*****

LA WRENCE DURRELL

CLEA

İSKENDERİYE DÖRTLÜSÜ 4

*****

Can Modern

Clea: İskenderiye Dörtlüsü 4, Lawrence Durrell

İngilizce aslından çeviren: Ülker İnce

Clea

İlk baskı: Faber & Faber, 1960

Bu çeviride kaynak alınan baskı: The Alexandria Quartet, Faber & Faber, 1982

© 1960, The Estate of Lawrence Durrell

© 2022, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının

yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 1985

Dizi editörü: Emrah Serdan

Editör: Seçkin Selvi

Düzelti: Ebru Aydın

Mizanpaj: Emin Petek

Kapak tasarımı Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-5829-4

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Maslak Mah. Eski Büyükdere Cad. İz Plaza Giz, No: 9/25 Sarıyer/İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

LA WRENCE DURRELL

CLEA

İSKENDERİYE DÖRTLÜSÜ 4

ROMAN

İngilizce aslından çeviren

Ülker İnce

*****

Lawrence Durrell’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Balthazar / İskenderiye Dörtlüsü 2, 1984

Mountolive / İskenderiye Dörtlüsü 3, 1984

Clea / İskenderiye Dörtlüsü 4, 1984

Monsieur ya da Karanlıklar Prensi / Avignon Beşlisi 1, 1992

Livia ya da Diri Diri Gömülmek / Avignon Beşlisi 2, 1995

Constance ya da Yalnızlıklar / Avignon Beşlisi 3, 1996

Sebastian ya da Güçlü Tutkular / Avignon Beşlisi 4, 1996

Quinx ya da Kusursuzluk Peşinde / Avignon Beşlisi 5, 1998

Kara Defter, 1997

Karanlık Labirent, 2007

Kıbrıs’ın Acı Limonları, 2007

*****

LAWRENCE DURRELL, 1912’de Hindistan’da doğdu. Genç yaşta İngiltere’ye giderek Dışişleri Bakanlığı’nda çalışmaya başladı. Mısır, Yugoslavya, Rodos, Kıbrıs ve Güney Fransa’da görev yaptı. Hindistan’da Hint ve Tibet kültürünü, dinlerini ve mistik atmosferlerini yakından tanıdı. Kıbrıs’taki görevi ise, ona başta Mısır olmak üzere Akdeniz ülkelerinin uzun geçmişi, inanışları, gizemle gerçeğin birbirine örüldüğü yaşam biçimleriyle tanışma fırsatını verdi. Bu bilgi ve birikimler, Eskiçağ’ın belli başlı kültür merkezi İskenderiye ve Akdeniz’in öteki ucunda, Ortaçağ Avrupa’sını karanlığa boğan kilise egemenliğinin başkenti Avignon ortamında yüzyılımızın en çarpıcı romanlarını hayata geçirdi: İskenderiye Dörtlüsü ve Avignon Beşlisi. Durrell, 1990’da Fransa’da öldü.

ÜLKER İNCE, Hacettepe Üniversitesi Yabancı Diller Yüksek Okulu Mütercim-Tercümanlık Bölümü’nde öğretim görevlisi olarak İngilizce ve çeviri dersleri verdi. Daha sonra 1989-2000 yılları arasında Boğaziçi Üniversitesi Mütercim-Tercümanlık Bölümü’nde ders verdi. Bu arada Can Yayınları ve Telos Yayıncılık’ta yayın yönetmenliği yaptı. Bugüne değin yirmiden fazla çevirisi yayımlandı. 1985’te, Lawrence Durrell’dan yaptığı İskenderiye Dörtlüsü çevirisiyle Yazko Çeviri dergisinin Azra Erhat Çeviri Ödülü’ne layık görüldü.

*****

Yazarın açıklaması

Justine, Balthazar ve Mountolive’in devamı olan bu kitap, tek bir yapıt olarak değerlendirilmesi öngörülmüş romanların dördüncüsüdür. Hepsi birden İskenderiye Dörtlüsü’nü oluştururlar; tanımlayıcı bir alt başlık olarak “bir sözcük süremi”1 de kullanılabilirdi. Balthazar’ın başındaki notta kitapların biçimiyle ilgili amaçlarımı açıklamıştım.

Romanlardaki kişileri ve durumları dizi gibi sürdürme olanaklarından bazılarını bu cildin sonundaki çalışma notlarında kısaca belirttim – ama bunu yapmaktaki amacım, dizinin sonsuza dek uzatılması durumunda bile sonucun asla bir roman fleuve2 (eldeki malzemenin bir dizi biçiminde yayılması) olmayacağını, “sözcük süremi”nin bir parçası olarak kalacağını göstermekti. Dörtlü’nün ekseni tam ve doğru olarak yerleştirildiyse, kesinlik ve uygunluğundan hiçbir şey yitirmeksizin her yöne ışık saçacaktır sürem. Ama, temelde, şu dört ciltlik takıma bitmiş bir bütün gözüyle bakılabilir.

1. Boyutları zaman ve uzay olan evren. (Ç.N.)

2. (Fr.) Nehir roman. (Ç.N.)

*****

Babama

*****

“Doğanın niteliklerinin en başta geleni,
en güzeli devinimdir;

doğayı sürekli kaynaştıran odur,
ama bu devinimin sürekliliğini

sağlayan şey suçlardır, onu ancak suçlar
ayakta tutabilir.”

Marquis de Sade

*****

I

1

O yıl portakallar her zamankinden daha boldu. Parlak, yeşil yapraktan kameriyelerinin içinde fener gibi parlıyor, yukarıdaki güneşli korunun arasından göz kırpıyorlardı. Sanki bu küçük adadan ayrılışımızı kutlamak istemişlerdi – çünkü çoktandır Nessim’den beklenen haber sonunda geldi. Yeraltı dünyasına bir çağrı gibi. Benim için, sürekli olarak, düşle gerçeklik arasında gidip gelmiş, salt adının uyandırdığı şiirsel imgeler ve madde arasında sallanıp durmuş olan o kente beni acımasızca geri çeken bir haber. Bir anı, dedim kendi kendime, kâğıt üzerinde henüz yarı yarıya gerçekleştirilmiş arzuların, sezgilerin yalanladığı bir anı. İskenderiye, belleğin başkenti! Bütün bu yazdığım şeyler yaşayanlardan, ölülerden ödünç alınmıştı, sanki sonunda ben de, hiçbir zaman bitmemiş, postalanmamış bir mektubun ek notu olmuştum...

Oradan ayrılalı ne kadar oluyor? Hiç hesaplamıyordum, oysa bir “ben”i bir başka “ben”den, bir günü ötekinden ayıran sonsuzluklar konusunda takvim zamanı yeterince ipucu veriyordu, ben bu süre içinde hep orada yaşamıştım, gerçekten, yüreğimdeki, beynimdeki İskenderiye’de. Bir zamanlar hepimiz onun ayrılmaz birer parçasıydık, orada utkular yaşamış, yenilmiştik; yazdığım her satırla, yüreğimin her atışıyla kendimi o tuhaf varlığın eline bırakmıştım. Anlamı kuşatmaya almış düşüncelerin fırça dokunuşlarıyla değişen, kimlik için gürültü koparan kadim bir kent; orada, Afrika’nın kara, dikenli, dağlık burunlarında, üzerinde yaşanan yerin hoş kokulu gerçeği, geçmişin çiğnenmesi olanaksız acı otu, belleğin özü. Tümüyle yitip gitmeden önce geçmişi bir kez daha yakalamak, düzenlemek, ona notlar düşmek için kolları sıvamıştım –hiç değilse bu işe girişmiştim, başaramadım (belki de başarmak olanaksızdı?)– çünkü tam sözcüklerle bir yüzünü mumyaladığım sırada yeni bilgiler işin içine karışıyor, ilişkilerin çerçevesi kırılıyor, her şey darmadağın oluyor, ancak hiç umulmadık, önceden kestirilemeyecek biçimlerde yeniden bir araya geliyordu...

“Gerçeği yeniden biçimlemek” yazmışım bir yere; gerçekten de, küstahça, haddini bilmezce sözler bunlar – çünkü ağır ağır dönen çarkının üzerinde bizi biçimleyen, bozup yeniden yapan gerçekliktir. Bu ara dönem ada deneyimimden kazancım olduysa belki de kentin gizli doğrusunu yazmakta tam bir başarısızlığa uğradığım için olmuştur. Şimdi de zamanın doğasıyla yüz yüze gelmiştim, insan ruhunun o hastalığıyla. Kâğıt üzerinde yenilgiyi kabul etmek zorundaydım. Ama yazmak beni, bir anlamda, şaşılacak bir biçimde çoğaltmıştı; imgelemin dipsiz mağaralarına birer birer gömülüp yok olan sözcüklerin başarısızlığı. Çok pahalı bir yaşamaya başlama biçimi, evet; ama zaten, kendini yakalamaya çalışmanın bu garip yöntemleriyle beslenmiş özel yaşamlar çeker biz sanatçıları.

Peki ama... ben değiştiysem, ya dostlarım –Balthazar, Nessim, Justine, Clea– ne durumdalar acaba? Böyle bir zaman aralığından sonra onların ne gibi yönlerini fark edeceğim acaba, yeni bir kentin, şu anda bir savaşın içinde yüzen bir kentin havasına yeniden girdiğim zaman? İşte güçlük buradaydı. Bir şey söyleyemezdim. Kaygılarım, içimde Çobanyıldızı gibi titreşiyordu. Yeni imgeler, yeni kentler, yeni durumlar, yeni aşklar adına, düşlerimin bin bir güçlükle kazanılmış topraklarından vazgeçmem kolay değildi. O yerle ilgili düşlerime saplantılı biri gibi sarılır olmuştum... Bulunduğum yerde kalmak, diye düşünüyordum, acaba daha akıllıca olmaz mıydı? Belki. Ama gitmem gerektiğini biliyorum. Gerçekten de hemen bu gece gitmeliydim! Bu düşünceyi kavramak benim için çok güçtü, o yüzden kendi kendime yüksek sesle fısıldamak zorunluğunu duydum.

Ulak geldikten sonraki on günü altın bir bekleyiş suskunluğu içinde geçirdik; hava da buna uydu, birbirini izleyen masmavi günler, rüzgârsız denizler yüzümüze güldü. İki doğa görünümünün ortasında duruyorduk, birinden ayrılmaya gönülsüz, ama ötekiyle karşılaşmak için sabırsızlanarak. Bir kayalığın kıyısındaki martılar gibi dengelenmiş. Başka başka imgeler, daha şimdiden düşlerimde birbirlerine karışmaya, birbirlerinin önüne dikilmeye başladı. Bu ada evi, örneğin, puslu gümüş rengi zeytin ağaçları, kırmızı ayaklı kekliklerin dolaştığı badem ağaçları... Pan’ın keçi yüzünden başka hiçbir şey göremeyeceğiniz sessiz orman açıklıkları. Buranın basit biçimleri, parlak renkleri bizi sıkboğaz eden öteki önsezilerle karışamazdı. (Yıldız yağmurlu bir gökyüzü, ıssız kumsallarda dalgaların zümrüt renkli gelgiti, güneyin beyaz yollarında martı haykırışları.) Bu Yunan dünyası daha şimdiden unutulmuş kentin kokularının saldırısına uğruyordu – terleyen gemi kaptanlarının doyasıya içki içtikleri, çatlayıncaya kadar yemek yedikleri, uysal bakışlı Arap cariyelerin kolları arasında fıçı gibi gövdelerinin bütün kösnüsünü boşaltırken halsiz düştükleri dağlık burunlar. (Aynalar, gözleri kör edilmiş kanaryaların yürek paralayıcı tatlı sesleri, nargilelerin gülsuyu kâselerinde hava kabarcıkları, tefarikotu ve tütsü kokuları.) Birbirlerini kemiriyorlardı, bu uzlaşmaz düşler. Dostlarımı tekrar görüyordum (artık ad olarak değil), bu ayrılığın bilgisinin ışığıyla yeniden aydınlanmış olarak. Benim yazdıklarımdan türemiş gölgeler değildiler artık, yeniden canlanmışlardı – ölüler bile. Geceleri gene Melissa’yla (pişmanlıkların ötesindeydi artık, çünkü düşlerimde bile onun ölü olduğunu biliyordum) o büklüm büklüm sokaklarda, kol kola mutluluk içinde yürüyordum; makas gibi bitişik bacaklarıyla sallantılı bir yürüyüşü vardı. Her adımda kalçasını benimkine yapıştırma alışkanlığı. Şimdi her şey gözüme sevimli görünüyordu – hatta tatil günleri giydiği ucuz ayakkabıları, eski pamuklu entarisi bile. Boynundaki aşk ısırığının hafif morluğunu pudrayla kapatamamıştı... Sonra gözden kayboldu, üzüntülü bir feryatla uyandım. Zeytin ağaçlarının arasından gün ağarıyor, kımıltısız yaprakları gümüşlüyordu.

Sonra, bir noktada ruh huzuruma yeniden kavuştum. Buradan ayrılmadan önceki şu bir avuççuk mavi günler... Onların değerini bildim, basitliklerinin tadını bol bol çıkardım: Eski ocakta yanan zeytin odunları, ocağın rafında duran, en son kaldırılacak olan Justine portresi, kullanılmaktan eskimiş masanın, iskemlenin, yeni açan siklamenlerle dolu mavi emaye tasın üstünde oynaşan alevler. Kentin bununla ne ilişkisi vardı – yeni açmış top top badem çiçekleriyle kış arasında bir ipin ucunda sallanan bu Ege ilkyazıyla? Bir sözcükten başka bir şey değildi, fazla bir anlam taşımıyordu, bir düşün kıyılarına çiziktirilmiş ya da yürek atışlarının yansıttığı istekten başka bir şey olmayan zamanın alışılmış müziğinin ahengine uyarak zihinde yinelenen bir sözcük. Gerçekten de çok sevmeme karşın orada kalacak gücü kendimde bulamıyordum; artık nefret ettiğimi bildiğim o kent bana değişik bir şey sunuyordu – damgasını taşıdığım yaşam deneyiminin yeni bir değerlendirmesi. Bir daha dönmemecesine ayrılabilmek, oradan kurtulmak için oraya bir kez daha dönmek zorundaydım. Zamandan söz ettiysem, zamanın elinden kurtulan o ıssız alanlarda oturmayı sonunda öğrenmeye başlayan bir yazar olarak söz ettim – deyim yerindeyse, saatin tik takları arasında yaşamaya başlayan. Ortak öykümüzün gerçek tarihi olan sürekli şimdi, yani insan zihni; geçmiş öldüğü, geleceği yalnızca arzu ve korku temsil ettiği zaman, ölçülmeyen, geçip gitmesine seyirci kalınamayan o geçici an ne olacak? Çoğumuz için “şimdi” denen şey, perilerin o büyülü şölen sofrası gibidir – daha ağzımıza bir lokma bir şey koyamadan önümüzden kaçırılır. Ölen Pursewarden gibi ben de çok yakında bütün yüreğimle şunu söyleyebilmeyi umuyordum: “Kendi kendine, ‘Gerçek yaşam hangi noktada başlar?’ sorusunu hiç sormamış insanlar için yazmıyorum ben.”

Deniz kıyısında yüksek, düz bir kayanın üzerine uzanmış portakal yerken, zihnimden geçen başıboş düşünceler, çevremi kuşatan şu koyu yalnızlık, çok yakında, büyük gölün firavunlara özgü bronz ışığında yaralı bir sürüngen gibi yatmış ısınan İskenderiye’nin gök mavisi, yorucu düşlerinin burgacında yok olacak, kent tarafından yutulacaktı. Gövdelerini aynalara, şiirlere, birbirlerini sıyırıp geçen genç oğlan ve kadın sürüsüne, damardaki iğneye, afyon lülesine, yaşayan ölülerin tutkusuz öpüşlerine bırakıp giden, tarihin büyük kösnü ustaları. İmgelemimde o sokaklardan yeniden geçerken o sokakların yalnızca insanlık tarihine değil, yüreğin duygulanımlarının bütün biyolojik aşamalarına uzandığını anladım – Kleopatra’nın boyalı esrikliklerinden (üzüm asmasının burada, Taposiris yakınlarında bulgulanması ne tuhaf) Hypatia’nın yobazlığına kadar (solmuş asma yaprakları, şehidin öpüşleri). Sonra daha garip konuklar... Rimbaud, Sarp Yol’un yolcusu, kemeri altın paralarla dolu, buralarda yürüdü. Sonra bütün o öteki esmer düş yorumcuları, politikacılar, hadımlar, parlak tüylü kuş sürülerini andırıyorlardı. Acıma, istek ve korku arasında dostlarımın, roman kişilerimin yüzleriyle dolu kentin bir kez daha önümde uzandığını gördüm. Onu bir kez daha, ama son kez yaşamam gerektiğini biliyordum.

Gene de tuhaf bir ayrılık olacaktı bu, hiç umulmadık küçük ayrıntılarla dolu – gümüşi takım elbiseli, yakası çiçekli, ceketinin koluna kokulu mendil sıkıştırılmış ulağımızın bir kambur oluşundan söz etmek istiyorum! Ara sıra balık, şarap ya da renkli yumurta gibi armağanları kırmızı atkısına sarıp getiren Athena dışında bugüne kadar bizim buradaki varlığımızı bilmezden gelmek inceliğini göstermiş olan küçük köyün birden hareketlenişi. Bizim gidişimizi görmeye Athena da dayanamıyordu; küçük dengimize konan bir eşyayla birlikte sert, yaşlı, kırışık yüzünü buruştura buruştura ağladı. “Hiç konukseverlik göstermeden sizin böylece gitmenize razı olamazlar,” diye yineliyordu inatla. “Köylüler sizin böyle gitmenize izin vermezler.” Bize bir güle güle yemeği verilmeliydi.

Çocuğa gelince; ona bu yolculuğu (aslında kendisinin bütün yaşamını) peri masalı imgeleriyle anlatmayı başarmıştım. Kaç kez yinelemiştim, ama öykü gene de bayatlamamıştı. Oturur, gözlerini portreye diker, dikkatle dinlerdi. Buna çoktan hazırdı, benim yaptığım renkli tabloların dizildiği galeride kendi yerini almak için can atıyordu. Bir zamanlar ait olduğu, şimdi yeniden döneceği o düşsel dünyanın karışık renklerini içine emmişti –belli insanlarla dolu bir dünya– esmer bir korsan prens baba, karaşın bir üvey anne, buyurgan bir kraliçe...

“İskambil kâğıdındaki gibi.”

“Evet. Maça kızı.”

“Adı da Justine.”

“Adı Justine.”

“Resimde sigara içiyor. Beni babamdan daha çok mu sevecek, yoksa daha az mı?”

“İkinizi de sevecek.”

Söylence ya da alegori deyimleri dışında başka bir şeyle anlatmak olanaksızdı bunu ona – çocuk güvensizliğinin şiiri dışında bir şeyle. Ailesinin, atalarının (tanrılar ya da müneccimler ölçeğinde büyütülmüş) portrelerini çizecek olan bu Mısır meseliyle ona her şeyi aktarmıştım. Ama zaten yaşamın kendisi de, yaşımız büyüdükçe daha güç anlar olduğumuz bir peri masalı değil miydi? Her neyse. Daha şimdiden iliklerine kadar babasının imgesiyle mest olmuştu.

“Evet, her şeyi anlıyorum.”

Başını sallayıp içini çekerek bütün renkli imgeleri zihnindeki gömü sandığında biriktiriyordu. Ölen annesi Melissa’dan gittikçe daha az söz eder olmuştu, ettiği zaman da ben gene aynı biçimde, öyküden yola çıkarak yanıtlıyordum; ama o soluk yıldız, çoktan ufkumuzun altına, ölümün suskunluğuna gömülmüş, sahnenin önünü ötekilere –yaşayan dünyanın iskambil kâğıdı kişilerine– bırakmıştı.

Çocuk suya bir mandalina atmış, mandalinanın yavaş yavaş küçük çukurluğun kumlu tabanına yuvarlanışını eğilip izlemişti. Akıntının iniş çıkışlarıyla dürtüklenen mandalina küçük bir mum alevi gibi titreşiyordu orada.

“Bak, gidip alacağım onu.”

“Olmaz, deniz buz gibi, soğuktan ölürsün.”

“Bugün soğuk değil. Bak.”

Bir susamuru yavrusu gibi yüzebiliyordu artık. Burada, denizin üstündeki düz kayada otururken, onda Melissa’nın uçları hafifçe çekik, korkusuz gözlerini tanımak hiç de zor değildi; bazen de, babası Nessim’in köşe bucakta unutulmuş bir uyku kırıntısı gibi görünüp kaybolan kara (yakarmalı, çekingen) ikircikli bakışı. Çok eskiden, bir başka dünyada, bir keresinde Clea’nın bana şöyle dediğini anımsadım: “Bu sözümü unutma, bir kız dans etmeyi, yüzmeyi sevmiyorsa sevişmeyi de beceremez.” O küçük yaratığın suda balık gibi dönüşünü, sıkılmış ayak parmaklarını havaya dikerek bir ayıbalığı ustalığıyla hedefine doğru zarifçe kayışını izlerken gülümseyerek bu sözlerin doğru olup olmadığını düşündüm. Bacaklarının arasındaki küçük beyaz torbacığın hafif parıltısı. Mandalinayı güzelce buldu, dişlerinin arasına sıkıştırıp sarmal çizerek yukarıya çıktı.

“Çabuk koş, kurulan.”

“Soğuk değil.”

“Ne diyorsam onu yap. Haydi. Çabuk.”

“Kambur adam n’oldu?”

“Gitti.”

Mnemjian’ın adaya beklenmedik gelişi onu hem ürkütmüş hem de heyecanlandırmıştı – çünkü bize Nessim’den haber getiren oydu. Onun çakıllı kıyıda, sanki tirbuşonların üzerinde dengesini bulmaya çalışırmış gibi tuhaf bir kaygıyla yürüdüğünü görmek çok tuhaftı. Galiba uzun yıllardır düzgün kaldırımlar dışında hiçbir yerde yürümediğini göstermek istiyordu bize. Sözcüğün tam anlamıyla, sert toprağa alışkın değildi. Her yanından aslı astarı olmayan, abartılı bir incelik taşıyordu. Göz kamaştırıcı gümüşi bir takım elbise, kısa tozluklar, incili bir kravat iğnesi, yüzüklerle dolu parmaklar. Tek değişmeyen şey, o gülüşüydü, o çocuksu gülüşü, bir de alın sinüsünü nişan almış briyantinli zülfü.

“Halil’in dul karısıyla evlendim. Bugün Mısır’ın en zengin berberiyim mirim.”

Hiç alışkın olmadığı belli olan gümüş topuzlu bastonuna yaslanırken bir solukta söylemişti bunları. Menekşe rengi gözleriyle bizim biraz ilkelce kulübemizi küçümsermiş gibi inceliyordu, iskemleye oturmak istemedi, besbelli ki o cânım pantolonunu buruşturmaktan korkuyordu. “Buradaki yaşama koşulların iyi değil ha, Darley? Fazla bir luxe yok.” Sonra içini çekip ekledi: “Ama artık gene bizim yanımıza geliyorsun.” Kentte bize gösterilecek konukseverliği anlatmak ister gibi, bastonuyla anlaşılmaz bir hareket yaptı. “Bana gelince, ben kalamayacağım. Geri dönüyorum. Bu işi salt Hosnani’ye iyilik olsun diye yaptım.” Nessim’den öyle bir çalımla söz ediyordu ki, sanki artık onun toplumsal eşitiymiş gibi; sonra benim gülüşüm gözüne ilişti, yeniden ciddileşmeden önce küçük bir kikirti çıkarmak inceliğini gösterdi. Ceketinin kollarının tozunu silkerek, “Her neyse, zaman yok,” dedi.

Doğruluk değeri olan bir sözdü bu, çünkü İzmir gemisi ancak postayı ya da kırk yılda bir birkaç paket makarna, biraz bakır sülfat, bir pompa gibi şeyleri bırakacak kadar dururdu burada. Adalıların gereksinimleri çok azdır. Zeytinliklerin arasından, konuşa konuşa köye doğru yürüdük birlikte. Mnemjian gene öyle sukaplumbağası gibi ağır ağır, güçlükle yürüyordu. Ama benim işime geldi bu, çünkü ona birkaç soru sormak, verdiği yanıtlardan şehirde ne gibi değişik durumlarla, bilmediğim etkenlerle karşılaşacağım konusunda birtakım ipuçları elde etmek olanağı buldum.

“Savaştan bu yana pek çok değişiklik oldu. Doktor Balthazar çok hasta. Hosnanilerin Filistin’de çevirdikleri dolapları biliyor musun? Nasıl tepetaklak olduklarını? Mısırlılar mallarına el koymaya çalışıyorlar. Çoğuna da koydular. Evet, artık yoksullar, başları da dertten kurtulmuş değil. Öteki hâlâ Karm Abu Girg’de gözetim altında. Ne zamandır gören yok onu. Nessim özel bir izinle rıhtımda ambulans sürücülüğü yapıyor, haftada iki gün. Çok tehlikeli. Çok kötü bir hava saldırısı oldu, bir gözüyle bir parmağını kaybetti.”

Neye uğradığımı şaşırdım: “Nessim mi?” Çelimsiz adam tumturaklı bir biçimde başını sallayarak onayladı. Dostumun bu hiç beklemediğim yeni imgesi beynime bir kurşun gibi saplandı. “Aman Tanrım,” dedim, sanki bu isyanın yerindeliğini onaylar gibi başını salladı berber. “Çok kötüydü,” dedi. “Savaş bu Darley.” Sonra birden aklına daha mutlu bir düşünce geldi, levantenlerin maddeye verdikleri sarsılmaz değerden başka bir şey yansıtmayan o çocuksu gülüşüyle bir kez daha güldü. “Ama savaş aynı zamanda kârlı bir iş. Dükkânlarım gece gündüz çalışıp askerlerin saçlarını kesiyor. Üç salon, on iki kalfa! Göreceksin, nefis. Pombal, ‘Artık ölüleri yaşarken tıraş ediyorsun,’ diye takılıyor.” Sessiz, kibar bir gülüşle iki büklüm oldu.

“Pombal döndü mü?”

“Tabii. Şimdi, Özgür Fransız Kuvvetleri’nde yüksek bir adam. Sir Mountolive’le görüşmeler yapıyor. Mountolive de hâlâ orada. Senin zamanından pek çok kişi var Darley, gelince göreceksin.”

Beni böyle kolayca şaşırtmaktan çok hoşlanmış görünüyordu Mnemjian. Sonra öyle bir şey söyledi ki, kafamı allak bullak etti. Yere çakılmış gibi durup bir daha yinelemesini istedim, yanlış duyduğumu düşünerek. “Capodistria’yı görmeye gittim.” Kulaklarıma inanamayarak yüzüne bakıyordum. Capodistria! Balthazar’ın takma dişlerle ilgili gizemli sözünü unutmadıysam da büyük bir şaşkınlıkla, “Ama o öldü!” diye haykırdım.

Berber, sanki salıncaklı bir oyuncak atın üzerindeymiş gibi, iyice geriye kaykıldı, kıkır kıkır gülüyordu. İşte bu çok hoş bir şakaydı, o da tam bir dakika güldü. Sonunda, hâlâ anımsadıkça keyiften ahlayıp ohlayarak göğüs cebinden ağır ağır bir kartpostal çıkardı, Akdeniz kıyısında her yerde satılan türden bir kart, bana doğru uzattı, “Peki öyleyse bu kim?” dedi.

Hayli bulanık bir fotoğraftı, şipşakçıların çektiği fotoğrafların şaşmaz özelliği olan kopkoyu banyo lekeleriyle kaplıydı. Deniz kıyısında yürüyen iki karaltı vardı. Biri Mnemjian’dı. Öteki... daha dikkatli baktıkça yavaş yavaş kim olduğunu çıkarır gibi oldum...

Capodistria, Edward dönemi üslubunda boru gibi bir pantolon, çok sivri burunlu siyah ayakkabılar giymişti. Sırtına da, akademi üyelerininki gibi uzun, kürk yakalı, kürk manşetli bir palto. En üstte de bir chapeau melon.3 O şapkayla resimli hayvan öykülerindeki uzun boylu fareye benzemişti. Rilke’ninki gibi ince, ağzının iki kıyısından hafifçe aşağı sarkan bir bıyık bırakmıştı. Dişlerinin arasında uzun bir ağızlık vardı. Bunun Capodistria olduğuna hiç kuşku yoktu. “Nasıl oluyor da...” diye söze başladım, ama gülümseyen Mnemjian bir gözünü kapatıp bir parmağını dudaklarına götürdü. “Sırların dibini bulamazsın,” dedi; o gizleri koruyayım derken kara kurbağa gibi kabarmıştı, haylaz bir neşeyle gözlerime bakıyordu. Belki de bana açıklamak lütfunda bulunacaktı, ama tam o sırada köy yönünden bir geminin düdük sesi duyuldu. Telaşlandı. “Çabuk!”; ağır, zahmetli yürüyüşünü hızlandırdı. “Sana Hosnani’nin mektubunu vermeyi unutmayayım.” İkiye katlanmış mektup göğüs cebinde duruyordu, sonunda bulup çıkardı. “Haydi, hoşça kal,” dedi. “Her şey tamam. Yakında görüşeceğiz.”

Elini sıktım, bir süre durup arkasından baktım, şaşkın ve kararsız. Sonra yeniden zeytinliğin kıyısına dönüp Nessim’in mektubunu okumak üzere bir kayaya oturdum. Kısaydı, bizim yolculuğumuzla ilgili düzenlemelerin ayrıntılarını anlatıyordu. Küçük bir tekne gelip bizi adadan alacaktı. Tekneyi aşağı yukarı hangi saatte, nerede beklememiz gerektiği konusunda bilgiler veriyordu. Bütün her şey ince ince açıklanmıştı. Sonra, dik elyazısıyla şu notu eklemiş: Yeniden görüşmek iyi olacak, hiçbir çekincesiz. Anladığıma göre Balthazar başımıza gelen bütün felaketleri anlatmış. Seni bunca seven insanlardan çok aşırı bir pişmanlık göstermelerini beklemezsin umarım? Bırakalım geçmiş hepimiz için kapalı bir kitap olarak kalsın.

Öyle de oldu.

Son birkaç gün ada bizi en iyi havalarıyla, sımsıcak bir kucaklamaya benzeyen, Kikladlılara özgü özentisizliğiyle ve soylu bir biçimde ağırladı – Mısır’ın mikroplu havasına yeniden boğulduğum zaman çok özleyeceğimi bildiğim şeyler.

Ayrılacağımız gece, bize daha önceden söz verilmiş –kuzu şişli, altın reçina şaraplı– veda yemeğini vermek için bütün köy toplandı. Küçük anacaddeye boydan boya masalar, iskemleler dizildi, her aile şölene kendi katkısını getirdi. Hatta o iki önemli kişi –belediye başkanı ve papaz– bile oradaydı, uzun masanın iki başında. Lambaların ışığında böyle, sanki bir yaz akşamıymış gibi oturmak için hava soğuktu, ama ay bile beyaz masa örtülerinin üzerinde parıldamak, şarap kadehlerini ışıldatmak için bilinçsizce denizden yükselerek katkıda bulunuyordu. Perdahlanmış yaşlı yüzler içkiyle ısınıp bakır gibi parladı. Daha şimdiden soluklaşan, bizden uzaklaşmaya başlayan eski dünyanın eskil gülüşleri, eskil selamlaşmaları, geleneksel şakalaşmaları, incelikleri. Sünger teknelerinin, mavi emaye kupalardan şaraplarını yudumlayan yaşlı kaptanları... Sıcak kucaklaşmalarında buruşmuş elma kokusu vardı, tütünden bronzlaşmış gür bıyıkları kulaklarına doğru kıvrılıyordu.

Bütün bu törenin benim için yapıldığını düşününce önce çok duygulandım; şölenin ülkem için olduğunu öğrenmek bunu hiç mi hiç azaltmadı. Yunanistan’ın düşman eline geçtiği bir sırada İngiliz olmak her Yunan’ın sevgi ve gönül borcu duygusuna hedef olmak demekti, bu köyün basit insanları bunu öteki Yunanlardan daha az duyumsuyor değillerdi. Ardı arkası kesilmeyen kadeh tokuşturmalar gecenin içinde yankılanıyor, yapılan konuşmalar yüksek Yunancanın tumturaklı, cafcaflı atmosferinde uçurtmalar gibi süzülüyordu. Ölümsüz şiirin uyumunu taşır gibiydiler – umutsuz saatlerin şiiri; ama kuşkusuz bunlar sözcüklerden başka bir şey değildi, savaşların kolayca ürettiği ve barış söylevcilerinin kısa zamanda kullanıp tüketeceği zavallı, kof sözcükler.

Ama o gece, savaş bu yaşlı insanları ince uzun mumlar gibi tutuşturmuş, onlara ateşli bir görkem kazandırmıştı. Ancak, kötü kötü bakarak onları susturacak, utandıracak gençler yoktu ortalıkta – çünkü karların içinde ölmek üzere Arnavutluk cephesine gitmişlerdi. Dökemedikleri gözyaşları yüzünden boğuklaşmış titrek sesleriyle yüksek perdeden konuşuyordu kadınlar, kahkahaların, türkülerin arasına ani suskunlukları çöküyordu – tıpkı nice açık mezarlar gibi.

Suları aşıp yavaşça bize doğru gelmişti bu savaş; yavaş yavaş, ufku bir uçtan bir uca sessizce dolduran bulutlar gibi. Ama henüz patlak vermemişti. Savaş söylentisi, yüreklere birbiriyle çatışan umutlar, korkular doldurmuştu yalnızca. Başlangıçta uygar denen dünyanın sonu olacakmış gibi görünüyordu, ama bu umut kısa zamanda boşa çıktı. Hayır, her zamanki gibi iyi yürekliliğin, güvenliğin, ılımlı tutumların sonu olacaktı; sanat adamının umutlarının, kayıtsızlığın, sevincin sonu. Bunun dışında, insanlık durumuyla ilgili her şey onaylanıp vurgulanacaktı; hatta belki de görünüşün gerisinde belli bir doğruluk şimdiden ufkumuzda belirmeye başlamıştı bile, çünkü ölüm bütün gerilimleri artırır, normal zamanlardaki gibi yarı doğrulara göre yaşamamıza pek izin vermez.

Onunla ilgili bütün bildiklerimiz bu kadardı, bu zamana kadar başka yerleri şimdiden pençesine almış olan bu bilinmez canavarla ilgili. Hepsi mi? Evet, kuşkusuz gökyüzünün yüksek yerleri görünmez bombacıların bomba lekeleriyle bir-iki kez kabarcık kabarcık oldu, ama sesleri yanımızda vızıldayan ada arılarının seslerini boğamadı: Çünkü adadaki her evde beyaz badanalı birkaç arı kovanı vardır. Peki başka? Bir keresinde (bu daha gerçek bir şeydi) bir denizaltı koyda periskobunu çıkarıp dakikalarca kıyıları inceledi. Burunda yüzerken bizi gördü mü acaba? El salladık. Ama periskobun kolları yok ki bize el sallasın. Belki de kuzeydeki kumsallarda çok daha ilginç, başka bir şey görmüştür – seccadenin üzerinde uyuklayan bir Müslüman gibi güneşte uyuklayan bir fok balığı. Ama bunun da savaşla pek ilişkisi olamaz.

Gene de o gece Nessim’in gönderdiği, otomatik tüfekli, asık suratlı üç gemiciyle donatılmış küçük kayık, alacakaranlığa gömülmüş limana telaşla girdiği zaman, her şey biraz daha gerçeklik kazandı. Dili huysuz bir yetkeyle kullanmalarına karşın Yunan değillerdi. Darmadağın olan ordularla, soğuktan donup ölenlerle ilgili anlatacak öyküleri vardı, ama bir bakıma artık çok geçti, yaşlı adamların beyinlerini uyuşturmuştu çünkü şarap. Öyküleri çabucak yavanlaştı. Ama beni etkilediler, “savaş” denen bilinmeyen bir uygarlığın şu kayış yüzlü üç temsilcisi. Böylesine hoş bir dostluk havasının içinde hiç rahat değillerdi. Tıraşsız yüzlerinde elmacıkkemiklerinin üzerindeki et sanki yorgunluktan gerilmişti. Büyük bir doymazlıkla sigara içiyor, ağızlarından, burunlarından kösnü düşkünü insanlar gibi mavi dumanlar çıkarıyorlardı. Esnedikleri zaman, esnemelerini sanki taşak torbalarından çekip getirir gibiydiler. Kendimizi ellerine korka korka teslim ettik, çünkü uzun süredir ilk kez dost olmayan yüzlerle karşılaşıyorduk.

Gece yarısı, ay tam tepeye dikildiği zaman, verevlemesine giderek koydan çıktık – ak kumsallardan geçip birbirine karışarak bize doğru akan sıcak ayrılık sözleri daha ötelerdeki karanlığa yumuşaklık, güvenilirlik katıyordu. Yunancanın selamlaşma, vedalaşma sözleri ne güzel!

Motorun yürek atışlarını toparlayıp bize yaylım ateşi halinde geri gönderen kıyının mürekkep lekeli kayalıkları boyunca bir süre mekik dokuduk. Sonunda, suyun düzenli devinimlerinin yumuşak, giderek yeğinleşen ovalamalarının bizi göğüsleyip sanki şakadan, beşik gibi sallayıp sallayıp bırakışlarını duyumsayarak ver elini engin deniz. Olağanüstü ılık, güzel bir geceydi. Pruvada bir kez, iki kez, bir yunus sıçradı. Yönümüz çizildi.

Derin bir kederle karışık aşırı bir sevinç duygusu sarmıştı içimizi; bitkinlik ve mutluluk, ikisi bir arada. Dudaklarımda tuzun güzel tadını duyabiliyordum. Hiç konuşmadan sıcak adaçayı içtik. Bu yolculuktaki güzellikler karşısında çocuğun dili tutulmuştu – ardımız sıra bir kuyrukluyıldızın saçı gibi taranan, dağılan, yeniden toparlanan dümen suyunun titreşimli fosfor parıltısı. Üstümüzde de gökyüzünün sorguçlu dalları akıyordu, gizemli gökyüzüne badem çiçekleri sıklığında saçılmış yıldızlar. Sonunda bu uğur belirtilerinin mutluluğu içinde, suyun nabız atışlarının, hatta motorun titreşimlerinin beşiğinde sallanırken, zeytin ağacından yapılma bebeğini yanağına dayamış, açık dudaklarında bir gülümsemeyle uyuyakalmıştı çocuk.

Zamanın sık çalılıklarının arasından, İyon Denizi’nin tanıdık yollarından geçerek geri döndüğümüz geçmişi düşünmemek elimde miydi? Gece yanımdan kayıp gidiyordu, dürgüsü açılan karanlık bir şerit. Ilık deniz rüzgârı yanaklarımı yalıyordu – tilki kürkü kadar yumuşak. Uykuyla uyanıklık arasında uzanıyordum, belleğin ağır çekül siciminin güçlü çekimini duyarak: Belleğimin maskelerle doldurduğu, hem uğursuz hem güzel, yaprak damarlı kentin çekiştirmesini. İskenderiye’yi bir kez daha görmeliydim, biliyordum, bir hayaletin elle tutulmaz cisimselliğine girerek – çünkü insan bir kez takvim zamanı olmayan zamanın işleyişinin bilincine vardı mıydı, bir tür hayalete dönüşür. O dünyada çok eskiden başka seslerce söylenmiş sözcüklerin yankılarını duyabiliyordum. “Bu dünya, donanımımız elvermediği için kavrayamayacağımız benzersiz bir mutluluk vaadini simgeler,” diyen Balthazar’ı. Bu kentin, duyguları sakatlayarak, herkesi kendi tükenik tutkularının fıçısına batırarak kenti iyi tanıyanlar üzerinde kurduğu acımasız egemenlik. Pişmanlık duygusuyla daha da tutkululaşan öpüşmeler. Panjurlu odaların kehribar ışığında yapılan el kol hareketleri. Minarelerin arasından yükseklere doğru uçan kumru sürüleri. Bu tablolar bana yeniden göreceğim kenti simgeler gibi görünüyordu. Ama yanılmışım – çünkü her yeni başlangıç ötekilerden farklıdır. Her defasında aynı olacak diye kendimizi kandırırız. Şu anda gördüğüm İskenderiye, İskenderiye’nin denizden ilk görünüşü, hayalimde hiç canlandıramayacağım bir şeydi.

Anımsadığım dış surlarıyla, denizaltılara karşı görünmeyen ağlarıyla görünmeyen limanın açığında durduğumuz zaman hava hâlâ karanlıktı. Krokisini karanlığın üzerine zihnimden boyamaya çalıştım. Zincir yalnızca sabahları gün ağarırken kaldırılıyordu. Her şeyi yok eden bir karanlık hüküm sürmekteydi. İleride bir yerlerde, Arapların dedikleri gibi “dikenli çalı öpüşü”yle görünmez Afrika kıyıları vardı. Onların varlığını duyumsayıp da kentin kulelerini, minarelerini görme gücünden yoksun olmak dayanılır bir şey değildi. Yüzümün önünde kendi parmaklarımı göremiyordum. Deniz uçsuz bucaksız bir bekleme odası olmuştu, içi boş bir karanlık kabarcığı.

Sonra birden ani bir esinti geldi geçti, sanki korları yalayıp geçen yel gibi bir soluk, yakın çevremiz bir deniz kabuğu benzeri pembeleşti, yavaş yavaş koyulaşarak gül renkli bir çiçek parlaklığına büründü. Suyun ötesinden bize doğru soluk, korkunç bir inilti geldi, tarihöncesi zamanların ürkünç kuşlarından birinin kanat çırpışlarına benzeyen çarpıntılarla gelen siren sesleri – cennete giremeyen lanetliler de herhalde böyle uluyordur. İnsanın sinirleri bir ağacın dalları gibi sallanıyordu. Sanki bu sese yanıt verirmiş gibi ışıklar dört bir yanda karanlığı diken diken delmeye başladı, önce tek tek, sonra kuşaklar, şeritler, kristal kareler halinde. Gökyüzünün karanlık yüzeylerinin üzerine kendi krokisini tam bir açıklıkla birden çizmişti liman, bir yandan da pudra beyazı ışığın ak, uzun parmakları, sanki kaygan siyahın üzerinde tutunmaya çalışan beceriksiz bir böceğin bacakları gibi, gökyüzünü biçimsizce arşınlıyorlardı. Şimdi de savaş gemilerinin arasındaki pusun içinden bol renkli bir roketler akını yükselmeye, görülmemiş bir cömertlikle parlak yıldızlarını, elmaslarını, parça parça olmuş inci enfiye kutularını gökyüzüne boşaltmaya başlamıştı. Hava darbelerle sarsılıyordu. Mermi sesleriyle birlikte pembe ve sarı toz bulutları kalkıyor, her yerde uçuşan baraj balonlarının yağlı sağrıları üzerinde parlıyorlardı. Denizin kendisi bile titrer gibiydi. Bu kadar yakın olduğumuzu hiç düşünmemiştim ya da bir savaş cümbüşünde bir kentin bu kadar güzel olabileceğini. Kent, gizemli bir karanlık gülü gibi şişmeye, genişlemeye başladı, bombardıman ona eşlik ediyor, insanın zihnine dolup dolup taşıyordu. Birbirimizle bağırarak konuştuğumuzu fark edince çok şaşırdık. Aziz Augustinus’un Kartaca’sının kırmızı korlarına bakıyorduk, kendi kendime böyle düşündüm, kent insanının düşüşüne tanık oluyorduk.

Sersemletici olduğu kadar güzeldi de. Bu tablonun sol üst köşesindeki projektörler toplanmaya başlamıştı, titreşiyor, uzun bacaklı örümcekler gibi hantal hantal kayıyor, kesişiyor, heyecanla çarpışıyorlardı; karanlığın dış ağına yakalanmış, kurtulmaya çalışan bir böceğin varlığını bildiren bir işaret aldıkları belliydi. Durmadan göğü tarıyor, araştırıyor, birbirlerine dolanıyor, sonra ayrılıyorlardı. Sonunda enselemeye çalıştıkları şeyi gördük: ufukta bir şerit oluşturmuş gemilerden bu tarafa dayanılmaz gibi görünen bir ağırlıkla inen altı küçük gümüş güve. Onların çevresinde gökyüzü çılgına dönmüştü, ama onlar gene de bu kaçınılmaz gevşeklikle ilerlemelerini sürdürüyordu; yukarı püskürttükleri yay biçimli elmas dizilerini ya da dumanlı şarapnellerin gür, donuk soluklarını aynı gevşeklikle buklelendiriyor, böylece ilerlediklerini belli ediyorlardı.

Kulaklarımız gürültüden sağır olmuş gibiydi, ama gene de bu bombardıman orkestrasına katılan seslerin çoğu tek tek ayırt edilebiliyordu. Su kıyısındaki kahvehanelerin oluklu çatılarına gerisingeri dolu gibi yağan kiremit parçaları: Vantrilokların kuklalarının sesiyle, “Üç derece sağa, üç derece sağa,” gibi yarı anlaşılır şeyler söyleyen gemi görevlilerinin cızırtılı, madenî sesleri. Tuhaf değil mi, bütün bu şamatanın ortasında bir yerde müzik sesi de vardı, süngü gibi batan sivri uçlu çeyrek tonlar; sonra yıkılan yapıların dibe çöken gürültüsü de. Yama yama sönen ışıklar, geride kalan ve pis, sarı bir alevin uzanıp su içen bir hayvan gibi yaladığı karanlık gedikler. Biraz ötemizde (deniz yankılar savuruyordu) havan toplarının bereketli ürünü boş mermi kovanlarının güvertelere yağarken çıkardıkları sesleri duyuyorduk: Gökyüzüne dikilmiş topların kuyruklarından yuvarlanan sarı metallerin sürekli tapırtısı.

Böylece sürüp gidiyordu, bir görüntü şöleni içinde açığa vurduğu anlamsız gücün kasırgası önünde omurların titremesine yol açıyordu. Daha önce savaşın kişisizliğinin hiç farkına varmamıştım. Bu kocaman, renkli ölüm şemsiyesinin altında insana ya da insan düşüncesine yer yoktu. Alınan her soluk geçici bir sığınaktan başka bir şey değildi.

Sonra, hemen hemen nasıl birdenbire başladıysa, öyle birdenbire bitti gösteri. Liman, tiyatro sahnesine özgü bir çabuklukla yok oldu, boncuk gibi dizilmiş değerli taşların ışıkları söndü, gök boşaldı. Sessizliğe gömüldük, ancak sinirleri burgu gibi delen sirenlerin aç bağırtısıyla yeniden bozuluncaya kadar. Sonra hiçbir şey – tonlarca karanlık ağırlığında bir hiçlik, bu hiçliğin içinde duyulmaya başlayan, küpeşteleri yalayan suyun daha alçak, daha tanıdık sesleri. İnce bir kıyı esintisi yanımıza kadar sokularak görünmez bir ırmak ağzının alüvyonlu kokularıyla sardı bizi. Göldeki yaban kuşlarının sesini uzaktan uzağa duymuş muydum, yoksa duyduğumu mu sandım?

Uzun bir süre böylece kararsızlık içinde bekledik; ama bu sırada ağaran günün ışıkları doğudan başlayarak göğü, kenti, çölü aşıp geçti. Hafif hafif duyulan, kurşun gibi ağır insan sesleri, merak ve acıma uyandırıyordu. Çocuk sesleri – ve batıda, ufukta tükürük renkli bir hilal. Esnedik, hava soğuktu. Titreyerek birbirimize döndük, aydınlıkla karanlık arasında gecenin malı olan bu dünyada kendimizi birden öksüz gibi duyumsadık.

Ama doğu sınırından yavaş yavaş yükselmeye başladı şu tanıdık gün ışığı, Mareotis’in ölü sularını parıltıya boğacak olan bu ilk limon ve gül rengi taşkını; bir saç teli kadar ince, ama öte yandan o çok belli belirsiz çizginin varlığından emin olabilmek için insan soluğunu tutmak zorundaydı, henüz görünmeyen bir minareden ilk ezan sesini duydum (ya da duyduğumu sandım).

Yani hâlâ yardıma çağrılacak tanrılar var mıydı? Ama tam bu soru kafamdan geçerken liman ağzından fırlayan üç küçük balıkçı teknesi gördüm – küf, karaciğer, mürdüm rengi yelkenler. Bir akıntının ardına takıldılar ve bizim pruvamızın karşısına şahin gibi çöktüler. Onların pruvalarını yalayan suyun tekdüze sesini duyabiliyorduk. At binicisi gibi, dengeyi bozmamaya çalışan üç küçük karaltı bizi Arapça selamlayıp zincirin kalktığını, limana girebileceğimizi söyledi.

Yanı yöreyi kollaya kollaya bu işi yaptık, susmuş görünen bataryaların altında. Küçük teknemiz iki sıra geminin arasından Venedik’teki Büyük Kanal’dan geçen bir vaporetto gibi geçti. Çevreme baktım. Hep aynıydı, ama inanılmayacak kadar da değişmişti. Evet, esas tiyatro salonu (yürekteki duygulanımların, belleğin, aşkın?) aynıydı; ama décor’daki ufak tefek değişiklikler inatla göze batıyordu. Beyaz, haki, Kuzey Denizi grisi kübist lekelerle bir garip, göz kamaştırıcı biçimde boyanmış gemiler. Ziftli muşamba ve örgü şeritlerden oluşan acayip yuvarların içine turnakuşu gibi yuvalanmış tedirgin toplar. Darağacından sarkar gibi gökyüzünden sarkan yağlı balonlar. Palmiyelerin arasından küçük sürüler halinde dalga dalga yükselmeye başlayan, güneşle buluşmak için beyaz ışığın içine, yukarıya doğru hızla yükselen eski günlerin gümüş renkli güvercin bulutlarıyla karşılaştırdım onları. Bilinenle bilinmeyenin rahatsız edici karşıtlığı ve koşutluğu. Yat kulübünde kızağa çekilmiş tekneler örneğin, direklerinin üzerinde, hatırımda kalan, ter damlacıkları gibi yoğun çiy damlacıkları. Kolalanmış gibi dimdik sarkan bayraklar, aynı biçimde renkli tenteler. (Oradan kim bilir kaç kez, tam bu saatte, Clea’nın ekmek, portakal ve şarap şişesi yüklenmiş kayığıyla yola çıkmamıştık ki?) Şu ufalanan kıyıda, artık unutulmuş bir sevginin belgileri olan kim bilir kaç tekne gezintisi yapmıştık? Yosunlu bir iskeleye bağlanmış cansız nesnelerin üzerinde bir insanın bakışlarının bunca sevecen bir coşkuyla, hiç farkında olmadan biriktirdiği anılarla dolaşabileceğini görmek beni çok şaşırttı. Hatta (artık tamamıyla gözden düşmüş, toplarının kama paylarına el konulmuş, tayfalarının gemiden çıkmasına sözde izin verilmeyen) Fransız savaş gemileri bile kendilerini o yok olmuş yaşamda en son nerede gördüysem oradaydılar, şafak karanlığının üzerinde uğursuz mezar taşları gibi karınüstü yatıyorlardı: Her zamanki gibi, gene fonda güneş yükseldikçe renk değiştiren incir biçimi minareleriyle kentin kâğıt inceliğindeki serapları.

Yüksek gemilerin arasındaki uzun yeşil geçitten sanki bir tören kıtasını denetlermiş gibi ağır ağır geçtik. Çoğu tanıdık olan şeylerin arasında beni şaşırtanlar sayıca azdı ama dikkat çekiciydi: Yana yatmış dilsiz bir zırhlı, tam isabet sonucu üst kesimleri dümdüz olmuş küçük bir torpido muhribi – havuç gibi bölünmüş top namluları, yakıcı bir acıyla kasılarak iki büklüm olmuş desteklikler. Kâğıt bir torba gibi bir vuruşta ezilebilen böylesine büyük, gri bir çelik çıkını. İnsan artıkları, dehşet verici bir sabır ve vurdumduymazlıkla, güvertede hortumla yıkanıyordu. Güzel bir mezarlıkta dolaşırken yeni kazılmış bir mezarla karşılaşmak gibi hayret verici bir şeydi. (“Çok güzel,” dedi çocuk.) Gerçekten de öyleydi – gelip giden teknelerin yaptığı hafif dalgayla sallanan, yana yatan gemi direği ormanları, hafifçe miyavlayan klaksonlar, suda eriyip yeniden oluşan yansımalar. Sanki bir yerlerden, bir boşaltma borusundan denize akar gibi akan süngüsü düşük bir caz sesi bile vardı. Çocukluk kentine utkulu bir giriş yapan çocuğa bu müzik uygun görünmüş olsa gerekti. “Jamais de la vie”4. Zihnimden bu müziği yavaşça mırıldandığımı fark ettim, ne de çok eskimiş, modası geçmiş, akıl almaz derecede beni ilgilendirmez olmuştu, çok şaşırdım; çocuk gökyüzüne bakarak babasını arıyordu, tam tepemizde iyiliksever bir bulut biçimine girip onu kucağına alacak olan imgeyi.

Yaklaşmakta olduğumuz yeni dünyanın ipuçlarını kocaman rıhtımın ancak en uzak ucunda görebiliyordum: Uzun uzun kamyon ve ambulans kuyrukları, barikatlar, piyade erleri, yeraltı cücelerine benzeyen, mavili, hakili bir insan soyu. Burada ağır, ama amaçlı bir şekilde ve durmamacasına süren bir çalışma yapılıyordu. Yük iskeleleri boyunca uzanan demir kafeslerin ve oyukların içinden mağara adamı gibi küçük karaltılar çıkıyordu, çeşitli küçük işlere koşuşturan adamlar. Gene burada da düzgünce yarılıp açılmış, buharları tüten, bağırsakları ortaya çıkmış gemiler vardı, sezaryen ameliyatıyla karnı yarılmış gemiler: Kan lekeli omuzlarında çeyrek sığırlar, teneke kutular, balyalar taşıyan, karınca gibi art arda dizilmiş erler, mavi ceketliler sürüne sürüne bu yarıkların içine dalıyorlardı. Fırın kapakları açılıyor, ateşin aydınlığında telaşlı telaşlı ekmek tepsilerini tutup çeken beyaz başlıklı adamlar görünüyordu. Nedense inanılmayacak kadar ağır yapılıyordu bütün bu devinimler, ama kapsam bakımından sınırsız gibiydiler. Bir soyun içgüdülerinden çok iştahıyla ilgiliydi hepsi. Burada sessizlik ancak bir oranda önemliyken küçük sesler somut ve buyurgandı – kaldırım taşlarının üzerinde nöbetçilerin nalçalı çizmelerinin sesleri, bir çatana uluması ya da sanki bir örümcek ağına yakalanmış dev bir mavi sineğin sesine benzeyen bir siren zırıltısı. Bütün bunlar benim şu andan sonra ait olacağım yeni kentin parçalarıydı.

Limanda küçük teknelerin arasında kendimize bir palamar yeri ararken kıyıya gittikçe yaklaşıyorduk; evlerin boyları uzamaya başladı. Son derece önemli bir andı, (hani, dedikleri gibi) yüreğim ağzımdaydı, çünkü ileride, tam yükleme rıhtımlarının orada bizi bekleyeceğini bildiğim kişinin karaltısını görür gibi olmuştum. Bir ambulansa yaslanmış sigara içiyordu. Duruşundaki bir şey yüreğimin bir teline dokundu, onun Nessim olduğunu anladım, ama henüz tam olarak emin olamıyordum. Ancak, (Capodistria’yı tanıdığım gibi onu da değişik kılığının içinde az çok tanımıştım) palamar atılıp tekne bağlandığı sırada, yüreğim çarparken gerçekten de o olduğunu gördüm. Nessim!

Bir gözünün üzerinde hiç alışık olmadığım kara bir bant, sırtında dizlerine kadar inen, çok uzun, mavi bir asker paltosu vardı, omuzlarındaki vatkalar pek biçimsizdi. Ta gözlerine kadar indirilmiş bir kasket. Anımsadığımdan çok daha uzun ve ince görünüyordu – belki de şoför kılığıyla havacı kılığı arası bir şey olan bu üniforma yüzündendi. Herhalde benim ısrarlı bakışımı üzerinde duyumsamış olacak ki, birden doğruldu, şöyle kısaca çevresini gözden geçirdikten sonra bizi buldu. Sigarasını attı, çevik, zarif adımlarla, sinirli sinirli gülümseyerek rıhtım boyu yürüdü. Elimi salladım, ama karşılık vermedi, oysa bize doğru gelmeye davrandığında hafifçe başını sallamıştı. “Bak,” dedim, kaygı duymadığımı söyleyemezdim. “İşte geliyor, baban.” Bize doğru yaklaşan, neredeyse iki metre ötemize gelip durarak gülümseyen uzun boylu karaltıyı koca koca açılmış, taşlaşmış gözlerle izledi. Tayfalar iplerle uğraşıyorlardı. Bir iskele tahtası gürültüyle indirildi. Gözünün üzerindeki o uğursuz kara bant eski seçkinliğine bir şeyler mi eklemişti, yoksa ondan bir şeyler mi eksiltmişti, karar veremedim. Kasketini çıkardı, hâlâ gülümseyerek, utana utana, biraz da üzüntüyle saçlarını düzelttikten sonra yeniden giydi. “Nessim,” diye seslendim, başını salladı, ama yanıt vermedi. Çocuk iskele tahtasına adımını atarken zihnime bir suskunluk çöker gibi oldu. Sersemletici bir esriklik içinde, sanki gerçeklikten çok o imge karşısında dili tutulmuş gibi yürüyordu çocuk. (Peki, şiir gözlemlenen gerçeklikten daha mı gerçek?) Bir uyurgezer gibi kollarını öne doğru uzatıp kendi kendine gülerek Nessim’in kucağına yürüdü. Ben ardından gidiyordum, Nessim hâlâ gülümseyerek onu kucakladığı sırada eksik parmaklı elini bana uzattı. Bir kuş pençesine dönüşmüştü eli, elimi delecekti neredeyse. Öksürükle gizlediği kısa, kuru bir hıçkırık çıktı boğazından. Hepsi buydu. Sonra çocuk ağaca tırmanan bir maymun gibi Nessim’e tırmandı ve bacaklarını kalçalarına doladı. Her şeyi anlayan o tek kara göze bakarken ne diyeceğimi pek bilemedim. Şakakları epeyce ağarmıştı. Bir parmağı eksik bir eli insan istediğince sert sıkamazdı.

“Seni yeniden görmek ne güzel.”

Çevikçe geri çekilip bir iskele babasının üzerine oturdu, bana Fransız sigarasının unuttuğum tadını sunmak için sigara tabakasını aradı. İkimiz de dilimizi yutmuştuk. Kibritler ıslaktı, güçlükle yakabildik. Sonunda, “Clea da gelecekti,” dedi, “ama son anda kuyruğu kıstırıp kaçtı. Kahire’ye gitti. Justine, Karm’da!” Sonra başını eğerek, alçak bir sesle, “Olanları biliyorsun değil mi?” dedi. Başımı sallayarak olumladım, rahatlamış göründü. “Bunun dışında anlatacak bir şey yok. Yarım saat önce işten çıktım, sizi almak için burada bekledim. Ama belki de...”

Tam bu sırada, kimliklerimizi incelemek, nereye gideceğimizi sormak için gelen bir asker kalabalığıyla kuşatıldık. Nessim çocukla ilgileniyordu. Ben askerlere göstermek için kâğıtlarımı çıkardım. Ciddi bir yüzle, dahası önyargısız bir ilgiyle incelediler, uzun bir listede adımı aradıktan sonra konsolosluğa bilgi vermemi, çünkü “bir mülteci vatandaş” olduğumu söylediler. Giriş izniyle birlikte Nessim’in yanına dönüp bana söyleneni aktardım. “Aslında hiç de kötü olmaz. Benim de oraya gitmem gerekiyordu zaten, oradan almam gereken bir bavulum var, içine giysilerimi doldurmuştum... Kim bilir ne zaman bıraktımdı.”

“Bir ömür geçti,” diyerek gülümsedi.

“Nasıl yapalım?”

Yan yana oturup sigara içerek düşünmeye başladık. Çevremizde bütün İngiltere kontluklarının ağızlarını duymak hem tuhaf, hem de heyecan vericiydi. İyi yürekli bir onbaşı elinde bir tepsiyle geldi bize doğru, tepsinin üzeri, biricik içecek, dumanı tüten ordu çayıyla dolu teneke kupalarla, margarin sürülmüş beyaz ekmek dilimleriyle donatılmıştı. Biraz ötede sedyeciler bombalanmış bir yapıdan çıkardıkları, torba gibi sarkan yükleriyle sahnenin ortasından kayıtsızca geçip gittiler. İçinde bulunduğumuz sıkıntılı durumdan nasıl kurtulacağımızı bilemeden büyük bir iştahla yedik. Sonunda ben, “Sen çocuğu al git? Ben rıhtımın çıkış kapısından tramvaya biner, konsolosluğa giderim. Tıraş olur, bir şeyler yerim. Sonra da Karm’a gelirim, geçit yerine bir at gönderebilirsen,” dedim.

Biraz rahatlayarak, “Peki,” dedi, çocuğu kucaklayıp bu tasarıyı kulağına fısıldadı. Çocuk karşı koymadı, hatta onunla gitmeye istekli görünüyordu – böyle olması işime geldi. İçimizde hafif bir gerçekdışılık duygusuyla birlikte, kaygan kaldırım taşlarının üzerinden, küçük ambulansın park edildiği yere doğru yürüdük, Nessim çocukla birlikte sürücü yerine tırmandı. Çocuk gülümsedi, ellerini çırptı, el sallayarak onları uğurladım, bu geçiş evresinin aksaksız tamamlanması sevindirmişti beni. Kendimi böyle kentle baş başa, tanıdık bir kayalığa atılmış bir kaza kurbanı gibi bulmak tuhaftı yine de. “Tanıdık” – evet! Çünkü limanın yarımayından çıkar çıkmaz her şeyin eskisi gibi olduğunu görüyordu insan. Küçük teneke tramvay küflü raylar boyunca solucan gibi kıvrılıyor, inliyor, iki yanım sıra anılarıma tıpatıp uygun görüntüler sergileyen tanıdık sokakları dolanıyordu. Kapılarında renkli boncuklu sinek perdeleri çıngırdayan berber dükkânları: teneke masalarında aylakların bağdaş kurup oturduğu kahvehaneler (El-Bab’da, hâlâ o yıkık duvar, mavi alacakaranlığın ağırlığı altında hiç kımıldamadan oturduğumuz masanın ta kendisi). Tam arabayı hareket ettireceği sırada Nessim bana dik dik bakmış, “Darley, çok değişmişsin,” demişti, bunu övgü anlamında mı söyledi, yoksa yergi mi, anlayamadım. Evet, değişmiştim: Yıkık El-Bab Kemeri’ni görünce gülümsedim, parmaklarımdaki bir tarihöncesi öpücüğünü anımsadım. Şu acıklı, gözüpek doğruyu söyleyen, “Aşkımıza karşılık verenlerden hiçbir şey öğrenemeyiz,” diyen kadının kara gözlerindeki belli belirsiz ürpertiyi anımsadım. Açık bir yaraya dökülen oksijen gibi yakıcı sözler, ama aynı zamanda arıtıcı, tıpkı bütün doğrular gibi. Bu anılarla dolu olmama karşın, zihnimin bir yanıyla da iki yanımda dürgüsü yeniden açılan İskenderiye’yi görüyordum – büyüleyici ayrıntısını, renk arsızlığını, yürek burkucu yoksulluğunu, güzelliğini. Eski bez parçalarından tentelerle güneşten korunan dükkânlar, tentelerin koyu gölgesine yığılmış canlı bıldırcınlardan tutun da bal peteğine, uğurlu aynalara kadar bin bir türlü mal. Renkli kâğıtların üzerinde sergilendikleri için olduklarından daha renkli görünen meyvelerle dolu tezgâhlar; kırmızımsı mor ve kıpkırmızı dalların üzerinde duran portakalların ılık altın rengi. Bakırcı mağaralarının dumanlı parıltısı. Pürneşe püsküllü deve semerleri. Çömlekler ve kemgöze karşı mavi yeşim taşı boncuklar. Bütün bunlar, bir de ileri geri çalkalanan kalabalıkla, boru gibi öten kahvehane radyolarıyla, gezgin satıcıların uzun hıçkırıklı bağırtılarıyla, sokak çocuklarının küfürleriyle, çok uzaklarda, kim bilir hangi saygıdeğer şeyhin cenazesinin ardı sıra ağır ağır yürüyüşe geçen yaşlıların çılgın ulumalarıyla birleşince ortaya çıkan göz alıcı, prizmatik parlaklık. Yine burada, belki de yalnızca insan gözünün anahtar deliğinden görülebilen, Müslümanlar için gizli bir cennetin kara düşü olan peçeli kadınların oluşturduğu tekdüze karalığın üzerine parlak renkli iplikler gibi dokunmuş ve bu tablonun yakın planında ellerine geçirmişliğin küstahlığıyla dolaşan kar beyazı türbanlı, kara erik renkli Etiyopyalılar, morumsu gri, şiş dudaklı, bronz rengi Sudanlılar, kalay derili Lübnanlılar ve kerkenez kuşu profilli Bedeviler. Sonra yeşil yonca yüklü develer, kocaman yumuşak ayaklarını görülmemiş bir incelikle yere basarak, kerpiç duvarlara sürtünen denkleriyle bu dar sokaklarda sendeleyerek, bata çıka ilerliyorlardı. Selamlaşmada öncelik hakkı konusunda Scobie’nin bana verdiği dersi anımsadım birden: “Bunun bir biçim sorunu olduğunu anlamalısın. Kibarlık konusunda İngilizlerden aşağı kalmaz bunlar, mirim. Öyle çevrene gelişigüzel ‘Selamün aleyküm!’ dağıtmak işe yaramaz. İlkin deve sırtındaki adam at sırtındakine, at sırtındaki eşek sırtındakine, eşek sırtındaki yayaya, yürüyen adam oturana, küçük kalabalık büyüğe, genci yaşlısına selam verir... Bizim orada bu tür şeyleri insana ancak hatırı sayılır okullarda öğretirler. Ama burada sokak çocukları bile ezbere bilir bunları. Haydi, şimdi benim arkamdan tekrarla bakalım çarpışma sırasını!” Onun söylediklerini tekrarlamak kolaydı ama bunca zaman sonra o düzeni anımsamak zor. Bunları düşünüp gülümsedim, bir yandan çevreme bakarken bir yandan da unuttuğum o öncelik haklarını kafamda yeniden sıralamaya çalışıyordum. Bütün Mısır yaşamı bir oyuncak kutusu gibi karşımdaydı, bütün kişiler yerli yerinde duruyordu –sokak sulayıcı, yazıcı, yasçı, fahişe, memur, papaz– zaman ya da savaştan hiç etkilenmemiş gibi. Onları izlerken içimi birden derin bir keder kapladı, artık onlar geçmişin malı olmuştu çünkü. Yakınlık duygum kendi içinde yeni bir öğenin ayırdına vardı – ilgisizlik. (Sıkışık anlarda Scobie, “Üzülme be aslanım,” derdi, “insanın büyümesi bir ömür sürer. Artık insanlarda sabır diye bir şey kalmamış. Benim annem beni tam dokuz ay bekledi!” Garip bir düşünce.)

Goharri Camisi’nin yanından sarsılarak geçerken, tek gözlü Hamid’i bir öğleden sonra burada, bir limon dilimini emmeden önce limonu duvara sürterek yumuşatırken bulduğumu anımsadım. Bu, demişti, idrar yolu taşlarına birebirdir. Gül kokulu içme suları, karnına güvercin, pirinç ve fındık doldurulmuş, şişe geçirilmiş kuzular, vb... buralara özgü görkemli şeylerle dolu gösterişsiz kahvehanelerin bulunduğu bu yörede bir yerde oturuyordu. Kentin koca göbekli paşalarının bayıldıkları iştah kabartıcı ne kadar yiyecek varsa hepsi vardı!

Buralarda bir yerde, tramvay Arap mahallesini kıyı kıyı izlerken bir sıçrama yapar ve birden yön değiştirir. Yıkık yapıların oluşturdukları pervazın arasından aşağı bakarsanız, su kesimi yüksek olmayan teknelere ayrılmış limanın bir köşesini görebilirsiniz. Savaşın tehlikeleri bunların sayısını ürkütücü boyutlara vardırmıştı. Renkli kubbelerden oluşan çerçevenin içinde Doğu Akdeniz ülkelerinin dört bir yanından gelmiş filikalar, üç köşe yelkenli giassa’lar5, şarap yüklü kayıklar, uskunalar, her biçim ve büyüklükte çektiriler vardı. Gemi direklerinden, serenlerinden, Ege Denizi’nin akıllarda yer etmiş budak çıkıntılarından derlenmiş bir seçki; adalardan, gemi donanımlarından, varış limanlarından. Üzerlerine vuran güneş ışığının altında kendi yansımalarıyla çakışmış olarak derin bir su esrikliği içinde duruyorlardı. Sonra birden görünmez oldular, Grande Corniche yavaş yavaş görünmeye başladı, yeni kentin, yani bankacıların, pamuk delilerinin –Amr’ın zoruyla katlanılan toz ve suskunluk yüzyıllarından sonra, girişimleriyle İskender’in fetih düşünü yeniden tutuşturan, geçerli kılan o Avrupalı gezgin satıcıların– bulunduğu Helenistik başkentin kıyısı boyunca uzanan güzelim gezi yeri.

Yine burası da başka yerlere göre hiç değişmemişti, dört bir yanda dolaşan haki asker kalabalıklarını ve bunları beslemek için mantar gibi bitmiş yeni meyhaneleri saymazsak. Cecil’in önünde, taksi kuyruklarının yerini uzun kamyon kuyrukları almıştı. Konsolosluğun önünde tüfekli, süngülü, hiç alışık olmadığımız bir bahriye nöbetçisi. Her şeyin geri gelmemecesine değiştiğini söyleyemezdim, çünkü panayırı gezmek için büyük kente gelmiş köylülerin ağırkanlılığı, iğretiliği vardı bu konuklarda. Biraz sonra su kanalının kapakları açılacak, hepsi birden çöl çarpışmalarının büyük su deposunu boylayacaktı. Hiç beklenmedik şeyler de vardı. Örneğin, o sabah konsoloslukta, yeni cilalanmış, fındık biçimli tırnaklarıyla beyaz ellerini birbirine bastırarak, masasında dev bir kerevit gibi oturan, benimle tanıdık gibi konuşan şişman adam. Flüt sesi gibi bir sesle, “Benim işim size sevimsiz gelebilir, ama gerekli,” dedi, “özel bir yeteneği olanlara ordu el koymadan önce biz el koymaya çalışıyoruz. Sizin adınızı bana büyükelçi verdi, yeni açılan ve personel yönünden çok yetersiz olan sansür bölümüne vermiş sizi.”

“Büyükelçi mi?”

Al sana şaşırtıcı bir şey daha.

“Sizin dostunuz oluyor, öyle değil mi?”

“Onu pek tanımıyorum.”

“Yine de onun önerisini kabul etmek zorundayım, her ne kadar bu iş benim sorumluluğumdaysa da.”

Doldurulacak kâğıtları verdi. Kenilworth adlı bu hiç de sevimsiz olmayan şişman adam bana yardım etme inceliğinde bulundu. “Bu işi pek anlayamadım,” dedim. Omuzlarını silkti, beyaz ellerini açtı. “Onunla görüştüğünüz zaman bu konuyu konuşmanızı öneririm.”

“Ama benim hiç niyetim yoktu...” dedim. Bunun arkasında yatan şeyi öğrenmeden bu konuyu tartışmak bana yararsız göründü. Nasıl olur da Mountolive?.. Ama Kenilworth yeniden konuşmaya başladı, “Herhalde yeni işinize başlamadan önce kendinize kalacak bir yer bulabilmeniz için size en az bir hafta gerekir. Şubeye böyle söyleyeyim mi?”

Şaşkınlık içinde, “Nasıl isterseniz,” dedim. Gidebileceğimi söyledi, ben de bodruma inip eski püskü sandığımı deşip içinden eli yüzü düzgün birkaç kent kılığı ayırdım. Paket kâğıdına sarılmış giysilerimle birlikte Corniche’ten aşağı Cecil’e doğru ağır ağır yürümeye başladım, amacım orada bir oda kiralamak, yıkanıp tıraş olarak kendimi çiftlik evi ziyaretine hazırlamaktı. Biraz kafamda büyütmeye başlamıştım bunu, kaygıdan değil, bekleme geriliminin verdiği rahatsızlıktan. Bir süre durup aşağıdaki kımıltısız denize baktım, işte tam ben böyle dikilmiş dururken jant kapakları sarı, gümüş renkli Rolls yanımda durdu ve içinden ellerini öne uzatmış bana doğru koşan iriyarı, sakallı bir adam fırladı. Galyalıların selamlaşma usulünce kolları omuzlarıma dolandığı, sakalları yanaklarımı yaladığı sırada, boğulur gibi, “Pombal!” demeyi başardım.

“Darley.” Ellerimi hâlâ aynı sevecenlikle tutarak, gözlerinde yaşlarla beni bir kenara sürükleyip deniz kıyısındaki taş sıralardan birine çuval gibi çöktü. Pombal’ın üzerinde çok şık bir tenue6 vardı. Kolalı manşetleri gevrek gevrek çıtırtıyordu. Kara sakal ve bıyık ona saygı uyandırıcı, ama nedense kederli bir görünüm vermişti. Bütün bu süslerin içinde pek değişmemiş görünüyordu. Karnaval kılığı giymiş bir Tiberius gibiydi. Hiç konuşmadan, coşkuyla uzun bir süre birbirimize baktık. İkimiz de suskunluğumuzun Fransa’nın düşüşüne duyduğumuz acıdan geldiğini biliyorduk, Avrupa’nın ruhsal çöküşünün apaçık simgesi olan bir olay. Sanki görünmez bir mezarın başında, insan istencinin kaçınılmaz başarısızlığının anısına iki dakikalık saygı duruşu yapan, çok kederli iki kişi gibiydik. Bu çirkin trajedinin bütün utancını, umutsuzluğunu duyumsadım onun el sıkışında ve onu avutabilecek, dünyada sanatçılar yaşadığı sürece Fransa’nın ölmeyeceğine inandıracak bir sözü boşuna aradım. Ama ordular, çarpışmalar dünyası öylesine katı, öylesine somuttu ki, bu düşüncem ancak ikinci derecede önemli görünebilirdi – çünkü sanat gerçekten de özgürlük demektir, tehlikede olan şey de özgürlüktü. “Aldırma. Bugün küçük, mavi Lorraine haçının7 her yerde çiçek açtığını gördüm.”

“Anlıyorsun,” diye mırıldanıp bir kez daha elimi sıktı. “Anlayacağını biliyordum. Onu en çok eleştirdiğin zaman bile onun en az bizim kadar senin için de önemli olduğunu biliyordum.” Birden insanı yerinden sıçratan bir sesle burnunu temiz bir mendile silip taş sıraya yaslandı. Şaşırtıcı bir çabuklukla birden eski Pombal olmuştu; şişman, utangaç ve zaptolunmaz. “Sana anlatacak çok şey var. Haydi, benimle geliyorsun. Hemen. Tek söz istemem. Evet, Nessim’in arabası. Mısırlıların eline geçmesin diye ben satın aldım. Mountolive sana harika bir iş ayarladı. Ben hâlâ eski dairemde oturuyorum, ama şimdi o binayı satın almış durumdayız. Üstteki daireye yerleşebilirsin. Tıpkı eski günlerdeki gibi olur yine.” Çenebazlığı, böylesine paldır küldür, yanı yöreyi kollamadan, besbelli en küçük bir yorum beklemeden anlattığı şeylerin çeşitliliği başımı döndürdü. İngilizcesi gerçekten çok iyileşmişti.

“Eski günler,” diye kekeledim.

Ama tam bu sırada şişman yüzünden acılı bir ifade geçti, ağzından bir inilti çıktı, ellerini dizlerinin arasına sıkıştırarak tek bir sözcük ekledi: “Fosca!” Yüzünü komik bir biçimde buruşturarak bana baktı. “Bilmiyorsun.” Neredeyse korku içindeydi. “Ona âşığım.”

Güldüm. Hızlı hızlı başını salladı.

“Hayır. Gülme.”

“Elimde değil Pombal.”

“Yalvarırım.”

Umutsuzluk yansıtan yüzünü öne eğip sesini alçaltarak bana bir giz açmaya hazırlandı. Dudakları kımıldadı. Korkunç önemli bir şey olduğu belliydi. Sonunda dili çözüldü, gözleri yaşararak bana anlatmaya başladı: “Anlamıyorsun. Je suis fidèle malgré moi.8” Bir balık gibi soluyarak yineledi, “Malgré moi. Daha önce hiç böyle bir şey gelmemişti başıma, hiç.” Sonra birden bir kişneme tutturdu, yüzünde aynı korkulu şaşkınlık vardı. Nasıl gülmezdim? Bir fırça dokunuşuyla İskenderiye’yi bana büsbütün, eksiksiz olarak geri getirmişti – çünkü Pombal’ın aşkı olmadan bütün anılar eksik kalırdı. Benim gülmem ona da bulaştı. Pelte gibi titriyordu. Sonunda komik bir acıklılıkla, “Yeter,” dedi, sakal ormanındaki kikirtilerin arasına şu sözleri sıkıştırdı, “Onunla hiç yatmadım, bir kez bile. Akıl almaz bir şey.” Bunun üzerine daha çok gülmeye başladık.

Ama arabanın sürücüsü hafifçe kornaya dokunarak onu hemen kendine gelmeye çağırdı, yapması gereken ödevleri olduğunu anımsattı. “Yürü,” dedi, “saat dokuzdan önce Pordre’a bir mektup ulaştırmam gerek. Sonra seni eve bırakmalarını söylerim. Birlikte öğle yemeği yiyebiliriz. Sırası gelmişken söyleyeyim, Hamid benim yanımda; çok sevinecek. Çabuk.” Yine bana kararsızlık gösterecek zaman bırakmamıştı. Paketimi kucaklayıp onunla birlikte tanıdık arabaya yürüdüm, döşemesinin pahalı purolar ve metal cilası koktuğunu fark edince yüreğim cız etti. Dostum ta Fransız Konsolosluğu’na kadar hızlı hızlı konuştu, şefe karşı tutumunu büsbütün değişmiş bulmak şaşırttı beni. O eski hınçtan, kızgınlıktan iz bile kalmamıştı. Anladığıma göre Mısır’daki Özgür Fransızlara katılabilmek için ikisi de değişik başkentlerdeki görevlerini (Pombal Roma’yı) bırakıp buraya gelmişti. Artık Pordre’dan tatlı bir sevecenlikle söz ediyordu. “Bana baba gibi davranıyor,” dedi, o canlı, kara gözlerini devirerek, “eşsiz bir insan.” İkisini bir arada görünceye kadar buna pek aklım yatmamıştı ama görünce birden anladım, ülkelerinin yenilgisi aralarında yepyeni bir bağın oluşmasına yol açmıştı. Pordre’un saçları iyice ağarmış; eğreti, üstünkörü kibarlığın yerini yapmacığa hiç yer bırakmayacak kadar ciddi sorumluluklarla uğraşan bir insanın sakin kararlılığı almış. İki adam birbirlerine öylesine saygı ve sevgiyle davrandılar ki, gerçekten de iki meslektaştan çok babayla oğula benziyorlardı. Pombal’ın omzuna büyük bir sevgiyle konan elde, Pombal’a çevrilen yüzde düşünceli ve kimsesiz insanlara özgü bir gurur okunuyordu.

Ama yeni kançılaryalarında durum pek iç açıcı değildi. Geniş pencereleri limana, Fransa’nın yazgısını çizen yıldızların bütün kötü etkilerinin bir simgesi gibi oraya demirlemiş yatan Fransız filosuna bakıyordu. Onun orada işsiz güçsüz durduğunu görmenin onlara sürekli suçluluk duygusu verdiğini anlayabiliyordum. Ondan kurtuluş yoktu. Eski moda yüksek çalışma masalarıyla beyaz duvar arasında ne yana dönseler, gözleri bu hiç de hoşlanmadıkları gemi ordusuna takılıyordu. Görme sinirine bir kıymık batmış gibiydi. Pordre’un gözlerinde, Pombal’ın artık hep (daha az diplomatça davrandığı anlarda) “ce vieux Putain”9 diye söz edeceği kişinin korkak yandaşlarının kökünü kazıma isteği ve kendi kendini suçlama ifadesi okunuyordu. Böyle bir tek harfi değiştirerek şiddetli duygulardan kurtulmak rahatlatıcıydı. Üçümüz orada durmuş limandaki öfkelendirici görünüme bakıyorduk, birden yaşlı adam patladı: “Siz İngilizler neden onları gözaltında tutmuyorsunuz? İtalyanlarınkiyle birlikte Hindistan’a gönderin. Bunu hiç anlayamayacağım. Kusura bakmayın. Ama sanki yansız bir filoymuş gibi küçük silahlar bulundurmalarına, nöbet beklemelerine, kıyıya çıkmalarına izin verilmesini anlayabiliyor musunuz? Amiraller kente inip yiyip içiyorlar, hepsi de Vichy hükümeti için dolap çevirmek peşinde. Bizim çocuklarla onların gemicileri arasında kahvehanelerde durmadan bagarres10 çıkıyor.” Bu konunun onları öfkeden deliye çevirmeye yettiğini anlayabiliyordum. Konuyu değiştirmeye çalıştım, onları avutacak bir şey söylemek pek kolay değildi çünkü.

Ben de Pombal’ın, üzerinde bir Fransız askerinin kocaman, çerçeveli fotoğrafı bulunan masasına dönerek onun kim olduğunu sordum. İkisi birden, “Bizi kurtaran adam,” dediler. Kuşkusuz daha sonra bu gururlu, kederli Labrador köpeği suratlı adamı De Gaulle olarak tanıyacaktım.

Pombal’ın arabası beni eve bıraktı. Zili çalarken içimde unutulmuş fısıltılar kımıldadı. Tek gözlü Hamid kapıyı açtı, bir anlık şaşkınlıktan sonra havaya hafifçe, komik bir biçimde sıçradı. Bu zıplamanın kaynağındaki içtepi tam zamanında bastırılmış bir kucaklaşma isteği olmalıydı. Ama daha özenli, daha geleneksel bir selam için kendisine yer açmak üzere geri çekilmeden önce, iki parmağını bileğime koyup yüzen bir buz kütlesinin üzerinde zıplayan yalnız bir penguen gibi zıpladı. “Ya Hamid,” diye bağırdım, en az onun kadar sevinçli. Kollarımızı göğsümüzde kavuşturarak birbirimize Arap usulü temenna ettik.

Her yer yine değişmişti, yeniden boyanmış, duvarlar kâğıtla kaplanmış, resmî daire gibi ağır eşyalarla döşenmişti. Hamid şeytansı bir hazla bana odaları gezdirirken ben artık soluklaşmış, başka niteliğe bürünmüş anılara dayanarak eski görünüşü kafamda yeniden canlandırmaya çalışıyordum. Acı acı bağıran Melissa’yı görmek kolay değildi, örneğin. Tam oraya içi şişelerle dolu güzel bir büfe konmuştu. (Bir defasında Pursewarden ta öteki uzak köşeden birtakım el hareketleri yapmıştı.) Kimi eşyaları anımsadım. Kentin ozanının bir dizesini düşündüm: ‘Hâlâ bir yerlerde olmalı bu zavallılar.’11 Tek tanıdık nesne pencerenin önündeki eski yerinde gizemli bir biçimde duran, Pombal’ın eski, gut hastalığı iskemlesiydi. Acaba onu da Roma’dan dönerken uçakla mı getirmişti? Böylesi tam ona yakışan bir şey olurdu. Küçük sandık odası... Melissa’yla ikimiz... Şimdi Hamid’in odasıydı. Aynı rahatsız karyolada yatıyordu, o uzun, büyüleyici öğleden sonraların tadını, havasını yeniden yakalamaya çalışarak bir çekinme duygusuyla baktım karyolaya, ikimizin... Ama küçük adam konuşuyordu. Öğle yemeğini hazırlamalıymış. Sonra bir yerleri karıştırdı, elime örselenmiş bir fotoğraf sıkıştırdı, bir zamanlar Melissa’dan aşırmış olmalıydı. Bir sokak fotoğrafıydı, soluk. Melissa’yla ikimiz konuşa konuşa yürüyorduk Fuad Caddesi’nde. Onun gülümseyen yüzü hafifçe yana dönüktü – dikkatinin yarısı benim büyük bir ciddiyetle anlattığım şeylerde, öteki yarısı önünden geçtiğimiz aydınlık vitrinlerdeydi. Bir kış günü öğleden sonra saat dört sularında çekilmiş olsa gerekti, bu şipşak fotoğraf. Böyle ciddi ciddi neler söylüyor olabilirdim ona Tanrı aşkına? Zamanı da, yeri de kesinlikle anımsayamadım; ama işte fotoğrafa geçmişti. Belki de söylediğim sözler önemliydi, çok anlamlıydı – ya da, belki de saçma! Koltuğumun altında kitaplar vardı, sırtımda da daha sonra Zoltan’a verdiğim kirli yağmurluk. Kuru temizleme gerekiyordu. Galiba ense tıraşım da gelmiş. Belleğimden silinip gitmiş o öğle sonrasını bir daha geri getirmek olanaksız! Sanki umutsuz derecede solmuş bir duvar resmini eski durumuna getirmeye çalışan biri gibi fotoğrafın üstüne eğilip küçük ayrıntıları incelemeye başladım. Evet, kıştı, saat dörttü. Melissa’nın sırtında eski fok kürkü vardı, onun eşyaları arasında hiç görmediğim bir el çantası taşıyordu. Zihnimden gene bir dize geçti: ‘Ağustosun –ağustos muydu?– o gecesi...’12

Tekrar o sefil, hurda karyolaya dönerek yavaşça adını fısıldadım. Onun büsbütün yok olduğunu şaşkınlık ve kederle anladım. Suların içine gömülüp gidivermişti. Sanki hiç yaşamamış, sanki (hep kendi kendime söylediğim gibi) içimde sürekli yaşayacak olan, belki de başka biçimlere girecek, ama sonsuza kadar yaşayacak acıyı, acıma duygusunu hiç uyandırmamış. Onu bir çift çorap gibi eskitmiştim, bu yok oluşun kesinliği beni afallatıyor, sarsıyordu. “Aşk” böyle basitçe eskitilebilir miydi? Bir kez daha, “Melissa,” dedim, o güzel sözcüğün sessizlikte yankılanışını duydum. Kederli bir şifalı ot adı, bir Eleusis yolcusunun adı gibi. Artık o bir koku, bir tat bile değil miydi? Önemsiz bir şiirin kıyısına karalanan çapraz göndermelerin kesişme noktasından başka bir şey değil miydi? Aşkım onu böyle tuhaf bir biçimde eritmiş miydi, yoksa ondan türetmeye çalıştığım edebiyat mı yapmıştı bu işi? Sözcükler, bir asit banyosu olan sözcükler! Suçluluk duydum. Hatta (aşırı duygusal insanlar için çok doğal olan kendi kendini kandırma eğilimine kapılarak) bir istenç edimiyle onu bana görünmeye zorladım, bir zamanlar benim için kentin çeşitli anlamlarının toplamı olan o öğleden sonra öpüşmelerinin birini olsun çağrıştırmaya. Hatta kendimi zorlayarak gözümden yaş getirmeye, onun adını bir tılsım gibi yineleyerek belleği ipnotize etmeye çalıştım. Bu deneme hiçbir sonuç vermedi. Artık adının geçerliği kalmamıştı! Böylesine boğucu bir mutsuzluğa karşı içimde en küçük bir saygı duygusunun kımıldamaması gerçekten utanç verici bir şeydi. Daha sonra, “Ama mutluluk bize hoş vakit geçirtsin, diye gönderilmişti. Mutluluk içinde eğlenip keyfimize bakalım, ondan sonuna kadar yararlanalım istenilmişti,” diyen ölü Purswarden’ın uzak, çan sesi gibi çınlayan sesini duydum. Aşkın sayısız kılığından yalnızca biriydi Melissa!

Tam banyo yapıp üstümü değiştirmiştim ki, yeni ve tuhaf bir ruh durumunun saçma sapan esrikliği içinde Pombal erkenden öğle yemeğine geldi. Bu durumun nedeni olan Fosca, dediğine göre, İngiliz subayıyla evli bir mülteciymiş. “Nasıl oldu, aramızda bu tutkulu duygu birden nasıl doğuverdi?” Bilmiyordu. Duvarda asılı aynada kendi yüzüne bakmak için ayağa kalktı. Parmaklarıyla sakalını tararken, yarı yarıya aynadaki görüntüsüne söyler gibi düşünceli düşünceli, “Aşk konusunda her şeye inanan ben,” diye sözünü sürdürdü, “böyle bir şeyin olabileceğine inanmazdım. Hatta bir yıl önce biri bana şimdi söylediğim şeyleri söyleseydi, ona, ‘Puahh! Bu Petrarca edepsizliğinden başka bir şey değil. Ortaçağ budalalığı!’ derdim. Hatta kendini tutmanın sağlık açısından zararlı olduğunu, o kahrolasıca şeyin sık sık kullanılmazsa dumura uğrayacağını ya da güçten düşeceğini düşünürdüm. Şu mutsuz – hayır, mutlu dostuna bak! Fosca’nın varlığı sanki elimi kolumu bağlıyor, önümü tıkıyor. Dinle, geçen gün Keats çölden geldiğinde birlikte yemeğe çıkıp sarhoş olduk. Beni Golfo’nun meyhanesine götürdü. İçimden gizli gizli bir isteğin –bir çeşit kendini deneme, ramoner une poule13 isteğinin– kımıldadığını duyumsadım. Gülme. Duygularımın ne durumda olduğunu anlamak için. Onları canlandırsın diye beş tane Armagnac içtim. Kendimi sözde tam kıvama gelmiş buluyordum. Güzel, dedim kendi kendime, bakirelik kabuğunu kıracağım. Bu romantik imgeyi dépuceler14 edeceğim, yoksa insanlar konuşmaya, Koca Pombal’da iş kalmamış demeye başlayacaklar. Ama ne oldu? Elim ayağıma dolaştı! Bütün duygularım kahrolası bir tank gibi blindés15 oldu. Bütün o kızların görüntüsü en küçük ayrıntısına kadar bana Fosca’yı çağrıştırıyordu. Her şeyini, hatta örgüsüyle birlikte kucağında duran ellerini! Sanki boynumdan aşağı dondurma dökülmüş gibi buz kesildim. Ceplerimdekini masaya boşaltıp kaçtım, eski dostlarım arkamdan terlikler fırlatıyor, beni yuhalıyorlardı. Sövüyordum elbette. Fosca’nın benden böyle bir şey beklediği yok, hayır. O bana zorunda kalırsam hiç durmamamı, kendime kız bulmamı söylüyor. Belki de beni bağlayan bu özgürlüğün kendisi? Kim bilir? Hiç anlamıyorum, hiç. Bu kızın beni böyle saçımdan tutup –hiç tanımadığım yerlere– namus yoluna sürüklemesi çok acayip.” Konuşmanın burasında hafifçe göğsüne vurdu, kendi kendini beğenmeyle ayıplama arası bir hareket. Sonra gelip yerine oturdu, düşünceli düşünceli, “Biliyor musun, kocasından hamile,” dedi. “Cephede savaşan, her an ölebilecek bir askeri aldatmasına namus duygusu izin vermiyor. Hele karnında onun çocuğunu taşırken. Ça se conçoit.16”

Sessizce yemeğimizi yedik. Sonra Pombal patladı: “Ama bu tür düşüncelere karşı ne yapabilirim? Söyle bana lütfen. Yalnızca konuşuyoruz, ama bu da yetiyor.” Kendini biraz ayıplarmış gibi konuştu.

“Peki kocası?”

Pombal içini çekti: “Son derece iyi, iyi yürekli bir adam. Pursewarden’ın bir zamanlar söylediği gibi, İngiliz yaşamının insanı neredeyse intihara sürükleyen sıkıcılığının sonucu olan bir tür davranış bozukluğuna dönüşmüş o ulusal iyi yüreklilik! Yakışıklı, neşeli, üç dil konuşuyor. Ama gene de... froid17 diyemeyeceğim, ama tiède18 – yani ruh yapısında bir yerde var bu. Tipik bir İngiliz mi, değil mi, bilemeyeceğim. Her neyse, bir halk ozanının saygınlığını artıracak namus kavramının canlı örneğine benziyor. Biz Avrupalılarda namus yoktur demek istemiyorum, elbette var, ama biz hiçbir şeyi abartmayız. Yani, özdisiplin bir davranış modelini benimsemekten öte bir şey olmalı. İşin içinden çıkamıyor gibi görünüyorum. Evet, onların ilişkilerini düşününce kafam karışıyor. Yani diyeceğim şu: Bu ulusa özgü kendini beğenmişliğin gerisinde yabancıların aşkta bağlılığı beceremedikleri inancı yatıyor. Öte yandan, Fosca böylesine doğru sözlü, böylesine sözünün eri oluyorsa, bunu kendine çok doğru geldiği için yapıyor, kurallar uğruna yapmacık bir zorlamaya girmeden. İçinden geldiği gibi davranıyor. Bana kalırsa kocası onu benim anladığım anlamda sevseydi, onu sanki dayanılmaz bir durumdan kurtarma alçakgönüllülüğünde bulunmaktan başka bir şey yapmamış gibi görünmeye çalışmazdı. Bence Fosca farkında değil, ama bu haksızlık duygusunun ağırlığını hep içinde duyuyor. Ona bağlı... ama nasıl desem? Biraz tepeden bakar gibi mi desem? Bilmiyorum. Gene de kendine özgü bir biçimde kocasını gerçekten seviyor, kocasının uygun gördüğü biçimde. İnce duygulu bir kız. Ama tuhaf olan bizim aşkımıza –ikimizin de bundan kuşkusu yok, itiraf edilmiş, kabul edilmiş bir şey– bu durumun garip bir renk katması. Beni mutlu ettiyse de, biraz da kendime güvenimi sarstı; arada sırada isyan ediyorum. Aşkımızın yavaş yavaş bir pişmanlık iklimine girmeye başladığını duyumsuyorum – bu olağanüstü serüvenin. Kefaret ödeme gibi ciddi bir tutumundan alıyor rengini. Gerçek bir femme galante19 için aşkın böyle olması mı gerekir acaba? Kocasına gelince; o da tam bir Ortaçağ chevalier’si,20 acı vermesi ne kadar olanaksızsa bedensel haz vermesi de o kadar olanaksız, kuşkusuz. Gene de her şeye karşın iyi yürekliliğiyle, dürüstlüğüyle hoş, etkileyici bir insan. Ama merde,21 insan birine haksızlık etmemek için onu sevmeye karar veremez ya, öyle değil mi? Bir noktada Fosca’yı hayal kırıklığına uğratıyor, o istediği kadar bu olgunun bilincinde olmasın. Fosca’nın da bunu bildiğini sanmıyorum, herhangi bir biçimde bilincine vardığını. Ama ikisi birlikteyken, iyice perçinlenmemiş, salt görgü kurallarıyla, göreneklerle lehimlenmiş, sağlam olmayan bir şeyin karşısında bulunduğunu duyumsuyor insan. Acımasızca konuştuğumu düşünüyorsun, ama ben yalnızca gördüklerimi anlatmaya çalışıyorum. Yoksa çok iyi dostuz, onu gerçekten beğeniyorum; izinli geldiği günler birlikte yemeğe çıkıp politika konuşuyoruz! Ufff!”

İskemlesine yaslandı, bu kısa açıklamadan yorulmuştu, saatine bakmadan önce uzun uzun esnedi. “Öyle sanıyorum ki,” diyerek konuşmasını sürdürdü, “bunlar sana tuhaf geliyordur, insanların bu yeni yönleri; ama zaten burada tuhaf olmayan bir şey var mı, ha? Pursewarden’ın kız kardeşi, Liza örneğin – onu tanıyor musun? Taş gibi kör. Bize öyle geliyor ki Mountolive ona deli gibi âşık. Aslında kız buraya Pursewarden’ın kâğıtlarını toplamaya, onunla ilgili bir kitap için malzeme derlemeye geldi. Söylendiğine göre. Her nasılsa o gün bu gündür sefarette kalıyor. Mountolive görev gereği Kahire’de kaldığı zamanlar her hafta sonu gelip onu görüyor! Bu günlerde nedense mutsuz görünüyor – belki ben de öyle?” Bir kez daha aynaya başvurdu ve kararlı bir biçimde başını iki yana salladı. Dışarıdan bakılınca öyle görünmüyordu. “Her neyse,” diyerek kabul etti, “galiba yanılıyorum.”

Şömine rafının üzerindeki saat çalınca yerinden kalktı. “Bir toplantı için büroya dönmek zorundayım,” dedi, “sen ne yapacaksın?” Ona Karm Abu Girg’e gitmeyi düşündüğümü söyledim. Bir ıslık çalıp bana dik dik baktı. “Justine’i göreceksin gene, ha?” Bir an düşündükten sonra kuşkuyla omuz silkti. “Dünyadan elini eteğini çekmiş durumda, öyle değil mi? Memlik onu ev hapsine koydu. Ne zamandır yüzünü gören yok. Nessim’in ne yapıp ne ettiğini de bilmiyorum. Mountolive de onlarla ilişkisini kesti, resmî bir görevli olarak benim de öyle yapmam gerekiyor, bu yüzden rastlaşmak bile istemeyiz: Yani buna izin verilseydi bile. Clea ara sıra görüyor Nessim’i. Onun için üzülüyorum. Hastanede yatarken Clea onu yoklamaya gitmek istedi, ama izin vermediler. Tam bir atlıkarınca, öyle değil mi? Sirk gibi bir şey. Müzik duruncaya kadar çiftler değişmeye devam ediyor! Ama geri gelip burada benimle kalacaksın, tamam mı? Güzel. Öyleyse Hamid’e söyleyeyim. Benim gitmem gerekiyor. İyi şanslar.”

Araba gelinceye kadar birazcık kestirmek için uzanmak istiyordum, ama öylesine yorgundum ki, başımı yastığa koyar koymaz derin bir uykuya daldım; arabanın sürücüsü beni uyandırmasa belki de on iki saat uyuyacaktım. Hâlâ yarı uykulu durumda tanıdık arabaya oturup palmiyeleriyle, su dolaplarıyla gerçekdışı göl topraklarının çevreme ağışını izledim – kentlerin dışında yaşayan, sislerle ve seraplarla örtünmüş eski, kırsal Mısır. Eski anılar canlanmaya başladı, kimileri tatlı, hoş, kimileri eski yara izleri gibi pürüzlü. Eski coşkuların yakında dökülecek olan yara dokuları. İlk önemli adım Justine’le yeniden karşılaşmak olacak. Coleridge’in deyimiyle, o değerli “duygu kalıntıları”nı denetlemekte, değerlendirmekte bana yardım mı edecekti, yoksa güçlük mü çıkaracaktı? Bunu bilmek güçtü. Her bir kilometreyi geride bıraktıkça, kaygıyla umudun atbaşı gittiğini duyumsuyordum. Geçmiş!

3. (Fr.) Melon şapka. (Ç.N.)

4. (Fr.) Hayatta olmaz. (Ç.N.)

5. (Ar. kayyaşa) Mısır’da büyük yük teknesi. (Y.N.)

6. (Fr.) Giyim, kılık. (Ç.N.)

7. Croix de Lorraine, İkinci Dünya Savaşı’nda Charles de Gaulle tarafından kurulan direniş hareketi, Özgür Fransa’nın sembolü. (Y.N.)

8. (Fr.) Kendime rağmen sadığım. (Ç.N.)

9. (Fr.) Yaşlı orospu. (Ç.N.)

10. (Fr.) Kavga, dalaş. (Ç.N.)

11. Konstantinos Kavafis’ten. Bkz. Çalışma notları. (Yazarın notu)

12. Konstantinos Kavafis’ten. Bkz. Çalışma notları. (Yazarın notu)

13. (Fr.) Bir hatun düşürmek. (Ç.N.)

14. (Fr.) Kızlığını bozmak. (Ç.N.)

15. (Fr.) Zırhlı, zırh kuşanmış. (Ç.N.)

16. (Fr.) Anlaşılıyor bu. (Ç.N.)

17. (Fr.) Soğuk. (Ç.N.)

18. (Fr.) Ilık, uyuşuk, isteksiz, gevşek. (Ç.N.)

19. (Fr.) Çapkın kadın. (Ç.N.)

20. (Fr.) Şövalye. (Ç.N.)

21. (Fr.) Bok; kahretsin. (Ç.N.)

*****

2

Tarihöncesinin bütün el değmemişliğiyle eski topraklar: Kesintisiz süregelen pelikan, karaleylek ve balıkçıl soylarının ağır ilerleyen yazgılarını tam bir yalıtılmışlık içinde yaşadıkları yerlerde yüzyılların aceleci adımlarının değmediği göl yalnızlıkları. Yılanların, sivrisinek bulutlarının kaynaştığı kaba kumaş benzeri yonca evlekleri. Ötücü kuşlardan yoksun bir doğa parçası, ama baykuşlardan, hüthüt kuşlarından, gündüz avlanan ve koyu sarı suların kıyısında tüylerini düzelten dere kuşlarından yana bahtı açık. Yiyecek arayan yarı vahşi köpek sürüleri, karanlık bir sonsuzluk içinde su dolaplarını döndüren gözleri bağlı mandalar. Yol kıyısında, kerpiçten yapılmış, tabanlarına ekin sapı konmuş, sofu yolcuların yolculuk sırasında dua edebilecekleri mihraplar. Mısır! Denize dökülen akıntıların arasında belki de bir türkünün uzayıp giden bir parçacığını söyleyen bir insanın sesiyle birlikte aceleyle seğirten kaz kanatlı yelkenliler. Mısırların kaba yapraklarının tellerinde parmaklarını dolaştıran rüzgârın tıkırtısı. Toz yüklü havada sağanakla saçılan sıvı çamur, her yere seraplar fırlatıyor, görünümleri bozuyor. Bir topak çamur, insan büyüklüğünde; bir insan, kilise büyüklüğünde görünür. Yerin ve göğün bütün dilimleri yer değiştirir, kapak gibi açılır ya da baş aşağı dönmek için yana yatar. Görünmeyen çobanların titrek, genizsel bağırtılarıyla güdülen koyun sürüleri bu bükülmüş aynaların içine girer çıkarlar, bir görünüp bir kaybolurlar. Bize bırakılan dünyayla birlikte hâlâ yan yana yaşayan eski dünyanın unutulmuş tarihinin kırsal imgelerinin büyük karışımı. Güneş ışığında toplanmak ve kaynaşmak için yükselen gümüş kanatlı karınca bulutları. Bu yitik dünyanın toprak tabanında bir atın nal sesleri nabız atışı gibi yankılanır ve beyin bu yaşmakların, eriyen gökkuşaklarının arasında yüzer.

Böylece yeşil toprak setlerin kıvrımlarını izler, sonunda menekşe renkli kanalların kesiştiği noktada yanlamasına yapılmış eski bir evle karşılaşırsınız, çatlak, soluk kepenkleri sımsıkı kapalı, odaları derviş armalarıyla, hayvan derisi kalkanlarla, kan lekeli mızraklarla, olağanüstü güzel halılarla dolu olan evle. Bahçeleri ıssız ve bakımsız. Yalnızca duvarın üzerindeki küçük değirmencikler selüloit kanatlarını oynatırlar – kemgöze karşı evi koruyan korkuluklar. Tam bir kullanılmazlık suskunluğu. Ama zaten bu yüzüstü bırakılmışlık, yakıcı güneşin altında tohuma kaçmaya, kavrulmaya, çatlamaya, çürümeye bırakılmışlık duygusunun kederi, Mısır’ın bütün kırsal kesiminde yaşanan bir şeydir.

Bir kemerin altından geçin ve karanlık bir çakıl avlunun taşları üzerinde ayakkabılarınız tıkırdasın. Acaba bu yeni bir ayrılık noktası mı olacak, yoksa başlangıç noktasına dönüş mü?

Bilmek güç.

*****

3

Dış merdivenin tepesinde tıpkı bir gözcü gibi durmuş karanlık avluya bakıyordu, sağ elinde tuttuğu şamdanın soluk ışık halkasının içinde. Sanki bir tableau vivant22 oyuncusu gibi, hiç kımıldamadan. Bana öyle geldi ki, adımı ilk söyleyişinde sanki bile bile düz, vurgusuz bir ses tonu kullanmıştı, kendi kendine uyandırdığı kim bilir hangi acayip ruh durumunu yansıtan bir ses. Ya da, belki de benim ben olduğumdan emin olamadığı için karanlığı sorguluyor, ortaya çıkıveren inatçı, tedirgin edici bir anı gibi beni oradan kazıp çıkarmaya çalışıyordu. Ama o tanıdık ses benim için bir mührün kırılması gibi bir şeydi. Sanki yüzyıllarca sürmüş bir uykudan uyandırılmıştım. Tahtaları çatırdayan merdiveni ağır ağır çıkarken üzerimde yeni bir ağırbaşlılığın soluğunun gezindiğini duyumsadım. Tam merdivenin ortasına geldiğimde yeniden konuştu, bu kez sertti sesi, uyarı gibi bir şeyler taşıyordu neredeyse:

“At sesleri duydum, birden telaşlandım. Bütün koku üzerime döküldü. Çok kötü kokuyorum Darley. Kusura bakmayacaksın artık.”

Çok zayıflamış görünüyordu. Mumları yukarıya kaldırarak merdiven başına bir adım yaklaştı, gözlerimin içine kaygıyla baktıktan sonra sağ yanağıma küçük, soğuk bir öpücük kondurdu. Ölüm ilanı kadar soğuk, kösele gibi kuru. O sırada, dökülen parfümün kokusunu duydum. Gerçekten de çok güçlü koku dalgaları yayıyordu. Davranışlarındaki zorlama dinginlikte iç huzursuzluğunu yansıtan bir şey vardı, belki de içki içiyordu, diye düşündüm. Ölü gibi solgun, aşırı pudralanmış yüzünde, elmacıkkemiklerinin üzerine sürülmüş parlak kırmızı allığı görünce biraz şaşırdım. Hâlâ güzelse, canlı gibi göstermek için acemice boyanmış bir mumyanın ya da gelişigüzel renklendirilmiş bir fotoğrafın edilgin güzelliğini taşıdığı içindi. Daha sonraki sözü, “Gözlerime bakma,” demek oldu, sert ve buyurgan: O zaman sol gözkapağının hafifçe sarktığını gördüm, yan bakarmış gibi görünme tehlikesiyle karşı karşıyaydı – özellikle de o anda gelişime sevincini gösteren zorlama gülümsemesiyle. “Anladın mı?” dedi. Başımla onayladım. Sarkan gözkapağından başka bir yöne dikkat çekmek için mi öyle allık sürünmüştü acaba? Alçak sesle, sanki kendi kendine söylermiş gibi, “Küçük bir felç geçirdim,” dedi. Yukarı kaldırılmış şamdanla birlikte önümde dikilirken başka bir sesi dinler gibiydi sanki. Elini tuttum, uzun bir süre öylece, birbirimize bakarak oturduk.

“Çok değişmiş miyim?”

“Hiç.”

“Değiştim kuşkusuz. Hepimiz değiştik.”

Şimdi de küçümseyici cırlak bir sesle konuşuyordu. Birden elimi alıp yanağına koydu. Daha sonra kafasını şaşkın şaşkın sallayıp arkasını döndü, beni balkona sürükledi, dimdik, gururlu bir yürüyüşle. Her kımıldanışında sert hışırtılar çıkaran koyu renk tafta bir elbise giymişti. Mum ışığı duvarlarda zıplıyor, dans ediyordu. Karanlık bir kapı ağzında durduk, sert bir sesle, “Nessim,” diye bağırdı. Çok şaşırdım, çünkü insan böyle bir sesle ancak uşağını çağırabilirdi. Biraz sonra, karanlık yatak odasından, bir cin gibi usulca Nessim göründü.

“Darley geldi,” dedi, sanki bir paket getirmiş de onu karşısındakine teslim edermiş gibi, sonra şamdanı alçak bir masaya bırakıp hemen uzun bir hasır koltuğa uzanarak elleriyle gözlerini kapattı.

Daha tanıdık bir kıyafet giymişti Nessim, yüzünde o alışık olduğumuz sevgi ve ilgi gülümsemesi vardı, başını sallayarak bana doğru geldi. Yine de nedense her şey değişmişti; hafif bir ürkeklik vardı Nessim’de, Justine’in karaltısından yana, aşağıya doğru, yan yan küçük bakışlar fırlatıyor, sanki uyuyan birinin yanında konuşurmuş gibi usulca konuşuyordu. Gölgeli balkona oturup sigaralarımızı yaktığımız sırada hepimize birden bir tutukluk geldi. Dişli çarklar gibi kilitlenmişti sessizlik, hiç de çözüleceğe benzemiyordu.

“Çocuk yatıyor, kendi deyimiyle, bu saray çok hoşuna gitmiş, hele bir midillisinin olacağını duymak. Mutlu olacağını sanıyorum.”

Justine derin derin içini çekip ellerini gözlerinin üzerinden kaldırmaksızın, “Darley değişmediğimizi söylüyor,” dedi.

Nessim yutkundu, sanki sözünün kesildiğini hiç duymamış gibi, aynı alçak sesle konuşmasını sürdürdü: “Sen gelinceye kadar uyumamakta direndi, ama çok yorgundu.”

Gölgeli köşede uzanan karaltı bir kez daha araya girip, “Naruz’un küçük sünnet şapkasını dolapta bulmuş. Başına giymeye çalışırken gördüm,” dedi. Kısa, tiz bir kahkaha çıktı ağzından, havlar gibi, Nessim’in birden irkilip başını öte yana çevirdiğini gördüm.

Nessim alçak sesle, sanki Justine’in son sözleriyle sessizlikte açılan delikleri tıkamak istermiş gibi telaşla, “Uşak sıkıntımız var,” dedi.

Ali gelip bizi akşam yemeğine çağırdığı zaman yüzünde apaçık bir rahatlama okunuyordu. Şamdanla önümüze düşüp bizi içeriye götürdü Ali. Cenaze alayına benziyorduk – kırmızı kuşaklı beyaz giysisiyle önden giden, Justine’in yolunu aydınlatmak için şamdanı yukarı kaldırmış bir uşak. Onun arkasından Justine yürüyordu, dalgın ve uzak. Ben onu izliyordum, benim arkamda da Nessim vardı. Böyle, tek sıra halinde, ışıksız koridorlardan, duvarları tozlu halılarla kaplı, kalın taban dilmeleri ayaklarımızın altında gıcırdayan yüksek tavanlı odalardan geçtik. Sonunda dar, uzun yemek odasına geldik, çok eskilerde kalmış bir incelik, belki de Osmanlı inceliği yansıtıyordu; sözgelişi, Abdülhamid’in hiç anımsanmayan kışlık saraylarından birinin bir odası gibi, bakımsız bir gül bahçesine bakan son derece ince telkâri işlemeli pencere kafesleri. Burada aydınlık gölgesiyle mum ışığı, kendi kendilerine gıcırdayan eşyalara biçilmiş kaftan gibi uyuyordu. Bu altın yaldızlar, kırmızılar, menekşeler tam aydınlıkta çok çirkin görünürlerdi. Mum ışığındaysa yumuşak bir görkem içindeydiler.

Yemek masasına oturduk, Nessim’in çevresine bakışındaki ürkeklik bir kez daha dikkatimi çekti. Belki de doğru sözcük kullanmıyorum. Sanki ani bir patlama, Justine’in ağzından fırlayıverecek beklenmedik bir azar bekler gibiydi. Böyle bir şeyi yumuşak bir kibarlıkla savuşturmaya, başından savmaya hazırlamıştı kendini. Ama Justine’in bize aldırdığı yoktu. İlk işi kendine bir kadeh kırmızı şarap doldurmak oldu. Sanki rengini incelemek için kadehi ışığa kaldırdı. Sonra, alaylı bir biçimde sırayla ikimize de bayrak gibi kaldırıp indirerek bir dikişte içtikten sonra kadehi masaya bıraktı. Yanaklarına sürdüğü allık, yarı uykulu, donuk bakışlarıyla hiç uyuşmayan bir yalabıklık veriyordu ona. Hiç takı takmamıştı. Tırnakları yaldızlıydı. Dirseklerini masaya dayayıp çenesini avcuna alarak, uzun uzun, sert bakışlarla inceledi bizi, önce birimizi, sonra ötekini. Daha sonra içini çekti, sanki içi dolmuş gibi, “Evet, hepimiz değiştik,” dedi, hemen kocasına dönüp suçlar gibi parmağını uzattı: “O, bir gözünü kaybetti.”

Nessim bile bile duymazlıktan geldi bunu, sanki böylesine acı verici bir konudan uzaklaştırmak istermiş gibi masadaki yiyeceklerden uzattı ona. Justine yeniden içini çekti, “Darley, sen çok daha iyi görünüyorsun, ama ellerin çatlamış, nasırlanmış. Yanağıma dokunduğunda anladım,” dedi.

“Odun kesmektendir herhalde.”

“Evet anlıyorum! Ama iyi görünüyorsun, çok iyi.”

(Bir hafta sonra Clea’ya telefon edip, “Aman Tanrım, ne kadar kabalaşmış. O eski duyarlılığının izi bile kalmamış, tam bir köylü olmuş,” demiş.)

Nessim, sessizlikte sinirli sinirli öksürüp gözünün üzerindeki kara bantla oynadı. Besbelli, onun sesinin tonundan hoşlanmamış, çevresini saran ağır havadan kuşkulanmış, çünkü alttan alta bir dalga gibi kabaran, Justine’in konuşma ve davranış biçimindeki değişmelerin en yenisi olan bir nefretin sıkıntısını duyumsamıştı. Gerçekten de şirretleşmiş miydi Justine? Hasta mıydı? Patavatsız, düşüncesiz de olsa, hareketleri kusursuz cömertliğin yeni bulgulanmış görkemiyle dolu olan, bir zamanların büyülü, esmer kraliçesini gömüldüğü yerden çıkarmak güçtü. (“Geri döndün demek ha,” diyordu sert sert, “ve bizi Karm’a tıkılmış buldun. Unutulmuş bir hesap defterindeki eski sayılar gibi. Çirkin borçlar Darley. Adaletten kaçanlar, ha Nessim?”)

Böylesine acımasız sözlere karşılık söyleyecek bir şey yoktu. Arap uşak sakin sakin hizmet ederken yemeğimizi sessizce yedik. Nessim arada sırada, zararsız bir konuda bana çabucak bir şeyler söylüyordu, kısa, tek heceli. Ne yazık ki çevremizdeki sessizliğin süzülüp aktığını, büyük bir depo gibi boşaldığını duyumsuyorduk. Kısa bir süre sonra, iskemlelerimize çakılmış yontular gibi orada kalakalacaktık. Tam o sırada uşak gelip içi dolu iki termosla bir yiyecek paketini masaya bıraktı. “Demek bu gece dönüyorsun?” derken Justine’in sesi bir küçümseme ateşiyle yandı.

Nessim utangaç utangaç başını sallayıp, “Evet, bu gece gene nöbetçiyim,” dedi. Boğazını temizledikten sonra bana bakarak ekledi: “Topu topu haftada dört gün. Bana yapılacak bir şey çıkıyor.”

Justine üzerine basa basa, alaylı bir biçimde, “Yapacak bir şey,” dedi. “Gözünü ve parmağını kaybetmeye yapacak iş diyor. Doğruyu söyle, canım, bu evden kaçmak için her şeyi yapmaya razıydın.” Sonra bana doğru eğilerek, “Benden kaçmak için Darley. Öyle olaylar çıkarıyorum ki çıldırtıyorum onu. Kendisi böyle diyor,” dedi. Bayağılığı çok utandırıcıydı.

Güzelce ütülenip katlanmış iş kılığını getirdi uşak, Nessim ayağa kalktı, çarpık bir gülümsemeyle bir özür sözcüğü mırıldandı. Yalnız kaldık. Justine kadehine şarap doldurdu. Kadehi dudaklarına kaldırırken, gözünü kırparak, “Gerçek ortaya çıkacaktır,” demesi şaşırttı beni.

“Buraya kapatılalı ne kadar oluyor?” diye sordum.

“Bu konuyu açma.”

“Ama hiç yolu yok mu...”

“O bir oranda kaçıp kurtulmayı başardı. Ben başaramadım. İç. Darley, şarabını iç.”

Hiç konuşmadan içtim, biraz sonra Nessim yine göründü, üniformalı, besbelli gece yolculuğuna hazır. Sanki söz birliği etmiş gibi hepimiz ayağa kalktık, uşak şamdanı alıp bizi yeniden kederli bir yürüyüş alayı halinde balkona götürdü. Bizim yokluğumuzda bir köşeye halılar, divanlar konmuş, sedef kakmalı sehpaların üzerine başka şamdanlar, sigara malzemeleri yerleştirilmişti. Çok durgun, neredeyse sıcakça bir geceydi. Mum ışıkları hiç kımıldamıyor gibiydi. Büyük gölün dışarıdaki karanlıktan gelen sesleri bize çarpıp kırılıyordu. Nessim bize aceleyle, “Hoşça kalın,” dedi, geçide giden yolda atının uzaklaşıp yiten ayak seslerini dinledik. Justine’e bakmak için başımı çevirdim. Bana bileklerini gösteriyordu, bir surat buruşturmanın içine oyulmuş yüzüyle. Sanki görünmez kelepçelerle bağlıymış gibi bileklerini birbirine yapıştırmıştı. Bu hayalî kelepçeleri uzun süre gösterdikten sonra ellerini kucağına bıraktı, sonra birden, bir yılan çevikliğiyle, benim uzanmakta olduğum divana sıçrayıp ayakucuma oturdu, bunları yaparken pişmanlık dolu bir sesle, “Neden, Darley? Ah, neden?” demişti. Sanki, etkileyici, dokunaklı ses tonlarıyla salt kendi alınyazısını ya da başına gelenleri değil, bütün evrenin işleyiş biçimini sorguluyordu. Bu çabada, eski güzelliğinden bir yankı gibi beni altüst eden bir şeyler ha parladı ha parlayacaktı. Ama o koku yok mu! Bu kadar yakına gelince üzerine dökülen parfümün kokusu çok keskin, neredeyse mide bulandırıcıydı.

Gene de bu sırada bütün tutukluğumuz geçti birden, sonunda dilimiz çözüldü. Sanki bütün gece içinden kurtulamadığımız uyuşukluk kabarcığı bu patlamayla parçalandı. Neredeyse utku dolu bir sesle, “Bambaşka bir ‘ben’ görüyorsun,” dedi. “Ama yine değişiklik sende, imgelemindeki şeyde!” Sözcükleri boş bir tabutun üzerine düşen toprak parçaları gibi takırdıyordu. “Nasıl olur da bana karşı hiçbir küskünlük duymazsın? Böylesine bir hainliği böyle kolayca bağışlamak – yoo, erkekliğe yakışmaz. Böyle bir vampirden nefret etmemek ha? Doğal değil. Bir sevgili olarak seni iç dünyamın hazineleriyle ağırlayamamanın, evet ağırlayamamanın verdiği utanç duygusunu da anlayamazdın. Yine de aslında seni aldatmak hoşuma gidiyordu, bunu yadsıyamam. Ama aynı zamanda sana yalan dolanla lekelenmiş bir aşkın (Ah, yine o sözcük!) zavallı bir hayaletinden başka bir şey verememenin üzüntüsü de vardı. Galiba, bu gene kadınların dipsiz kuyuya benzeyen gururlarını ele veriyor: İki dünyanın, her iki sözcüğün de en kötüsünü arzulamak – aşk ve aldatmaca. Ama tuhaf değil mi, sana sevgi göstermekte özgür olduğum, senin gerçeği bildiğin şu anda kendime karşı daha şiddetli bir küçümsemeden başka bir şey duymuyorum. Kutsal Ruh’a karşı işlenecek en büyük günahın aşka yalan katmak olduğunu bilecek kadar kadınlık var mı bende? Amma da saçma sapan, cafcaflı sözler, çünkü doğası gereği dürüstlüğe izin vermez aşk.” Konuşması böylece sürdü gitti, bana neredeyse hiç aldırdığı yoktu, benim yaşamımı tartışıyor, kendi türettiği örümcek ağında bir aşağı bir yukarı gidip geliyor, imgeler yaratıyor, benim gözümün önünde hemen hemen hepsinin başını uçuruyordu. Neyi kanıtlamayı umuyordu acaba? Sonra bir an başını dizime dayayıp, “Artık sevmek ya da nefret etmekte özgür olduğuma göre sendeki bu yeni soğukkanlılığa yalnızca öfke duymak çok komik bir şey! Bir yerde benden kaçıp kurtuldun. Ama başka ne bekleyebilirdim?” dedi.

Ne tuhaftır ki doğruydu bu söyledikleri. Onu yaralayabilme, hatta kayıtsızlığımla ona boyun eğdirme gücünü ilk kez kendimde bulmak çok şaşırtıcıydı! “Ama, her şeye karşın,” dedim, “geçmişe karşı hiçbir küskünlük duymadığım da bir gerçek. Tam tersine gönül borcu duyuyorum, çünkü kendi başına belki de bayağı (hatta belki de iğrenç olan) bir yaşam deneyimi benim için ölçüsüz derecede zenginleştirici oldu!”

Ters ters, “Öyleyse şimdi ikimiz de gülüyor olmalıydık,” diyerek başını öteki yana çevirdi.

Karanlığa bakarak uzun süre oturduk. Sonra o bir sigara yakarak iç konuşmasını bıraktığı yerden sürdürdü: “Yok olmuş şeylerin otopsisi! Onlarda ne bulmuş olabilirsin, merak ediyorum? Her şeye karşın birbirimizle ilgili hiçbir şey bilmiyoruz, kendi seçtiğimiz kurmacaları çıkarıyoruz birbirimizin karşısına! Bence hepimiz birbirimizi aynı korkunç bilgisizlikle gözlemliyoruz. Çok daha sonraları, suçluluk duyduğum anlarda bir gün yeniden, yeni bir temele oturtarak birbirimizin sevgilisi olabileceğimizi düşledim. Ne maskaralık! Senin gözüne girdiğimi, yalanımı bağışlattığımı, borcumu ödediğimi düşlerdim. Ama..… ben senin beş duyunun biçimlediği, kendi türettiğin imgeni daha doğru bir şeye her zaman yeğleyeceğini biliyordum. Ama öyleyse şimdi söyle bakayım – hangimiz daha büyük yalancıyız? Ben seni aldattım, sense kendini.”

Bir başka zamanda, bir başka bağlamda beni hâk ile yeksan edebilecek olan bu gözlemler şimdi benim için bambaşka, dirimsel bir önem taşıyordu. Pursewarden bir yerde, “Önümüzdeki yol ne kadar çetin olursa olsun önünde sonunda doğruyla uzlaşmak zorundayız,” diye yazmıştı. Evet, ama birden doğrunun besleyici bir şey olduğunu bulguluyordum – insanı biraz daha kendini anlamaya yaklaştıran bir dalganın soğuk serpintileri. Benim kendi Justine’imin bir gözbağıcının uydurması olduğunu, yanlış yorumlanmış sözlerin, davranışların, hareketlerin hatalı iskeleti üzerine kurulduğunu şimdi anlıyordum. Gerçekten de suç onda değildi; asıl suç kendine bir imge türetip onunla beslenen benim aşkımdaydı. Dürüst olmama diye bir sorun yoktu, çünkü imge kendisini türeten aşkın gereklerinin rengini taşıyordu. Tıpkı doktorlar gibi, gafillere kolayca yutturmak için tadı kötü bir ilacın üzerini şekerle kaplayan âşıklar! Hayır, başka türlü olamazdı, bunu iyice anladım.

Bir o kadar düşündürücü başka bir şey: Gerek sevenin, gerek sevilenin, gerek gözleyenin birbirlerinin çevresine manyetik bir alan yaydıklarını da anladım (Pursewarden’ın dediği gibi, “Algı, sarılışma biçiminde bir şeydir; sarılışma sırasında zehir içeriye akıtılır.” Daha sonra bu kişiler kendi aşklarının özelliklerini tanımlarlar, bilinmeyenle çevrili sınırları çok geniş (“ışık kırılması”) olan bu dar alandan bakarak yargılarlar onu, nitelikleri bakımından sürekli, işleyişi bakımından evrensel bir şeyin genelleştirilmiş kavramına dayandırmaya başlarlar. Hem sanat hem de yaşam açısından ne değerli bir dersti bu! Bütün yazdıklarımda ben sırf Justin’i görerek istemsiz olarak yarattığım imgenin gücünü kanıtlamaktan başka bir şey yapmıyordum. Yanlışlık, doğruluk diye bir şey yoktu. Superisi mi? Tanrıça mı? Vampir mi? Evet, bunların hepsiydi, hiçbiri değildi. Bütün kadınlar gibi, o da, bir erkek (“Erkek”i tanımlayalım: Kendi varlığına karşı sürekli olarak fesat çeviren bir ozan) zihninin düşlemek isteyeceği her şeydi. Sonsuza kadar vardı, hiçbir zaman var olmamıştı! Bütün bu maskeler altında bir terzihanedeki manken gibi, ozan tarafından giydirilmeyi, yaşam verilmeyi bekleyen bir başka kadından, her kadından daha başka bir şey yoktu. Bütün bunları anladığım zaman hayatımda ilk kez kadının sonsuz yansıtıcı gücünü dehşetle kavramaya başladım – elden düşme ışığını tıpkı ay gibi erkek güneşten alışındaki verimli edilgenliği. Böylesine önemli bir bilgiye teşekkür etmez de ne yapardım? Ne önemi vardı yalanların, aldatmacaların, budalalıkların, bu doğruyla karşılaştırıldıkları zaman?

Yine de bu yeni bilgi –deyim yerindeyse, bir kadın olarak– bende ona daha önce hiç duymadığım kadar büyük bir hayranlık uyandırırken burada ortaya çıkan yeni öğeyi nasıl anlatacağımı bilemiyordum: Justine’in kişiliğine, kişilik özelliklerine karşı bir tiksinti kokusu. O koku! Keskinliğinden kusacak gibiydim. Dizime dayanmış esmer başının dokunuşu içimde hafif bir tiksinti duygusu uyandırıyordu. Yakamı bırakmayan bu yeni, açıklanmaz duygunun ne olduğunu anlamak için neredeyse onu yeniden kucaklayacaktım! Acaba, imgenin niteliklerini bir daha geri gelmemecesine değiştiren –bir zamanlar istenir olanı şimdi tiksinti uyandırıcı duruma getiren– birkaç bilgi kırıntısı, zihnin kum saatine kumun akışı gibi akan olgular olabilir miydi? Evet, aynı süreç, aynı aşk süreci, dedim kendi kendime. Bu, doğruyla asit banyosu yapmanın yol açtığı acımasız değişimdi – Pursewarden olsaydı herhalde böyle derdi. Yine de, belleğin mahkûmları gibi, karanlık balkonda birlikte oturduk, yine de konuşmayı sürdürdük: Yine de hiç değişmeden kaldı, benliklerin bu yeni eğilimleri, yeni zihin olgularının karşıtlığı.

Sonunda, eline bir fener ve bir kadife pelerin aldı, gelgitsiz gecede bir süre yürüdük, dalları adaklarla dolu hurma ağacına geldik. Nessim’in kardeşi burada ölü bulunmuştu. Müslümanların cennetini çepçevre çit gibi saran ağaçların hurma olduğunu anımsatarak ağacı aydınlatmak için feneri yukarı kaldırdı. “Naruz’a gelince; onun ölümü Nessim’i çok üzüyor, çünkü herkes bunu Nessim’in yaptırdığını söylüyor – Kıptiler böyle söylüyor. Bu olay onun için bir aile laneti durumuna geldi. Annesi hasta, ama asla buraya dönmeyecek, böyle söylüyor. Nessim de dönmesini istemiyor. Ondan söz ettiğim zaman öfkeden buz gibi oluyor. Annesinin ölmesi için dua ettiğini söylüyor! Sonuç olarak ikimiz buraya tıkılıp kaldık. Bütün gece oturup okuyorum – ne biliyor musun? Annesinin burada bıraktığı koca bir deste aşk mektubunu! Mountolive’in aşk mektupları! Kafamı karıştıran bir yığın şey, karanlıkta kalmış köşeler!” Feneri kaldırıp gözlerimin içine daha yakından baktı: “Ah, ama bu mutsuzluk yalnızca can sıkıntısı değil, bunalım. Dünyayı yutma isteği de var. Son zamanlarda ilaçlarla denemeler yapmaktayım, uyku verenleriyle!”

Böylece, toz kokulu, büyük, hışırtılı eve döndük.

“Bir gün buradan kurtulup İsviçre’ye gideceğimizi söylüyor, hiç değilse orada hâlâ parası var. Ama ne zaman, ne zaman? Şimdi de bu savaş! Pursewarden bendeki suçluluk duygusunun dumura uğradığını söylerdi. Kısacası artık hiçbir şeye karar verecek gücüm yok. Sanki iradem kalmadı. Ama geçer.” Sonra, birden, elimi oburca yakalayıp, “Ama Tanrı’ya şükür sen buradasın. Konuşmak bile öyle büyük bir soulagement23 ki. Haftalarca tek söz konuşmadığımız oluyor,” dedi.

Mum ışıklarının yanındaki kaba saba divanlara oturmuştuk yine. Gümüş uçlu bir sigara yaktı, monoloğunu sürdürürken kısa, kararlı soluklarla, sigarasının geceye yayılan bir ırmak gibi karanlıkta kıvrıla kıvrıla uzaklaşan dumanını tüttürdü.

“Filistin’de her şey başarısızlığa uğrayınca, bütün silahlar bulunup hepsine el konulunca, Yahudiler Nessim’e saldırdılar, onu ihanetle suçladılar, Mountolive’in arkadaşı olduğu için. Bize düşman olan Yahudilerle Memlik’in arasında kaldık, her iki tarafla da aramız bozuldu. Yahudiler beni kovdular. Clea’yla buluştuğum zaman olmuştu bunlar; haber almak için yanıp tutuşuyordum, ama ona güvenemiyordum. Sonra Nessim beni almak için sınıra geldi. Aklını kaçırmış bir kadınla karşılaştı. Umutsuzdum! Tasarılarımızın başarısızlığa uğraması yüzünden böyle olduğumu sandı. Öyleydi, kuşkusuz, öyleydi; ama daha başka, daha köklü bir nedeni vardı. Birlikte fesat hazırlarken yaptığımız iş, işin tehlikeleri bizi birbirimize bağlarken, gerçekten ona tutku duyabiliyordum. Ama ev hapsinde olunca, zamanımı onunla birlikte, onunla arkadaşlık ederek geçirmek zorunda kalınca... Sıkıntıdan patlayacağımı biliyordum. Kendi isteği olmadan peçe takmaya zorlanmış bir kadın gibi gözyaşı döküyor, sızlanıyordum. Ah, ama sen bunu anlayamazsın, bir Kuzeyli olarak. Nereden bileceksin? Bir adamı bütün yüreğinle sevebilmek, ama yalnızca tek bir durumda, deyim yerindeyse. Biliyor musun, eylemsiz kaldığı zaman Nessim bir hiç; tatsız tuzsuz bir adam, kendi kendisiyle hiçbir noktada buluşmuyor. Sonra bir kadının ilgisini çekecek, onu avcuna alacak gerçek bir benliği de yok. Kısacası tam bir ülkü adamı. Yazgı duygusu içini kemirdiği zaman gerçekten göz kamaştırıcı oluyor. Beni bir oyuncu olarak büyülemişti, kendimi açıkça görmemi sağladı. Ama bir hapishane arkadaşı olarak, hem de yenik – can sıkıntısına, baş ağrısına, intihar gibi bayağı düşüncelere fazla eğilim gösteriyor! İşte bu yüzden, zaman zaman tırnaklarımı etine geçiriyorum!”

“Peki, ya Pursewarden?”

“Ah! Pursewarden. O da başka bir öykü. Onu ne zaman düşünsem gülümsemeden edemiyorum. O konudaki başarısızlığım çok daha başka. Ona olan duygum –nasıl söylesem?– neredeyse bir yasak-akraba aşkıydı diyelim istersen; çok sevilen, yola gelmesi olanaksız bir abiye duyulan bir aşk. Onun gizli dünyasına girmek için çok uğraştım. Çok zekiydi ya da çok bencil belki de. Beni güldürerek bana âşık olma tehlikesinden kendini korudu. Ama yine de benim için daha başka türlü yaşama yolları olduğu sezgisini, çok kısa sürmüş olsa da, bana o kazandırdı, kuşkusuz o yolları bulmayı becerirsem. Ama oyunbaz bir insandı. ‘Sırtına bir kadını yüklenen sanatçı, kulağında kene olan bir köpeğe benzer, kene kaşındırır, kan emer ama insanın eli ona yetişemez. Yetişkin biri ister mi böyle bir şey?..’ derdi. Belki de hiç ulaşılmaz olduğu için son derece sevimliydi. Bunları bilmek güç. Tek bir sözcük, ‘aşk’, aynı yaratığın yüzlerce türünü karşılamak zorunda. Tecavüz konusuyla beni uzlaştıran da oydu, anımsıyor musun? Arnauti’nin Mœurs’ündeki saçmalıkları, psikologları! Tek bir gözlemi bana diken gibi battı. ‘Hiç kuşkusuz hepsi hoşuna gitmiştir, bütün çocukların gider, hatta belki de kendin davet etmişsindir. Sana verildiğini düşündüğün uydurma bir zararla uzlaşmak için ne çok zaman harcamışsın. Bu uydurma suçu kafanın içinden söküp atmaya çalış, kendi kendine o şeyin hem zevkli hem de anlamsız olduğunu söylemekten vazgeç. Bütün sinir hastalıkları ısmarlama hastalıklardır,’ dedi. Böyle birkaç sözün, alaylı bir kikirtinin bende başka şeylerin yapamadığı etkiyi göstermesi çok tuhaftı. Sanki birden her şey yukarı kalktı, hafifledi, kımıldaşmaya başladı. Sintinede yer değiştiren yük gibi. Az daha bayılacaktım, midem bulandı, çok şaşırdım. Daha sonra, yavaş yavaş bir boşluk açıldı. Sanki felçli bir ele yeniden duygu yürüyordu.”

Bir süre sustuktan sonra konuşmasını sürdürdü: “Onun bize ne gözle baktığını hâlâ pek bilmiyorum. Belki de kendi felaketlerimizin yaratıcıları olarak bizi küçümsüyordu. Bir sülük gibi kendi gizlerine sıkı sıkı yapışıyordu diye insan onu pek suçlayamaz. Aslında onları pek de koruyamadı, çünkü benimkinden hiç de daha az korkunç olmayan bir Engel’i vardı onun da – bütün duygulanımlarının içini boşaltan bir şey, aslında bir bakıma onun gücü güçsüzlüğünden kaynaklanıyordu belki de! Susuyorsun, seni incittim mi? İncitmemiş olmayı dilerdim, herhalde senin kendine olan saygın eski ilişkimizin gerçekleriyle yüz yüze gelmeye dayanacak kadar güçlüdür. Sandığımı deşip her şeyi çıkarmak, seninle uzlaşmak isterdim – anlayabiliyor musun? Her şeyi itiraf edip geçmişin üzerine bir sünger çekmek. Bak, hatta ilk kez, sana geldiğim o ilk öğleden sonra var ya – anımsıyor musun? Bir defasında onun ne kadar önemli olduğunu söylemiştin. Sen güneş çarpmasından yatakta yatıyordun, anımsadın mı? İşte o gün onun otel odasından yaka paça dışarı atılmıştım, öfkeden deli gibiydim. Sana söylediğim her sözcüğün zihnimden ona, Pursewarden’a söylendiğini düşünmek çok tuhaf. Senin yatağında zihnimden ona sarılıyor, onu ele geçiriyordum. Ama bir yandan da, bir başka boyutta, o anda yaptığım, duyduğum her şey gerçekten de Nessim içindi. Bir çöp yığını olan yüreğimin en dibinde gerçekten de Nessim vardı, tasarımız vardı. Bu delice serüvene kök salmıştı iç dünyam. Haydi gül, Darley! Senin bir kez de güldüğünü göreyim. Kederli görünüyorsun, ama neden? Birbirimizin çevresine doladığımız duygusal kuşağın kıskacı içindeyiz hepimiz – bunu sen söylemiştin. Belki de tek hastalığımız birbirimizden yola çıkarak türettiğimiz kurmacalarla yetinecekken katlanamayacağımız bir doğruyu arzulamak.”

Birden kısa, alaylı bir kahkaha atıp balkona yürüyerek sigarasının dibini karanlığın içine fırlattı. Daha sonra geriye dönüp ciddi bir yüzle önümde durdu, sanki bir çocukla oyun oynuyormuş gibi hafif hafif avuçlarını birbirine vurarak makamla adlar okumaya başladı: “Pursewarden ile Liza, Darley ile Melissa, Mountolive ile Leyla, Naruz ile Clea... Onları yataklarına götürecek mum geliyor işte, işte başlarını kesecek baltacı geliyor. Bizim oluşturduğumuz örnek herhalde birisi için ilginç olmalı; yoksa renkli ve anlamsız bir havai fişek gösterisinden, bir yazarın kafasının bir köşesine asılabilecek tozlu kuklaların ya da insanların davranışlarından başka bir şey değil mi? Herhalde bu soruyu kendine soruyorsundur.”

“Neden Naruz’un adını andın?”

“Onun ölümünden sonra, Clea’ya yazılmış mektuplarını buldum; dolabında, sünnet şapkasının yanında mum çiçeklerinden bir demet, insan boyu bir mum vardı. Bildiğin gibi bir Kıpti, bir kıza evlenme önerirken bunları gönderir. Ama o bu işi yapacak yürekliliği hiçbir zaman gösterememiş! Nasıl güldüm!”

“Güldün mü?”

“Evet, gözlerimden yaş gelinceye kadar güldüm. Ama aslında kendime gülüyordum, sana, hepimize. Her dönemeçte insanın ayağı aynı şeye takılıyor, öyle değil mi? Her kanepenin altında aynı ceset, her dolapta aynı iskelet. İnsan gülmesin de ne yapsın?”

Saat artık geç olmuştu, mumla yolumu aydınlatarak beni iç sıkıcı konuk yatak odasına götürdü, benim için bir yatak hazırlanmıştı, şamdanı eski moda konsolun üzerine koydum. Neredeyse hemen uykuya daldım. Uyandığımda günün ağarmasına az kalmıştı herhalde, onu yatağımın yanında bir Arap dilencisi, sokak dilencisi gibi yalvarırcasına ellerini kavuşturmuş, çırılçıplak dikilirken buldum. Sıçrayıp kalktım. “Senden hiçbir şey istemiyorum,” dedi, “sırf rahatlamak için kollarında yatmaktan başka hiçbir şey. Bu gece başım ağrıdan çatlıyor, ilaçlar da uyutmadı. Kendi hayal gücümün insafına kalmak istemiyorum. Yalnızca rahatlamak için, Darley. Birkaç okşama, tatlı söz, senden istediğim bu.”

Ona yer açtım kayıtsızca. Hâlâ yarı uyur, yarı uyanık durumda. Onu yatıştırmayı başarıncaya kadar uzun süre ağladı, titredi, bir şeyler mırıldandı. Ama sonunda, esmer başı yanımdaki yastığın üzerinde, uyuyakaldı. Şaşkınlık ve merakla, içimde kabaran ve bütün öteki duyguları bastıran tiksintinin tadının nasıl bir şey olduğunu anlamak için uzun süre uyanık durdum. Nereden gelmişti? Kokudan! O dayanılmaz parfüm ve bedenin kokusu. Pursewarden’ın şiirinden birtakım dizeler geçti zihnimden.

Teslim etti beni hangi okşamalarına,

Yarı yenmiş, yumuşak, kötü kokulu meyvesine

ağızların,

Bir kez ısırılıp bırakılan,

Kanarız bir ağız dolusu karanlıkta.

Bir zamanlar aşkımın olağanüstü imgesi şimdi kollarımın boşluğunda yatıyordu, ameliyat masasında yatan bir hasta kadar savunmasız, neredeyse solumuyor gibi. Bir zamanlar damarlarımdaki kanın akışını yavaşlatacak kadar müthiş büyüsü olan adını yinelemenin hiç yararı yoktu. Şimdi, şurada yatan herhangi bir kadındı artık, pis bir paçavra, su oluğuna düşmüş ölü bir kuş, kuş pençesi gibi kıvrılmış eller. Yüreğimde kocaman bir demir kapı sonsuza kadar kapanmış gibi oldu.

Ağırdan alan günün doğmasını, beni buradan kurtarmasını zor bekliyordum. Gitmeye can atıyordum.

22. (Fr.) Canlı tablo. (Ç.N.)

23. (Fr.) Acının dinmesi, yatışma, teselli. (Ç.N.)

*****

4

Yazlık başkentin sokaklarında bir kez daha yürürken, ilkyaz güneşinde, –yarı uykulu yarı uyanık– hafif çırpıntılı, bulutsuz mavi bir denizin yanı sıra yeniden yürürken, kendimi Ortaçağ söylencelerindeki Âdem gibi hissettim: Eti toprak, kemikleri taş, kanı su, saçları ot, gözleri güneş ışığı, soluğu yel, düşünceleri bulut olan, dünyanın karışımı bir adam. Kendimi, mekânın tarihine geri verilmiş arzu ve iştahların eski gelgit izlerini taşıyan Mareotis’in sığ sularında yüzmek üzere, güçten düşürücü, uzun bir hastalıktan yeni kalkmış gibi ağırlıksızca sürüklenirken buldum: Bir çölle bir gölün üzerine kurulmuş eski bir kent, acımasızlıklar hiç eksilmemiş. Kurucusunun mezarının ekseni çevresinde, denizyıldızının kolları gibi yayılan, dört yanda yiv yiv uzanan unutulmamış sokaklarında yürürken. Bellekte yankılanan ayak sesleri, duvarlardan, kepenkli odalardan fırlayan unutulmuş sahneler, konuşmalar. İskenderiye, prenses ve orospu. Saltanatlı kent ve anus mundi.24 İnsan soyları burada fıçının içindeki üzüm suyu gibi kaynaştığı sürece asla değişmeyecekti; sokakları, meydanı çeşitli tutkuların, kinlerin, öfkelerin ve birden sütliman oluşların mayalanışıyla coşup taştıkça. Sürgünlerinin aklaşan kemiklerinin yataklık ettiği insan aşklarının verimli çölü. Gökyüzünde birleşen uzun palmiyeler ve minareler. Bütün gece Arap müziğiyle, bedenlerin (kendilerini sinirlendiren) usandırıcı yükünden kolayca kurtulan ve paranın tatsızlaştıramadığı tutkulu öpüşlerini geceye sunan kızların çığlıklarıyla işkence çeken dar ve sahipsiz toprak sokakların iki yanında arı kovanı gibi beyaz evler – bitmemecesine süren, insanların birbirine ulanışının acıklılığı, güzelliği, ancak yıkıcı gücüyle bir şeyler öğretebilecek, bozuklukları düzeltebilecek yeniden doğuşla yok oluşun bitimsiz döngüsü. (“İnsan yalnızlığını kanıtlamak için sevişir,” demişti Pursewarden; bir başka seferinde Justine, yaprakları elektrik ışığında boyanmış gibi görünen ağaçlardan güvercinlerin raftan düşer gibi düştüğü kentin üzerinde asılı duran yüksek bir balkonda, çok eskilerde kalmış bir başı çevirirken bir müzik parçasının kapanış notaları gibi eklemişti: “Bir kadının en güzel aşk mektupları, aldattığı erkeğe yazılmış olanlardır.”) Yüzler ve devinimlerden oluşan büyük bir bal peteği.

Boz renkli kaldırım taşlarının arasında, zaman demek olan bir saatin anahtarını arayan Balthazar, “Sonunda, düşlediğimiz şeylere dönüşürüz,” diyordu. “Gerçekte, özet olarak, hayal gücünün imgelerini elde ederiz.” Kent bu tür önerilere yanıt vermez. Yediğini sindiren kocaman bir yılan gibi, uyuklayan yaşamların çevresine aldırışsızca çöreklenir kent. Bu parlak büklümlerin arasında, acınası insan dünyası, hiç bilincinde olmadan, hiç inanmadan, olursuzluk, pişmanlık ve aşk devinimlerini sonsuza dek yineleyerek kendi yoluna gidiyordu. Filozof Demonaks, “Kimse kötü olmak istemez,” demiş ve tüm çabalarına karşın kiniklikle suçlanmış. Sonra Pursewarden, bir başka çağda, bir başka dille yanıtlamıştı onu: “Uyurgezerlerin arasında yarı uyanık olmak bile başlangıçta ürkütücüdür. Daha sonra insan gizlemeyi öğrenir!”

Kentin havasının etkisini bir kez daha duyumsayabiliyordum, beni kollarımdan yakalamak için ince uzun kollarını uzatan soluk güzelliklerini. Daha nice yazların, yeni umutsuzluklarla, “zamanın süngüleri” olan yeni saldırılarla nice yazların gelmekte olduğunu duyumsadım. Vantilatörlerin rüzgârıyla boğuculaşan bürolarda, yeniden onarılmış kiralık evlerin çatlak tavanlarından sarkan tozlu, çıplak ampullerin ışığında çürüyüp gidecekti yaşamım. Al Aktar Kahvesi’nde önümde yeşil bir menthe’yle25 oturmuş, nargilelerin küskün kabarcıklarının sesini dinlerken seyyar satıcıların haykırışlarını, tavlaların takırtılarını izleyen suskunlukları sorgulayacak vaktim olacaktı. Nebi Daniel’den yine aynı hayaletler gelip geçecek, bankacıların parıltılı arabaları, boyalı hanımlardan oluşan seçkin yüklerini uzak briç masalarına, sinagoglara, falcılara, şık kahvehanelere taşıyacaktı. Bir zamanlar bütün bunlar yaralıyordu beni. Peki şimdi? Kırmızı tenteli bir kahveden fışkıran müzik sesi, birinde Clea’nın, “Müzik insanın yalnızlığını kanıtlamak için yaratılmıştır,” dediğini anımsattı. Ama şimdi burada ilgi, hatta biraz da sevecenlikle yürüyorsam, kent benim için kızlığını bozduğum, bana yazgıya belli bir anlam yüklemeyi öğreten bir şey olduğu için yürüyordum. Şu yama yama, soluk duvarlar, istiridye renkli binlerce parçaya bölünen kireç badana, burada, Arap mahallesinin sınır çizgisinde sızlanan cüzamlıların derisine öykünüyordu; güneşin altında kavrulan, pul pul soyulan, buranın derisinden başka bir şey değildi.

Hatta, savaş bile uzlaşmıştı kentle, zevklerin ardına düşmüş Anglosaksonların inatçı umutsuzluklarının suratsızlığıyla dolaşan amaçsız asker çeteleriyle ticaretini canlandırıyordu; çekiciliklerini yitirmiş olan kendi kadınlarının hepsi artık üniforma giyiyor, yırtıcı görünüyordu – sanki günahsız insanların kanını sıcak sıcak içebileceklermiş gibi. Genelevler dolup taşıyordu, eski meydanın oralardaki bir bölgeyi kaplamıştı. Savaş bir şey getirdiyse, çakırkeyif bir karnaval havası getirmişti, o kadar; dahası, limandaki gece bombalamaları bile gündüzle birlikte unutulup gidiyor, “Bir kâbustu,” denip geçiliyor, anımsansa da ancak bir münasebetsizlik olarak anımsanıyordu. Bunun dışında, temelde hiçbir şey değişmemişti. Simsarlar hâlâ Muhammed Ali Kulübü’nün basamaklarına oturup gazetelerini yudumluyorlardı. Eski faytonlar hâlâ uyuşuk uyuşuk gidip geliyordu, durmadan. Fersiz ilkyaz güneşini almak için Corniche’i hâlâ kalabalıklar dolduruyordu. Islak çamaşırlar, kıkır kıkır gülen kızlar vardı balkonlarda. Düşledikleri yaşamın koyu mor gölgeli silindiri içinde deviniyordu hâlâ İskenderiyeliler. (“Yaşam bizim sandığımızdan çok daha karmaşık, ama bir insanın düşlemeye cesaret edemeyeceği kadar basittir.”) Kızların sesleri, Arapların süngü gibi batan çeyrek ses perdeleri, sinagogdan gelen ve bir sistrumun çıngırtısıyla kesilen metalsi vızıltı. Acıyla kıvranan tek bir koca hayvan gibi bağrışıyordu borsa salonundakiler. Sanki şeker yerleştirirmiş gibi kareli tahtaların üzerine para yerleştiriyordu para bozanlar. Koca koca arabaların içine parlak mezar taşları gibi kaykılmış kırmızı saksılı paşalar. Mandolin çalan cüce. Broş büyüklüğündeki çıbanıyla, pasta yiyen dev bir hadım. Koltuk değneğine dayanmış, salyaları akan bacaksız bir adam. Böylesine delice hızlanmış bir zihinle, birden Clea’yı düşündüm –o olağanüstü güzel gözlerinin her bir bakışını parçalara bölen sık kirpiklerini– ne zaman ortalarda görüneceğini hafifçe merak ettim. Ama bu arada başına buyruk adımlarım beni Lepsius Sokağı’nın dar açıklığına, bütün gece gıcırdayan kurt yeniği bambu iskemleye, bir zamanlar kentin yaşlı ozanının “Barbarlar”ı ezbere okuduğu yere götürdü. Ayaklarımın altında merdivenlerin gıcırdadığını duydum yine. Kapıda Arapça bir yazı vardı, “Sessiz olunuz.” Kapının mandalı geriye çengellenmişti.

İçeri girmemi söyleyen Balthazar’ın sesi bana tuhaf ölçüde ince ve uzak geldi. Kepenkler kapalıydı, oda yarı karanlığa gömülmüştü. Balthazar yatakta uzanmaktaydı. Saçlarının adamakıllı aklaşmış olduğunu görünce basbayağı şaşırdım, sanki kendisinin eskimiş bir kopyası gibiydi. Boyalı olmadığını anlamam birkaç saniye sürdü. Ama ne kadar değişmişti! İnsan bir dostuna, “Aman Tanrım, ne kadar yaşlanmışsın!” diye bağıramazdı ya. Ama ben az daha, hiç istemeden, böyle yapacaktım.

“Darley!” dedi güçsüzce, sargı bezleriyle boks eldiveni kadar büyümüş ellerini öne uzatarak.

“N’aptın kendine böyle?”

Kızgınlıkla içini çekip bir iskemleye doğru başını salladı. Oda karmakarışıktı. Pencerenin yanında yerde koca bir kitap ve kâğıt yığını. Boşaltılmamış bir oturak. Taşları karmakarışık duran bir satranç tahtası. Bir gazete. Bir tabakta bir teker peynirle elma. Bulaşık dolu bir lavabo. Yanı başında bulanık bir sıvıyla dolu bardağın içinde, ateşli bakışlarını zaman zaman dalgın bir hayretle yönelttiği bir çift takma diş parlıyordu. “Hiçbir şey duymadın ha? Hayret doğrusu. Kötü haber, rezalet haberi öylesine kısa zamanda, öylesine uzaklara yayılır ki şimdiye kadar duymuş olacağını düşünmem doğaldır. Uzun bir öykü. İster misin anlatayım, her gün öğleden sonra benimle satranç oynamaya oturan Mountolive’in yüzündeki o anlayışlı acıma duygusunu sende de uyandırayım?”

“Ama ellerin...”

“Onlara da sıra gelecek. Senin elyazmandan esinlendiğim küçük bir şey vardı. Ama asıl sanık bunlar, galiba bardaktaki şu takma dişler. Çok güzel parlıyorlar değil mi? Hiç kuşkum yok, beni fitilleyen bu dişler oldu. Dişsiz kalmak üzere olduğumu anlar anlamaz yaş dönümüne gelmiş bir kadın gibi davranmaya başladım. Bir gence âşık olmamı nasıl açıklarsın?”

Bu soruyu şaşkın bir gülüşle dağladı.

“İlkin Kabala’dan başlayalım – ki dağılmış durumda, bütün kutsal kitapların başına gelen onun da başına geldi. Tefsirciler, tanrıbilim uzmanları türedi, bir tarikatın çevresine üşüşen ve dogmalar üreten bütün o becerikli bağnazlıklar! Ama bunun benim için özel bir anlamı vardı, yanılgılı, bilinçsiz bir anlam, ama gene de apaçık. Yavaş yavaş, adım adım etin ve isteklerin tutsaklığından kurtulmam gerektiğini düşündüm. Önünde sonunda, diyordum, tutkulu doğamın kirini arıtacak, davranışlarımın mikroplarını kıracak bir dinginlik ve denge felsefesi bulmam gerekir. Kuşkusuz o zaman hiç böyle préjugé’lerim26 olmadığı kanısındaydım. Doğruyu arama tutkum, su katılmamış bir tutkuydu. Ama hiç farkında olmadan bu kesin amaca ulaşmak için Kabala’yı kullanıyordum – o beni kullanacakken. İlk yanlış hesap! Şuradaki sürahiden bana biraz su verir misin?” Pespembe yeni dişetleriyle, büyük bir kanmazlıkla içti. “Saçmalık şurada başlıyor. Dişlerimi yitirmek zorunda olduğumu anladım. Bu bende dünyanın en korkunç isyanını yarattı. Ölüme mahkûm edilmişim gibime geldi, sanki yaşlandığım, yaşamın bana ulaşamayacağı kadar uzağına itildiğim onaylanıyormuş gibi. Zaten oldum olası ağız konusunda titizimdir, ağız kokusundan, paslı dilden nefret ederim, ama hepsinden çok takma dişten! Belki de kendimi bilinçsizce bu komik şeye ittim – sanki üzerime yaşlılık çökmeden önce yapabileceğim son vahim çılgınlık. Gülme. Daha önce hiç olmadığım biçimde, hiç değilse on sekiz yaşımdan bu yana, hiç olmadığım şekilde âşık oldum. Atasözünün dediği gibi, ‘Kirpi dikeni kadar sivri öpüşler!’ ya da Pursewarden olsa, ‘İşte yine kurnaz yumurtalıklar sinsi sinsi dolaşıyorlar, tohumun balık ağı, hep o biyolojik korku,’ derdi. Ama sevgili Darley, bu şaka değildi. Kendi dişlerim hâlâ duruyordu! Ama kendime seçtiğim nesne, Yunan oyuncu, bir insanın karşısına çıkabilecek en büyük felaketti. Sen bir Tanrı gibi görün, gümüş oklar yağdıran çekiciliğin olsun – ama aşağı ruhlu pis bir rüşvetçi, boş bir adam ol: Panagiotis’ti bu! Biliyordum. Ne olursa olsun, hiçbir şey umurumda değildi. Aynada kendime lanet okuyordum. Ama başka türlü davranacak gücü kendimde bulamıyordum. Aslında her şey gibi bu da gelip geçebilirdi, beni çılgınca kıskançlıklara, karşılıklı yakınma sahnelerine itmeseydi. Pursewarden dostumuzun, ‘Ah siz Yahudiler, acı çekmekte üstünüze yoktur,’ dediğini anımsıyorum, ben de ona Mommsen’in Allah’ın cezası Keltlerle ilgili bir sözüyle yanıt verirdim, ‘Bütün devletleri yıktılar, kendileri bir tane bile kuramadılar. Ne bir devlet kurdular ne de kendilerine özgü bir kültür geliştirdiler.’ Hayır, bu yalnızca azınlık hummasının yansıması değildi. Kitaplarda okuduğumuz bir tür öldürme tutkusuydu bu, bizim kentimiz bununla ünlüdür! Birkaç ay içinde umutsuz bir ayyaş oldum çıktım. Genelevlerin çevresinde dolanırken görüyordu herkes beni. Reçeteyle uyuşturucu ilaçlar sağlıyordum, o da satıyordu. Beni bırakmasın, diye her şeyi yapabilirdim. Bir kadın gibi güçsüzleştim. Müthiş bir rezalet, daha doğrusu art arda gelen rezaletler müşterilerimin azalmasına yol açtı, şu anda da hiç kalmadı. Amaril sırf iyi yürekliliğinden ben kendimi toparlayıncaya kadar kliniği ayakta tutmaya çabalıyor. Kulüpte onun paltosunun eteğine yapışıp beni bırakmaması için yalvarırken yerlerde mi sürüklenmedim, Fuad Caddesi’nde Fransız Konsolosluğu’nun önünde bastonla dövülüp yerlere mi devrilmedim! Felaketi önlemek için ellerinden gelen her şeyi yapan, asık yüzlü, kaygılı dostlarla doldu çevrem. Hiç yararı olmadı. Çekilmez biri olmuştum! Hiçbir şeyden vazgeçmiyordum, o azgın yaşam sürüyordu – işin gerçeği, aşağılanmaktan tuhaf bir tat alıyordum; kırbaçlanmak, hor görülmek, yerlerde sürünmekten hoşlanıyordum! Sanki dünyayı yutmak istiyordum, aşk yarasını iyileştirmek için cerahatini emmek istiyordum. Gidebileceğim son noktaya kadar gitmeye zorluyordu şeytan beni, ama bunu yapan kendimdim: Yoksa dişler mi?”

Öfkeli küskün bakışlarını o yöne kaydırıp içini çekti, sanki bu hataları anımsadıkça için için ıstırap duyuyormuş gibi başını oynattı.

“Ufak cansız nesnelerin bazen duygusal bir alanın yıkımından büyük ölçüde sorumlu olabilmesi ne tuhaf; bir köpekdişinin varlığına dayanan aşk, miyopluğun neden olduğu bir tiksinti, kıllı bileklerden kaynaklanan bir tutku. Onu sonunda tiksindiren yeşil parmak kılıfı oldu. İşaretparmağı bir kılıf içinde duran elim bedenini okşamasına tahammül edemiyordu. Ama parmağım yeniden iltihaplandığı için onu kılıfı takmak zorundaydım, bildiğin gibi genellikle moralim bozulduğu ya da aşırı heyecanlandığım zamanlar azan bir egzamam var. Kalın bir metilen mavisi tabakasını bile delebiliyor. Her şeyi denedim, ama boşuna. Belki de ergenlerin akneleriyle uyandırdığı tiksintiyi ben de bilinçsizce uyandırmaya çalışıyordum. Kim bilebilir? Kuşkusuz sonra bitti, her şey gibi, hatta büyük olasılıkla bitecek olan hayat gibi! Benim için acı çekmek marifet değil, bir yük hayvanı gibi sersemce, dilinle yalayamayacağın dayanılmaz yaralardan kıvranarak. İşte o sıralarda senin kitabında geçen, ellerimin çirkinliğiyle ilgili cümleni anımsadım. Senin de beni düşünerek önerdiğin gibi, neden ellerimi kesip denize atmıyordum? Zihnime bu soru takıldı. O sıralar içkiden, uyuşturucu ilaçlardan öylesine hissizleşmiştim ki, hiçbir şey duymayacağımı sanıyordum. Yine de bir girişimde bulundum, ama ne kadar zor olduğunu bilemezsin, o kıkırdaklar! Boğazlarını kesen, ama yemek borusuna gelince takılan o budalalara benziyordum. Hep yaşarlar. Ama acı duyup vazgeçtiğim zaman bir başka yazarı düşündüm, Petronius. (Edebiyatın hayatımızdaki yeri!) Sıcak bir banyoya uzandım. Ama kan bir türlü akmıyordu, belki de kanım yoktu. Rengi katran gibiydi, birkaç adi damlasını akmaya razı edebildim. Amaril geldiği zaman acıyı hafifletmenin başka yollarını denemek üzereydim, bana demediğini bırakmadı, yirmi saatlik falan güçlü bir sakinleştirici vererek beni kendime getirdi, bu arada odama çekidüzen verdiği gibi cesedime de çekidüzen vermiş. Sonra çok hastalandım, kuşkusuz utançtan. Evet, asıl nedeni utançtı; ama sürüklendiğim saçma sapan aşırılıklar da beni güçsüzleştirmişti elbette. Sonra gidip Pierre Balbz’a teslim oldum, dişlerimi çekip bana şu parıltılı kapanı yaptı – art nouveau! Amaril bilir bilmez beni çözümlemeye çalıştı – ama bir yandan insanbilime, bir yandan dinbilime gelişigüzel kayan bu yarıbilim için ne diyebilirsin? Henüz bilmedikleri çok şey var: Örneğin bir kadının içine girerken diz çöktüğümüz için kilisede diz çöküyoruz ya da sünnet asma budamaktan çıkmış, budanmayan asma yaprağa gider, meyve vermez! Dayanacağım hiçbir felsefi dizge yoktu, hatta Da Capo’nunki kadar. Capodistria evrenin doğasını nasıl açıklardı, anımsıyor musun? ‘Dünya biyolojik bir olgudur, ancak tek tek her erkek bütün kadınlarla, her kadın da bütün erkeklerle yattığı gün sona erecek. Kuşkusuz zaman alacak bu. Bu arada, üzümleri var gücümüzle çiğneyerek doğanın güçlerinin yol almasına yardımcı olmaktan başka yapılacak bir şey yok. Öbür dünya yaşamına gelince –bu doymuşluktan başka ne olabilir? Cennette gölge oyunu– belleğin ekranından geçip giden, hiç arzu uyandırmayan, uyandırmak istemeyen güzel hanum’lar. Sonunda artık her ikisi de duruldu. Sabır! Avanti!’27 Evet burada uzanır, bambu sandalyenin gıcırtısını, sokaktan gelen sesleri dinlerken bol bol düşünürdüm, sakin ve dikkatli. Dostlarım çok iyi insanlardı, beni armağanlarla yoklamaya geliyorlardı. Böylece giderek sonsuz bir yavaşlıkla su yüzeyine doğru yüzmeye başladım. Kendi kendime, ‘Hayat her şeyin efendisidir. Aklın doğasına aykırı biçimde yaşamaktayız. Gerçek öğretmen dayanma gücüdür,’ dedim. Bir şey öğrenmiştim, ama bana ne pahalıya patladı!

Aşkımı içtenlikle engelleme gücünü gösterebilmiş olsaydım, Kabala’nın görüşüne daha iyi hizmet etmiş olurdum. Sana bir paradoks gibi mi geliyor? Belki de. Aşkımın düşüncemi, düşünsel sakınımlarımın aşkımı zehirlemesine izin vermem. Ama iyileşmiş olmama, bir kez daha dünyaya dönmeye hazır olmama karşın, sanki yeryüzünde her şey yok olmuş gibi görünüyordu. Hâlâ bazen bağırarak uyanıyorum: ‘Sonsuza dek yitirdim onu. Gerçek âşıklar aşkları için yaşarlar.’”

Karga sesine benzer bir hıçkırık çıkardı, çekmeceden bir mendil almak için çarşafların arasından sürünerek çıktı, uzun, yünlü gecelik entarisiyle çok komik görünüyordu. Aynaya bakarak, “Belki de yanılsamaların en güzeli, en acıklısı davranışlarımızın dünyadaki iyilik ve kötülüğün niceliğini artıracağı ya da eksilteceği inancımızdır,” dedi. Başını sıkıntıyla salladıktan sonra yatağına döndü, arkasına yastık koydu, “Şu şişko hayvan, Peder Paul de tutmuş kabul etmekten söz ediyor!” diye ekledi. “Dünyayı kabul etmek için iyilik ve kötülüğün sınırlarının ölçüsüz derecede geniş olduğunu anlamak gerekir, dünyanın gerçekten içinde yaşamak, şu sonlu insan anlayışının yasaklanmamış en son sınırlarına kadar onu araştırıp öğrenmek – onu kabul edebilmek için bunlar gerekir. Ama öylesine zor bir iş ki! İnsan geçen zamanla yan yana şuraya uzanıp acaba nasıl oluyor, diye düşünüyor. Kum saatinin içinde akan her türlü zamanı, ‘anımsanmayacak kadar eski zaman’, ‘şimdi’, ‘unutulmuş zaman’; ozanın zamanı, filozofun, gebe kadının zamanı, takvim... Hatta ‘vakit nakittir’ bile bu tablonun içine giriyor; sonra Freud’cular için paranın dışkı demek olduğunu düşünürken zamanın da öyle olması gerektiğini anlarsın! Darley, tam zamanında geldin, çünkü yarın dostlarım beni insan içine çıkarmak istiyorlar. Clea’dan çıkmış çok duygulandırıcı bir düşünceydi. Yaptığım bütün hatalardan sonra insan içine yeniden çıkmak zorunda kalma ayıbı bana çok ağır geliyor. Herkesin yüzüne nasıl bakacağım – sorun bu. Ancak böyle zamanlarda dostunu düşmanından ayırabiliyor insan. Beni giyinik, ellerimdeki sargılar daha az göze çarpacak biçimde sarılmış görmek üzere yarın buraya birkaçı gelecek. Kuşkusuz kara gözlükler takacağım. Mountolive, Amaril, Pombal ve Clea, ikisi bir yanımda, ikisi öteki yanımda. Fuad Caddesi’nin bir başından bir başına böyle yürüyüp Pastroudi’nin önündeki kaldırımda herkesin gözü önünde, uzunca bir süre oturup kahve içeceğiz. Mountolive, Muhammed Ali’deki en büyük yemek masasını ayırtmış, benim ölümden kurtuluşumu kutlamak için yirmi kişilik bir öğle yemeği vermek istiyor. Olağanüstü güzel bir dayanışma hareketi, hain ağızları susturacağından, alayları önleyeceğinden hiç kuşkum yok. Akşam için Cervoni’ler yemeğe çağırdılar. Böylesine mutlu yardımlar sayesinde zamanla kendimin ve hastalarımın sarsılan güvenini kazanabileceğim kanısındayım. Çok ince insanlar – bu kentin geleneğinden gelen bir şey bu, öyle değil mi? Sevmek için olmasa bile yeniden gülümsemek için yaşayabilirim –yalnızca Pierre Balbz’ın muhabbetle bakacağı kaskatı, parlak bir gülümseme– bir ustanın el emeğine, göz nuruna besleyeceği muhabbetle.”

Beyaz boks eldivenlerini ringe çıkan bir şampiyon gibi kaldırıp düşsel bir kalabalığı selamladı. Sonra yeniden yastıkların üzerine kendini bırakıp yumuşak bir kederle bana baktı.

“Clea nereye gitti?” diye sordum.

“Hiçbir yere. Dün öğleden sonra buradaydı, seni soruyordu.”

“Nessim bir yere gittiğini söyledi.”

“Belki de öğleden sonrası için Kahire’ye gitmiştir; sen neredeydin?”

“Geceyi Karm Abu Girg’de geçirdim.”

Uzun bir sessizlik oldu, birbirimizi süzüyorduk. Kafasında sorular vardı kuşkusuz, ama kabalık edip beni üzmek istemiyordu; benim açımdansa