç de çekingen olmayan büyük bir oğlan çocuğuydu, kendiliğinden yardım teklifinde bulundu. Adı Aşur’du. Tek gözü kör olmasa, bana güzel görünebilirdi. Konuşmayı seviyordu, ırmağın geldiği yeri, parktan sonra vahaya doğru süzüldüğünü, onu bir baştan bir başa geçtiğini anlattı bana. Yorgunluğumu unutmuş onu dinliyordum. Beşir bana ne kadar tatlı görünürse görünsün, onu fazlasıyla tanıyordum artık, onu değiştirdiğim için mutluydum. Hatta başka bir gün parka yalnız inmeyi, bir banka oturup mutlu bir tesadüf eseri karşılaşmayı beklemeyi kararlaştırdım kendi kendime.

Aşur ile ben, yolda birçok kez mola vererek kapımın önüne geldik. Onu yukarı çağırmak istiyordum ama Marceline’in buna ne diyeceğini bilmediğimden cesaret edemedim.

Yemek odasında, çok küçük bir çocukla uğraşırken buldum Marceline’i, çocuk öyle çelimsiz, öyle sıska görünüşlüydü ki, acımadan çok tiksinti duydum ilkin ona. Marceline endişe içinde:

“Biçare çocuk hasta,” dedi bana.

“Bulaşıcı değildir umarım? Nesi var?”

“Tam olarak bilmiyorum henüz. Her yanı ağrıyor sanki. Fransızcayı pek kötü konuşuyor; yarın Beşir gelince, çevirmenlik eder ona. Biraz çay içiriyordum.”

Sonra özür dilemek istercesine, hem de ben hiçbir şey söylemeden durduğumdan:

“Epeydir tanırım onu,” diye ekledi; “daha önce getirmeyi göze alamamıştım; seni yormaktan, belki de sıkmaktan korkuyordum.”

“Neden ama?” diye atıldım, “Hoşuna gidiyorsa istediğin bütün çocukları getir buraya!” Sonra da “Aşur’u pekâlâ yukarıya çağırabilirdim,” diye düşündüm, bunu yapmayışıma da biraz sinirlendim.

Bu arada karıma bakıyordum; bir anne gibi sevgi doluydu, sarıp sarmalıyordu. Sevgisi öyle dokunaklıydı ki, az sonra çocuk tamamıyla canlanmış bir halde gitti. Gezintimden söz ettim, sonra neden yalnız çıkmayı yeğlediğimi kabalaşmadan anlattım Marceline’e.

Gecelerim, genellikle beni donarak ya da sırılsıklam terlemiş olarak uyandıran çarpıntılarla kesiliyordu hâlâ. O gece neredeyse deliksiz bir uyku çektim. Ertesi sabah, daha saat dokuzda çıkmaya hazırdım. Hava güzeldi; kendimi iyice dinlenmiş, neşeli, daha doğrusu eğlenmiş buluyordum, hiç zayıflık duymuyordum. Hava durgundu, ılıktı ama şalımı taşıyacak olan kişiyle tanışmama bahane olsun diye, gene de şalımı aldım. Parkın taraçamızla bitişik olduğunu söylemiştim; hemen iniverdim bahçeye. Park gölgesine sevinçle girdim. Hava aydınlıktı. Çiçekleri yapraklarından çok önce açılan cassie’ler buram buram kokuyorlardı; dört bir yandan şu bilinmedik, hafif, birçok duyularımdan içime sızan, beni coşturan koku da gelmezse iyiydi. Öte yandan, daha kolay soluk alıyordum; yürümem de kolaylaşmıştı bu yüzden; gene de ilk banka oturdum ama yorgun olmaktan çok, sarhoştum, şaşkındım. Baktım. Gölge oynak ve hafifti; toprağa düşmüyordu, şöyle bir yalayıp geçer gibiydi. Ah, ışık! – Dinledim. Ne duydum? Hiç; her şey, her çıtırtı beni eğlendiriyordu. – Bir küçük ağaç hatırlıyorum, kabuğu bana uzaktan öylesine sağlam göründü ki, gidip elimle dokunmak için kalkmak zorunda kaldım. Okşar gibi dokundum ona; bundan bir haz, bir sevinç duyuyordum. Hatırlıyorum... Yoksa nihayet, o sabah mı doğacaktım?

Yalnız olduğumu unutmuştum, hiçbir şey beklemiyordum, saati unutuyordum. Bana öyle geliyordu ki, o zamana dek çok düşündüğüm için o kadar az hissetmiştim ve sonunda da şuna şaşıyordum: Duyum bir düşünce kadar güçlü oluyordu.

“Bana öyle geliyordu ki,” dedim, çünkü çocukluk geçmişimin derinliklerinden, yolunu şaşırmış binlerce ışık, binlerce duyu uyanıp kalkıyordu en sonunda. Yeniden duyularımın bilincine varmam, bunu kaygıyla anlamamı sağlıyordu. Evet, duyularım uyanmışlardı artık, kendilerine koca bir hikâye buluyorlardı yeniden, yeniden bir geçmiş kuruyorlardı. Yaşıyorlardı! Yaşamaya hiç ara vermemişlerdi, çalıştığım yıllarda bile, gizliden gizliye, için için yaşamışlardı.

O gün hiç kimseyle karşılaşmadım, bu da sevindirdi beni; Marsilya’dan yola çıkalı beri hiç açmadığım ufak bir Homeros baskısı çıkardım cebimden, Odysseia’nın üç cümlesini bir daha okudum, ezberledim sonra ahenklerinde yeterli gıdayı bularak, zevk alarak kitabı kapadım, öylece kaldım, titriyordum, ummadığım derecede canlıydım, aklım mutluluktan uyuşmuştu.

3. Kokulu sarı çiçekleri olan ve parfüm yapımında kullanılan bitki, mimozanın bir türü. (Y.N.)

4. Eski Yunan’da başının üzerinde çiçek vs. sepeti taşıyan kız. (Ç.N.)

*****

IV

Bu arada, artık sağlığımın düzeldiğini sevinçle gören Marceline, birkaç gündür vahadaki muhteşem meyve bahçelerinden söz ediyordu bana. Açık havayı ve yürüyüşü severdi. Benim hastalığımın kendisine sağladığı serbestlik uzun yürüyüşlere çıkmasına olanak tanıyor, bu yürüyüşlerden gözleri kamaşmış olarak dönüyordu; o şimdilik tadamayacağım hazların hikâyesiyle kederleneceğimden korkuyor, bunlardan pek söz etmiyordu. Ama şimdi daha iyiydim, tamamen iyileşmem için onların çekiciliklerine güveniyordu. Yürümekten, seyretmekten aldığım tat, beni o yerlere çağırmadaydı. Hemen ertesi gün birlikte çıktık.

Hiçbir memlekette bir benzerini görmediğim tuhaf bir yolda önümden yürüdü. Bu yol, yerden oldukça yüksek iki duvar arasında kaygısızca uzanır; bu yüksek duvarların sınırladığı bahçelerin şekli onu rahatlığa meylettirirler; bükülür ya da kırılır; daha girer girmez, bir dönemeç sizi görünmez eder; artık ne nereden geldiğini, ne de nereye gittiğini bilir insan. Irmağın sadık suyu patika boyunca ilerler, duvarlardan birinin dibinden uzanıp gider; duvarlar yolun, bütün vahanın toprağından yapılmıştır, pembemsi ya da tatlı boz bir kildir, su biraz daha koyulaştırır bunu, yakıcı güneş de çizgi biçiminde bir sır verir ona, sıcakta sertleşir, ama daha ilk sağanakta yumuşar, lastik gibi bir toprak haline gelir o zaman, çıplak ayakların izleri üzerinde kazılı kalır. Duvarların yukarısında hurma ağaçları. Biz yaklaşınca kumrular havalandı. Marceline bana bakıyordu.

Yorgunluğumu, rahatsızlığımı unutuyordum. Bir çeşit esrime içinde, bir sessiz sevinç içinde, duyuların ve tenin coşkunluğu içinde yürüyordum. Bu sırada, hafif esintiler yükseldi: Bütün hurma dalları sallandı, en uzun hurma ağaçlarının eğildiklerini gördük; sonra hava yeniden durgunlaştı, duvarda bir gedik vardı; girdik.

Gölge dolu, ışık dolu bir yerdi burası; sakindi, zamandan uzak gibi görünüyordu; sessiz sedasızdı ve titreyişlerle doluydu, akan, hurmaları sulayan, ağaçtan ağaca koşan suyun hafif şırıltısı, kumruların durup durup yeniden başlayan çağrısı, bir çocuğun çaldığı kavalın sesi. Çocuk bir keçi sürüsünü güdüyordu; hemen hemen çıplaktı, devrilmiş bir hurma ağacının gövdesine oturmuştu; biz yaklaşınca utanmadı, kaçmadı, yalnızca bir an ara verdi kavalını çalmaya.

Bu kısa sessizlik sırasında, uzaktan başka bir kavalın ona karşılık verdiğini fark ettim. Biraz daha ilerledik, sonra:

“Daha öteye gitmek faydasız,” dedi Marceline; “bu bahçeler hep birbirlerine benzerler; vahanın sonunda biraz daha