*****

LA WRENCE DURRELL

BALTHAZAR

İSKENDERİYE DÖRTLÜSÜ 2

*****

Can Modern

Balthazar: İskenderiye Dörtlüsü 2, Lawrence Durrell

İngilizce aslından çeviren: Ülker İnce

Balthazar

İlk baskı: Faber & Faber, 1958

Bu çeviride kaynak alınan baskı: The Alexandria Quartet, Faber & Faber, 1982

© 1958, The Estate of Lawrence Durrell

© 2022, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 1984

Dizi editörü: Emrah Serdan

Editör: Seçkin Selvi

Düzelti: Ebru Aydın

Mizanpaj: Emin Petek

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-5824-9

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Maslak Mah. Eski Büyükdere Cad. İz Plaza Giz, No: 9/25 Sarıyer/İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

LA WRENCE DURRELL

BALTHAZAR

İSKENDERİYE DÖRTLÜSÜ 2

ROMAN

İngilizce aslından çeviren

Ülker İnce

*****

Lawrence Durrell’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Justine/ İskenderiye Dörtlüsü 1, 1984

Mountolive / İskenderiye Dörtlüsü 3, 1984

Clea / İskenderiye Dörtlüsü 4, 1984

Monsieur ya da Karanlıklar Prensi / Avignon Beşlisi 1, 1992

Livia ya da Diri Diri Gömülmek / Avignon Beşlisi 2, 1995

Constance ya da Yalnızlıklar / Avignon Beşlisi 3, 1996

Sebastian ya da Güçlü Tutkular / Avignon Beşlisi 4, 1996

Quinx ya da Kusursuzluk Peşinde / Avignon Beşlisi 5, 1998

Kara Defter, 1997

Karanlık Labirent, 2007

Kıbrıs’ın Acı Limonları, 2007

*****

LAWRENCE DURRELL, 1912’de Hindistan’da doğdu. Genç yaşta İngiltere’ye giderek Dışişleri Bakanlığı’nda çalışmaya başladı. Mısır, Yugoslavya, Rodos, Kıbrıs ve Güney Fransa’da görev yaptı. Hindistan’da Hint ve Tibet kültürünü, dinlerini ve mistik atmosferlerini yakından tanıdı. Kıbrıs’taki görevi ise, ona başta Mısır olmak üzere Akdeniz ülkelerinin uzun geçmişi, inanışları, gizemle gerçeğin birbirine örüldüğü yaşam biçimleriyle tanışma fırsatını verdi. Bu bilgi ve birikimler, Eskiçağ’ın belli başlı kültür merkezi İskenderiye ve Akdeniz’in öteki ucunda, Ortaçağ Avrupa’sını karanlığa boğan kilise egemenliğinin başkenti Avignon ortamında yüzyılımızın en çarpıcı romanlarını hayata geçirdi: İskenderiye Dörtlüsü ve Avignon Beşlisi. Durrell, 1990’da Fransa’da öldü.

ÜLKER İNCE, Hacettepe Üniversitesi Yabancı Diller Yüksek Okulu Mütercim-Tercümanlık Bölümü’nde öğretim görevlisi olarak İngilizce ve çeviri dersleri verdi. Daha sonra 1989-2000 yılları arasında Boğaziçi Üniversitesi Mütercim-Tercümanlık Bölümü’nde ders verdi. Bu arada Can Yayınları ve Telos Yayıncılık’ta yayın yönetmenliği yaptı. Bugüne değin yirmiden fazla çevirisi yayımlandı. 1985’te, Lawrence Durrell’dan yaptığı İskenderiye Dörtlüsü çevirisiyle Yazko Çeviri dergisinin Azra Erhat Çeviri Ödülü’ne layık görüldü.

*****

“Ayna bir insanı güzel görür, onu sever; başka bir ayna onu korkunç görür, ondan nefret eder; oysa iki etkiyi de yaratan aynı kişidir.”

Justine ya da Erdemin Felaketleri

D.A.F. de Sade

“Evet, o ayrıntıların üzerinde duruyoruz, sense onların korku verici keskin ağızlarını bir edep perdesiyle gizliyorsun; yalnızca insanı yakından tanımak isteyene yararlı olacak şeyler yok olmaz; insan ruhunun gelişmesi için bu tabloların ne kadar yararlı olduğu konusunda bir şey bilmiyorsun; belki de salt bu konular üstüne yazmak isteyenlerin aptalca çekingenlikleri yüzünden bu bilgi dalında böylesine kör cahil kaldık. Saçma sapan korkulardan bir türlü kurtulamayan bu adamlar en budala birinin bile bildiği çocukça şeyleri tartışıyorlar, insan yüreğine cesaretle el atıp onun devsel özelliklerini gözümüzün önüne sermeyi göze alamıyorlar.”

Justine ya da Erdemin Felaketleri

D.A.F. de Sade

*****

Anneme,

bellekte yaşayan bir kentin şu anmalığı

*****

Not

Bir dörtlünün ikincisi olan bu roman Justine’in bir devamı değil, ana baba bir kardeşidir. Bu romandaki kişiler ve durumlar baştan sona düşseldir, anlatıcının kişiliği de öyle. Düşsellik bakımından kent de onlardan aşağı kalmaz.

Çağdaş edebiyat artık önümüze “Üç Birlik” diye bir şey çıkarmıyor, bu yüzden ben de bilime yöneldim, biçimini görecelik önermesinden alan dört katlı bir romanı tamamlamaya çalışıyorum.

Üç ölçek uzama karşılık bir ölçek zaman: İşte bu süremin harcında bulunanların reçetesi böyle. Dört romana bu ölçü uygulandı.

Ama ilk üçü, bir dizi oluşturacak biçimde birbirlerini izlemeyip uzama yayıldılar (“devamı” sözcüğü yerine “kardeş” sözcüğünün kullanılmasının nedeni bu). Üst üste, iç içe olmaları tam anlamıyla uzamsal ilişkiden kaynaklanıyor. Zaman durdurulmuş durumda. Zamanı yalnızca dördüncüsü verecek ve ötekilerin gerçek devamı olacak.

Görelilikte özne nesne ilişkisi çok önemlidir, bu bakımdan romanı hem öznel hem de nesnel biçemlere yöneltmeye çalıştım. Üçüncü bölüm Mountolive düpedüz doğalcı roman geleneğinde yazıldı. Justine ile Balthazar’ın anlatıcısı orada bir nesne, yani bir roman kişisi oluyor.

Gerek Proust’un gerekse Joyce’un yöntemiyle bunun bir ilgisi yok – çünkü onlar bence Bergson’un “Süre”sini açıklayan örnekler, “Uzam Zaman”ı değil.

Kitabın ana sorunu çağdaş sevi ilişkisinin araştırılması.

Bu düşüncelerim size belki de alçakgönüllülükten uzak, hatta yüksekten atma gibi gelebilir. Ama zamanımızın “klasik”i denebilecek biçimbilimsel bir biçim bulgulayıp bulgulayamayacağımızı görmek için bir deneme yapmaya değer. Sonuç gerçek anlamda bir “bilimkurgu” olsa bile.

L.D.

Ascona, 1957

*****

Birinci bölüm

*****

I

Doğa görünümü renkleri: Kahverengiden tunç rengine, dimdik yükselen kent silueti, alçak bulutlar, inci rengi toprak, koyulu açıklı istiridye, menekşe rengi yansımalar. Çölün aslan rengi tozu: Eski zaman gölünün üstündeki günbatımında çinko ve bakır rengine dönüşen peygamber mezarları. Denizin karada bıraktığı izler gibi, havanın bıraktığı izlere benzeyen kocaman kum fayları; top madenî renginde, ıslak, titrek, erik karası bir yelken bezinde erimeye yüz tutmuş yeşil, limon rengi; yapışkan-kanatlı orman perisi. Devrilmiş sütunların, gemicilere yol gösteren işaret direklerinin arasında Taposiris ölü halde yatıyor, zıpkıncılar ortada yok... Mareotis sıcak leylak rengi bir göğün altında.

yaz: devetüyü kum, sıcak mermer gök.

güz: şiş, çürük griler.

kış: dondurucu kar, soğuk kum.

duru gök yüzeyleri, mika parıltılı.

deltanın yıkanmış yeşilleri.

görkemli yıldız görünümleri.

İlkbahar mı? İlkbahar ne gezer Delta’da. Orada yenilenme, tazelenme duygusu diye bir şey bilinmez. Kıştan çıkar, doğruca: Soluk alınamayacak kadar sıcak, balmumundan yapılma bir yaz bozuntusunun içine dalarsınız. Ama hiç değilse burada, İskenderiye’de, savaş gemilerinin arasındaki seti aşıp Grande Corniche’teki kahvehanelerin çizgili tentelerini uçuran deniz solukları bizi yazın hiçlik duygusunun gelgitsiz ağırlığından kurtarır. Ben hiçbir zaman...

Yarı düşsel (ama gene de tam anlamıyla gerçek) kent bizim içimizde başlar, bizim içimizde biter, kökleri belleğimizdedir. Şu ada evini pençesine alıp bırakan Ege Denizi’nin rüzgârı, söğüt ağaçlarını yay gibi geriye bükerken, şuraya, keçiboynuzu ağacı odunlarının ateşinin yanına neden her gece oturup yazarak o kente döneyim? İskenderiye için söyleyeceklerim bitmedi mi? Onun düşüyle, orada yaşayanların anısıyla bir kez daha sayrılığa tutulmam mı gerekiyor? Düşleri, ak kâğıdın hapishanesine kilitlediğimi, belleğin demir kapılı odalarına emanet ettiğimi sanıyordum! Kendime çok yüz verdiğimi düşüneceksiniz. Doğru değil. Rasgele bir tek etken her şeyi değiştirdi, beni yeniden eski günlerin içine çekti. Aynada kendisiyle göz göze gelen bir anı.

Justine, Melissa, Clea... Aslında sayımız çok azdı – bir tek kitapla bunlardan kolayca kurtulunacağını sanırsınız, öyle değil mi? Ben de o düşüncedeyim, öyle de sanıyordum. Artık zaman ve koşulların bozduğu elektrik devresi sonsuza dek kopuk kalacak...

Ben onları sözcüklerle diriltme işine girişmiştim, onları bellekte belli bir yere yerleştirme, her birine kendime özgü zamandaki yerini verme işine. Bencilce. Kitabı yazma işini tamamlayınca sanki içinde davranışlarımızın bulunduğu kukla evinin kapısına kilit vurmuşum gibime geldi. Gerçekten de dostlarımı, sevgililerimi artık canlı, yaşayan kişiler olarak değil, zihnin renkli aktarımları olarak görüyordum; tıpkı halı desenleri gibi benim kâğıtlarıma işlenmişlerdi, artık kentte oturmuyorlardı. Onlara, onları anlatırken kullandığım sözcüklerin ötesinde bir gerçeklik bağışlamak güçtü. Beni kendime dönmeye çağıran ne?

Ama devam edebilmek için önce geriye dönmek gerek: Onlarla ilgili yazdıklarımda doğru olmayan şeyler mi vardı? Hayır, bununla bir ilgisi yok. Ancak onları yazarken olguların hepsi elimin altında değildi. Çizdiğim tablo kesin olmayan bir tabloydu – birkaç kırık vazoya, bir yazılı tablete, bir tılsıma, birkaç insan kemiğine, gülümseyen altın bir maskeye bakarak çizilen yitik bir uygarlığın resmine benziyordu.

Pursewarden bir yerde, “Kendi seçtiğimiz yalanlar üzerine kurulu hayatlar yaşıyoruz,” diye yazıyor. “Gerçeklik algımızı zaman ve uzam içindeki konumumuz belirliyor – kişiliklerimiz değil, oysa biz ikincisini yeğlerdik. Böylece gerçekliğin her bir yorumu tek bir konuma dayanıyor. İki adım sağa ya da sola kaysak, bütün görünüm değişecek.” Buna benzer bir şeyler...

Kişilere gelince, ister gerçek olsunlar ister uydurma, yeryüzünde böyle yaratıklar yok. Her ruh, karşıt eğilimlerin karınca yuvasına benziyor. Değişmez nitelikli kişilik diye bir şey bizim kendi kuruntumuz – ama eğer sevmeye niyetimiz varsa gerekli bir kuruntu!

Değişmeden kalan şeye gelince... örneğin Melissa’ nın utangaç (tarihin ilk baskı yöntemleri kadar acemice) öpücüğünü önceden kestirebilirsiniz ya da Justine’in kaş çatmalarını – öğle zamanı Sfenks’in çizdiği yörüngelere benzeyen o ateşli kara gözlere düşen gölgeyi. “Sonunda,” diyor Pursewarden, “herkesle ilgili her şeyin doğru olduğu anlaşılacak. Aziz ile Kötü Ruhlu Kişi, ikisi iki ortak.” Haklı.

Gerçeklerden ayrılmamak için elimden geleni yapıyorum...

Bana ulaşan son mektubunda Balthazar şöyle yazıyor: “Sık sık seni düşünüyorum, hem de bıyık altından kötü kötü gülerek. Bizimle, yaşamlarımızla ilgili bütün verileri toplayıp –topladığını sanıyorsun– adana çekildin. Kuşkusuz yazarca bir biçimde kâğıt üstünde bizleri bir yargıya indirgiyorsun. Bunun sonunda ortaya ne çıkacak, merak ediyorum. Doğru’ya yaklaşabileceğini hiç sanmıyorum: Yani bizimle –hatta senin kendinle ilgili– benim sana anlatabileceğim doğrulara. Ya da ne bileyim, Clea’nın (Clea şimdi Paris’te, artık bana mektup yazmayı kesti) sana anlatabileceği doğrulara. Seni görür gibiyim, büyük bir bilge edasıyla Mœurs’ün,1 Justine ile Nessim’in günlüklerinin falan üstüne kapanmışsın, doğruyu onlarda bulacağını sanıyorsun. Ne büyük yanılgı! Ne yanılgı! Bir insanla ilişkili doğruyu arıyorsan, en son başvuracağın yer onun günlüğü olmalı. Hiç kimse en son itirafını kâğıt üzerinde kendine yapmaya cesaret edemez; hiç değilse aşkla ilgili olanlarını. Justine’in gerçekten kimi sevdiğini biliyor musun? Sen, seni sevdiğini sanıyordun, öyle değil mi? İtiraf et!”

Buna yanıtım, ağır işleyen kalemimin altında gittikçe kalınlaşan koca kâğıt demetinin üzerine başlık olarak pek de uygun düşmeyen Justine’in adını yazıp –Defterler de diyebilirdim– postalamak oldu. Aradan altı ay geçti. Bu çok sevindirici bir sessizlikti; çünkü eleştiricimin gönderilenleri doyurucu bulup sesini kıstığını gösteriyordu.

Kenti unuttuğumu söyleyemem, ama anısını hiç uyandırmamaya çalışıyorum. Kuşkusuz hep orada yerinde duruyor, her zaman da duracak, tıpkı yolcuların sık sık gördükleri bir serap gibi zihnimde asılı. Pursewarden bu olguyu şöyle anlatmış:

“Arkadaşım birdenbire bağırıp parmağıyla ufku gösterdiğinde henüz kara görünmemişti; karanın görünebilmesi için buharlı gemiyle daha en azından iki-üç saatlik yolumuz vardı. Gökyüzünde ters dönmüş durumda kentin tam ölçek serabını gördük, sanki toz rengi ipek üzerine yapılmış bir resme benziyordu, titrek ve ışıklı; ama en ince ayrıntılarına kadar görünüyordu. Her yeri ezbere çıkarabiliyordum: Ras El-Tin Sarayı, Nebi Daniel Camisi, falan. Taptaze çiyle boyanmış bir başyapıt kadar soluk kesici bir görüntüydü. Uzunca bir süre gökte öylece asılı kaldı, belki de yirmi beş dakika, sonra yavaş yavaş sisli ufukta eriyip yok oldu. Bir saat sonra küçük bir leke halinde görünen gerçek kent genişleyerek serabın büyüklüğüne ulaştı.”

Bu adada yapayalnız iki ya da üç kış geçirdik – sert rüzgârlı kışlar, sıcak yazlar. Bereket versin çocuk benim gibi kitap eksikliği, başka insanlarla konuşma eksikliği duymayacak kadar küçük. Mutlu ve hareketli.

İlkbaharla birlikte uzun dinginlikler, gelgitsiz, kokusuz, gelecek sezgisiyle dolu günler başlıyor. Deniz uysallaştı, tetikte bekliyor. Kayalıklardaki çobanın yavan kaval sesine yakında cırcırböceklerinin çatırtılı müziği eşlik edecek. Tırmanarak ilerleyen kaplumbağayla kertenkele dışında hiç dostumuz yok.

Hemen şunu da söylemeliyim ki, dış dünyadan düzenli olarak gelen tek konuğumuz İzmir adında bir posta gemisi; haftada bir kez, akşam karanlığı bastıktan sonra hep aynı saatte, hep aynı hızla burnun açıklarından güneye doğru geçiyor. Kışın kabaran deniz ve rüzgârlar yüzünden görünmüyor, ama şimdi – oturup onu bekliyorum. İnsan ilkin uzaktan uzağa motorların hafif uğultusunu duyuyor. Sonra burnu dönen o yaratık, denizde kendisinin oluşturduğu ipek köpüklü çizgiyi diklemesine kesiyor; koyulaşmış, ama hareket halindeki bir sinek bulutu gibi sınır çizgileri henüz belirginleşmemiş Ege gecesinin kelebek yumuşaklığındaki karanlığında pırıl pırıl parlıyor. Çok hızlı ilerlediği için kısa sürede ikinci burnun gerisinde gözden kayboluyor. Geriye belki de yalnızca bir halk ezgisinin bölük pörçük sözleri kalıyor ya da ertesi günü çocukla birlikte yüzmeye gideceğim çakıllı plajda kıyıya atılmış bulacağım bir mandalin kabuğu.

Çınarların altındaki zakkumlu kameriye – işte yazı odam orası. Çocuk yattıktan sonra buraya, deniz lekeli eski masaya oturur, haftalık konuğu beklerim, o geçmeden parafin lambasını yakmayı canım istemez. Burada haftanın bildiğim tek günü perşembedir. Size saçma gelecek, ama böylesine değişiklikten yoksun bir adada izin gününü sabırsızlıkla bekleyen bir okullu gibi, geminin haftalık ziyaretini beklerim. Kayıkla mektupların getirildiğini biliyorum, ama dağıtılması için yirmi dört saat daha geçmesi gerekir. Küçük teknenin gözden kaybolduğu an içimi hep hüzün kaplar. O geçip gittikten sonra içimi çekerek lambayı yakar, kâğıtlarıma dönerim. Öylesine yavaş, öylesine acı çekerek yazıyorum ki. Pursewarden bir keresinde yazma sanatından söz ederken, bana yaratı sırasında duyulan acının, sanatçılarda, tam anlamıyla delilik korkusundan geldiğini söylemişti; “Biraz daha ileriye gider ve kendi kendine delirmekten korkmadığını söylersen, bu işi hızlandırmış, böylece o engeli yıkmış olursun.” (Bu ne derece doğru, bilmiyorum. Ama vasiyetnamesinde bana bıraktığı para çok işime yaradı, henüz beni şu kahrolası borçlardan, çalışmaktan koruyacak üç-beş kuruşum var.)

Haftalık eğlencemi çok ayrıntılı anlatıyorum, çünkü bir haziran akşamı hiç habersiz çıkagelip beni şaşırtan Balthazar, bu tablonun içine sızmıştı – az daha “şaşırtan” yerine “beni sağır eden” diyecektim (burada konuşacak hiç kimse yok). Bu akşam olağanüstü bir şey oldu. Küçük teknecik her zamanki gibi gözden kaybolacağı yerde, birden yüz elli derecelik bir yay çizip geri dönerek sığ gölcüğe girdi, orada, kendi ışığının tüylü kozasında duruyordu; kendisinin oluşturduğu altın havuzcuğun ortasına sanki doğrunun araştırılmasının simgesi olan çıpanın ağır, uzun zincirini bıraktı. Bütün yazarlar gibi ruhu kara parçalarıyla kuşatılmış biri için dokunaklı bir görüntüydü bu –gerçekten de şişenin içinde, hiçbir yere gitmeyen bir gemi gibiydim– belki de Yeni Dünya’nın kıyılarına ulaşan ilk beyaz adamın teknesini izleyen bir yerli gibi izliyordum onu.

Küreklerin düzensiz şıpırtıları sessizliği bozuyor, karanlığı yırtıyordu; bir süre sora da kaldırım taşları üzerinde kentli ayakkabıların takırtıları aynı şeyi yaptı. Boğuk bir ses yön söyledi. Sonra gene sessizlik. Tam lambayı yakıp fitili düzelteceğim ve böylece kendimi bu akşam kuralı bozan geminin büyüsünden kurtaracağım sırada, dostumun esmer, ciddi yüzü ölüler dünyasından gelen keçi suratlı bir hayalet gibi mersin ağacının sık dalları arasından belirdi. İkimiz de soluğumuzu içimize çekmiş, birbirimize gülümseyerek, sarı ışıkta, karşı karşıya ayakta duruyorduk: Koyu renk, Asurlu bukleleri, Pan sakalı.

“Yoo, düş görmüyorsun, benim,” dedi Balthazar gülerek.

Birbirimize sımsıkı sarıldık. Balthazar!

Akdeniz gülünç derecede küçük bir deniz; onu olduğundan daha geniş sanmamızın nedeni tarihinin uzunluğundan, büyüklüğünden geliyor. Aslında İskenderiye –düşseli kadar gerçeği de– şuracıkta, birkaç yüz deniz mili güneyde bir yerde.

“İzmir’e gidiyorum, sana şunu oradan postalayacaktım,” dedi. Eski, çentikli masanın üzerine bir süre önce ona gönderdiğim elyazması kitap paketini bıraktı – satırların arasını dolduran tümcelerle, paragraflarla, soru işaretleriyle dağlanmış, süslenmiş koca kâğıt demetini yani. Mephistopheles’e benzeyen yüzüyle karşıma oturup daha alçak, kararsız bir sesle şöyle ekledi:

“Buraya not ettiğim şeylerin bazılarını sana söyleyip söylememeyi kendi kendime çok düşündüm. Bazen söylemenin aptallık, küstahlık olacağına karar veriyordum. Sözün kısası – bizimle gerçek kişiler olarak mı, yoksa ‘roman kişileri’ olarak mı ilgilendiğini bilmiyordum. Hâlâ da öyle. Şu kâğıtlar senin bildiklerine hiçbir şey eklemeyebilir, onlar yüzünden senin dostluğunu da yitirebilirim. Eğri bir yüzeyin üstüne küçük fırça dokunuşlarıyla kentin tablosunu yapmaktasın – şiiri mi amaçladın, yoksa gerçeği mi? İkincisiyse o zaman birtakım şeyler var ki onları bilmek hakkın.”

Nasıl oldu da böyle karşımda bitiverdi, henüz bana bunu açıklamamıştı, çünkü bu ziyaretin asıl amacı konusundaki kaygıları daha ağır basıyordu. Doğal olarak boşalmış olması gereken koydaki ateşböceği bulutuna şaşkınlıkla baktığımı görünce gülümsedi ve şöyle açıkladı:

“Motorundaki bir bozukluk yüzünden gemi birkaç saat burada kalacak. Nessim’in gemilerinden biri. Kaptan eski bir dostum, Hasim Kohly; belki onu anımsarsın? Anımsamıyorsun ha! Evet, senin tanımlamalarına göre aşağı yukarı nerede oturduğunu kestirebilmiştim; ama böyle tam senin kapının önünde karaya çıkacağımı ummuyordum doğrusu!”

Onun kahkahasını yeniden duymak çok güzeldi.

Ama ben onu dinlemiyordum, çünkü bu konuşmalarından sonra bana yazdığı notları bir an önce incelemek, (benim için en küçük bir önemi olmayan, çünkü hiçbir zaman yayımlanmayacak) kitabımı değil, o kente, o kentte yaşayanlara bakışımı yeniden elden geçirmek için sabırsızlanıyordum. Çünkü bütün bu yalnızlığım sırasında benim kendi kişisel İskenderiye’m bir içgözlem felsefesi kadar değerlenmiş, hemen hemen tek saplantım olmuştu. Öylesine heyecanlıydım ki, ona ne diyeceğimi bilemiyordum.

“Bizimle kal Balthazar,” dedim, “bir süre kal...”

“İki saat sonra hareket ediyoruz,” dedikten sonra önündeki kâğıtlara eliyle vurarak yüzünde bir kuşku ifadesiyle şöyle ekledi:

“Bunlar senin humma kuruntularını artırabilir.”

“İyi ya, benim istediğim de bu.”

“Her şeye karşın biz –hâlâ yaşayanlarımız– gerçek insanlarız, sen bizi nasıl gösterirsen göster. Melissa’yla Pursewarden sana yanıt veremezler, çünkü ikisi de öldü. Hiç değilse biz öyle sanıyoruz.”

“Biz öyle sanıyoruz. En iyi yanıtlar hep mezarın ötesinden gelir.”

Oturup eski günleri konuştuk, kolay olmadı kuşkusuz. O, gemide yemeğini yemişti, adanın güzel şarabı dışında buyur edecek bir şeyim yoktu. Bardağındaki şarabı yudumlamaya başladı. Daha sonra Melissa’nın çocuğunu görmek istediğinde, onu zakkumların arasından geçirerek çocuğun bulunduğu odayı görebileceğimiz bir yere götürdüm; ocaktaki büyük ateşin ışığıyla aydınlanan odada başparmağını ağzına sokmuş uyuyan çocuk öylesine güzel, öylesine ciddi görünüyordu ki. Alçak sesle, “Bir gün Nessim onu görmek isteyecek. Çok yakında. Unutma. Ondan söz etmeye, onu merak etmeye başladı bile. Yaşlılık kapıyı çalınca ondan destek arayacak. Bu sözlerimi unutma,” dedikten sonra Yunanca olarak şunları ekledi:

“İlkin gençler, asma gibi, yaşlıların kalın dallarına tırmanırlar, yaşlılar onların yumuşak, körpe parmaklarını gövdelerinde duyarlar; daha sonra yaşlılar gençlerin onlara destek olan güzel gövdelerinden aşağı, ölümlerine doğru inmeye başlarlar.”

Ben bir şey söylemedim. Şimdi yaşayan şey odaydı – gövdelerimiz değil.

“Burada çok yalnızsın.”

“Ama olağanüstü, güzel bir yalnızlık.”

“Evet, seni kıskanıyorum. Ama gerçekten.”

Sonra birden, bir zamanlar başka bir yaşamda Clea’ nın bana verdiği, Justine’in yarım kalmış portresi gözüne ilişti.

“Şu portre – bir öpücükle yarıda kesilmiş şu portre. Onu bir kez daha görmek ne güzel – ne güzel!”

Gülümsedi.

“Bir müzik parçasını dinlerken kulağına birden tanıdığın, çok sevdiğin bir müzik cümlesinin çalınması gibi bir şey, seni hiç eksilmeyen, her zaman yeniden yakalayabileceğin bir coşkuya alıp götürüyor.”

Hiçbir şey demedim. Cesaret edemedim.

Bana dönerek, sanki bir yankıyı sorguya çekermişçesine, “Clea’dan ne haber?” diyebildi sonunda.

“Ondan haber almayalı belki iki yıl var, belki de daha çok. Burada zaman hesabı yoktur. Belki evlenmiştir, başka bir ülkeye gitmiştir, belki çocukları olmuştur, belki bir ressam olarak ünlenmiştir falan... onun için dilenebilecek ne varsa hepsi olmuş olabilir.”

Bana tuhaf tuhaf baktıktan sonra başını sallayarak, “Hayır,” dedi; ama başka bir şey söylemedi.

Karanlık zeytinlikten denizciler seslendiklerinde saat gece yarısını epeyce geçiyordu. Onunla birlikte deniz kıyısına kadar yürüdüm, çok çabuk ayrıldığı için üzgündüm. Suyun kıyısında bir sandal bekliyordu, içinde küreklere yapışmış bir tayfa vardı. Arapça bir şeyler söyledi.

Güneşli bir günden sonra deniz suyu insanı baştan çıkaracak kadar ılıktı. Balthazar tam sandala binmek üzereyken, kıyıdan uzaklığı iki yüz metreyi bile bulamayan gemiye kadar yüzerek ona eşlik etme isteğine kapıldım ansızın. Aklıma geldiği gibi yaptım, geminin yanına gelince oralarda oyalanarak onun merdivenlere tırmanışını, sandalın yukarı çekilişini izledim. “Dikkat et uskura takılmayasın, motorlar çalışmadan geri dön,” diye seslendi.

“Olur.”

“Ama dur – dur biraz.”

Bir kamaraya dalıp çıktıktan sonra suyun içine, bana yakın bir yere bir şey attı. Düşen şey yumuşak olmalıydı.

“İskenderiye’den bir gül... Kendisini sevenlere mutluluk dışında her şey verebilen kentten,” dedi ve kıkır kıkır güldü. “Çocuğa ver.”

“Güle güle Balthazar!”

“Bana yaz – cesaretin varsa!”

Işıkların çapraz örgülü ağına bir örümcek gibi yakalanmıştım, karanlık kıyıyla aramda hâlâ duran o sarı ışıklı gölcüklere yönelirken ona el salladım, o da bana karşılık verdi.

O değerli gülü dişlerimin arasına alıp içimden konuşa konuşa, çakıllı kıyıda giysilerimin bulunduğu yere doğru yüzdüm.

İşte orada, lambanın sarı ışığının altında, masanın üzerinde Justine’in satır arası adını verdiğim o müthiş nüshası duruyordu. Değişik renkli mürekkeplerle, daktiloyla üstüne çaprazlar çizilmiş, yanlışları gösteren işaretler konmuş kâğıtlar sorular ve yanıtlarla bezenmişti. Bir an bu kâğıtları ortak gerçeğimizin –üstüne her birimizin kendi bireysel izlerimizi kat kat bıraktığımız, yazboz tahtası olmuş bir parşömene benzeyen gerçekliğimizin– aşağı yukarı bir simgesi gibi görmüştüm.

Şimdi ona yepyeni bir gözle bakmayı, Balthazar’ın eklediği notlara kendimi alıştırmayı öğrenmem mi gerekiyor? Onun yazdıklarını nasıl coşkuyla okuduğumu anlatamam – bazen çok ayrıntılı, bazen de (örneğin, “Birtakım Yanılgılar ve Yanlış Anlamalar” başlıklı listede olduğu gibi) kısa, özlü notlar düşmüştü; orada büyük bir serinkanlılıkla şöyle diyordu, “No 4: Justine’in seni ‘sevmesi’ konusu. O eğer birini ‘sevdiyse’ Pursewarden’ı sevdi. ‘Bu ne demek?’ Nessim’in, yani evlendiği adamın kıskançlığından onu korumak için seni yem olarak kullanması gerekiyordu. Pursewarden’ın onu zerrece iplediği yoktu – işte aşkın yüce mantığı böyledir.”

Yeşil gölün düz aynasının önünde, çölün sınırını çizen kumtaşının inişli yokuşlu böğründe kent bir kez daha usumda canlandı. Aşk taktikleri, arzunun kışkırtmasıyla çevrilen dümenler, iyiyle kötü, erdemle gelgeç gönüllülük, aşkla cinayet... Bunların hepsi İskenderiye sokaklarının, alanlarının, genelevlerinin, kabul salonlarının karanlık köşelerinde hafifçe kıpırdadı – düzenbazlıkların, karşı düzenbazlıkların balçığında kocaman bir yılanbalığı yumağı gibi kımıldadı. Benim gerçek (gizli) yaşamım üzerine görüşlerle dolu o sihirli kâğıt yığınını elimden bıraktığımda hemen hemen gün ağarmak üzereydi. Yatağa girdiğimde sarhoş gibiydim, başım ağrıyor, kentin yankılarıyla çınlıyordu – yeryüzünde başka örneği olmayan o kentte, birbirine en uzak soylar, en yabancı alışkanlıklar buluşabilir, ruhsal yazgılar kesişebilir. Tam uykuya dalacağım sırada şu sözleri yineleyen dostumun yavan sesini duyar gibi oldum: “Ne kadarını öğrenmek istiyorsun... daha ne kadarını öğrenmek istiyorsun?” Ona düşümde şöyle yanıt verdim: “O kentten kurtulabilmek için her şeyi öğrenmeliyim.”

“Bir çiçeği dalından çeker koparırsan, dal yine yerine döner. Aynı şey yürekteki sevgiler için doğru değildir.” Bir keresinde Clea, Balthazar’a böyle demiş.

Başladığım noktaya dönmek öylesine canımı sıkmış, öylesine keyfimi kaçırmıştı ki, çok uzun bir yolculuktan sonra kendisine uykuda gezdiği söylenmiş bir adam gibiydim. Bir keresinde Balthazar eski bir tenis çorabına sümkürerek, “Zamanla kendisini en çok yalanlayan şey ‘doğru’dur,” demişti.

Bir başka kez de Pursewarden, hiç unutamadığım şu sözler: “Şeyler hep göründükleri gibi olsalardı, insan imgelemi ne kadar yoksullaşırdı!”

Kentlerin orospusu bu kentten –deniz, çöl, minare, kum, deniz– kendimi nasıl kurtaracağım?

Hayır. Her şeyi dümdüz, ak ve kara olarak yazmalıyım, anısı ve itici gücü tükeninceye dek. Çevirmeye çalıştığım anahtarın kendi içimde olduğunu biliyorum.

1. (Fr.) Yaşantı. (Y.N.)

*****

II

Sabahın erken saatlerinde tıraş olmak için Mnemjian’ın aynalı, palmiyeli, boncuk perdeli –tertemiz ılık su ve kar gibi beyaz örtülerle sanki cesetlerin gömülmeye hazırlanışının, yağlarla ovuluşunun hoş bir yansılamasının yaşandığı– Batlamyüs berber salonuna toplandığımız günler, Capodistria bize Le cénacle2 derdi. Bu töreni menekşe rengi gözlü kamburun kendisi yürütürdü, çünkü hepimiz de değerli müşterilerdik (sodyum karbonat banyosuna yatırılmış ölü firavunlar, değiştirilmesi, yerlerine yenilerinin konması gereken bağırsaklar, beyinler). Ölüleri tıraş ettikten sonra hastaneden doğruca buraya koşup geldiği için berberin kendisi genellikle tıraşsız olurdu. Kısacası, her birimiz kendi işimize –Da Capo,3 simsarlarını görmeye; akşamdan kalma, ağzı çirişli Pombal (sanki bütün gece gözyuvarlarının üstünde yürümüş gibi bir duyguyla), sendeleye sendeleye Fransız Konsolosluğu’na, ben okula, Scobie de Polis Dairesi’ne vb.– gitmeden önce burada, yastıklı koltuklarda, aynalarda buluşuyorduk.

Bu, sabah töreninin flaşla çekilmiş soluk bir fotoğrafı var bende; Global Ajans muhabiri zavallı John Keats çekmişti. Şimdi bu resme bakmak çok tuhaf. Üstüne kefen kokusu sinmiş. İskenderiye’de bir ilkbahar sabahının sesli bir resmi: Kahve dibeği tokmaklarının sessiz sürtünüşleri, şişman güvercinlerin pıhtılaşmış bağırtıları. Dostlarımı çıkardıkları seslerden tanırım: Siyasal konuşmalara karşı Capodistria’nın “pöhh” sesi, ardından yavan kahkahası – madensel bir midenin öğürtüsü gibi; Scobie’nin sigara öksürüğü, “Köh, köh”; sanki çelik üçgene vuruluyormuş gibi Pombal’ın “Tien, tien”leri.

İşte bir köşede, o sefil yağmurluğumla ben görülüyorum – bundan iyi öğretmen imgesi bulamazsınız. Öteki köşede de zavallı Toto de Brunel’cik oturuyor. Keats’in makinesi onu yüzüklü bir parmağı tam şakağına –ölümcül şakağına– götürürken yakalamış.

Toto! Onun eşi benzeri yoktur, o bir numéro’dur.4 Kuru bir büyücü yüzü, küçük bir oğlan çocuğunun kahverengi gözleri, alnında “V” biçimli saç çizgisi, tuhaf art nouveau gülüşü. Jigoloya para ödemeyecek kadar gururlu ve yaşlı sosyete kadınlarının sevgilisiydi. “Toto, mon chou, c’est toi!” (Madam Umbada), “Comme il est charmant ce Toto!”5 (Athena Trasha). Yaşı olmayan bir yüzün buruşukları arasına her gün biraz daha gömülen yanak çukurluklarıyla yaşlı kadınların erkeği işte bu kuru övgülerle karın doyuruyordu – galiba oldukça da mutlu. Evet.

“Toto-comment vas-tu?” – “Si heureux de vous voir, Madame Martinengo!”6

Pombal’ın küçümseyici deyimiyle tam bir “İkinci Çöküş Dönemi Efendisi”ydi. Gülüşü insanı rahatsız eder, kibarlığı dondururdu. Önemli bir serveti yoktu, aşırı davranışları sıradandı, ama gene de toplum trafiğinin tam ortasında bulunuyordu. Galiba onun için yapılacak bir şey kalmamıştı, çünkü o bir kadındı; ama kadın olarak doğmuş olsaydı şimdiye çoktan ağlaya ağlaya ince hastalığa yakalanırdı. Sevimlilikten yoksun oğlanlığı ona haksız bir saygınlık sağlıyordu. “Homme serviable, homme gracieux”7 (Kont Banubula, General Cervoni – insan daha başka ne ister?)

Bir gün, mizahla ilgili olmasa da, insanları katıla katıla güldürecek bir şey bulmuştu. Orta derecede İngilizce ve Fransızca konuşur, bulamadığı bir sözcüğün yerine anlamını bilmediği bir başka sözcüğü koyardı. Bu tuhaf yer değiştirme genellikle çok hoş sonuçlar veriyordu. Bu onun değişmez üslubu durumuna gelmişti. Neredeyse şiirsel denebilecek noktalara ulaştığı oluyordu – örneğin “Daktilomdan sinekler döküldü” gibi, “Bugün arabamın kafatası açıldı” gibi, ya da “Öyle hızlı koştum ki başım kepeklendi” gibi şeyler söylediği zaman. Bu işi üç dilde de yapabiliyordu. Böylece üçünü de öğrenme zahmetinden kurtulmuş oluyordu. Kendine özgü bir Toto dili vardı.

O sabah orada görünmeyen Keats, merceğin gerisinde duruyordu – hiçbir kötü niyet taşımayan, Dünyanın İyisi denebilecek bir insandı. Hafifçe ter kokardı. C’est le métier qui exige.8 Bir zamanlar yazar olmak istiyormuş, ama yanlış yola sapmış; şimdiki mesleği onu gerçek yaşamın yüzeyinde (olmuş şeylerle olmuş şeylere ilişkin gerçekler düzeyinde) kalacak biçimde öylesine eğitmiş ki, sonunda tam gazetecilere özgü bir sinir hastalığı bulmuş (hepsi o hastalığı yatıştırmak için içki içiyorlar); hastalık da şu: Bir sokak ötede bir şey oldu ya da olmak üzere, onlar duymadılar, duyduklarında da iş işten geçmiş olacak. Hiç de önemli olmadığını, hatta anlamsız olduğunu önceden bildiği en küçük bir gerçeklik parçasını kaçırma korkusu yüzünden, genellikle tuvalete gitmek isteyen çocuklardaki gibi bir tik edinmişti, durmadan oturduğu yerde kımıldar, bacağını bacağının üstüne atar, indirirdi. Birkaç dakika konuştuktan sonra sinirli sinirli ayağa kalkar, “Bir şey unutmuşum – şimdi dönerim,” derdi. Sokağa çıkınca ciğerlerindeki havayı keskin bir ıslık sesiyle boşaltarak rahatlardı. Uzağa gitmez, tedirginliğini yatıştırmak için oralarda dolanırdı. Her şey her zamanki gibi doğal görünürdü kuşkusuz. Savunma ödenekleri konusunda Mahmud Paşa’ya şimdi mi telefon etse yoksa yarını mı beklese... Cebi yerfıstığıyla doludur, fıstıkları dişleriyle kırar tükürür, tedirgin ve sinirlidir, nedenini bilmez. Bir süre dolaştıktan sonra tırıs tırıs kahveye ya da berber dükkânına döner. Utangaç utangaç, özür dilercesine gülümsemektedir: Bir “ajans muhabiri” – çağdaş dünyamızın en iyi bütünleşmiş tipi. Yaşamını sürdürmeyi yeğlediği düzey dışında John’un hiçbir kusuru yoktu – ama aynı şey adaşı için de söylenebilirdi, öyle değil mi?

Bu soluk fotoğrafı ona borçluyum. (Çok daha sonra, hiç elden bırakmadığı budalalığı uğruna, çölde öldürülecekti.) Her şeyi ölümsüzleştirmek, fotoğraflamak, kayda geçirmek manyaklığı uğruna! Galiba bu, hiçbir şeyi doya doya yaşayamadığını, içine çektiği her solukla yaşamın tazeliğini soldurduğunu duyumsayan bütün insanlarda görülüyor. İmzalı yemek listeleriyle, anılı purolardan çıkarılmış kuşaklarla, posta pullarıyla, resimli posta kartlarıyla dolu sayısız “dosya”sı vardı. İleride bunlar işe yaradı, çünkü nasılsa Pursewarden’ın obiter dictum’larının9 bazılarını not etmişti.

Fotoğrafın doğusunda koca göbekli eski dostum sevgili Pombal oturuyor, gözlerinin altında gerçek birer diplomat torbacığı. İşte insanın bir parça sevgiyi kendisinden esirgeyemeyeceği biri. Tek düşüncesi işini kaybetmek ya da impuissant10 olmak: Jean-Jacques’tan beri bütün Fransızların ulusal korkusu. Onunla çok kavga ederiz, ama dostça, çünkü önemsiz ıvır zıvır yanında daha önemli ıvır zıvırla –yani kadınlarla– dolu küçük dairesini ikimiz paylaşıyoruz. Ne olursa olsun iyi bir dost, iyi yürekli bir insan, kadınları gerçekten seviyor. Uykum kaçsa ya da hasta olsam, “Dis donc, tu vas bien?”, tam bir bon Copain11 ağzıyla kibarlığa kaçmadan sorar: “Ecoute – tu veux une aspirine?”12 ya da “Ou bien – J’ai une jaune amie dans ma chambre si tu veux...”13 (Baskı yanlışı değil: Pombal bütün poule’lere14 “jaunes femmes”15 derdi. “Hein? Elle n’est pas mal – et c’est tout payé, mon cher. Mais ce matin, moi je me sens un tout petit peu antiféministe – j’en ai marre, hein!”16 Böyle zamanlarda üstüne bir gözüdoymuşluk gelirdi. Komik bir biçimde gözünü devire devire, “Je deviens de plus en plus anthropophage”17 derdi. Ayrıca işi için de çok kaygılanıyordu, oldukça kötü bir ünü vardı, özellikle kendisinin “l’affaire Sveva”18 dediği şeyden sonra herkes dedikoduya başlamıştı; üstelik dün tam ayakkabılarını Kançılarya’nın perdesine silerken Başkonsolos içeri girivermişti... “Monsieur Pombal! Je suis obligé de vous faire qeulques observations sur votre comportement officiel!”19 Uff! Birinci sınıf bir azar...

Fotoğrafta Pombal’ın üzgün üzgün oturmasının nedeni işte bu, suratını asmış bunları düşünüyor. Son günlerde Melissa yüzünden biraz bozuştuk. Ona âşık olduğum için bana kızıyor, çünkü o alt tarafı gece kulübünde dansözmüş, bu yüzden de ciddi bir ilgi göstermeye değmezmiş. Ayrıca işin içine züppelik de giriyor, çünkü sonuç olarak Melissa artık bizimle oturuyor, Pombal’sa bunu küçültücü buluyor; hatta diplomatik açıdan belki de sakıncalı.

“Aşk,” der Toto, “sıvı bir fosildir,” – doğrusu yerinde bir söz. Bu durumda bir bankerin karısına âşık olmak gülünç de olsa bağışlanabilir... Bağışlanabilir mi acaba? İskenderiye’de herkesin yürekten alkışladığı tek şey entrika per se20, oysa âşık olmak insanı toplum içinde gülünç duruma düşürür. (Pombal’da tam bir taşralı ruhu vardır.) Melissa’nın ölüsünün o korkunç dinginliğini, soyluluğunu düşünüyorum, sanki onarılmaz, kötü bir kaza geçirmiş gibi sargılar içinde yatan incecik gövdesini. Evet.

Ya Justine? Bu fotoğrafın çekildiği gün, Balthazar’ın dediğine göre, Clea’nın yapmakta olduğu tablo bir öpüşle yarıda kesilmiş. Bu sahneleri gözünün önüne getirmekte bunca güçlük çeken ben, nasıl olup da bunları anlaşılır kılayım? Galiba Justine’i, Pursewarden’ı, Clea’yı yepyeni bir açıdan görmeye çalışmam gerekiyor... Yani, onların eylemleriyle benim aramda duran –benim kendi yaradılışımın, görme gücümün sınırlamalarından oluştuğunu sandığım– ışık geçirmez zarı kaldırmaya çalışmalıyım. Pursewarden’a karşı duyduğum kıskançlık, Justine’e duyduğum tutku, Melissa’ya duyduğum acıma. Bunların hepsi de çarpıtıcı birer ayna... Tek doğru yol olgulara başvurmak. En iyisi, daha başka ne biliyorsam hepsini yazmak, gerekirse hayal gücü zoruyla bunu kendim için anlaşılır, kabul edilir kılma girişiminde bulunmak. Ya da acaba olgular kendi hallerine bırakılabilirler mi? “O adam âşık oldu,” ya da “O kadın âşık oldu,” deyip de bunun ne anlama geldiğini oranlamadan, bunu kabul edilebilir bir bağlama yerleştirmeden bırakabilir misiniz? Bir keresinde Pombal, Justine için, “O kaltak,” demişti, “Elle a l’air d’etre bien chambrée!”21 Melissa için de, “Une pauvre petite poule quelconque...”22 Haklıydı, belki de, ama bunlar doğru anlamlarını başka bir yerde buluyorlar; burada, umarım iç yaşamımın iplikleriyle örümcek gibi dokuduğum, üstüne yazılar çiziktirdiğim şu kâğıtlarda.

Ya Scobie? Hiç değilse o bir grafik gibi kolay anlaşılır – bir ulusal marş kadar düz. Bu sabah özellikle neşesi yerinde görünüyor, çünkü son günlerde mesleğinde büyük bir ilerleme gösterdi. Mısır polisinde on dört yıllık binbaşılıktan, kendi deyimiyle “yaşamının sonbaharı”ndan sonra... Sözcükleri yazmaya cesaret edemiyorum, çünkü onun gizlilik karşısındaki titreyişini, gözevinde uğursuzca dönen cam gözünü görür gibi oluyorum... Gizli Servis’e atandı. Tanrı’ya şükür şu anda hayatta değil, yoksa bu sözcükleri okuyunca titrerdi. Evet, Kadim Denizci, Tatwig Sokağı’nın gizli korsanı, gerçek insan. Kent onu ne çok arıyor. (Onun “acayip” sözcüğünü kullanışını!)

Gizemli bir çağrı üzerine nasıl gittiğimi, olağanüstü büyük bir odada eski korsan dostumu bir masanın arkasına oturmuş, ağzına iyice oturmayan takma dişlerinin arasından ıslıklar çıkararak bana bakarken bulduğumu başka bir yerde anlatmıştım. Galiba bu yeni görev –onun biricik sırdaşı olan– beni ne kadar şaşırttıysa kendisini de şaşırtmıştı. Uzun süredir Mısır’da oturduğu, Arapçayı iyi bildiği doğruydu kuşkusuz, ama gene de iş yaşamı oldukça karanlıktı. Bir istihbarat ajanı ondan ne öğreneceğini sanıyordu acaba? Dahası – o benden ne öğreneceğini sanıyordu? Balthazar’ın Kabala ilkelerini açıklayan konuşmalarını dinlemek üzere ayda bir toplanan küçük grubun casuslukla hiçbir ilgisinin bulunmadığını ayrıntılarıyla zaten anlatmıştım; aynı konulara ilgi duydukları için bir araya gelen Hermes’çi23 öğrencilerden başka bir şey değildiler. İskenderiye mezhepler kentidir – şöyle üstünkörü yapılacak bir araştırma ile Balthazar’ın anlattığı Hermes’çi felsefeyle ilgilenen grup benzeri daha başka birçok grubun varlığını ortaya çıkarırdı: Steiner’ciler, Hıristiyan Bilimciler, Ouspenski’ciler, Adventistler... Dikkatini özellikle Nessim, Justine, Balthazar, Capodistria gibi insanlara yöneltmesinin nedeni neydi? Ben bunu bilmiyordum, acaba o biliyor muydu?

“Onlar bir haltlar karıştırıyor. Bize Kahire’den söylenen bu,” diyordu her hafta.

Besbelli kendi patronlarının kimler olduğunu bile bilmiyordu. Anladığım kadarıyla görünmez insanlar ona yapacağı işleri özel bir telefon aracılığıyla bildiriyorlardı. Ama şu “Kahire” dediği neyse, ona çok iyi para ödüyordu; mademki saçma sapan araştırmalar için sokağa atacak parası vardı, bu parayı bana vermesini engellemek benim haddime düşmezdi. Balthazar’ın Kabala’sına ilişkin verdiğim birkaç rapordan sonra bu konunun kapanacağını sanıyordum, ama ne gezer. Durmadan daha çok bilgi istiyorlardı.

Sözünü ettiğim o sabah, fotoğraftaki yaşlı gemici yukarı mahallenin en pahalı berber dükkânı olan Mnemjian’ın orada tıraş olarak hem yeni görevini hem de bu görevin getireceği yüksek ücreti kutluyordu. Bu fotoğrafın “gizli bir buluşma yeri”ni ölümsüzleştirdiğini unutmamalıyım; doğal olarak Scobie neye uğradığını şaşırmış görünüyor. Çünkü, etkinlik alanlarının araştırılıp öğrenilmesi gereken casusların tam ortasına düşmüş durumda – Fransız Deuxième’inin24 başı olduğu söylenen bir Fransız diplomatı da bunun içinde.

Çok küçük bir polis aylığı ve gemicilik emekliliğiyle geçinen Scobie, olağan koşullarda böyle pahalı bir dükkânın müşterisi olamazdı. Ama şimdi o büyük bir adam.

Bizim kambur tam bir diplomat inceliğiyle, sanki tıraş edilecek bir şey varmış gibi –çünkü Scobie’nin parlak tepesinin çevresinde, bir kaz palazının gerisindeki tüyler kadar ince tüylerden başka bir şey yoktu, kışı anımsatan cılız torpedo sakalını da son yıllarda kesmişti– onu tam boy tıraş ederken aynada bana göz kırpmaya bile cesaret edemiyordu.

Biraz sonra, gırtlaktan çıkan sesiyle, “Şurası muhakkak ki,” diye söze başlayacak (biz casusların, bunca kuşkulu kişinin arasında, “olağan” bir biçimde konuşmamız gerekir):

“Şurası muhakkak ki azizim, buradaki şu titizlik hiçbir yerde yok. Mnemjian gerçekten biliyor.” Gırtlağını temizledi. “Hem de bu sanatın bütün inceliklerini.” Teknik deyimler karşısında sesi tumturaklı çıkardı. “Bu bir diploma sorunu – Bond Caddesi’nde bir berber dostum vardı, bana o söyledi. Diplomasız olmaz.” Kısık, vantrilok (karnından konuşan) sesiyle Mnemjian teşekkür etti. Yaşlı adam cakalı bir biçimde, “Bir şey değil. İşin püf noktalarını bilirim,” dedi. Artık bana göz kırpabilirdi. Ben de ona karşılık verdim. İkimiz de gözlerimizi birbirimizden kaçırdık.

Serbest kalınca ayağa kalktı, bütün kemikleri çatırdıyordu, o korsan çenesini sağlıklı, dinç insanlar gibi germişti. Büyük bir keyifle aynadaki yansımasını inceledi. Kısa, kesin bir baş hareketiyle, “Evet, güzel,” dedi.

“Başınıza elektrikli masaj ister misiniz efendim?”

Tam o sırada Scobie kırmızı saksı benzeri tarbuş’unu25 giymek üzereydi, “istemez” anlamında sertçe başını salladı. “Başımı sivilcelendiriyor,” dedikten sonra sırıtarak ekledi: “Kalanları ben arakla beslerim.” Mnemjian bu espriyi küçük bir el hareketiyle selamladı. Dışarı çıktık.

Ama gerçekten de hiç sevinçli değildi. Şerif Paşa’dan aşağı Grande Corniche’e doğru ağır ağır birlikte yürürken, başı önüne eğikti. At kılından yapılmış sinek öldüreceğini sıkıntılı sıkıntılı dizine vuruyor, zift bağlamış piposunu dalgın dalgın tüttürüyordu. Düşünceler. Birden öfkelenerek söylediği şey şu oldu:

“Şu Toto denen adama dayanamıyorum. Tam bir ibne. Benim zamanımda biz...” Uzun süre ağzının içinde bir şeyler homurdandıktan sonra yeniden sessizliğe gömüldü.

“Ne var Scobie?” diye sordum.

“Canım sıkılıyor. Gerçekten sıkılıyor,” dedi.

Yukarı mahalledeyken yürüyüşü, davranışları değişir, kabadayılanmaya başlardı –sanki o, beyaz adamın temsilcisiydi ve beyazların sorunlarını –Beyazların Ağır Yükü dedikleri sorunları– kara kara düşünüyordu. Scobie’ye bakarak yargıda bulunmak gerekirse, bu yük çok ağırdı. En küçük bir hareketinde, eliyle dizine vuruşunda, dudağını emişinde, dükkânların vitrinleri önünde kara kara düşünürmüş pozlarına girişinde aşırı bir yapaylık vardı. Çevresindeki insanlara sanki cambaz ayaklıkları üstünden bakar gibiydi. Bu pozları bana İngiliz aile romanlarındaki kahramanları anımsatıyordu: Bir Tudor şöminesinin önüne dikilmiş, kırbaçla çizmelerini döven kahramanları.

Arap mahallesine yaklaştığımızda bütün bu yapmacıklardan en küçük bir iz bile kalmadı. Rahatlamış, alnını silmek için tarbuş’unu geriye itmiş, uzun yılların içli dışlılığından doğan bir sevgiyle çevresine bakmıştı. Onu bağrına basan yer burasıydı, o burada gerçekten kendi yurdunda gibiydi, Goharri Camisi’nin yakınlarındaki bir duvardan dışarı uzatılmış kurşun borudan (genel bir çeşme), meydan okurcasına su içerdi. Oysa kendi içindeki Beyaz Adam bu suyu içmenin tehlikeli olduğunu pekâlâ bilirdi. Bir satıcı tezgâhının önünden geçerken bir şekerkamışı sopası ya da keçiboynuzu alır, sokakta kemirmeye başlardı. Burada sokağın sesleri her yerden onu selamlar, o da onlara neşeyle karşılık verirdi.

“Y’alla, efendi, Skob.”

“Naharak said, ya Skob.”

“Allah salimak.”

İçini çeker, “Şu aziz insanlar. Burayı ne kadar sevdiğimi bilemezsin!” derken bir yandan da kocaman bercim (hayvan yemi olarak kullanılan aktirfil) balyalarıyla dar sokaktan geçen ve bizi yere devirecekmiş gibi görünen ıslak gözlü deveden kaçardı.

“Tanrı kısmetini artırsın.”

“Müsaadenle, anacığım.”

“Hayırlı günler.”

“Benden iyiliğini esirgeme şeyhim.”

Scobie burada, kendi çöplüğüne gelmiş bir adamın rahatlığıyla tıpkı bir Arap gibi, ağır, çalımlı adımlarla yürüyordu.

Bugün ikimiz bir süre eski caminin gölgesinde oturup hurma ağaçlarının çıtırtısını, aşağıda, görünmeyen limandaki açık deniz yolcu vapurlarının düdük seslerini dinledik.

Sonunda Scobie hüzünlü, kırık, cılız sesiyle şöyle dedi:

“Pederast26 dedikleri şey konusunda bugün bir genelge gördüm. Bu beni çok sarstı aziz dostum. İtiraf edeyim – o sözcüğü bilmiyordum. Sözlüğe bakmak zorunda kaldım. Her ne pahasına olursa olsun onları içimizden atmamız gerektiği yazılıydı. Örgütün güvenliği açısından tehlikeli görülüyorlar.”

Güldüm, o da küçük bir kıkırtıyla bana katılma isteği belirtileri gösterdi, ama sıkıntısı ağır basınca bu istek kiraz kırmızısı yanaklarındaki küçük çukurluklarda yok oldu. Öfkeyle piposunu üfledi. Dudak bükerek bir kez daha, “Pederast,” diye yineledikten sonra kibrit kutusunu arandı.

“Bizimkilerin bunu anladıklarını sanmıyorum. Oysa Mısırlılar bir adamın şöyle ya da böyle eğilimleri olmuş, hiç umursamazlar – yeter ki namuslu biri olsun, benim gibi,” dedi üzüntüyle. Sözlerinde içtendi. “Ama şu durumda ben eğer şeyde çalışacaksam... Neresi olduğunu biliyorsun... onlara söylemem gerekir – ne dersin?”

“Budalalık etme Scobie.”

“Bilmiyorum. Onlara karşı dürüst davranmak isterim. Zarar vermek istemem. Galiba insanın birtakım eğilimlerinin olmaması gerekiyor – koca bir burnun, siğillerin olmaması gerektiği gibi. Ama elimden ne gelir?”

“Kuşkusuz, artık bu yaşta yapılacak bir şey yok.”

Yaşlı korsan birden eski durumunu alarak, “Haksızlık bu. İğrenç, acımasız, kahpece,” dedi. Piposunun üstünden yan yan bana bakarak birden neşelendi. Daldan dala atlayan o enfes monologlarından birine başladı – en eski dostu olan ve artık efsaneleşmiş Toby Mannering’in çevresinde geliştirdiği masala bir bölüm daha ekledi.

“Bir ara Toby ölçüyü kaçırıp kafayı üşüttü – sana anlatmıştım galiba. Anlatmadım mı? Evet – kafayı üşüttü.” Bunları büyük bir keyifle andığına kuşku yoktu. “Tanrım, gençken nasıl da hızlıydı. Kendini bu işe büsbütün kaptırdı. En sonunda doktorun eline düştü, bir ‘alet’ takmak zorunda kaldı.” Sesi neredeyse bir oktav yükselmişti. “Kıyıya çıktığında leopar kürkünden bir manşonla dolaşıyordu, Ticaret Filosu toptan ayaklanıncaya kadar bu böyle sürdü. Altı ay bir yere kapattılar. Bilmem Ne Evi’ne. ‘Traksiyon yapılması gerekir,’ demişler – nasıl bir şeyse. Tewkesbury’de onun bağırışlarını duymayan kalmamış, Toby öyle söylüyor. İyileştiriyoruz diyorlar, ama hiçbir şey yaptıkları yok. Hiç değilse onu iyileştiremediler. Bir süre sonra geri geldi. Yapılacak bir şey kalmamış. Çaresiz bir ‘yırtıklık’ hastalığına yakalanmış, öyle dediler. Zavallı Toby’cik!”

Sırtını caminin duvarına dayar dayamaz uyukladı. (“Tavşan uykusu,” derdi buna, “ama dokuzuncu dalgayla birlikte hemen her zaman uyanırım.” Daha ne kadar sürecek, merak ediyordum.) Bir an sonra dokuzuncu dalga onu düşlerin köpüklü dalgaları arasından kumların üstüne atmıştı. Sıçrayıp doğruldu.

“Ne diyordum evet, Toby. Babası parlamento üyesiydi. Çok yüksek biri. Varlıklı bir adamın oğlu. Toby ilkin kiliseye girmek istemiş. Tanrı’nın kendisini çağırdığını söylemiş. Bana kalırsa onu çağıran papazların giydikleri kılıktı – onda müthiş bir tiyatro tutkusu vardı, o Toby’ de. Sonra inancını yitirdi, yanlış yola saptı ve bir felaket yaşadı. Yakalayıp içeri tıktılar. Kendisini şeytanın kışkırttığını söyledi. ‘Dikkat et de, bir daha kışkırtmasın,’ dedi yargıç. ‘Tooting Common’da kışkırtmasın, en azından.’ Onu kodese kapatmak istediler –çok seyrek görülen bir hastalığı varmış– bolluk hastalığı dedilerdi galiba. Ama bereket versin babası başbakana gidip her şeyi örtbas etti. O sıralar bütün kabine üyelerinin birtakım ‘eğilimleri’nin olmasına ne dersin? Çok acayip. Başbakan, hatta Canterbury başpiskoposu. Zavallı Toby’nin durumunu anladılar. Şans bu kadar olur. Daha sonra kaptanlık beratı aldı ve denizci oldu.”

Scobie bir kez daha uyukladı; ama yalnızca birkaç saniye süren uykusundan aktörce bir sıçramayla uyandı. Hiç duraksamadan, “Beni,” diyerek konuşmasını sürdürmüşken durup dindarca haç çıkarıp yutkundu. “Beni Tanrı inancına çeken Toby olmuştu. Bir gece ikimiz Meredith’ te (güzel bir gemiydi) nöbetteydik, bana, ‘Scurvy,’ dedi, ‘bilmeni istediğim bir şey var. Hiç Meryem Ana’yı duydun mu?’ Duymuştum elbette, hayal meyal. Ama, deyim yerindeyse, ne işe yaradığını bilmiyordum...”

Bir kez daha uyukladı, bu kez dudaklarının arasından küçük, çatlak bir horultu çıktı. Piposunu yavaşça elinden alıp kendime bir sigara yaktım. Yarı ölüm gibi bir şeye bu dalış çıkışları bana nedense dokunuyordu. Yakında göçeceği sonsuzluğa yaptığı, Toby ile Budgie’nin ve ne işe yaradığı bilinen bir Meryem Ana’nın uygun görünümleriyle tamamlanan bu küçük ziyaretler... Ve, benim anlayabildiğim kadarıyla, kuru kuru övünmeleri dışında hiçbir zararının kalmadığı bir yaşta bu tür sorunlardan yakasını kurtaramamış olması... (Yanılıyordum – Scobie uslanmaz birisiydi.) Bana dokunaklı geliyordu.

Bir süre sonra bu derin uykudan gene uyandı, silkindi, gözlerini ovuşturarak ayağa kalktı. İkimiz birlikte evinin yolunu tuttuk. Kentin sefil varoşlarında, Tatwig Sokağı’nda, yıkık dökük, iki-üç odalı bir evde oturuyordu. Düşünce zincirini bıraktığı yerden sürdürerek, bir kez daha aynı sözü yineledi:

“Evet, onlara söyleme diyorsun. İyi de, ben bir türlü karar veremiyorum.” (Tam burada, bir dükkânın kapı aralığında durup içeride pişirilen Arap ekmeğinin kokusunu içine çektikten sonra, “Annemin kucağı gibi kokuyor!” dedi birden.) Düşünceleri gibi rahvan adımlarla yürüyordu.

“Gördün ya, şu Mısırlılar olağanüstü insanlar azizim. İyi yürekli. Beni çok iyi tanıyorlar. Bazı bakımlardan hain görünebilirler, ama Tanrı’nın lütfuna erişmiş hainler bunlar, bunu her zaman söylerim. Birbirlerine karşı hoşgörülü. Geçen gün Nimrod Paşa’nın kendisi bana ne dese beğenirsin: ‘Oğlanlık başka – haşiş başka.’ Ciddiydi ha. Artık işteyken hiç haşiş içmiyorum – benim için kötü olur yoksa. Şurası da var ki, İngilizler benim gibi Britanya Krallığı Nişanı taşıyan birine dokunamazlardı. Ama Mısırlılar bir kez beni –tehlikeli– görmeye başladılar mı azizim, işim de gider, maaşım da. Beni kaygılandıran bu.”

Tırtıklı fare delikleriyle dolu pis kokulu merdivenleri tırmanmaya başladık. “Biraz kokuyor,” diyerek onayladı. “Ama insan alışıyor. Şu fareler yok mu! Hayır, buradan başka bir yere taşınmayacağım. On yıldır bu mahallede oturuyorum – tam on yıl. Herkes beni tanır. Herkes sever. Üstelik bizim Abdül de hemen şu köşede oturuyor.”

Kıkır kıkır güldü. Birinci sahanlıkta soluk almak için durduğumuzda alnını iyice kurulayabilmek için saksısını başından çıkardı. Sonra başını önüne eğdi, ciddi düşüncelere daldığı zaman hep böyle yapardı: Sanki düşüncenin ağırlığı altında eziliyormuş gibi bel verirdi. İçini çekti. Ne pahasına olursa olsun açık konuşmak, bir düşünceyi gücü yettiğince açık bir biçimde dile getirmek isteyen bir adam tavrıyla ağır ağır konuşmaya başladı:

“Sorun, birtakım ‘eğilimler’ sorunu – insan bunu ancak öfkeli delikanlılık dönemi geçtikten sonra anlıyor.” Bir kez daha içini çekti. “Sorun sevecenlik eksikliği, mirim. Her şey eninde sonunda senin kurnazlığına kalıyor, yalnızlık duymaya başlıyorsun. Abdül gerçek bir dost.” Bir kez daha gülüp neşelendi. “Ona Emir Bul Bul diyorum. Bu işi ona ben kurdum, salt dostluk olsun diye. Her şeyini ben aldım: Dükkânını, küçümencik karısını. Ona fiske dokundurtmadım, böyle bir şey yapamazdım, çünkü adamı seviyordum. Şimdi öyle davrandığıma seviniyorum, çünkü ne kadar kocarsam kocayayım beni gerçekten seven bir dostum var. Her gün geçerken uğrar, onları görürüm. Bunun beni nasıl mutlu ettiğini anlatamam. Onların mutluluğunu görmek çok gönendiriyor beni. O zavallı iki Arap’ı görünce, oğlumla kızımı görmüş gibi oluyorum. Kavga ettikleri zaman çok üzülüyorum. Çocuklar için. Galiba Abdül karısını kıskanıyor, haksız da değil. Kadın bana biraz hoppa gibi geliyor. Ama bu sıcak havada cinsellik öylesine güçlü ki – Deniz Ticaret Filosu’nda rom için söylediğimiz gibi, bir kez tattın mı, bir daha duramazsın. Yattığın zaman dondurma düşler gibi onu düşlersin, romu değil, cinselliği. Şu Müslüman kızları var ya azizim, onları sünnet ediyorlar. Zalimlik bu, gerçekten zalimlik. Hep aynı şeyi düşünmelerine yol açmaktan başka işe yaramıyor. Örgü ya da nakış öğrensin diye çok uğraştım, ama öylesine aptal ki kavrayamadı. Herkes bana takılıyordu. Aldırdığım falan yoktu. Ben yalnızca yardım etmeye çalışıyordum. Abdül’e iş kurmak bana iki yüz sterline patladı –biriktirebildiğim bütün para. Ama şimdi durumu çok iyi– evet, çok iyi.”

Bu konuşma ona son hamle için bütün gücünü toplama olanağı verdi. Son on basamağı rahatça çıktık, Scobie kapıyı açtı. Eskiden bu sefil odaların yalnızca birini kiralayabilmişti – ama şimdi, yeni kazancıyla hepsini kiralamış.

Hem yatak odası hem de konuk odası olarak kullandığı en geniş oda eski Arap odasıydı. Çok rahatsız gibi görünen tekerlekli bir karyolayla eski moda bir kek sehpasından başka eşyası yoktu. Yıkık dökük ocağın rafında birkaç buhurlu kamış, bir polis takvimi ve bizim korsanın yarım kalan portresi duruyordu –Clea’nın yaptığı portre. Scobie odanın tek tozlu ampulünün düğmesini çevirdi– bu son yenilik onu çok gururlandırıyordu (“Parafin çabuk tükeniyor.”) – gerçek bir hoşnutlukla çevresine bakındı. Sonra parmak uçlarına basarak odanın karşı köşesine yürüdü. Karanlıkta öteki kiracıyı gözden kaçırmışım: Pirinçten yapılma bir kafesin içinde parlak yeşil bir Amazon papağanı. Şu anda üstünde koyu renk bir örtü vardı ve Scobie’nin sanki korka korka kaldırdığı örtü oydu.

“Sana Toby’den söz ettim, çünkü geçen hafta Yokohama’ya geçerken İskenderiye’ye uğradı. Bunu ondan aldım –satmak zorunda kaldı– kahrolasıca şu kuş yüzünden neler geldi başımıza bilsen. Çok iyi konuşuyor, öyle değil mi Ron, ha? Ne hinoğluhinsin sen haa?” Papağan hafif bir ıslık sesi çıkararak başını suya daldırır gibi bir hareket yaptı. Scobie, “Evet ya,” diye onayladıktan sonra bana dönerek şöyle ekledi: “Ron’u çok pahalıya aldım, evet, çok. Neden biliyor musun?”

Birden, nedendir bilinmez, gülmeye başlayarak iki büklüm oldu, burnu neredeyse dizlerine değiyordu; küçük bir insan –topaç gibi sessizce vızırdıyordu, sonunda kendi baldırına aynı derecede sessiz bir şaplak indirerek doğruldu– ani bir nöbet.

“Ron yüzünden nasıl bir patırtı çıktı bilemezsin. Toby kuşu karaya çıkarmış. Kuşun konuştuğunu biliyormuş, ama Arapça konuştuğundan haberi yokmuş. Aman Tanrım! Bir kahveye oturmuş, eskilere dalmıştık (tam beş yıldır Toby’yi görmüyorum), birden seninki konuşmaya başlamaz mı! Arapça. Biliyor musun hem de Eşhedü cümlesini okudu, dinselliği bir yana, Kuran’dan kutsal bir cümle. Kelimeyi şahadet. Her sözcükten sonra seninki yelleniyor. Öyle yapmadın mı Ron?” Papağan bir ıslık sesi daha çıkararak onayladı. Scobie ciddi ciddi açıklıyordu: “Kelimeişahadet öylesine kutsaldır ki, bir anda çevremize öfkeli bir kalabalık toplandı. Bereket versin ben ne olup bittiğinin farkındaydım. Müslüman olmayan ve adı geçen cümleyi okurken yakalanan birinin derhal sünnet edilmesi uygundur, bunu biliyordum.” Gözü parladı. “Karaya çıktığı sırada böyle sünnet edilmek, Toby için ne kötü bir manzara olurdu, düşünebiliyor musun? Bu yüzden telaşlanmıştım. (Ben zaten sünnetliyim.) Ama soğukkanlılığımı hiç kaybetmedim. Toby birkaç herifin kafasını zımbalamak istedi, ama onu tuttum. Üstümde polis üniformam vardı, anlıyorsun ya, bu işimi biraz daha kolaylaştırdı. Orada toplanmış kalabalığa kısa bir konuşma yaptım, o imansızla baş belası kuşunu savcıya teslim etmek üzere içeri tıkacağımı söyledim. O zaman sakinleştiler. Ama Ron bir türlü susmak bilmiyordu, hatta örtünün altında bile, öyle değil mi Ron? Ta buraya gelinceye kadar Eşhedü’yü okudu. Koşmak zorunda kaldık. Tanrım, ne serüvendi o!”

Konuşurken bir yandan da polis üniformasını çıkarıyordu, yatağının biraz yukarısında, içinde bir testi içme suyunun durduğu küçük oyuktaki haçın üstünde küflü bir çiviye tarbuş’unu astı. Metal düğmeli, eski, tarazlanmış bir ceket giydikten sonra başını silerken konuşmasını sürdürdü:

“Ha, şunu söyleyeyim – bunca yıl sonra Toby’yi yeniden görmek benim için olağanüstü bir şeydi. Elbette o patırtıdan sonra kuşu satmak zorundaydı. O kuşla birlikte bir kez daha rıhtımdan geçmeyi göze alamazdı. Ama şimdi de ben onu dışarı çıkarmaya çekiniyorum, kim bilir daha başka neler biliyor.” İçini çekti. “Toby’nin getirdiği bir şey daha var – sahte viski reçetesi. Hiç duydun mu? Ben de duymamıştım. İskoç viskisinden daha iyi, üstelik sudan ucuz mirim. Bundan böyle kendi içkimi kendim yapacağım, Toby’nin sayesinde. Şuraya bak. Şuna.” Köpürmüş gibi görünen bir sıvıyla dolu pis bir şişeyi gösteriyordu. “Ev birası, öyle de güzel ki. Üç şişe yapmıştım, ama öteki ikisi patladı. Plaza birası olacak adı.”

“Neden o? Satacak mısın yoksa?”

“Yok canım! Yalnızca evde kullanmak için.” Dalgın dalgın midesini okşayarak dudaklarını yaladı. “Bir bardak denesene.”

“Sağ ol, istemez.”

Yaşlı adam kocaman bir kol saatine baktıktan sonra dudaklarını büzdü. “Biraz sonra “Ave Maria” saatim geliyor. Seni kapı dışarı etmek zorunda kalacağım aziz dostum. Ama dur, gitmeden şu bizim viski ne âlemde bir bakalım.”

Bu yeni deneyleri nasıl yaptığını çok merak ettiğim için hemen ardına takıldım; önce sahanlığa çıktık, oradan da içinde ince çinko kaplamalı demir bir küvetin bulunduğu pis bir girintiye yürüdük. Bu küveti özellikle yasadışı amaçları için almış olmalıydı. Kirli bir tuvalet penceresinin altında duruyordu, çevresindeki raflarda yeni mesleğinin bütün gereçleri vardı –bir düzine boş bira şişesi– ikisi kırık – Scobie’nin her zaman “aile yadigârı” diye söz ettiği kocaman oturak, eski püskü bir plaj şemsiyesiyle bir çift lastik ayakkabı. En sonuncular için ister istemez şu soruyu sordum: “Bunlar ne işe yarıyor? Onlarla üzüm mü çiğniyorsun yoksa patates mi?”

Scobie gücenmiş, yaşlı bir bakire gibi önüne baktı, yapılan şakadan hoşlanmadığı zaman hep böyle yapardı. Bir an dikkatle kulak kabarttı, sanki mayalanma sesini dinliyordu. Sonra titrek dizlerinden birinin üstüne diz çökerek kuşkulu, ama dikkatli bakışlarını küvetin içindeki şeye yöneltti. Küveti ağzına kadar dolduran bayatlamış sıvıya bakarken cam gözü yüzüne daha da mekanik bir görünüm veriyordu. İsteksizce koklayıp, “Tüh!” dedikten sonra ayağa kalktı. “Umduğum kadar iyi görünmüyor. Ama dur bakalım, hele biraz daha zaman geçsin.” Parmağıyla tattıktan sonra canlı gözünü devirerek şöyle dedi:

“Tadı bir tuhaf, sanki içine işenmiş gibi.” Bu yasak imbiğin bulunduğu yerin anahtarı yalnızca kendisiyle Abdül’de vardı, benim bu işte bir suçum olamazdı.

Kuşkulu bir sesle, “Tatmak ister misin?” diye sordu.

“Sağ ol, Scobie, istemem,” dedim.

“Ah, evet, galiba göztaşı bayattı. Blighty’ye ravent ısmarlamıştım. Yirmi kilo. Tamam, o bayattı, sana söylememde sakınca yok. Ama miktarların doğru olduğunu iyi biliyorum, çünkü Toby gitmeden önce ikimiz birlikte yaptık. Zamana gerek var, tek eksiği zaman.”

Bu umutla bir kez daha neşelenerek yatak odasına yöneldi, konyakla kafayı bulduğu zamanlar yüksek sesle söylediği ünlü şarkının birkaç satırını hafif hafif ıslıkla çalıyordu. Şarkının sözleri şöyle bir şeydi:

Gönlümdekine uygun

............................birini isterim

Zevkime uygun birini

Tuttum kendimi nice zamandır

Artık alacağım onu kollarımın arasına

Tam ti tam tam ti büyüler...

Buralarda bir yerde ezgi bir kayalıktan aşağı yuvarlanıp düştü, oysa Scobie hâlâ sözlerini mırıldanıyor, parmaklarıyla tempo tutuyordu.

Şimdi de karyolasının üzerine oturmuştu, eski pabuçlarına bakmaktaydı. “Bu gece Nessim’in Mountolive için vereceği partiye gidiyor musun?”

“Galiba.”

Sertçe burnunu çekti. “Beni çağırmadı. Yat Kulübü’ nde değil mi?”

“Evet.”

“Şimdi o bir sir, öyle değil mi? Geçen hafta gazetede okudum. Lord olmak için çok genç. Onun karşılanışında ben Polis Tören Birliği’nde görevliydim. Hepsi de bozuk sesler çıkarıyorlardı, ama Tanrı’ya şükür, o hiçbir şey fark etmedi.”

“Çok genç sayılmaz.”

“Elçi olmak için, ha?”

“Ellisine yaklaşmıştır herhalde.”

Scobie (sanki konuyu kafasından atmak istermiş gibi gözlerini sımsıkı kapatmıştı ama) o anda verilmiş, daha önceden düşünülmemiş bir kararla yatağa sırtüstü uzanıp ellerini başının altına koyduktan sonra şöyle dedi:

“Gitmeden önce sana itiraf etmek istediğim küçük bir şey var mirim. Tamam mı?”

Rahatsız sandalyeye oturup başımı salladım. Vurgulayarak, “Tamam,” dedikten sonra derin bir soluk aldı. “Dinle öyleyse: Bazen, dolunayda bir şeye ‘yakalanıyorum’. Bir ‘etki’nin altına giriyorum.”

Görünüşe bakılırsa, bu, hoş görülmeyecek, kötü bir şeydi, çünkü yaşlı adam kendi açıklamasından rahatsız olmuşa benziyordu. Bir gurultu çıkardıktan sonra alçak, çekingen, her zamanki tafracılığından uzak bir sesle, “Bana ne oluyor bilmiyorum,” dedi. Ne demek istediğini pek anlamamıştım. “Yani uykuda gezdiğini mi söylemek istiyorsun?” dedim. “Hayır” anlamında başını sallayarak yutkundu. “Kurt kılığına mı giriyorsun, Scobie?” Tam ağlamak üzere olan bir çocuk gibi bir kez daha başını salladı. “Kadın kılığına girip başıma da Dolly Varden27 takıyorum,” dedikten sonra gözlerini açarak acıklı acıklı bana baktı.

“Ne yapıyorum dedin?”

Yataktan kalkıp dimdik dolaba yürüyerek kapağını açtığı zaman çok şaşırdım. İçinde güve yenikli, tozlu, eski moda bir kadın kılığı asılıydı, onun yanındaki bir çivide de eski, yağlı bir kloş şapka – “Dolly Varden” dediği bu olmalıydı. Nuh Nebi’den kalma çok yüksek topuklu, sivri burunlu bir çift iskarpin bu şaşırtıcı kılığı tamamlıyordu. Kendimi tutamayıp attığım kahkahaya ne tepki göstereceğini bilememişti. Hafifçe kıkırdadı. “Çok saçma değil mi?” Yüzündeki gülümsemeye karşın hâlâ ağlayacak gibiydi, sesinin tonuyla beni felaketli durumunu anlamaya çağırıyordu. “Bana ne oluyor bilmiyorum. Ama hep o eski nöbet, anlıyorsun ya...”

Bu sözler üzerine ruh durumu, onda her zaman görüldüğü gibi, birden değişiverdi; bütün huzursuzluğu, tedirginliği kaygısızlığa dönüşüverdi. Bakışı düşünceli değil, işveliydi, benim şaşkın gözlerimin önünde aynaya doğru yürüyüp şapkayı dazlak başına geçirdi. Bir anda kendisi gitmiş, yerine düğme gözlü, ustura burunlu, küçük, yaşlı bir yosma gelmişti – Waterloo Köprüsü döneminin bir yosması, tam bir orospu. Kahkaha ve şaşkınlığım boğazıma düğümlenmişti, ne birini ne de ötekini açığa çıkarabiliyordum. Sonunda, “Sokakta böyle dolaşmıyorsun umarım Scobie,” diyebildim.

Yeniden çaresizlikle yatağın üzerine oturdu, gülünç yüzünü daha da gülünçleştiren (Dolly Varden’ı hâlâ başındaydı) üzüntülü bir ifadeyle, “Yalnızca o ‘etki’nin altına girdiğim zamanlar. Tam anlamıyla davranışlarımdan sorumlu tutulamayacağım zamanlar,” dedi.

Orada ezik ezik oturuyordu. Şaşkınlığımı gösteren küçük ıslığımı papağan hemen yansıladı. Bu gerçekten ciddi bir şeydi. Bütün sabah kafasını kurcalayan düşüncelerin neden böyle vicdan hesaplarıyla dolu olduğunu şimdi anlıyordum. Elbette, insan Arap mahallesinde bu kılıkta dolaşırsa... Benim düşünce zincirimi o da izlemiş olacak ki, “Ara sıra, yalnızca filo geldiğinde,” dedi. Sonra haklılığına inanan bir insanın sesiyle sözünü şöyle sürdürdü:

“Elbette bir sorun çıksaydı, kılık değiştirerek gezdiğimi söyleyecektim. Unutma ki ben bir polisim. Ayrıca Arap Lawrence bile gecelik entarisi giyerdi, haksız mıyım?”

Başımı salladım. “Ama Dolly Varden giymezdi. Şunu kabul et Scobie, seninki gibisi görülmüş bir şey değildir...” dedim ve kahkahamı tutamadım.

Scobie başındaki o acayip şeyle hâlâ yatağın üzerinde oturuyor, ben gülerken beni izliyordu. “Çıkar şunu başından lütfen,” diye üsteledim. Çok ciddi ve düşünceliydi, ama hiçbir harekette bulunmadı. “Artık her şeyi biliyorsun. İhtiyar gemi süvarisinin iyi kötü her şeyini. Şimdi ben...”

Tam bu sırada sahanlığın kapısı vuruldu. Şaşılacak bir soğukkanlılıkla yerinden fırlayan Scobie dolaba girerek gürültüyle kapağını kapattı. Kapıyı ben açtım. Elinde bir sürahiyle sahanlıkta dikilen uşak, içi bir sıvıyla dolu olan sürahiyi Skob Efendi’ye getirdiğini söylüyordu. Elinden alıp adamı savdıktan sonra odaya dönüp Scobie’ ye seslendim. Dazlak başı, eski ceketiyle eski haline dönmüş olarak dışarı çıktı. Soluyordu.

“Az daha yakalanıyordum. Neymiş?” Sürahiyi gösterdim. “Ha, o mu – sahte viski için. Her üç saatte bir.”

Sonunda bu tuhaf ve sindirilmesi güç huyun beklenmedik açıklamalarından kurtulmaya çabalayarak, “Eh, ben gideyim artık,” dedim. Ben Scobie’nin dolunaydaki ikinci yaşamını düşündükçe artan şaşkınlığımla gülme isteğimin arasında bocalarken – nasıl olup da şimdiye kadar bir rezalet çıkmadı, hayret? – O, “Dur bir dakika canım. Bunları sana söyledim, çünkü senden bana bir iyilikte bulunmanı istiyorum,” dedi. Takma gözü kafasındaki düşüncenin baskısıyla şimdi gerçekten dönüyordu. Gene beli büküldü. “Böyle bir şey benim için korkunç zararlı olabilir. Korkunç mirim,” dedi.

“Herhalde.”

“Senden dileğim şu: Bunları benden al. Etkiye karşı koyabilmem için başka çarem yok.”

“Almak mı?”

“Evet, al şunları. Bir yere kilitle. Tek kurtuluşum bu. Başka kurtuluş yolu olmadığını biliyorum mirim. Çünkü böyle bir istek geldiği zaman karşı koyamıyorum.”

“Peki.”

“Tanrı senden razı olsun evlat.”

İkimiz birlikte dolunay üniformasını gazete kâğıdına sarıp iple bağladık. Duyduğu rahatlamayı azaltan bir kuşkusu vardı. Kaygıyla, “Kaybetmezsin değil mi?” diye sordu.

“Ver şunları bana,” dedim sertçe. Uysal uysal paketi bana uzattı. Duyduğu rahatlama ve gönül borcunu dile getirmek çabasıyla arkamdan şu sözleri söylüyordu: “Senin için dua edeceğim evlat.”

Koltuğumun altındaki paketle yeniden rıhtımdan geçerken, bir gün bu olağanüstü öyküyü paylaşmaya değer birine anlatmayı göze alıp alamayacağımı düşünüyordum.

Savaş gemileri kendi mürekkebimsi yansımalarının içine gömülmüşlerdi – gemi direkleri ormanı ve Ticaret Limanı’ndaki ipler suyun ayna imgeleri arasında hafif hafif salınıyorlardı; bir yerlerden, bir gemi radyosundan yayılan en son caz parçası ta İskenderiye’ye ulaşmaktaydı:

Hey gidi Koca Teiresias

Kimse onun kadar havalı değil

Kimse onun kadar özgür ve rahat değil

Hey gidi koca Teiresias.

2. (Fr.) Takım. (Ç.N.)

3. (İt.) Bir daha. (Ç.N.)

4. (Fr.) Bitirim. (Ç.N.)

5. (Fr.) Sırasıyla: “Toto, hayatım, sen ha!”; “Şu Toto ne tatlı çocuk!” (Ç.N.)

6. (Fr.) Nasılsın Toto? – Sizi gördüğüme çok memnun oldum, Madam Martinengo. (Ç.N.)

7. (Fr.) Yardımsever insan, iyiliksever insan.(Ç.N.)

8. (Fr.) Meslek gereği.(Ç.N.)

9. (Lat.) Rasgele söz. (Ç.N.)

10. (Fr.) Cinsel yetersizlik. (Ç.N.)

11. (Fr.) Nasılsın kuzum? – Yakın dost. (Ç.N.)

12. (Fr.) Buraya bak, bir aspirin ister misin? (Ç.N.)

13. (Fr.) Ya da – istersen odamda sarı bir fıstık var. (Ç.N.)

14. (Fr.) Orospu. (Ç.N.)

15. (Fr.) Jeune femme: Genç kadın, jaune femme: Sarı kadın. (Ç.N.)

16. (Fr.) Ha? Kadın fena değil – ya üstelik parası ödendi, sevgili dostum. Ama bu sabah kendimi birazcık anti kadıncı hissediyorum – bıktım! (Ç.N.)

17. (Fr.) Gittikçe yamyamlaşıyorum. (Ç.N.)

18. (Fr.) Sveva davası. (Ç.N.)

19. (Fr.) Bay Pombal! Resmî davranışınızla ilgili birtakım uyarılarda bulunmak zorundayım. (Ç.N.)

20. (Lat.) Entrika adına entrika. (Ç.N.)

21. (Fr.) Tam yatak odası sıcaklığındaymış gibi görünüyor. (Ç.N.)

22. (Fr.) Zavallı küçük bir orospu. (Ç.N.)

23. Eski Mısır gizemciliği. Simya, astroloji, büyücülük gibi gizli bilgileri geliştirmiş bir gizemcilik. (Ç.N.)

24. (Fr.) İkinci Şube. (Ç.N.)

25. (Ar.) Fes. (Y.N.)

26. (İng.) Oğlancı. (Ç.N.)

27. Charles Dickens’ın Barnaby Rudge adlı romanında kırmızı başlıklı bir kadın kahraman. Sonradan kenarlıklı bir kadın şapkasına ad olmuş. (Ç.N.)

*****

III

Batan güneşle birlikte liman yolları boşalmış, yabancı savaş gemilerinin koyu renkli gölgeleri dışında hiçbir şey kalmamıştı – titrek ışıklı bir grilik vardı, hâlâ benek benek yelkenlilerle dolu bir denizin yüzeyinde renksiz, yankılanmasız bir ışık oyunu. Aceleyle yerlerine dönen küçük sandallar –tıpkı ilkçağ rençberlerinin kocaman çizmeleri arasından seğirten fareler gibi– gemilerin arasına dalıp çıkarak iç limanda kaçışıyorlardı. Jean Bart’ın –havaya dikilmiş– toplarının hareketleri ağırlaşmıştı, daha sonra, yüksek minareleri günbatımının son ışıklarıyla hâlâ altın gibi parlayan kentin gül renkli yüreğini nişan alıp düşünceli bir kımıltısızlığa gömüldüler. Havada kule gibi yükselen güvercin sürüleri vardı; kanatları ışığa çevrildikçe konfeti gibi parlıyordu. (Güzel bir anlatım!)

Ama Yat Kulübü’nün metal çerçeveli pencerelerinin büyük camları elmas gibi ışıl ışıldı; üstleri yiyecek dolu kar gibi beyaz masalara bu camların parlak ışığı düşüyor, kadehleri, mücevherleri, gözleri rahatsız edici son bir alevle tutuşturuyordu; biraz sonra kalın perdeler çekilecek ve Mountolive’i selamlamak için gelmiş yüzler mum ışığının ılık solgunluğuna gömüleceklerdi.

Çıkar siyaseti başarıları, ince davranış ustalıkları, içtenlik, sabır... hovardalık ve aşırı duygululuk... gevşeklikle sevgiyi öldürme... can sıkıntısını uykuyla geçiştirme... İskenderiye buydu, kendi tarihini oluşturan adlarda, yüzlerde örneklenen bilinçsizce şiirsel bir anakent. Dinleyin.

Tony Umbada, Baldassaro, Trivizani, Claude Amaril, Paul Capodistria, Dmitri Randidi, Onouphrios Papas, Kont Banubula, Jacques de Guéry, Athena Trasha, Cambulat Bey, Delphine de Francueil, General Cervoni, Ahmed Hassan Paşa, Pozzo di Borgo, Pierre Balbz, Gaston Phipps, Haddad Fahmi Amin, Mehmed Adm, Wilmot Pierrefeu, Toto de Brunel, Albay Necip, Dante Borromeo, Benedict Dangeau, Pia dei Tolomei, Gilda Ambron... Ticaretin tarihi, şiiri, Venedik ile Cenova’yı yutmuş olan Doğu Akdeniz ülkelerinin uyak düzeni. (Buralara yolu düşen birinin bir gün mezarlıktaki taşlarda okuyabileceği adlar.)

Mountolive’in kişisel başarısı olan ve bir buhar bulutu halinde gittikçe yükselen sıcak söyleşinin ortasında Mountolive bir kıyıda ev sahibi Nessim’le ayakta konuşuyordu; kibar yüz ifadesi kusursuz eğitiminden gelen üsluplaşmış çekingenliğini daha çok ortaya koyuyordu. İki adam gerçekten de birbirlerine çok benziyorlardı; yalnızca Nessim’in esmer yüzü ötekine göre daha kılsız, daha temiz görünüşlüydü, ama gözleri tedirgindi, elleri de öyle. Aralarındaki yaş farkına karşın çok iyi anlaşıyorlardı – hatta Mountolive’in Mısır’dan uzakta bulunduğu sıralarda doğrudan doğruya yazışmamış olmalarına karşın yılların eskitemediği ortak beğenileri hâlâ sürüyordu. Mountolive hep Leyla’ya yazardı, oğullarına değil. Her neyse, geri döndüğüne göre artık birlikteydiler ve eskisi kadar konuşacak çok şeyleri olduğunu görüyorlardı. İlkbaharda her öğleden sonra, normal olarak herkesin uyuduğu saatlerde elçiliğin kortundan onların tenis raketlerinin sert seslerini duyardınız. İkisi birlikte çölde at gezintileri yapıyor ya da Justine’in Yazlık Saray’a koydurttuğu teleskopun başında yıldızları inceleyerek saatlerce yan yana oturuyorlardı. Birlikte resim yapıyor, birlikte avlanıyorlardı. Gerçekten de Mountolive döndü döneli hemen hemen hiç ayrılmıyorlardı. Bu gece ikisi arasında ayrım gözetmeyen ışık Mountolive’in şakaklarındaki kır saçları ve o düşünceli yargıç gözlerinin çevresindeki kırışıkları saklayacak kadar yumuşaktı. Mum ışığında iki adam, aynı aileden değilse bile, aynı yaşta görünüyorlardı.

Bin tane yüz... O yüzlerdeki yankılanmalı ifadeleri hiç anlamıyorum (Pursewarden’ın kitabındaki bir kişi, “Hepimiz değişmez engeller altında yarışıyoruz,” der, onların arasında benim görmek için yanıp tutuştuğum bir tek yüz var – Justine’in esmer, sert yüzü. Balthazar’ın o soğuk, acımasız sözlerini okuduktan sonra kendimi bile yeni bir bağlamda görmeyi öğrenmem gerekiyor. “Âşık” bir adam nasıl görünür? (İngilizcede bu sözcük alçak, koyun melemesi sesiyle söylenmeli.) Peccavi! Geri zekâlı! Giyilebilecek, tek takım elbisemle orada dikilmiş duruyorum, dizleri torbalanmış pantolonum eskilikten parlıyor, kısık gözlerimle alık alık çevreme bakıyor, aradığım kadının... Ne önemi var? Fotoğrafımı çekecek bir Keats’e hiç gerek yok. Buradaki hiç kimseden daha çirkin ya da daha az hoş olduğumu sanmıyorum; üstelik bu benim kendimi beğenmişliğim çok genel bir şey, çünkü Justine’in neden dönüp benimle ilgilenmesi gerektiğini kendi kendime sormaktan bir an bile geri durmadım.

Başka bir yerde bulamayacağı ne verebilirdim ona? Benim kitap gibi konuşmalarımdan mı hoşlanıyordu, yoksa acemi sevişmelerimden mi – hele hele onun gibi İskenderiye’nin bütün erkek ardiyesini elinde tutan birisi? “Bir yem!” Bunu anlamak, bunu sindirmek benim için çok yaralayıcı, ama ters ve kırıcı bir olgunun bütün söz geçiriciliği var onda. Ayrıca, şimdiye kadar anlayamadığım birtakım şeyler de açıklanmış oluyor – sözgelişi Pursewarden’ın bana neden miras bıraktığı. Justine’in beni “severek” Melissa’ya ne denli kötülük ettiğini bilmekten doğan suçluluk duygusunun, galiba bunda büyük payı vardı. Oysa Justine, kendince, onu Nessim’in olabilecek gücüne karşı korumaktan başka bir şey yapmıyordu. (Şu anda Nessim mum ışığında nasıl da yumuşak, nasıl da sakin görünüyor.) Bir keresinde hafifçe içini çekerek bana şöyle demişti: “Bizim kentimizde bir ölüm ya da kayıp olayı ayarlamaktan kolay bir şey yoktur.”

Ağaçların su arayan kökleri gibi birbirlerini arayan bin karşılıklı konuşma – ışıklı gülücüklerin ardında, gözlere bastırılan ellerin ardında, kötülüğün, coşkunlukların, doygunlukların ardında yaşamların gizli anlamı. (Justine artık çevresinde uzun boylu kara uşaklarla sessizce kahvaltı etmeye, mum ışığı pırıltıları eşliğinde akşam yemeği yemeye başlamıştı. Hiçten, sokaktan başlamış, sonra kentin en yakışıklı bankeriyle evlenmişti.) Bütün bunlar nasıl oldu? O esmer, zarif yüzüne, uysallaşmamış bakışlarına, olağanüstü güzel, beyaz dişleriyle gülümseyişine bakarak hiçbir şey anlayamazsınız... Ama tek bir olağan konuşmada bütün yaşamın tohumu bulunabilir. Örneğin Balthazar, elinde pernod kadehiyle kırmızı brokar bir perdenin önünde Clea’yı gördüğü zaman, gözlerini onun ılık, altın rengi saçlarında, sıcak ilkyaz güneşinde deniz banyosu yapmaktan rengi neredeyse yanık şeker rengi kadar tatlılaşmış derisinde dolaştırarak, “Clea, sana söyleyeceklerim var,” diyebilirdi. “Ne?” Yalansız gözleri peygamberçiçekleri kadar maviydi, bir mücevhercinin başyapıtı, özenle işlenmiş iki değerli taş gibi duruyorlardı başında. “Söyle.” Kara saçlı baş (çünkü boyuyordu), her zamanki kulak tırmalayıcılığıyla alçaltılan ses, Balthazar şöyle dedi:

“Baban beni görmeye geldi. Sözde başka bir kadınla kurduğun yasak ilişkiye çok üzülmüş. Dur, bir şey söyleme, kırılmış gibi de bakma.”

Gerçekten de Clea sanki yarasına basılmış gibi olmuştu, bir çocuk ağzı görünümü almış olan acılı, ciddi ağzı sanki daha çok sıkıştırmaması için yalvarır gibiydi. “Senin bir çocuk, bir budala olduğunu, İskenderiye’nin böyle insanlara...”

“Lütfen Balthazar.”

“Onun üzüntüsünden bu kadar etkilenmemiş olsaydım sana bundan hiç söz açmazdım – rezalet için üzülmüyor; dedikodu kimin umurunda? Ama senin incineceğinden korktuğu için kaygılanıyor.”

Bir düzenekle yüzde bir oranında küçültülüp paket edilmiş bir düşünce gibi küçük, kısılmış bir sesle Clea şöyle dedi:

“Bir yıldır Justine’le hiç yalnız kalmadım. Anladın mı? Tablo bitince her şey bitti. Dost kalmamızı istiyorsan bir daha bu konuyu bana açmazsın.”

Ürkek ürkek gülümsemişti, çünkü tam o sırada Justine sıcak, ışıl ışıl gülümsemesiyle konuşmalarının üstüne gelmişti. (İnsanın en çok yaraladığı kişileri sevmesi de çok olasıdır.) Büyük bir deniz kuşu gibi mum ışığında dönerek seğirtti, sonunda benim yanıma geldi. “Bu gece gelemiyorum. Nessim evde kalmamı istiyor,” diye fısıldadı. Bu sözler karşısında düş kırıklığımın acısını hâlâ duyar gibiyim. “Gelmelisin,” diye mırıldandım. Oysa daha on dakika önce, briç oynamayı hiç sevmeyen Nessim’e, “Sevgilim, Cervoni’lere briç oynamaya gidebilir miyim? Araba sana gerekli mi?” diye sorduğunu nereden bilebilirdim? Pursewarden’ın onunla çölde buluşmaya razı olduğu ender akşamlardan biriydi – bu buluşmalara, tıpkı bir uyurgezer gibi hiç aksatmadan gidiyordu. Neden? Neden?

Şimdi Balthazar şunları söylüyordur: “Baban, buna seyirci kalmaya dayanamadığını, ama ne yapacağını da bilemediğini söyledi. ‘Tıpkı güçlü bir makinenin dişlilerine doğru küçük bir çocuğun kayışını izler gibiyim,’ dedi.”

Clea’nın gözlerine yaşlar dolmuştu, sonra içkisini yudumlarken yavaş yavaş yok oldular. “Her şey bitti,” diyerek tek ve aynı hareketle hem Balthazar’a sırtını dönmüş hem de konuyu kapatmıştı. Somurtkan ağzını, tüneğinde eğilip doğrulan Scobie’nin yeşil papağanı kadar kibarca eğilip sallanan Kont Banubula’yla incir çekirdeği doldurmaz konuları tartışmaya çevirdi. Güzelliğiyle onu açıkça etkilediğini görmek çok hoşuna gitmişti, adam altın okların yağmuruna tutulmuş gibiydi. O sırada bir kez daha Justine geçti, geçerken Clea’nın bileğini tutmuştu. Clea hasta bir çocuğu sorarcasına, “Nasıl?” diye sordu. Yüzünü hafifçe buruşturan Justine etkili bir sesle, “Ah, Clea – çok kötü. Ne korkunç bir hata. Nessim olağanüstü bir insan – bunu asla yapmamalıydım. Her yerde izleniyorum,” dedi. Uzunca bir an birbirlerinin gözlerine sevgi ve duygudaşlıkla baktılar. Aylardır ilk kez karşılaşıyorlardı. (Öğleden sonra Pursewarden şöyle yazmış: “Bu akşamla ilgili, hasta yatağımdan, tümüyle sevgisiz olmayan gelişigüzel birkaç söz.” Yatakta falan yattığı yoktu, deniz kıyısında bir kahvede oturuyor, bunları yazarken gülümsüyordu.) Söylenmiş, söylenmemiş sözler, çaprazlaşan, birbirine dolanan, yaşamlarımızın akıntılarını taşıyan iletiler, korkular, gizlenen duygular, kederler. O sırada Justine hâlâ evliliğine gölge düşmediği izlenimini vermeyi başarıyordu – onları ilk tanıdığımda kıskanılacak kadar kusursuz bulduğum, o alçı kalıba. “Gerçekten sevenlerin mutlu evliliği,” diye düşünmüştüm; ama nerede bulmalı o “iki başlı olağanüstü yaratığı”? Nessim’in –ruhça güçsüz bir adamın– korkunç kıskançlığını ilk ayrımsadığı zaman Justine çok üzülmüş, çok korkmuştu. Yanlışlıkla düşülmüş bir tuzak. (Clea bütün bu olanları sanki bir hastanın beden ısısı çizelgesini izler gibi izliyordu, yalnızca dostluk duygusuyla yapıyordu bunu, yoksa şu dağınık, şu kendi kendisini tanımayan Yahudiye duyduğu sevgiyi tazeleme isteğinden değil.)

Justine sorunu kendi kendine başka türlü ortaya koyuyor, çok daha ilkel bir biçimde, şöyle düşünüyordu: Şimdiye değin sevdiği erkekleri hep kokularına göre yargılamıştı. İlk kez bu duygusuna danışmayı savsaklıyordu. Nessim’de çöl havasının, sır vermez, kuru çöl yazının kokusuz arılığı vardı. Nasıl da tiksinirdi arılıktan! Sonra? Evet, göğsündeki kılların arasına gömülmüş küçük altın haçtan iğrenmişti. Bir Kıpti – bir Hıristiyan. İşte kadınların kafalarının içi böyle çalışır. Ama bu düşüncelerden utandığı için kocasına karşı tutkusu, dikkati iki kat artmıştı. Gene de öpüşmeler arasında, kafasının ta gerisinde dulluğun rahatlığının, dinginliğinin özlemi vardı! Bu benim uydurmam mı? Sanmam.

Bütün bunlar nasıl olmuştu? Bunu anlamak için çarkları geriye doğru işletmek gerek, benim elyazmama Balthazar’ın eklediği satır aralarından geçip Clea’nın yaptığı portrenin bir öpüşle kesildiği âna dönmek gerek. Şimdi o portreye bakmak bana tuhaf geliyor; bir ada evinin eski usul ocağının rafında duran, yarım kalmış portreye bakmak. Usuna bir düşünce gelmiş, ama henüz dudaklarına ulaşamamıştı. Sonra ressamın ıslak fırçasının değdiği yere yavaşça kapanan dudaklar. Öpüşmeler, fırça-vuruşları – zavallı Melissa’yı yazmalıyım!

Şu konu ne kadar tatsız – Pursewarden’ın “yakın dostların yavan öpüşmeleri” dediği şey ve ne kadar da günahsız! Portrede giydiği kara eldivenler iliklendiği zaman yürek biçiminde küçük bir açıklık kalıyordu. O günahsız, o gülünç öpüş, Justine’in ırmak kıyısında oynarken çalınan kızını yitirişiyle ilgili anlattığı şeylere duyulan acıma ve hayranlığın ifadesiydi yalnızca. “Bilekleri, incecik bilekleri. Ah, görsen ne güzel, ne uysaldı, bir sincap gibiydi.” Sesinin boğukluğu, kederli gözleri, iki yanağında iki virgül oluşturarak aşağı doğru sarkmış ağzı. O incecik bilekleri tanımlamak için başparmağıyla işaretparmağı birleşmiş elini uzatışı. Clea elini yakalayıp kara eldivendeki yüreği öptü. Aslında çocuğu öpüyordu, anneyi öpüyordu. Bu korkunç duygudaşlığın arasından onun temiz yüreği kısır bir sevginin iç tüketici karaltısını yansıtıyordu. Ama çok acele ediyorum. Üstelik kendimin ancak güçbela anlayabildiğim sahneleri, Aziz Saba’daki kararan işlikte paçavralar, boya kapları arasında, duvarları dolduran –Balthazar’ın, Da Capo’nun, hatta Clea’nın en sevgili dostu Nessim’in– portrelerinin canlı sergievinde, biri sarışın, biri bronz rengi iki kadını nasıl anlatacağım? Onları değişmez bir renge boyamak, dış çizgilerini belirginleştirmek çok güç.

Tam bu sırada... hiçlikten gelen Justine, İskenderiyeli taşralıların çok ustaca buldukları bir yola başvurmuş, bir yabancı olan Arnauti’yle evlenmiş, ama sonunda kendisinden boşanıp gitmesine izin verdiği için herkesçe küçümsenmeyi hak etmişti. Kuşkusuz çocuğun ne olduğunu bilen ya da merak eden pek azdı. Justine, dedikleri gibi “kibarlar dünyası”nda değildi... Yoksulluk onu atölyede resim öğrencilerine saati bilmem ne kadara modellik etmeye zorlamıştı. Onu yalnızca dedikodulardan tanıyan Clea, bir gün uzun galeriden geçerken poz veren Justine’i görünce esmer İskenderiyeli güzelliğinden vurulmuşa dönerek bir portresini yapmak üzere onunla anlaştı. İşte bu uzun karşılıklı konuşmalar ressamın sessizliklerinde böyle büyüdü; çünkü Clea, kımıldamadıkları sürece modellerinin rahatça konuşmalarından hoşlanırdı. Bu onların yüz çizgilerine bir denizaltı yaşamının gölgesinin düşmesine, bakışlarının düşüncenin bilinçsiz yorumlarıyla dolmasına yol açardı – bunlar olmadığında ölüden farkı kalmayan etin gerçek güzelliğiyle.

Clea’nın cömert saflığı –Justin’in içinde yaşadığı boşluğu görmek için bu gerekiyordu– kendi kendisiyle kavgalı bir zihnin gerçek örneklemeleri: Çünkü kendi felaketimizi kendi ellerimizle hazırlarız, onlar bizim parmak izlerimizi taşır. O yapılan hareket, yaşantının, gerçek acının gizini kendine aktarmak için yapılmış beceriksiz bir girişimdi – tıpkı kutsal bir kişiye dokunarak kendinde eksik olan iyiliği kendisine aktarmayı uman kişi gibi. Bu öpüş, bir başka öpüşle karşılanmayı –bir güvenin aynadaki yansıması gibi kendine öykünülmesini– bir an bile ummamıştı. Önceden düşünülmüş olsaydı, çok pahalıya patlayan bir davranış olurdu. Öyle de oldu! Clea’nın gövdesi kendi arılığının sargılarından kurtulmaya çalıştı – tıpkı cerrahın kıskacından kurtulmaya çalışan bir bebek ya da yaratıcısının parmakları altından kurtulmaya çalışan bir yontu gibi. Onun iflası, aşırı gençliğinden geliyordu, Justine’inkiyse, yaşı olmamasından. Onun saflığı bellek kadar savunmasızdı. Justine’in acısının ağırbaşlılığına hayran olduğu, ona ulaşmaya çalıştığı sırada kendisini beklenmedik bir sevginin yakıcılığıyla baş başa bulmuştu.

Çok anlamlı bir Arap deyimiyle “ak yürekli”ydi; Justine’in başının, omuzlarının karanlığını boyarken birden fırça dokunuşlarının, daha önceden ne tanıdığı ne de olmasına izin vermeyi düşündüğü okşamaları yansıladığını anladı. Yaşayan, canlı deneyim dünyasına değin mutsuzluklarını anlatan o güçlü, o kalın sesi dinlerken soluğunu tutuyor, modelindeki bilinçsiz soyluluk belirtileri dışında artık hiçbir şeyi düşünmemeye çalışıyordu: Hâlâ kucakta duran eller, alçak ses, gerçek gücün belirtisi olan çekingenlik. Ama, “Ben iyi bir insan değilim, biliyor musun. Ben insanlara keder vermekten başka işe yaramam. Arnauti böyle derdi. Benim aklımı başıma getiren o oldu, haz dışında hiçbir şeyin önemli olmadığını bana o öğretti – mutluluğun karşıtı, trajik yanı olmalı haz,” gibi şeyler söylediği zaman Clea bile, deneyimsizliğinden olacak, Justine’e acımadan edemiyordu. Bunlar Clea’ya dokunuyordu, çünkü Justine’in hazzı hiç tatmamış olduğu açıkça belliydi – bunu yapabilmek bir eliaçıklık işidir. Bencillik öyle bir kaledir ki, conscience de soimeme28 bir asit gibi, o kalenin içindeki her şeyi eritir. Aslında gerçek haz, vericiliktedir.

“Arnauti’ye gelince, sorgulamalarıyla neredeyse beni delirtiyordu. Karısı olarak yitirdiğim şeyi bir hasta olarak kazandım – onun deyişiyle ‘durumum’a duyduğu ilgi bana karşı besleyebileceği her türlü sevgiden daha ağır basıyordu. Sonra, çocuğumu yitirince, daha önceleri duyarlı, iyi yürekli bulduğum insandan tiksinmeye başladım. Belki de kitabını, Mœurs’ü, okumuşsundur. Çoğu uydurma – sözde ‘iyileşme’yi yadsıyarak onun gururunu incittiğim için kendini beğenmişliğini doyurmak, bana kendisi sırt çevirmiş olmak amacıyla uydurulmuş şeyler. Bir insanın ruhunu alçıya alamazsın. Bir Fransız’a, ‘Hurma ağacı düşlemezsem seninle sevişemiyorum,’ dersen ilk yapacağı iş, gidip en yakın hurma ağacını kesmek olur.”

Clea tutkusuz sevemeyecek kadar soylu bir insandı; ama öte yandan, yılda ancak bir kez konuştuğu birini sevebilecek kadar da yetenekli. Yüreğinin derin durgun ırmağı imgelerini biriktiriyor, hızla akan sularında onları durmadan yansıtıyor, onları belleğinin, hiçbirimizin beceremeyeceği kadar derinlerine gömüyordu. Gerçekten günahsız biri, bayağı olan bir şey yapamaz, ayrıca günahsızlık yürek cömertliğiyle birleştiği zaman, dünyanın en kolay incinen niteliği çıkar ortaya.

Clea gerilimi, ateşliliği bakımından genellikle okullu kızların kadın öğretmenlerine karşı duydukları o gülünç tutkularla karşılaştırılabilecek olan bu tepeden inme, yıpratıcı deneyimde ileri yaşların gitgide artan sızılarını duyuyordu, ama bunda doğanın sert, olgun çizgilerinin izleri, karşısındakinin önüne Justine’in her zaman sürebileceği uzman bir aşkın şeytansı çizgileri de vardı: Karşılayamayacağı, kendisini parça parça edecek istekler önünde Clea’nın eti, ruhu korkup geriliyordu. Yüreğinde kendisi için yepyeni bir duyumun ilk kıpırdanışları vardı; sanki kendi içindeki yumurtanın sarısı yumurtadan ayrılıyormuş gibi. İnsanlar işte böyle tuhaf biçimlerde büyürler.

Zavallı yavrucak, hepimizin geçirdiği aynı bükülmeleri geçirecekti, üstünde beceriksizce kireç söndürülen bir suçlunun gövdesi gibi yanacaktı gövdesi. Gizli buluşmalar, insanı kızgın demir gibi dağlayan istekler, kuşkular dünyası – birden kendini bu dünyanın içinde buldu. Kafası öylesine allak bullaktı ki, başkalaşım geçirmiş Justine’in önüne oturup âşıkların sağlıksız gözlerine Aphrodite’nin gerdiği perdenin, kutsal bir görmezliğin koyu karaltısının, her şeyi başkalaştıran zarın öteki yanında onun gerçek görünüşünü anımsamaya çalışıyordu.

Modeliyle buluşacağı saate kadar bütün gün ateşler içinde yanacaktı. Saat dörtte işliğin kapalı kapısının önüne gelip durduğunda içeride bacak bacak üstüne atmış, Vogue dergisini karıştırırken sigara içerek kendisini bekleyen Justine’in oturduğu köşeyi rahatça görebiliyordu. Oysa usundan şunları geçirmişti: “N’olur Tanrım, gelmemiş olsun, hastalansın, bir yere gitsin. Ah, onu kayıtsız bulsam ne çok sevinirdim!” Ne tuhaf, bu tiksinmeler o boğuk, o soylu sesi bir kez daha duyma isteğiyle aynı yerden geliyor, sevdiğini bir kez daha görme umudundan doğuyordu. Böylesine duygu kutuplaşmaları onu çok hazırlıksız yakaladığı için şaşırtmış, korkutmuştu.

Sonra zaman zaman uzaklara gitme isteği duydu, sevgili dostuna daha tam olarak ait olabilmek için! Zavallı budala! Bir aşk serüvenini oluşturan kendini aldatma listesindeki şeylerden hiçbiri ondan esirgenmemişti. Başka hazlar bulmaya çalıştı, ama böyle bir şeyin olmadığını anladı. Yüreğin tekdüzelikten bıktığını, alışkanlığın, umutsuzluğun sevgiyle aynı yatağı paylaştıklarını biliyordu, sanki yaşlıca bir kadın gibi, etin kendi zorlamalarını aşmasını, kendisinin aradığı türden olmadığını anlamaya başladığı bir bağlanmadan kurtulmasını bekledi. Boşuna bekledi. Her gün daha derine batıyordu. Ama gene de bütün bunların ona bir yararı oldu, hiç değilse böyle ilişkilerin onun doğal gereksinimlerini karşılamadığını kanıtladı. Daha birinci saatinde yanlış bir kadınla evlendiğini, ama yapılacak hiçbir şeyin kalmadığını anlayan bir adama benziyordu. Sonunda şu ortaya çıktı ki, o bir kadındı ve erkeklere aitti – bu onun mutsuzluğunun kaçak bir avuntusu oldu.

Ama benliğinin derinliklerindeki ressam için, birtakım duyarlık karışıklıklarının önemini kavrayan biri olarak gerçekliğin başkalaşımlarını son derece ilginç buluyordu. “İşliğe doğru yürürken birden soluğu kesilircesine kendisini gerçekdışı biri olarak duyumsardı, sanki tuvalin üzerine boyanmış bir resim gibi. Soluk almakta güçlük çekerdi. Bir an sonra yoğun bir mutluluk, iyilik duygusuna kapılır, tüy gibi hafifleyiverirdi. Galiba ayakkabılarının ağırlığı da olmasa yerde duramayacaktı. Her an yeryüzünden havalanabilir, yerçekimi zarını delip geçebilir, kendisini tutamayabilirdi. Bu duygu öylesine güçlü, öylesine etkileyiciydi ki, durup en yakın duvara tutunmak zorunda kalıyor, fırtınaya tutulmuş bir geminin güvertesindeymiş gibi tutuna tutuna, iki büklüm yürüyordu. Bunu izleyen başka kötü duygular da vardı – başını sıkan sıcak demir bir çember, kulaklarında çırpan kanatlar. Yatakta yarı düş görür durumda yatarken, birden başına saldıran boynuzlar beynine batıyordu; kırmızı madensel bir parıltının içinde Mitra boğasının kanlı gözlerini görmüştü. Serin bir geceydi... Arap mahallesinde kimyasal ışıklı kovuklar vardı. Uzun yağlı saç örgüleri, cicili bicili giysileriyle ortalıkta acayip erkekler dolaşıyordu; kara meleklerin yüzleri, kıyı mahallelerin erkekleri, kadınları.” (Bu sözleri Balthazar’ın titiz bakımına bırakılmış bir kadın ruh hastasının günlüğünden olduğu gibi aktardım – “aşk” yüzünden sinir bunalımı geçiren bir hasta– aşkı karşılık görmüş mü görmemiş mi, kim bilebilir? Önemli mi? Aşkın nedenleriyle deliliğin nedenleri aynıdır, yalnızca dereceleri değişiktir. Demin buraya aldığım parça yalnız Clea için değil, hepimiz için geçerli olabilir.)

Ama Justine yalnızca geçmişten değil, verilmesi gereken kararların ağır baskısını duyduğu bir şimdiki zamandan söz ediyordu. Bir anlamda şu sırada Clea’nın hissettiği her şey onun için önemsizdi. Tıpkı müşterisinin bir ozan olduğundan, hiçbir zaman okumayacağı bir şiirle kendisini ölümsüzleştireceğinden haberi olmayan bir orospu gibi koyu cinsel hazların ardına takılan Justine, onların Clea’ya yıllarca damgalarını vuracağından – yaradılışı gereği vermeye en çok yatkın olduğu şeyi, bölüntüsüz sevgiyi verme gücünü azaltacağından habersizdi. Gençlik işte. Ama gene de o sefil yaratığın içinde kötülük yoktu. O yalnızca Doğu’ya özgü hoşa gitme isteğinin kurbanıydı, kendi yaşamında biriktirdiği ve sözün kısası, henüz kendisi için anlamı olmayan hazineden bu altın saçlı dostunu yararlandırmak istiyordu. Her şeyini verdi, çünkü hiçbir şeyin değerini bilmiyordu, ruhça gerçek bir parvenue’ydü29. Nereden gelirse gelsin, her sevgiyi yanıtlayabiliyordu, ama yalnızca dostluğun çok kullanılan kalıplaşmış sözleriyle yapıyordu bu işi. Gövdesinin kendisi için hiçbir anlamı yoktu. Çok kolay kandırılabilirdi. Alçakgönüllülüğüne diyecek yoktu. Böylesine bir veriş gerçekten çok etkileyicidir, çünkü bir Arap insanı kadar sadedir, erken olgunluktan uzaktır, köylüler arasındaki içki içme alışkanlığı kadar inceliksizdir. Avrupalıların parçalanmış ruhunda aşk kavramı doğmadan çok önce doğmuştu o – aşk bilgisi (ya da yalanı) canlı varlıklar merdiveninde insanı, ancak doygunlukla öldürülebilen, ama asla doymayan açlıkların tutsağı, en kolay incinen yaratık haline getirecekti; yapmacık bir yazını beslememiş olsaydı –asıl yürürlük alanı olan– dinin konusu olurdu. Böyle şeyleri insan nasıl bilebilir?

Duygularının yarattığı kuruntulardan dengesi bozulmuş, kendi bilinmeyen benliğinin korku verici yönlerinin baskısı altında acı çeken bir kadının en çok sevdiği, en çok hayran olduğu kişileri –Clea’yı, beni, en sonunda da Nessim’i– yaralamak için, ölümden korkan bir er gibi, kendisini melée’nin30 ortasına atmasının da başka bir planda en küçük bir önemi yoktur. Kimi insanlar ötekilere göre daha çok kötülük, daha çok iyilik etmek üzere doğarlar – kurtulamadıkları hastalıkların bilinçsiz taşıyıcılarıdırlar. Bana kalırsa, bizim belki de onları incelememiz gerekir, çünkü görünürde onların salgıladıkları ya da ulaşmaya çalıştıkları bozuşma ve karışıklık evreni ileri götürüyor olabilir. Şimdi, şu anda bile, onun budala ya da duygusuz olduğunu söyleyemem; tek söyleyebileceğim, kendi içinde olup biten şeyleri (“yüreğin karanlık odası”nı) tanıyamadığı, olağan işler dünyasındaki kendi ürkünç anlamsızlık imgesinin çevresine belli bir çerçeve koyamadığıdır. Çevresini sarar görünen uçurumun tek bir niteliği vardı –değer eksikliği, sevinci yok eden anlam verme eksikliği– mutlaka giden görkemli yolu bulmuş, kendi çıplaklığından utanmayan bir ruhun içsel ahlak anlayışından doğan bir uçurum. İkimizin acıklı durumumuzun gerçeğini şimdi daha iyi görebildiğime göre, benim için eleştirmek kolaydır. Bana oynadığı oyundan, beni tehlikeye atmış olmaktan çok utanmış olduğunu sanıyorum. Bir keresinde El-Bab Kahvesi’nde oturmuş arak içerek konuşuyorduk, birden gözlerinden yaşlar boşandı, ellerimi öpmeye başladı, “Sen çok iyi bir insansın, gerçekten iyi bir insansın. Öylesine üzgünüm ki,” dedi. Ne için? Gözyaşları için mi? Goethe’den söz ediyordum. Ahmak! Sersem! Düşüncelerimi anlatışımdaki duyarlılıkla onu etkilediğimi sanmıştım. Ona armağanlar verdim. Clea da verdi, daha sonra da verdi; tuhaf değil mi, ressamların bu en yeteneklisi, en duyarlısı olan kişi, sanki ilk kez vertu’lü31 nesneler seçmedeki beğenisini yitirmişe benziyordu. Tam bir İskenderiyeli sıradanlığını yansıtan küpeler, broşlar! Bunu hiç anlayamıyorum – ola ki sevmek sersemlemektir...

Ama aslında bilmiyorum; bu konuda Balthazar’ın eklediği açıklamalar geliyor aklıma. “İnsan bu konularda yüksek ahlakçı kesilmeye yatkındır – ama aslında güneşte ısınmış bir duvarın üstüne sarkan olgun bir elmayı koparmaya uzandığı için kim kendisini suçlar? Yaradılışları, geçmişleri Justine’inkine benzeyen pek çok kadın, onun yaptıklarını yapmaya cesaret edemez, kendilerini engelleyen hiçbir şey olmasa da. Doktor her zaman ateşli bir alın, suçlu bir bakış bulsun diye düşlere ve Petit Mal’e32 katlanmak, insan ruhuna pahalıya patlamaz mı? Bilmiyorum. Özgür davranıştaki ahlaksal niteliği soyutlamak güçtür. Sonra, insanın kendinden daha az bilgisi olan biriyle sevişmesinde onu ayartmanın, onu tutkuları üreten çamurun içine –şiirlerle, Tanrı kuramlarıyla birlikte– çekmenin bilincinden doğan ayrı bir haz vardır. Belki de yargıda bulunmamak daha akıllıca olur.”

Ama bütün bunların dışında gündelik yaşam dünyasında, Justine’in yeniden güvenceye bağlamak gereğini duyduğu sorunlar vardı. “Pek iyi tanımadığım Nessim’in benimle evlenmek istemesine hem biraz şaşırdım, hem de bundan ürktüm. Gülmeli mi sevgili Clea, yoksa utanmalı mı, yoksa ikisini de mi yapmalı?” Clea bütün temiz yürekliliğiyle bu habere çok sevinirdi, çünkü Nessim onun en sevdiği dostuydu, Justine’in gerçekten mutsuz yaşamının üzerine onun saygınlığının, inceliğinin giydirilecek olması düşüncesi ona birden çok parlak göründü – her şeyin çözümü gibi geldi. Ortalığı velveleye vererek yardım çağıran birinin yanından bir şövalyenin geçmesinden daha iyi ne olabilir? Justine elleriyle gözlerini kapatarak güçlükle şöyle dedi: “Bir an yüreğim ağzıma geldi, az daha ‘evet’ diye bağıracaktım; ah, canım Clea’cığım, nedenini biliyorsun. Çocuğumu aramak için onun parasına gereksinimim var – düşünebiliyor musun, o yavrucak şu anda Mısır’ın bilmem hangi köşesinde acılar içinde kıvranıyor, yapayalnız, belki de itilip kakılıyor.” Ağlamaya başladı, sonra birden susup öfkeyle şöyle ekledi: “İkimizin de felaketi olabilecek bir şeyden hem onu, hem kendimi korumak için Nessim’e, ‘Senin gibi bir adamı asla sevemem; seni bir an bile mutlu edemem. Sağ ol ve hoşça kal,’ dedim.”

“Ama bundan emin misin?”

“Bir adamı parası için kullanmak mı, Tanrı esirgesin.”

“Justine, ne istiyorsun?”

“Önce çocuğu. Sonra dünyanın gözünden ırak bir yere kaçıp kendi kendime sahip olabileceğim bir köşeye çekilmek. Kişiliğimde anlamadığım yönler var. Bana zaman gerek. Bugün gene Nessim’den mektup aldım. Benden istediği ne olabilir? Benimle ilgili bilmediği bir şey yok.”

Clea’nın kafasından şu düşünce geçiyordu: “Acıma duygusu üzerine kurulmuş olan sevgi, dünyanın en tehlikeli sevgisidir.” Bu düşünceyi kafasından hemen uzaklaştırıp bir kez daha Justine’in mutsuzluk seline göğüs geren, set çeken o ince, bilge, açıkyürekli adam imgesine kendini bıraktı. Böyle bir çözümle birlikte yerine gelmiş olacak olan bir başka isteği de ona yüklemekle haksızlık mı ediyorum? (Yani, Justine’den, Justine’in duygu ve düşünceleri üzerindeki baskısından kurtulmak isteği. Resim yapmayı büsbütün bırakmıştı.) Nessim’in – toplumun koridorlarında tepkisizce sürüklenen o uzun boylu, esmer adamın iyi yürekliliğine böylesine bir görev gerekiyordu; şövalye doğmuş bir insan şatoların, halı dokuyan üzgün bakirelerin bulunmadığı bir dünyada görevini nasıl yerine getirebilirdi? İkisinin saplantıları her bakımdan uyuşuyordu – sevgi isteği dışında.

Justine, “Ama para önemli değil,” demişti; gerçekten de Nessim için kesinlikle doğru olduğunu bildiği bir şey söylemişti. Sahip olduğu koca servet Nessim’in hiç umurunda değildi. Ama burada şunu da belirtmek gerekir ki, Nessim, Justine’i çok etkileyen, ona dokunaklı gelen bir davranışta bulunmuştu. Cecil Oteli’nin oturma salonunda, tıpkı iki iş ortağı gibi pamuk şirketlerini birleştirmeyi tasarlayan İskenderiyeli simsarların soğukkanlılığıyla bu evlilik işini konuşmak üzere, resmen birkaç kez buluştular. Bu kentin göreneği böyledir. Hepimiz akılcı insanlarız, dünyasalız, coşkusal yaşamımızı aile yaşamımızdan her zaman kesinlikle ayırmışızdır. Bu ayrımlar Akdeniz yaşamı denen bütünün bir parçasıdır, eski ve acınacak kadar şiirsizdir.

Nessim yüzü kızararak başını önüne eğip şöyle karşılık verdi: “Karar vermeni güçleştiren şey maddi durumlarımız arasındaki eşitsizlikse, sana bir doğum günü armağanı vermeyi öneriyorum, böylece kendini büsbütün bağımsız bir kişi –yalnızca bir kadın– olarak hissedebilirsin Justine. Bu kentte herkesin düşüncesine sızan bu iğrenç saplantı her şeyi zehirliyor! Herhangi bir karara varmadan önce, gel kendimizi ondan kurtaralım.” Üstünde “üç bin sterlin” sözcükleri yazılı ince, yeşil bir çeki masanın karşısına uzattı. Justine şaşkınlıkla uzun uzun baktı, ama ona dokunmadı. Sonunda Nessim telaşlanarak kekeledi: “Seni incitmedi ya?” Justine, “Hayır. Yaptığın her şey gibi. Ama seni sevmiyor olmamı ne yapacaksın?” dedi.

“Kendini zorlamana gerek yok elbette.”

“O zaman nasıl bir yaşamımız olacak?”

Nessim ateşli, utangaç gözlerle ona baktıktan sonra sert bir azar yemiş gibi bakışlarını masaya indirdi. Bir süre sessizlikten sonra Justine, “Söyle. Lütfen, söyle. Karşılığında hiçbir şey vermeden senin servetinden, toplumsal durumundan yararlanamam Nessim,” dedi.

“Çaba göstermek istersen, birbirimizi kandırmamıza gerek kalmaz. İnsan yaşamı hiç de uzun değil. Çabalamak, mutlu olmanın bir yolunu bulmak insanın kendi elinde.”

Sesinin tonundan tiksinmiş, ama aynı zamanda ölçüsüz derecede etkilenmiş olan Justine birden sordu: “Benimle yatmak mı istiyorsun? İsteyebilirsin. Evet. Ah! Senin için her şeyi yapardım Nessim – her şeyi.”

Ama Nessim geriledi, şöyle dedi: “Ben karşılıklı anlayıştan söz ediyorum, bu anlayış içinde, umduğum gibi olursa aşk başlayana kadar aşkın yerini tutabilecek bir dostluk ve yakınlıktan söz ediyorum. Elbette seninle yatacağım – ama ben bir âşık, sen bir dost gibi. Kim bilir? Belki de bir yıl sonra. Eninde sonunda İskenderiye’deki bütün evlilikler iş evliliğidir. Tanrım, ne kadar budalasın Justine. Belki de farkında olmadan birbirimize gerek duyuyoruz, bunu anlayamıyor musun? Denemeye değer. Bizi her şey engelleyebilir. Ama bu koca kentte tek gereksindiğim kadının sen olduğun düşüncesinden kendimi kurtaramıyorum. Bir erkeğin isteyebileceği çok kadın olabilir, ama istemek demek gereksinmek demek değildir. İstediğim başka kadınlar olabilir – gereksinme duyduğum sensin! Aynı şeyi senin için söyleyemem. Hayat ne acımasız ve ne saçma.”

Daha önce hiç kimse ona böyle şeyler söylememişti – hiç kimse amacının temizliği kadar soğukkanlılıkla tasarlanmış bir birleşme önermemişti. Bu yönden ne kadar hayran olunsa azdı. Ağır ağır şöyle konuştu: “Sen her şeyi kumara sürüp tehlikeye atacak türden bir adam değilsin. Para konularından çok iyi anlayan bankerlerimizin kafaları kadın konusunda pek işlemiyor.” Elini Nessim’in bileğinin üstüne koydu: “Doktoruna görünsen iyi edersin sevgili dostum. Seni sevemeyeceğini söyleyen bir kadını istemek – ne biçim bir gözü pekliktir bu? Yoo, hayır!”

Nessim hiçbir şey söylemedi, bu sözlerin kendisine yöneltilmediğini biliyordu: Bunlar Justine’in kendi kendisiyle yaptığı uzun bir tartışmanın parçalarıydı. Kendi yalınlığıyla afyonlanmış soğuk yüzü ne kadar da güzeldi: Birinin ona salt kendisi için değer vermesine inanamıyordu – kendisi diye bir şey varsa. Gerçekten de, bütün varını yoğunu bir tekerleğin dönüşüne bağlamış kumarbaza benzediği kanısındaydı. Şu anda Justine bir kararın eşiğinde, tıpkı dik bir kayalığın sırtında yürüyen bir uyurgezer gibiydi; atlamadan önce uyanmalı mı, yoksa bu düşü bozmamalı mı? Bir kadın olarak hâlâ koşullar ileri sürmek gerektiğine, şu direşken adam kandırıcı inceliğiyle saldırılarını sürdürürken kendisini izlemek gerektiğine inanıyordu. “Nessim, uyan,” diyerek onu yavaşça sarstı.

“Ben uyanığım.”

Dışarıda, deniz rüzgârının kemirdiği hurma ağaçlarının bulunduğu alanda ince ince yağmur yağıyordu. Zilhicce ayının onu, Kurban Bayramı’nın birinci günüydü; ellerinde yüce dinlerinin belgisi büyük ipek sancaklar, buhurdanlıklarla renk renk giysili küçük gruplar büyük alayı oluşturmak üzere toplanıyorlardı, her yıl Nebi Daniel Camisi’nde yeniden diriltilen unutulmuş Nübye soyunun uzun yakarışından parçalar okuyorlardı. Ana renklerle beneklenmiş, parıl parıl parlayan bir kalabalıktı. Tef sesleriyle hava dalgacıklanıyor, bağırışların, yakarı seslerinin üstüne inen sessizlik uzantılarında hışırtılı mangallarda ısıtılarak derileri yavaş yavaş gerilen uzun davulların karmakarışık sesleri duyuluyordu. Atlar sızlanıyor, yağmurla yıldızlanmış öğle sonrasında çatal uçlu bayraklar yelken gibi şişiyordu. Arap mahallesinin renk renk kılıklı yosmalarıyla dolu bir at arabası çığlık sesleriyle geçti; mandolin tıngırtılarına, zil şıngırtılarına renk renk boyalı gençlerin türküleri eşlik ediyordu; hepsi birden bir tropik hayvanı kadar göz kamaştırıcıydı.

Justine, “Nessim, ama bir tek koşulum var – bu akşam seninle mutlaka yatacağız,” demek budalalığında bulundu.

Nessim’in yüzü şakaklarına doğru gerildi, “İnsanda görgü eksikliğini kapayacak biraz zekâ olmalı – ne gezer,” derken öfkeden dişleri sıkılmıştı.

Onun birden nasıl canını sıktığını gören Justine, “Özür dilerim, kaygılarımı gidermek istemiştim,” dedi. Nessim’in rengi atmıştı. Çeki cüzdanına yerleştirmeden önce şunları söyledi: “Ben sana çok başka bir şey önermiştim. Bunu anlamadığını görmek doğrusu beni biraz şaşırttı. Elbette, koşulun oysa yatarız. Haydi gel, hemen şimdi buradan, bu otelden bir oda bulalım.” Böyle incindiği zamanlar gerçekten çok çekiciydi. Birden Justine’in içinde bir şeyler kımıldadı; ondaki suskunluğun güçsüzlük olmadığını, bu şaşırtıcı düşüncelerin, ağırbaşlı sözlerin gerisinde –çok ince olmasa da– alışılmamış türde bir duyarlığın yattığını anlar gibi oldu. Nessim şimdi daha yumuşak konuşuyordu: “Bu işi yapmakla birbirimize neyi kanıtlamış olacağız – ya da yapmamakla, yani hiç sevişmemekle?”

Justine biraz önceki sözlerinin nasıl yersiz kaçtığını şimdi çok iyi anlıyordu. “Yaptığım kabalıktan çok utanıyorum,” dedi. Bu sözleri gerçekten utandığından değil, salt onun dünyasına, onun kendisine bir ödün olarak söylemişti – davranış incelikleriyle oyalanan, temelinde beğeninin yattığı coşkular geliştirmeye elveren bir dünyadan henüz hoşlanmayacak kadar kabaydı. İnsanın ancak, deyim yerindeyse, eti etine değdiği zaman alt edebileceği bir dünya! Hayır, sözlerinde içten değildi çünkü, düşüncesi ne kadar kaba görünmüş olsa da, sezgisiyle kendisinin haklı olduğunu biliyordu, önerdiği şey kadınlar için gerçekten de erkek denen yaratığın en önemli denektaşıydı; bir erkeğin çözümlenebilecek ya da çıkarsanabilecek niteliklerinin değil, kişiliğinin asıl tadının bilgisiydi. Birbirimize ilişkin bu doğruyu bize ancak gövdesel aşk edimi söyleyebilir. Çekiciliğinin, inandırıcılığının altında yatan şeyi somut olarak görme şansını kendisinden esirgeyen Nessim’in anlayışsızlığına çok üzüldü. Ama nasıl üsteleyebilirdi?

“Doğru, çünkü bizim evliliğimiz nazik bir ilişki olacak, daha çok biçimsel bir ilişki, ancak.”

“Özür dilerim, gerçekten de seninle, seni düş kırıklığına uğratmayacak, yakışık alır biçimde nasıl konuşmam gerektiğini bilemedim.”

Ayağa kalkarken Nessim onu dudağından öptü. “Önce gidip annemin iznini almalı, erkek kardeşime söylemeliyim. Şu anda sana kızmış da olsam çok mutluyum.”

İkisi birlikte dışarı çıkıp arabaya kadar yürüdüler, birden Justine büyük bir güçsüzlük hissetti, sanki, derinlerdeki sığınağından dışarı sürüklenip okyanusun ortasında bırakılmış gibiydi. “Daha başka ne söyleyebileceğimi bilmiyorum.”

Tam araba hareket etmek üzereyken Nessim, “Hiçbir şey söyleme. Yaşamaya başla,” dedi. Justine ağzına bir tokat yemiş gibi oldu. Hemen en yakın kahveye gidip kendisine sıcak bir kakao ısmarladı, içerken elleri titriyordu. Sonra saçlarını taradı, makyajını tazeledi. Güzelliğinin yalnızca bir vitrin olduğunu biliyor, tazeliğini gururla korumaya çalışıyordu. Hayır, gerçekten kadınca bir yanı vardı.

Asansörle bürosuna çıkıp masasına oturan Nessim bir kartın üzerine şunları yazdı: “Çok sevgili Clea, Justine benimle evlenmeyi kabul etti. Onun –ya da– benim sana olan sevgimi bunun herhangi bir biçimde değiştireceğini ya da engelleyeceğini düşünseydim, böyle bir şeye asla kalkışmazdım...”

Clea’ya yazacağı şeylerin çok duygusal olacağı düşüncesinden korktuğu için kartı yırttı, kollarını kavuşturdu. Uzun uzun düşündükten sonra cilalı telefonu kaldırıp Capodistria’nın numarasını çevirdi. “Da Capo,” dedi alçak sesle. “Justine’le evlenme tasarımı anımsıyor musun? İşler yolunda.” Sanki bir ton ağırlığındaymış gibi telefonun almacını yavaş yavaş yerine koyduktan sonra cilalı masasında yansıyan görüntüsüne bakmaya koyuldu.

28. (Fr.) Kendi kendinin bilinci. (Ç.N.)

29. (Fr.) Sonradan görme. (Ç.N.)

30. (Fr.) Kavga. (Ç.N.)

31. (Fr.) Özel nitelikli.(Ç.N.)

32. (Fr.) Küçük sara nöbeti. (Ç.N.)

*****

IV

Önerisini kabul ettirme gibi büyük bir iş başarmış olduğu şu sırada kendine güvenini tümüyle yitirmiş, yepyeni bir duyguyla karşı karşıya kalmıştı: Korkunç bir utangaçlık duygusuydu bu, dosdoğru annesinin karşısına çıkıp tasarılarını ona açmayı hiç istemiyordu. Bu isteksizliğe çok şaştı, çünkü her zaman annesiyle birbirlerine çok yakın olmuşlardı, aralarında sözcüklerin yorumuna gerek bırakmayan derin bir sevgi ve güven vardı. Şimdiye değin utanmış ya da çekinmişse, kardeşinden çekinmişti, asla annesinden değil. Peki şimdi? Onun gözünden düşmek