*****

LA WRENCE DURRELL

JUSTINE

İSKENDERİYE DÖRTLÜSÜ 1

*****

Can Modern

Justine: İskenderiye Dörtlüsü 1, Lawrence Durrell

İngilizce aslından çeviren: Ülker İnce

Justine

İlk baskı: Faber & Faber, 1957

Bu çeviride kaynak alınan baskı: The Alexandria Quartet, Faber & Faber, 1982

© 1957, The Estate of Lawrence Durrell

© 2022, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 1984

Dizi editörü: Emrah Serdan

Editör: Çiçek Eriş

Düzelti: Ebru Aydın

Mizanpaj: Emin Petek

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-5823-2

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Maslak Mah. Eski Büyükdere Cad. İz Plaza Giz, No: 9/25 Sarıyer/İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

LA WRENCE DURRELL

JUSTINE

İSKENDERİYE DÖRTLÜSÜ 1

ROMAN

İngilizce aslından çeviren

Ülker İnce

*****

Lawrence Durrell’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Balthazar / İskenderiye Dörtlüsü 2, 1984

Mountolive / İskenderiye Dörtlüsü 3, 1984

Clea / İskenderiye Dörtlüsü 4, 1984

Monsieur ya da Karanlıklar Prensi / Avignon Beşlisi 1, 1992

Livia ya da Diri Diri Gömülmek / Avignon Beşlisi 2, 1995

Constance ya da Yalnızlıklar / Avignon Beşlisi 3, 1996

Sebastian ya da Güçlü Tutkular / Avignon Beşlisi 4, 1996

Quinx ya da Kusursuzluk Peşinde / Avignon Beşlisi 5, 1998

Kara Defter, 1997

Karanlık Labirent, 2007

Kıbrıs’ın Acı Limonları, 2007

*****

LAWRENCE DURRELL, 1912’de Hindistan’da doğdu. Genç yaşta İngiltere’ye giderek Dışişleri Bakanlığı’nda çalışmaya başladı. Mısır, Yugoslavya, Rodos, Kıbrıs ve Güney Fransa’da görev yaptı. Hindistan’da Hint ve Tibet kültürünü, dinlerini ve mistik atmosferlerini yakından tanıdı. Kıbrıs’taki görevi ise, ona başta Mısır olmak üzere Akdeniz ülkelerinin uzun geçmişi, inanışları, gizemle gerçeğin birbirine örüldüğü yaşam biçimleriyle tanışma fırsatını verdi. Bu bilgi ve birikimler, Eskiçağ’ın belli başlı kültür merkezi İskenderiye ve Akdeniz’in öteki ucunda, Ortaçağ Avrupa’sını karanlığa boğan kilise egemenliğinin başkenti Avignon ortamında yüzyılımızın en çarpıcı romanlarını hayata geçirdi: İskenderiye Dörtlüsü ve Avignon Beşlisi. Durrell, 1990’da Fransa’da öldü.

ÜLKER İNCE, Hacettepe Üniversitesi Yabancı Diller Yüksek Okulu Mütercim-Tercümanlık Bölümü’nde öğretim görevlisi olarak İngilizce ve çeviri dersleri verdi. Daha sonra 1989-2000 yılları arasında Boğaziçi Üniversitesi Mütercim-Tercümanlık Bölümü’nde ders verdi. Bu arada Can Yayınları ve Telos Yayıncılık’ta yayın yönetmenliği yaptı. Bugüne değin yirmiden fazla çevirisi yayımlandı. 1985’te, Lawrence Durrell’dan yaptığı İskenderiye Dörtlüsü çevirisiyle Yazko Çeviri dergisinin Azra Erhat Çeviri Ödülü’ne layık görüldü.

*****

Sunuş

Lawrence Durrell’ın Justine (1957), Balthazar (1958), Mountolive (1958), Clea (1960) adlı romanlardan oluşan ünlü İskenderiye Dörtlüsü, 1960’ların İngiliz romanında en çok yankı uyandıran yapıttır. O yılların İngiliz yazınında, gelenekçi tekdüze bir çizgide süren romana, hem ilk anda yadırganan hem de ilgiyle karşılanan, değeri uzun uzun tartışılan yepyeni bir atılım, değişik bir ses kazandırır Durrell bu yapıtıyla. Durrell’ın dörtlüsünün özgünlüğü, uyguladığı anlatı yöntemi ile romanda yöneldiği amaçtan kaynaklanır.

Lawrence Durrell, bu dörtlü roman dizisinin amacını “çağdaş sevginin irdelenmesi” diye belirler. “Çağdaş sevgi” deyimi ilk anda Proust’un, D.H. Lawrence’ın yapıtlarındaki, etkisini ruhbilimsel ayrıntıdan kazanan, karmaşık, bunalımlı, çatışmalı sevgi ilişkisini andırıyorsa da, Durrell’ın sevgiye yaklaşımı bu yazarlarınkinden birkaç noktada ayrılır. Durrell, romanında Sigmund Freud’un sevgi konusundaki iki görüşünü iç içe uygular. Bunlardan birincisi, her sevişme olayını dört kişiyi ilgilendiren bir ilişkiler yumağı olarak tanımlayan görüştür. Durrell, Freud’cu çıkış noktaları bu olan bir sevgi anlayışını, başka bir ünlü ruhbilimcinin, George Groddeck’in sevgi ile gövdesel acının bağı konusundaki ilginç kuramıyla daha da boyutlandırır. Böylece, Durrell’ın yapıtındaki sevgi ilişkileri, geleneksel ya da yenilikçi yazında rastlanan sevgi öykülerinin çoğundaki gibi yalnız erkek dişi ilişkisi olarak kalmaz. Dörtlüsünün ilk romanını, Marquis de Sade’ın Justine ya da Erdemin Felaketleri romanından aktardığı başlıkla Justine diye adlandırırken Durrell, Sade’ın, sevişmenin hiçbir türlüsünü suç saymayan görüşünü de benimser. Böylece, geleneksel törenin cinsel sapıklık sayageldiği her tür ilişkiyi soğukkanlılıkla ele alır, anlatır. Bu çok boyutlulukta, sevgi olgusunun çağımızda varıp dayanacağı sınırları, tepkileri, eziklikleri, bireye sağlayacağı kendini aşma gücünü irdelemeye çalışır. Durrell’ın romanındaki sevgi ilişkileri, Freud kuramındaki iki cinsli benliğin, çağımızın bilimsel, toplumsal, politik, kültürel gelişmelerinin bütün serüvenini yansıtır. Bir bakıma bu dörtlü roman dizisi, çağdaş sevginin irdelenişinden çok, sevginin çağımızdaki durumunun irdelenişi olarak görülebilir. Durrell’ın sevgiyi işleyişinde belirgin bir özellik de, bireyin iç dünyasını dinin, boş inançların, basmakalıp töreciliğin uyutucu etkisinden kurtarma yönünde, D.H. Lawrence’ın başlattığı kavgayı bir aşama daha ileri taşımasıdır.

Lawrence Durrell’ın dörtlü roman dizisinin anlatı yöntemi açısından da başarısı küçümsenemez. İngiliz yazınında roman alanında Henry James, Joseph Conrad, James Joyce, Virginia Woolf, Dorothy Richardson gibi anlatı ustalarının yöntem deneylerinin neredeyse unutulduğu, gelenekçi çizgide sıradan romanların yaygınlaştığı bir dönemde Durrell’ın, anlatı yöntemini kendine sorun edinen bir yazar olarak ortaya çıkması ilginçtir. Einstein ile Freud’un bilimsel kuramlarından esinlenerek geliştirdiği anlatı yöntemiyle roman biçiminde yeni bir devrimi dener Durrell. Sözgelimi, dörtlünün ilk üç romanı Justine, Balthazar, Mountolive, yaşamı zaman boyutundan soyut uzamsal bir düzende yansıtırken, dördüncü roman Clea, dörtlüdeki bütün olay örgüsünün, izleklerin (tema), zamandizinsel düzenini, zaman boyutunu sağlar. Bu bakımdan ilk üç romanın söyleminde çağrışımsal türden anlamlar ağır basarken, son romanın söylemi, uzamsal düzendeki dağınık görünümlü anlamları zaman ekseninde, dizimsel bir bağıntıda toplar. Einstein’ın görelilik kuramının roman anlatı yöntemine yansımasıdır bu. Tıpkı Joyce’un, Bergson’un süre kuramından bir anlatı yöntemini, bilinçakışını geliştirmesi gibi.

Lawrence Durrell, romanı bir biçim sorunu olarak ele alışı, insanın iç yaşantısını birçok boyutuyla dile getirme çabası, göz önüne serdiği tikel yaşam kesitleri ardında evrensel bir anlam gözetmesi yönünden, dünya romanının geçmiş büyük ustalarını andırır. Yapıtının o ustalarınkiyle boy ölçüşüp ölçüşemeyeceği konusunda kesin bir şey söylenemezse de, Durrell’ın İskenderiye Dörtlüsü ile İngiliz romanını bin dokuz yüz elliler ile altmışlarda saplandığı kısır alanın ötesine zorlamakla önemli bir iş yaptığı su götürmez bir gerçektir.

Justine’de bütün dörtlünün konusu ile başlıca izlekleri, çağrışımsal bir düzende, uzama yayılmış parçalarla, neredeyse düzyazı şiir örgüsünde sunulur. Balthazar, Mountolive, Clea aynı konunun, aynı izleklerin, değişik bakış açılarından yeniden yazılışıdır. Müzikte bir ya da birkaç ezginin çeşitlemelerle karmaşık bir biçime eriştirilmesi gibi tıpkı. Justine, yaşam dolu, tutkularıyla kabına sığmayan, İskenderiyeli bir Yahudi güzelidir. Bu kentin gelmiş geçmiş Yunan, Doğu, Hıristiyan gelenekleriyle yoğrulmuş karmaşık gizemli ortamının, büyüsünün damgasını taşır kişiliğinde. Sevmeye sevilmeye doymayan, kocasıyla ilişkileri karışık, evlilik dışı kaçamakları hiç eksik olmayan, bir ara İrlandalı öğretmen Darley ile de sevişen Justine, sevgi yoluyla gerçek benliğini ararken cinselliğin değişik olanaklarını da yansıtır. Justine ile zengin bankacı kocası Nessim Hosnani’nin çevresinde, bu tür birçok ilişkinin, birçok olayın tanığı olan Darley, yıllar sonra izlenimlerini yazar bölük pörçük. Bir Yunan adasının yalnızlığında, geçmişe bakarak, İskenderiye’de başından geçenleri, gözlemlerini, tanıklıklarını parça parça anımsamaya çalışır. Justine sözde, onun yazdığı bir metindir. Ancak Darley’in olayları, gerçekleri yorumlayışı, kendi görüş açısıyla sınırlıdır. Justine ile çevresindeki kişilerin birbiriyle ilişkisinde birçok ayrıntı, ilk romanda söylenmeden, anlatılmadan, belirsiz kalır. Bu belirsizlikler okumanın değişik aşamalarında, öbür roman kişilerinin bakış açılarının da zaman zaman verilmesiyle, dörtlünün sonuna değin, yeni anlamlar kazanarak sürer. Son roman Clea bitirildiğinde bile, okur kafasında yanıtsız kalan birçok soru vardır daha. Ama bu açık sorular aracılığıyla, okur düş gücü, okuma edimi sona erince de, çağdaş insan ilişkilerinin yeni boyutlarını sonu gelmez bir süreç boyunca hep kavrar. Durrell’ın şiirsel söylemi, okuma edimi bittikten sonra da bu etkiyle sürer bizde.

Lawrence Durrell, İngiliz yazınının Elizabeth dönemi yazarları gibi, Shakespeare gibi, Joyce gibi, dilin bütün olanaklarının tadını çıkarma çabasında bir yazardır. En kabasından en incesine değin her türlü insan yaşantısını, güzeli çirkini, gülüncü acıklısı, yücesi aşağılığı, açığı kapalısı ile coşkuyla yazar. Bu bakımdan dörtlü dizisi, her şeyden önce sözcüğün gücüne, unutulmuş bir söylem biçimine yeniden dönüştür. İskenderiye Dörtlüsü bir yandan da, yayımlandığı günlerin romanında yaygın olan kuru, düşsellikten yoksun anlatı biçimlerine bir tepkidir. Sözcüklerin anlamlarına, yan anlamlarına, sessel işlevlerine verilen bir önem; ışığın, sesin, kokunun her dalgasını yakalayan bir gözlem gücü ağır basar anlatımda. Böylece, bu etkilerle, dört romanın her tümcesinde, bir art alan olarak hep kendini duyuran İskenderiye kenti de, kurmaca kentler dünyasında Proust’un Paris’i, Joyce’un Dublin’i, Henry Miller’ın New York’u yanında yerini alır.

Akşit Göktürk

*****

Bir dizinin ilki olan bu romanda yer alan kahramanların ve anlatıcının kişilikleri gerçekdışıdır ve yaşayan insanlarla benzerlikleri yoktur. Yalnızca kent gerçektir.

*****

Eve için,
doğduğu kentin bu anmalığı

*****

“Her cinsel edimin dört kişinin katıldığı bir süreç
olduğuna inanmaya başlıyorum. Bu konuda
tartışmamız gereken çok şey olacak.”

S. Freud, Mektuplar

Elimizde iki çözüm olanağı var: Ya bizi mutlu eden suç ya da mutsuz olmamızı engelleyen ip. Size soruyorum sevgili Thérèse, hiç duraksayabilir miyiz ve bununla savaşmak için sizin küçük beyniniz nasıl bir uslamlama bulabilir?

D.A.F. De Sade, Justine ya da Erdemin Felaketleri

*****

Birinci bölüm

*****

Deniz bugün yine kabardı, yürek kaldırıcı bir esinti. Kış ortasında ilkbahar belirtileri görülüyor. Öğleye kadar sıcak, soyulmuş inci benzeri bir gökyüzü, köşe bucak gizlenmiş cırcırböcekleri, şimdi de büyük düzlüklerin içini deşen, yağmalayan bir rüzgâr...

Yanımda birkaç kitap ve çocukla bu adaya sığındım – Melissa’nın çocuğu. “Sığınmak” sözcüğünü neden kullandım bilmiyorum. Buralılar, yarı şaka yarı ciddi, böylesine ıssız bir yeri ancak hasta bir adamın seçeceğini söylüyorlar, sağlığına yeniden kavuşmak için. Eh, dedikleri gibi olsun, ben de buraya iyileşmeye geldim...

Geceleri rüzgârın uğultusunu yankılayan ocağın yanındaki tahta yatağında çocuk sessizce uyurken bir lamba yakar, dostlarımı –Justine’i, Nessim’i, Melissa’yı, Balthazar’ı– düşünerek gezinirim. Belleğin demir zincirini halka halka geriye doğru izleyerek çok kısa bir süre birlikte oturduğumuz o kente dönerim; bizi kendine bitki örtüsü yapmış, ruhumuza, kendimizin sandığımız çatışmalarını ekmiş olan kente. Sevgili İskenderiye!

Onu anlamak için ondan bunca uzaklaşmam gerekiyormuş demek! Sığırtmaç yıldızının her gece karanlıktan kurtardığı, yaz öğle sonlarının o kireçli tozundan uzak bu kıraç dağlık burunda yaşarken geçmişte olanlardan hiçbirimizin sorumlu tutulamayacağını yavaş yavaş anlıyorum. Bedelini ödemek biz çocuklarına düşse de yargılanması gereken bu kentin kendisidir.

Peki, nedir bizim dediğimiz bu kent? Neler gizlidir İskenderiye sözcüğünde? Tozların savrulduğu binlerce sokak birden aydınlanıyor zihnimde. Sinekler ve dilenciler, onların elinde kent bugün – bir de bu ikisi arasında bir yerde varlıklarını sürdürenlerin.

Beş insan soyu, beş dil, bir düzine din; liman ağzındaki setin gerisinde kendi yağlı yansımaları arasından sefere çıkan beş filo. Beşten fazla cinsellik var ama galiba bunları birbirinden ayırt eden sözcüklere yalnızca halkın konuştuğu, demotik Yunancada rastlanıyor. Burada bulunabilecek cinsel yem çeşitliliği, bolluğu insanı şaşırtır. Ama hiç kimse buranın doygun bir yer olduğunu sanma yanılgısına düşmez. Helen dünyasının simgesel âşıklarının yerini burada başka bir şey almıştır, çok güç anlaşılır bir çift eşeylilik, kendine dönük bir şey. Doğu dünyası gövdenin tatlı anarşisinden tat almaz çünkü o, gövdeyi aşmıştır. Bir keresinde Nessim, İskenderiye’nin şarap cenderesi gibi, büyük bir aşk cenderesi olduğunu, cenderenin öte ucundan çıkanların ya hasta ya yalnız insanlar ya da peygamberler –yani cinsellikleri çokça yaralanmış kişiler– olduklarını söylemişti, belki de bir yerden alıntı yapmıştı.

Doğa görünümü renkleri üzerine notlar... Uzayıp giden renk uyumları. Limon kokuları arasından süzülen ışık. Tuğla tozuyla, hoş kokulu tuğla tozuyla dolu bir hava, suyla söndürülmüş kızgın kaldırımların kokusuyla. Hafif, ıslak bulutlar, sonları toprak, ama yağmur ummayın pek. Bu fon üzerine, toz kırmızısı, toz yeşili, tebeşir moru ve sulandırılmış fes rengi fışkırtın. Yazın denizin nemi hafifçe verniklerdi havayı. Bir zamk örtüsü altındaydı her şey.

Bir de sonra güzün kuru titrek havası, elektrikli, biber gibi yakıcı, hafif giysilere karşın gövdeyi alev alev tutuşturan. Dirilen et, kendi hapishanesinin parmaklıklarını sınayan. Sarhoş bir orospu geceleyin karanlık bir sokakta yürür, taçyaprağı gibi dökülür küçük ezgiler ağzından. Antonius’u bu sevdiği kente sonsuza dek teslim olmaya razı eden büyük senfoninin baş döndürücü nağmeleri bunlar mıydı?

Genç, ekşi gövdeler kendilerine bir çıplaklık ortağı aramaya başlar, kentin yaşlı ozanıyla1 birlikte Balthazar’ın sık sık gittiği kahvelerde oğlanlar gaz lambalarının altında tavla oynarken öfkelenir –böylesine romantiklikten uzak, böylesine güvenilmez– bu kuru çöl rüzgârından rahatsız olarak huzursuzlanır, içeriye giren her yabancıya dönüp bakarlar. Soluk almakta güçlük çeker, her bir yaz öpücüğünde sönmemiş kireç tadı bulurlar.

Bu kenti zihnimde yeni baştan kurmak için buraya gelmem gerekiyordu – yaşlı adamın2 yaşamının “kara yıkıntıları”yla dolu gördüğü bu yürek karartıcı taşraya. İyot renkli Mazarita Meydanı’nı delip geçerken metal rayları titreten tramvayların takırtısı. Altın renkli fosforlu magnezyum kâğıdı. Sık sık onunla burada buluşurduk. Yazın burada renkli, küçük bir tezgâh olurdu, üstünde de onun çok sevdiği karpuz dilimleri, renk renk su dondurmaları. Her zaman birkaç dakika geç kalırdı doğal olarak – belki de, kafamdan uzaklaştırmaya çalıştığım karartılmış bir odadaki buluşmanın tazeliğiyle gelirdi, ama dudaklarıma susuz bir yaz gibi kapanan ağzının açılmış taçyaprakları öylesine diri, öylesine körpeydi ki. Yanından geldiği adam belki da hâlâ onu düşünüyor, anısını yineliyor olabilirdi. Gövdesi o adamın öpücüklerinin çiçek tozlarıyla kaplı olabilirdi. Ama bunun pek önemi kalmıyordu, giz diye bir şey tanımayanların o kötülüksüz gülümseyişiyle koluma yaslanan yaratığın yumuşak ağırlığını duyunca. Orada olmak güzeldi, acemi, biraz da sıkılgan, birbirimizden ne istediğimizi bildiğimiz için hızlı hızlı soluyarak. Vicdanda oyalanmadan dosdoğru et dudaklardan, gözlerden, su dondurmalarından, renkli tezgâhtan geçen iletiler. Küçük parmaklarımız birbirine kenetli, kentin bir parçası olarak, kâfuru kokulu öğle sonrasını içerek orada kaygısızca dikilmek...

Bu gece kâğıtlarıma göz atıyordum. Kimileri mutfakta kullanılmış, kimilerini de çocuk parçalamış. Normal dünyanın sanat yapılarına karşı gösterdiği kayıtsızlıktan doğan böyle bir sansür hoşuma gidiyor – bende de başlamış bir kayıtsızlık bu. Sonuçta karanlık bir halicin sıcak kumlarında bir mumya gibi gömülü yatan Melissa’ya bir iğretilemenin ne yararı dokunur?

Ancak özenle sakladığım kâğıtlar Justine’in o üç ciltlik günlüğü, bir de Nessim’in çılgınlıklarının yazılı olduğu defter. Ben ayrılırken Nessim onları görmüş, başını sallayarak şöyle demişti:

“Al, al oku. Onlarda bizimle ilgili pek çok şey bulacaksın. Benim gibi senin de hiç çekinmeden Justine’in imgesini yaşatmana yararları dokunur.”

Bu konuşma Melissa’nın ölümünden sonra Yazlık Saray’da geçmişti, o zamanlar Nessim hâlâ Justine’in kendisine döneceğine inanıyordu. Sık sık, hem de hiç korku duymadan Nessim’in Justine’e olan aşkını düşünüyordum. Bundan daha kavrayıcı, kendi içinde bundan daha sağlam temellere dayanan bir şey olamazdı. Âşıklardan çok ermişlerde rastlanabilecek o tatlı yaralar, onun mutsuzluğunu bir tür esrimeyle renklendiriyordu. Oysa bir nebze mizah, onu bu korkunç derin acıdan kurtarabilirdi. Eleştirmek kolaydır, biliyorum. Biliyorum.

Bu kış gecelerinin derin sessizliğinde bir tek saat var: Deniz. Onun zihinde süren bulanık salınımının fügü üzerine yazıldı bu satırlar. Kendi yaralarını yalayan, delta ağızlarında somurtan, o ıssız plajlarda fokurdayan deniz suyunun boş ahengi – boşuna, martıların altında her zaman boşuna: Gri üzerine ak yazı, bulutların ağızlarında çiğnenen. Buralara bir yelkenlinin yolu düşse kara onu gölgesiyle korumadan önce yok olur gider. Kötü havanın kemirdiği, suların mavi karnına çakılı en son kabuk, adaların girişlerine denizin yığdığı döküntüler... gitmiş!

Her gün evi temizlemek için katırla köyden gelen buruşuk suratlı yaşlı köylü de olmasa çocukla ben çok yalnızız. Tanımadığı bir çevrede çocuk çok mutlu, çok canlı. Henüz adını koymadım. Ama Justine olacak elbette – başka ne olabilir?

Bana gelince, ne mutluyum ne de mutsuz; anıların puslu karışımının içinde bir saç teli ya da bir tüy gibi uzanmış yatıyorum. Sanatın yararsızlığından söz ettim ama avundurucu yönleri üstüne doğru bir şey eklemedim. Beynim ve yüreğimle yaptığım bu işin avuntusu da şu: Ancak orada, ressamın ya da yazarın sessizliklerinde gerçeklik yeniden düzenlenebilir, yeniden yoğurulup önemli yanıyla sergilenebilir. Aslında gündelik eylemlerimiz, altın sırmalı ipek üzerine giyilmiş çuval bezinden bir giysi gibidir – derindeki anlamı gizler. Bir sanatçı, sanatı aracılığıyla gündelik yaşamda kendisini yaralamış, yenilgiye uğratmış şeylerle mutlu bir uzlaşmaya varabilir; sıradan insanların yapmaya çalıştıkları gibi alın yazısından kaçmak için değil, imgelem aracılığıyla, onu daha tam ve daha uygun biçimde gerçekleştirmek için. Yoksa neden incitelim birbirimizi? Hayır, benim aradığım ve belki de bir gün bana bağışlanacak olan mağfiret ne Melissa’nın parlak dost gözlerinde ne de Justine’in kara, koyu bakışlarında bulacağım bir şeydir. Hepimizin yolları ayrıldı artık; ama olgunluk dönemimde uğradığım bu ilk büyük yıkımda yaşamımın ve sanatımın sınırlarının onların anısıyla ölçüsüz derecede derinleştiğini duyumsuyorum. Düşüncemde yeniden ulaşıyorum onlara; sanki yalnızca burada, denize tepeden bakan şu zeytin ağacının altındaki tahta masada hak ettiklerince zenginleştirebilirim onları. Böylece bu satırlar, kendilerine canlı örneklik etmiş kişilerden –o kişilerin insan belleğinin yumuşak dokularının içine işlemiş soluklarından, tenlerinden, seslerinden– bir şeyler taşıyabilir. Acının sanata dönüşeceği âna kadar yeniden yaşamalarını istiyorum... Belki de boşuna bir girişimdir böylesi, bilemem. Ama denemeliyim.

Bugün çocukla birlikte ocağın taşlarını ördük, çalışırken alçak sesle konuştuk. Sanki yalnızmışım, kendi kendime konuşuyormuşum gibi konuşuyorum onunla. Bana kendisinin uydurduğu görkemli bir dille yanıtlar veriyor. Bu adadaki geleneğe uyup Cohen’in Melissa’ya aldığı yüzükleri ocağın tabanına gömdük. Evde yaşayanlara şans getirirmiş.

Justine’e rastladığım zaman hemen hemen mutlu bir insandım. Melissa’yla aramda ansızın bir kapı açılmıştı; umulmadık, hiç hak edilmemiş olduğu için daha az olağanüstü olmayan bir yakınlık başlamıştı aramızda. Bütün benciller gibi ben de yalnız yaşayamam; gerçekten de bekârlığın son yılı beni hasta etmişti. Ev işlerindeki beceriksizliğim, yiyecek, giyecek, para konularındaki onulmazlığım büsbütün umut kırıcıydı. Beni hasta eden bir şey daha varsa o da o tarihlerde oturduğum evin, hamamböceklerinin uğrağı olmuş odalarıydı, Berberi hizmetçi tek gözlü Hamid uğraşıyordu onlarla.

Melissa benim dayanıksız savunmamı yıkmıştı ama insanın bir sevgilide bulabileceği çekicilik, eşsiz güzellik, zekâ gibi nitelikleriyle değil –sözcüğün Yunancadaki anlamıyla– yalnızca iyilikseverlik diyebileceğim şeyin gücüyle. Onu gördüğümü anımsıyorum: Solgun, oldukça ince, sırtında eski bir fok kürkü, küçük köpeğinin zincirinden tutmuş kış günü sokakta yürüyordu. Mavi damarlı, veremli ellerini falan. Gözlerinin güzelliğini, korkusuzluğunu, saflığını artırmak için kalemle yukarıya doğru çekilmiş kaşlarını. Onu aylarca her gün gördüm ama somurtkan ve boyalı yüzünün güzelliği bende hiçbir tepki uyandırmadı. “Bilgi” vermek üzere, siyah şapkasıyla beni bekleyen Balthazar’ı görmeye Al Aktar Kahvesi’ne giderken her gün onun yanından geçiyordum. Bir gün âşığı olacağım aklımın köşesinden bile geçmemişti.

Bir zamanlar “Atelier”de mankenlik ettiğini –hiç de imrenilecek bir iş değil– şimdi de dansöz olduğunu biliyordum; dahası da vardı, yaşlı bir kürkçünün, çirkin kaba bir tüccarın metresiydi. Yaşamımın denize gömülmüş parçasını yeniden bulmak için yazıyorum bütün bunları. Melissa! Melissa!

Dördümüz için bilinen dünyanın neredeyse var olmadığı günleri düşünüyorum; günler, düşlerin arasını dolduran boşluklardan başka bir şey değildi, zamanın, edimlerin, bitmez tükenmez konuşmaların arasını dolduran... Ölü şeylerin kıyılarına burnunu sürten anlamsız işler gelgiti, hiçbir iklime girmeyen, bizi hiçbir yere götürmeyen, bizden olanaksız olan dışında hiçbir şey istemeyen bir varoluş. Justine, insansal olmayacak kadar güçlü ve hesaplı bir istemin izdüşümünün tutsağı olduğumuzu söylerdi – kendine örnek diye seçtiği insanların çevresine İskenderiye’nin fırlattığı çekim alanının.

Saat altı. İstasyon yönünden gelen beyaz giysili insanların ayak sürümeleri. Sœurs Sokağı’nda akciğer gibi dolup boşalan mağazalar. Öğle sonu güneşinin soluk ve uzun ışığı Esplanade’ın geniş kıvrımlarını yağ lekelerine buluyor, gözleri kamaşan güvercinler güçsüzleşen son ışınları kanatlarına almak için, havaya saçılmış kâğıt parçaları gibi, minarelerin tepesine tırmanıyorlar. Para bozdurma gişelerinde gümüş sesi. Bankanın dışındaki demir parmaklık hâlâ el değmeyecek kadar sıcak. Kırmızı saksılı memurları deniz kıyısındaki kahvelere götüren atlı faytonların sesleri. Dayanılması en güç saattir bu, beyaz sandaletleriyle onu, hâlâ yarı uykulu, kasabaya doğru aylak aylak giderken balkonumdan ansızın gördüğüm saat. Kent kocamış bir kaplumbağa gibi kıvrımlarını yavaş yavaş açarak ortalığı kolaçan eder. Bir an için etin yırtık giysilerini üstünden çıkarır, mezbahanın oradaki görünmez bir dar sokaktan, sığır böğürtülerinin, haykırışlarının üstünden bir aşk türküsünün –Şam türküsünün– genizsi cıvıltıları duyulur; tiz çeyrek perdeler, bir sinüs değirmende öğütülüyormuş gibi.

Şimdi de yorgun adamlar balkonlarının kepenklerini açıp gözleri kamaşarak soluk, sıcak ışığa çıkıyorlar – çirkin yataklarda bir yandan bir yana dönerek acılar içinde geçirilmiş öğle sonlarının solgun çiçekleri bunlar, yaraları düşlerle sarılı. Ben de o zavallı, namuslu papazlardan biri oldum, tam bir İskenderiyeli. Kimsenin bilmediği gizli bir sevinç duyarmış gibi gülümseyerek ve küçük, hasır bir yelpazeyle yüzünü hafifçe yelpazeleyerek penceremin altından geçer. Belki de ömür boyu bir daha hiç göremeyeceğim bir gülümsemedir bu çünkü birlikteyken o olağanüstü güzel, beyaz dişlerinin ortaya çıkmasına yol açan kahkahalar atar yalnızca. Bu kederli ama kaçak gülümsemede, onda olabileceğini düşünmediğiniz gizli bir afacanlık vardır. İşte bu gülümsemenin inatçı anısı onun oldukça trajik yaradılışlı, en olağan mizah duygusundan bile yoksun biri olduğu düşüncesine karşı beni ileride kuşkuya düşürecektir.

Başka başka zamanlarda böyle pek çok kez görmüş olduğum için tanışmadan önce de onunla göz aşinalığım vardı hiç kuşkusuz: Bizim kentimiz geliri iki yüz İngiliz pound’unun üstünde hiç kimsenin adının gizli kalmasına izin vermez. Deniz kıyısında yalnız başına oturmuş gazete okur, elma yerken görürdüm onu ya da tozlu palmiyelerin arasındaki Cecil Oteli’nin holünde. Sırtına gümüş pullu bir zırh giyer, o göz alıcı kürkünü, tıpkı bir köylü gibi, küçük zincirinden işaretparmağına geçirerek arkasına atardı. Nessim içinden ışık ve müzik taşan balo salonunun kapısında durdu. Onu göremedi. Palmiyelerin altındaki kuytu bir kameriyede iki yaşlı adam oturmuş satranç oynuyorlar. Justine durup onları izledi. Bu oyundan bir şey anlamaz ama kameriyeyi dolduran sessizlik ve yoğunlaşmada onu büyüleyen bir şey var. Orada, sağır oyuncularla müzik dünyası arasında uzun süre dikiliyor, sanki hangisine dalması gerektiğine bir türlü karar veremezmiş gibi. Sonunda Nessim yavaşça gelip kolunu tutuyor, bir süre birlikte duruyorlar, o hâlâ oyunculara bakıyor, Nessim ise ona. Sonunda, oyunculara bakan, hafifçe içini çekerek yavaş, isteksiz adımlarla ve düşünceli bir halde ışık dünyasına yürüyor.

Daha sonra, hiç kuşkusuz kendisi için ya da bizler için daha az saygın olan daha başka koşullarda, kadınların bu en erkeksi, en ustalıklısı, nasıl da iç gıcıklayıcı, nasıl da kadınsı olabiliyordu. Akraba arası zinalarının amonyak kokusu İskenderiye’nin bilinçaltında bir bulut gibi dolaşan o korkunç kraliçeler soyunu anımsatıyordu bana. Arsinoe gibi insan yiyen dev kediler onun gerçek kız kardeşleriydi. Ama Justine’in davranışlarının gerisinde yatan başka bir şey vardı, ahlakın ilkesiz kişiliğe karşı tartıya vurulması düşüncesini içeren çok sonraların acıklılık felsefesinden doğmuş bir şey. O gerçekten de abartılmış kuşkuların kurbanıydı. Ne olursa olsun, içinde ceninin bulunduğu kirli küvetin üstüne eğilen Justine imgesi ile yanılgılı olduğu kadar kusursuz olan bir aşk için ölmüş, Valentinus’un zavallı Sophia’sı arasında dolaysız bir ilişki görüyorum.

Başkonsoloslukta küçük bir memur olan Gaston Pombal, Nebi Daniel Caddesi’ndeki küçük bir daireyi benimle paylaşıyor. Diplomatlar arasında onun gibisine az rastlanır, onun gibi omurgalısına. Tam bir gerçeküstücü kâbusa benzeyen o usandırıcı protokol ve eğlence angaryasının onun için tuhaf bir çekiciliği vardır. Gümrükçü Rousseau’nun3 gözüyle bakar diplomasiye. İçinde yaşar ama kişiliğinin tümünü yutmasına izin vermez asla. Bana kalırsa onun başarısının bütün gizi, neredeyse doğaüstü boyutlara varan o akıl almaz aylaklığındadır.

Başkonsoloslukta, üstü her zaman meslektaşlarının adlarını taşıyan küçük kartlarla dolu bir masası vardır. Uzun öğle sonrası uykularına çok düşkün o kocaman, ağır hareketli adam, tembelliğin canlı bir örneği gibi oturur. Mendilleri nasıl da her zaman Eau de Portugal4 kokar. En sevdiği konu kadınlardır, onun deneyimlerine dayanarak konuştuğuna inanırım; çünkü küçük dairemize gelip gidenlerin sayısı belli değildir, bir gördüğünüz yüzü bir daha ya görürsünüz ya görmezsiniz.

Bir Fransız erkeği için burada aşk çok ilginç. İnsanlar daha düşünmeye fırsat kalmadan harekete geçiyorlar. Yaptığından pişmanlık ya da kuşku duyma zamanı geldiğinde hava öylesine sıcak ki kimsenin buna gücü kalmıyor. Bu hayvansallıkta finesse5 yok ama tam bana göre. Aşktan kafam da yüreğim de yoruldu, artık başımı dinlemek istiyorum – her şeyden önemlisi de, mon cher, şu Yahudi ve Kıptilerin dissection, parçalarına ayrıştırma merakından kurtulmak istiyorum. Normandiya’daki çiftlik evime dönmek istiyorum, burayla hiçbir bağımın kalmamasını.

Kışın, uzun süreli izinlerle o buradan ayrıldığı zaman bana kalan küçük, nemli dairede gece geç saatlere kadar oturur, ödev defterlerini düzeltirim, yalnızca Hamid’in horultuları arkadaşlık eder bana. Şu son yıl kendi içimde bir çıkmaza girdim. Yaşamımı değiştirecek bir şeyler yapmak, çok çalışıp işimde ilerlemek, yazı yazmak, hatta sevişmek için gerekli irade gücünü bulamıyorum kendimde. Bana ne oldu bilmiyorum. Yaşama istencimin iflasıyla ilk kez karşılaşıyorum. Ara sıra bıkkınlık ve önemsemezlikle, tıpkı eski pasaportunu inceleyen bir adamın hüznüyle elyazmaları demetine, bir roman ya da şiir kitabının eski provalarına bakıyorum.

Bazen George’un sayısız kızlarından biri o yokken eve uğrayarak benim ağıma düşüyor. Bu tür olaylar bir süre için taedium vitae’mi6 artırmaktan başka işe yaramıyor. Bu konularda George çok düşünceli, çok da cömert çünkü buradan ayrılmadan önce (ne kadar yoksul olduğumu bildiği için) Golfo’nun meyhanesindeki Suriyeli kızlardan birine para bırakıp ara sıra –kendi deyimiyle– en disponibilité7 daireye uğrayarak geceyi orada geçirmesini söylüyor. Kızın görevi beni neşelendirmek, bu hiç de imrenilecek bir iş değil çünkü görünüşümde neşesizliğimi gösteren bir şey yok. İnsan konuşma gereksinimini yitirdikten çok sonra bile süren alışkanlık, önemsiz konuşmalar için işime yarıyor; hatta gerekirse rahatlıkla sevişebilirim bile çünkü geceleri burada pek iyi uyunmuyor; ama tutku, ilgi duymadan.

Maddi gereksinim nedeniyle aşırılıklara sürüklenmiş bu zavallı, bitkin yaratıklarla karşılaşmaların bazıları çok ilginç, hatta dokunaklı oluyor, ama artık coşkularımı sınıflandırmak beni hiç ilgilendirmediğinden onları perdeye yansıtılmış gölgeler olarak görüyorum. Clea bir keresinde şöyle demişti:

“Bir kadınla üç şey yapabilirsin: Ya onu seversin ya onun için acı çekersin ya da onu yazarsın.”

Ben bu duygu alanlarının tümünde de tam bir başarısızlık yaşıyordum.

Biçim vermek üzere Melissa’nın ne kadar umut kırıcı bir insan malzemesi seçtiğini göstermek için yazıyorum bunları; burun deliklerime yaşam soluğu üflemek istiyordu. Kendi kötü koşulları, kendi hastalığı zaten ona yetiyordu, bu ikinci yüke dayanması kolay olmayabilirdi. Kendi yükünün üstüne bir de benimkileri almak gerçekten yürek ister. Belki de olursuzluktan doğan bir şeydi bu, çünkü o da benim gibi bir ölü noktaya gelip dayanmıştı. İkimiz aynı iflası paylaşıyorduk.

Yaşlı kürkçü, paltosunun cebini çökerten tabancasıyla haftalarca sokaklarda beni izledi. Melissa’nın bir arkadaşından onun dolu olmadığını öğrenince rahatlamıştım ama yaşlı bir adam tarafından adım adım izlenip durmak yine de korku ve kaygı vericiydi. Kim bilir kaç kez birbirimizi bir sokak köşesinde kurşunladığımızı düşünmüştük. Ben kendi adıma onun o ablak, çiçekbozuğu suratına –o çirkin, yaşlı ve nemrut suratına– dayanamıyordum; Melissa’nın dostu olduğunu düşünmek beni çileden çıkarıyordu, hele o kirpi gibi sık kara tüylü, küçük, terli elleri. Bu epeyce bir zaman böylece sürdü ama aylar sonra, aramızda sanki tuhaf bir yakınlık duygusu başlamıştı. Birbirimize rastladığımız zaman selam verip gülümsüyorduk. Bir keresinde ona barda rastlamış, hemen hemen yarım saat kadar yanında dikilmiştim; ha dese konuşacaktık ama ne onda ne de bende ilk adımı atacak yürek vardı. Melissa dışında ortak bir konumuz da olamazdı. Oradan tam ayrılacağım sırada uzun aynalardan birinde görüntüsü gözüme ilişti, başını önüne eğmiş şarap kadehine bakıyordu. İnsanca duygularla başa çıkmaya çalışan eğitilmiş bir ayıbalığını andıran duruşunda dikkatimi çeken bir şey oldu, Melissa’yı belki de benim kadar çok sevdiğini işte ilk kez o zaman anladım. Kıskançlık gibi, sevgili metresini elinden kaçırmak gibi kendisi için yeni olan duyguları bir türlü anlayamamaktan doğan şaşkın ve kederli haline, çirkinliğine çok acıdım.

Daha sonra ceplerini boşaltırken çıkan ıvır zıvırın arasında küçük bir koku şişesi gözüme ilişti, Melissa’nın kullandığı ucuz kokulardan birinin şişesiydi, onu alıp eve götürdüm. İlkbahar temizliği sırasında Hamid onu atıncaya kadar birkaç ay ocağın rafında durdu. Melissa’ya bundan hiç söz etmedim; ama geceleri o danstayken –belki de iş gereği hayranlarıyla yatarken– bu küçük şişeyi büyük bir keder ve tutkuyla sık sık incelerdim, bir yandan o çirkin yaşlı adamın aşkını düşünür, kendiminkiyle karşılaştırır, bir yandan da böyle fırlatılıp atılmış ama ihanet edenin anısıyla dolu küçük bir nesneye sarılmasına yol açan o büyük umutsuzluğu onun adına yaşardım.

Melissa’yı İskenderiye’nin kasvetli kıyı boylarında, suda yarı yarıya boğulmuş bir kuş gibi sırılsıklam buldum, dişilik organı yırtık...

Rıhtımdan dönen sokaklar; yıkık dökük, çürümüş evleri sırtlanmış, soluklarını birbirlerinin ağzına üfleyen alabora olmuş sokaklar. Farelerin cirit attığı kepenkli balkonlar, saçlarının içi kene kanlarıyla dolu yaşlı kadınlar. Sıvaları dökük, ağırlık merkezlerinin doğusuna ya da batısına kaykılmış sarhoş duvarlar. Kara bir şerit gibi çocukların dudaklarından, gözlerinden sarkan sinekler – nereye baksanız yaz sineklerinin ıslak tespihi; kahvehanelerin, kaçak dükkânların menekşe rengi kapılarında asılı, üstlerine birikmiş sineklerin ağırlığından kopan eski sinek kâğıtları. Çürük bir merdiven halısı gibi kokan terli Berberiler. Sonra sokak sesleri; geçtiği duyulsun diye madenî kupalarını birbirine çarpan sucu Saidi’nin şakırtıları, bağırmaları; arada sırada bütün gürültüleri bastıran ama hiç kimsenin kulak asmadığı çığlıklar, sanki bağırsakları deşilen küçük, çelimsiz bir hayvan bağırıyormuş gibi. Su birikintilerine benzeyen yaralar – kuluçkaya yatmış bir insan sefaleti, hem de öylesine şaşırtıcı boyutlardadır ki insanca duygularınız tiksinti ve dehşete dönüşür.

Keşke ben de bu sokaklardan El-Bab Kahvesi’ne benimle buluşmaya gelirken Justine’in geçtiği gibi korkusuzca, dimdik geçebilseydim. Yıkık kemerin yanındaki sundurmada oturur, birbirimize yüreklerimizi açardık; ama su katılmamış dostluğun mutlu belirtileri sandığımız karşılıklı anlayışın tohumları, daha o zaman konuşmalarımıza ekilmişti. O boz renkli çamur tabanın üstünde, yeryüzünün hızla soğuyan silindirinin karanlığa doğru eğildiğini duyumsarken sıradan insanların arasındaki konuşmaların normal ilgi alanının sınırlarını aşan görüşlerimizi, yaşam deneyimlerimizi birbirimize iletmekten başka bir isteğimiz olmazdı. Tıpkı bir erkek gibi konuşurdu, ben de öyle. Bu konuşmaların içeriğini hiç anımsamıyorum, salt çizdikleri eğriler kalmış usumda. Ben orada unutulmuş bir dirseğe dayanmış, ona gülümseyerek ucuz arak içerken derisinin, entarisinin ilkbahar kokusunu içime çekerdim – Jamais de la vie8 denen bir kokuydu, neden böyle demişler hiç bilmiyorum.

Bunlar âşığın değil, yazarın benliğini saran, onda sürekli yaşayan anlardır. Yazar istediği zaman belleğinde bu anlara dönebilir ya da bunları yazacağı şeylerin somut tabanı yapabilir. Onları sözcüklerle baştan çıkarabilir ama kirletemez. Caminin yanındaki ucuz bir otelde uyumakta olan bir kadının yanı başında uzanırken bu anlamda başka bir an daha kazanıyorum. İlkbahar başlarında, kuşlar henüz kenti uyandırmadan önce ortalığı saran sessizliğin üstüne çizilmiş, koyu, çiyli şafakta, caminin kör müezzininin tatlı sesini duydum –Ebed’i okuyordu–; İskenderiye’nin yükseklerinde, palmiye serinlikli havada bir saç teli gibi asılı duran sesini. “Tanrı uludur,” (bu sözleri tiz ve tatlı bir perdeden üç kez gittikçe ağırlaşarak yineliyordu). “Tanrı uludur, Tanrı’dan başka Tanrı yoktur. O bir tanedir, tektir. Ne dişi eşi vardır ne de erkek ne de onun benzeri. Hiçbir şey ona denk olmamıştır.”

Bu ulu yakarış yılan gibi dolanarak uykulu bilincime girdi, birbiri ardından halka halka gelen pırıltılı sözcükler, bir pes perdeden bir başkasına geçen müezzinin sesi; sonunda, hiçbir zaman bilemeyeceği bir dilin okyanussal görkeminin beşiğinde sallanan Melissa’nın bir martı gibi hafif hafif soluyarak uyuduğu o sefil odanın içine dolan hak edilmemiş, hiç beklenmedik Tanrı lütfunun işaretleriyle, o şaşılası iyileştirici güçlerle doldu bütün sabah.

Justine’in budalalıklarının olmadığını kim söyleyebilir? Hazlara tapma, gösteriş merakı, kendinden daha aşağı düzeydeki insanların övgülerine önem verme, kendini beğenmişlik. Canı istediği zaman tam bir baş belası olabilir. Evet. Evet. Ama bütün bu zararlı otları sulayıp yeşerten şey paradır. Pek çok konuda tam bir erkek gibi düşündüğünü, erkeksi tavırların sağladığı dikey bağımsızlığın belli özgürlüklerinden yararlandığını da söylemeliyim. Aramızdaki yakınlığın zihinsel, tuhaf bir niteliği vardı. İnsanın kafasından geçenleri onun hiç yanılmaksızın okuduğunu ta başlangıçta anlamıştım. İkimiz aynı anda aynı şeyleri düşünüyorduk. Bir keresinde tam benim kafamdan geçen şu düşünce meğer onun da kafasındaymış: “Bu yakınlık daha öteye geçmemeli, çünkü ikimiz de bütün olanaklarımızı kendi kafalarımızda şimdiden tükettik; sonunda şehvetin koyu renklerinin gerisinde öylesine derin bir dostluk bulacağız ki onun tutsaklığından sonsuza dek kurtulamayacağız.” İsterseniz buna zamanından önce deneyimlerle tükenmiş ruhların flörtleşmesi deyin, ama cinsel çekicilik üzerine kurulmuş bir aşktan çok daha tehlikeli görünüyordu.

Onun Nessim’i ne kadar çok sevdiğini bildiğim, Nessim’i ben kendim de sevdiğim için bu düşünceyi kafamdan geçirirken büyük bir korkuya kapılıyordum. İri gözlerini melek resimleriyle süslü tavana dikmiş, hafif hafif soluyarak yanımda yatıyordu. “Bu işin sonu olmayabilir, yani yoksul bir öğretmen ile İskenderiye sosyetesinden bir kadın arasındaki aşkın. Hele basmakalıp bir skandalla bitmesi ne acı olur! Düşün, ikimiz de yapayalnız kalmışız, sen benden nasıl yakanı sıyıracağını hesaplıyorsun,” dedim. Justine doğru sözden hiç hoşlanmazdı. Dirseğine dayanıp doğruldu, o güzel kaygılı gözlerini benimkilere indirerek uzun uzun baktıktan sonra, zamanla daha çok sevmeye başladığım, boğuk sesiyle şöyle dedi:

“Bu konuda seçim şansımız olmadı. Sanki olmuş gibi konuşuyorsun. Seçim yapabilecek kadar güçlü olmadığımız gibi kötü de değiliz. Bütün bunlar başka bir şeyin, belki bu kentin belki de öteki yarımızın hazırladığı bir planın parçasıdır. Ne bileyim ben?”

Bir elbise provası için terzideki çok yüzlü aynanın karşısında otururken şöyle dediğini anımsıyorum:

“Bak, aynı öznenin beş ayrı görüntüsü. Yazar olsaydım kişilerimde çok boyutluluğu amaçlardım, prizmasal denebilecek bir görünümü. Neden sanki bir insan aynı anda birden çok resim veremesin?”

Esnemiş, ardından bir sigara yakarak yatağın içinde oturmuştu; elleriyle ince ayak bileklerini tutarak yaşlı Yunan ozanının çok eski bir aşk öyküsünü anlatan olağanüstü güzel dizelerini ince bir alayla ağır ağır okumaya başladı – İngilizcede etkisi yitiyor. İnce ve alaylı Yunancanın her bir hecesine yumuşacık dokunarak okuduğu dizeleri dinlerken kentin –alüvyonlu bir düzlükten oluşan doğa yapısını, bitkinlik halini– kendine özgü anlaşılmaz gücünü bir kez daha duyumsadım, dahası Justine’in gerçek bir İskenderiyeli olduğunu anladım; yani o ne Yunan ne Suriyeli ne de Mısırlıydı, hepsinin karışımı bir melezdi.

Kendisini bir hayli duygulandıran aşk mektubunu elinden fırlatan yaşlı adamın, “Kederle balkona çıkıyorum; düşüncelerimi durduracak bir şey yapmak, sevdiğim kentin sokaklarında, dükkânlarında küçük de olsa bir devinim görmek için,” diye haykırdığı bölüme geldiği zaman öyle yoğun duygular içindeydi ki. Kendisi de aynı şeyi yapmak, renkli ışıklarla donatılmış bir kentin üstündeki karanlık bir balkona çıkmak için kepenkleri açtı: Asya’nın kıyılarından kalkan akşam rüzgârını duyumsuyordu, bir an için gövdesini unutmuştu.

“Prens” diye Nessim’e takılıyorlardı yalnızca; ama gümüş renkli, sarı jantlı büyük Rolls Royce’uyla Kanopos Yolu’ndan aşağı onu sessizce geçerken gören dükkâncılar, kara paltolu commerçant’lar9 için öyleydi kuşkusuz. İlkin, bir Müslüman değil bir Kıpti’ydi. Ama bu takma ad ona çok yaraşıyordu çünkü İskenderiyelilerin –hatta en zenginlerinin bile– boğazlarına kadar battıkları açgözlülükten uzak duruşu, prenslere yaraşır bir şeydi. Tuhaflık ününü borçlu olduğu iki şey vardı, bunların ikisi de Doğu Akdenizli olmayanların önem vermedikleri şeylerdi. Birincisi paraya yalnızca harcanacak bir şey gözüyle bakması; ikincisiyse bir garçonnière’inin10 olmaması, Justine’e bağlı görünmesiydi – bu olacak şey değildi. Aşırı derecede zengin olduğu için paraya karşı olumlu denecek bir tiksintisi vardı, asla üstünde para taşımazdı. Arap usulü para harcar, dükkâncılara elle yazılmış kâğıtlar dağıtırdı; lokantalarda, gece kulüplerinde de geçerdi bu imzalı çekleri. Ama bütün borçları günü gününe ödenir, sekreteri Selim her sabah arabayla onun bir önceki gün geçtiği yerlerden geçip birikmiş borçlarını ödemeye gönderilirdi.

Böyle bir davranış bu kentte oturanlarca aşırı tuhaf, üstünlük taslayıcı görülürdü, çünkü kaba ve türetme ayrımları, bayağı zihin uğraşları, kötü eğitim, onlara Avrupalı anlamda üslubun ne olduğu konusunda hiçbir ipucu vermiyordu. Ama böylesine bir tutum ve davranış Nessim için yalnızca eğitimden değil, aileden gelen bir şeydi; böylesine hesaplı kitaplı, böylesine maddeci bir para kazanma dünyasında ince ve düşünceli bir ruhun gerçekten de yeri yoktu. Onun kadar yumuşak bir kişi bulamazdınız, kendi kişiliğinin gerçek damgasını taşıyan davranışları dedikodulara yol açıyordu. İnsanlar onun davranışlarını yabancı eğitime bağlama eğilimindeydiler, ama aslında Almanya ile İngiltere zihnini karıştırmaktan, bu kentin yaşamına uyumunu bozmaktan başka işe yaramamıştı. Birincisi, normal bir Akdenizli kafasına fizikötesi tasavvuf zevkini aşılarken Oxford onu bir bilgiç taslağı yapmaya çalışmış; ama en hoşlandığı şey olan resim sanatıyla bile ilgilenemeyecek kadar felsefe sevgisini geliştirmeyi başarabilmişti ancak. Çok düşünüyor, çok acı çekiyordu, gelgelelim göze almak için gerekli direşkenlikten yoksundu – bir işe girişebilmenin tek koşulundan.

Nessim’in kentle arası iyi değildi ama akıl almaz serveti yüzünden her gün oralı işadamlarıyla karşı karşıya gelmek zorundaydı, ötekiler ona yarı şakalı bir hoşgörü göstererek, safça biriyle konuşuyorlarmış gibi koruyuculuk taslayarak kendi rahatsızlıklarını hafifletmeye çalışıyorlardı. Çelik borularla, ışıklı camlarla dolu taş bir tabutu andıran bürosuna girdiğinizde onu (ziller, makaralar, yapım hakkı alınmış lambaların yığıldığı) büyük masasının başında kimsesiz bir çocuk gibi oturmuş bir yandan tereyağlı ekmeğini yer, bir yandan Vasari okur, bir yandan da mektupları, makbuzları imzalarken görmek belki de hiç şaşırtıcı olmazdı. O solgun badem biçimli yüzüyle size bakardı – kepenkleri örtülmüş, geri çekilmiş, yalvarır gibi bir yüzle. Ama bütün bu yumuşaklığın bir yerinden çelik gibi bir tel geçerdi, yanında çalışanlar hiçbir şeye dikkat etmezmiş gibi görünmesine karşın iş konusunda bilmediği tek ayrıntı bile olmadığını öğrendikçe şaşırır kalırlardı. Öte yandan, sağduyulu olmayan herhangi bir iş yaptığı da görülmemişti. Kendi çalışanlarının gözünde kâhin gibi bir şeydi – ama ne yazık ki (içlerini çekip omuz silkiyorlardı) hiçbir şeyi umursadığı yoktu. Para kazanmayı umursamamak ha, işte buna İskenderiye delilik derdi.

Yüz yüze gelip tanışmadan aylarca önceden beri onları uzaktan tanıyordum – kentteki herkesi tanıdığım gibi. Ünlerini de duymuştum: Dikkat çekici, herkesten üstün, göreneklere uymayan yaşam biçimleri bizim taşralıların dillerine düşmelerine yol açıyordu. Justine’in pek çok sevgilisi olduğu söylenirdi, Nessim’se tam bir mari complaisant’dı11. Dans ederlerken onları kaç kez izlemiştim, ince uzun, kadın gibi çukur belli Nessim’i, Nessim’in uzun parmaklı güzel ellerini; Justine’in güzel başını – o iri, konik Arap burnunu, belladonna’yla12 daha da irileşmiş o yarı saydam gözlerini. Yarı eğitilmiş bir panter gibi bakardı çevresine.

Daha sonra: Bir keresinde, yetenekli ve amatör sanatçıların buluştukları, stüdyo falan kiraladıkları bir tür kulüp olan Atelier des Beaux Arts’da kentin yerli ozanı üstüne bir konuşma yapmayı kabul ettim. Kabul edişimin nedeni Melissa’ya yeni bir palto alabilmek için biraz para kazanmaktı, sonbahar gelmek üzereydi. Ama yaşlı adamın, deyim yerindeyse böylesine çevremde dolandığını, yaşadığı sefil ama doyurucu aşklardan –belki parayla satın alınmış, belki de birkaç dakikadan fazla sürmemiş ama şimdi şiirlerinde yaşayan aşklardan– damıtılmış o dizelerin kokusunun konuşma yaptığım salonun çevresindeki kasvetli sokaklara yayıldığını duyumsamak benim için çok acıydı – şu adam nasıl da telaşsız bir sabır ve yumuşaklıkla geçici bir ânı yakalamış, o ânın bütün renklerini kalıcılaştırmıştı. Görülmemiş bir doğallık, içgüdüsel bir duyarlılıkla konularını İskenderiye’nin sokaklarından, genelevlerinden seçmiş bir ironi ustası üstüne konuşma yapmak ne kendini bilmezliktir! Üstelik bir de –onun ölümsüzleştirdiği– tuhafiyeci çıraklarına, küçük memurlara değil, onun simgelediği kültürü kendilerine yedek kan deposu yapmış ağırbaşlı sosyete hanımlarına konuşmak! Kan aktarmak için gelmişlerdi buraya. Birçokları da heyecan duymayacaklarını, tam tersine şaşkına döneceklerini bile bile buraya gelebilmek için briç partisini kaçırmıştı.

En son fotoğrafındaki o olağanüstü acılı, yumuşak yüzünün gözümün önünden hiç gitmediğini söylemiştim, bir tek bunu anımsıyorum; gerçek kentsoyluların karıları, kendilerini bekleyen ışıklı arabaların bulunduğu ıslak sokaklara taş merdivenlerden indikten sonra geride kalan güzel kokularla uğuldayan kasvetli salonda sanat ve coşku meraklısı bir öğrencinin kalmış olduğunu gördüm. Salonun gerisinde düşünceli düşünceli oturmuş, erkek gibi bacak bacak üstüne atmış, sigarasını tüttürüyordu. Bana değil, açıkça ayaklarının dibindeki döşemeye bakıyordu. Bir kişinin olsun sıkıntılarımı anladığını düşünerek gururlandım. Islak el çantamı, eski yağmurluğumu toparlayıp deniz yönünden vuran ince, içe işleyici çisentinin yaladığı sokağa doğru yürüdüm. Eve gidiyordum. Melissa bu saatte uyanmış olurdu, gazete serili masanın üstüne akşam yemeğimizi hazırlar, ama daha önce et kebabını aldırmak üzere Hamid’i fırına gönderirdik çünkü evde fırınımız yoktu.

Sokak soğuktu, Fuad Caddesi’ndeki ışıklı dükkânların büyük aydınlığına girdim. Bir bakkal dükkânının vitrininde küçük bir zeytin konservesi gördüm, kutusunun üstünde “Orvieto” yazıyordu. Birden Akdeniz’in asıl göbeğinden olma isteğine yenilerek dükkâna girip onu satın aldım, hemen açtırdıktan sonra dükkânın o iğrenç ışığında mermer bir masaya oturup İtalya’yı yemeye başladım – o esmer, kavrulan etini, elle biçimlendirilmiş ilkbahar toprağını, adanmış asmalarını. Bunu Melissa’nın asla anlayamayacağını biliyordum. Parayı yitirmiş gibi davransam iyi olurdu.

Sokağa bırakılmış, motoru çalışan büyük arabayı ilk önce fark etmemiştim. Ansızın verilmiş bir kararla dükkâna giren biri, lezbiyen ya da paralı kadınların züğürt adamlara karşı takındıkları tavırla bana şöyle demişti: “Tersinlemenin çelişkili özü konusundaki sözlerinizle ne demek istediniz?” – ya da bunun gibi bir çıkış yapmıştı işte, şimdi anımsamıyorum.

Henüz aklım İtalya’da olduğu için başımı kaldırıp sertçe bakmış, dükkânın üç yanını kaplayan aynalarda onun bana doğru eğildiğini, etkileyici esmer yüzünde tedirginlik, gurur ve çekingenlik görmüştüm. Tersinleme ya da başka bir konuda ne dediğim hiç aklımda değildi kuşkusuz, yapmacıksız bir kayıtsızlıkla bunu kendisine söyledim. Çok gerçek bir rahatlama duymuş gibi içini çektikten sonra karşıma oturup bir Fransız sigarası yaktı, kesik kesik içine çekip göz kamaştırıcı ışığa üflediği sigara dumanları mavi bir sütun benzeri yükseliyordu. Rahatsız edici bulduğum bir açıkyüreklilikle bana bakışını, onun dengesizliğine vermiştim – ne işe yarayacağıma karar vermeye çalışıyor gibiydi.

“Bu kentle ilgili dizeleri okuyuşunuzu beğendim. Yunancayı iyi konuşuyorsunuz. Hiç kuşkum yok, siz de yazarsınız.”

“Öyle,” dedim.

Tanınmamak insanı her zaman yaralar. Bunu uzatmanın bir anlamı yoktu. Edebiyat konuşmayı hiç sevmem zaten. Ona bir zeytin uzattım, çarçabuk yiyip çekirdeğini, varlığı unutulmuş bir kedi gibi duran eldivenli elinin içine çıkararak, “Sizi kocam Nessim’e götürmek istiyorum. Gelir miydiniz?” dedi.

Kapıda bir polis görünmüştü, sokağa bırakılmış arabayı merak etmiş. Yontuları, palmiye locaları, Courbet’leri, Bonnard’larıyla falan Nessim’in büyük evini ilk kez görüyordum. Hem güzel hem de çirkindi. Justine, Nessim’e seslenerek geniş merdivenleri hızla tırmanmaya başlamıştı ama bir ara durup paltosunun cebindeki zeytin çekirdeğini bir Çin vazosuna aktardı. Odadan odaya geçerek sessizliği parçalıyorduk. Sonunda çatıdaki büyük stüdyodan yanıt gelince tıpkı bir av köpeği gibi oraya seğirten Justine, benzetme yerindeyse beni onun ayaklarının dibine attıktan sonra geri çekilerek kuyruğunu sallamıştı. İşte yakaladım, dercesine.

Bir merdivenin tepesinde okumakta olan Nessim bir ona bir bana baktıktan sonra yavaş yavaş yanımıza indi. Benim kılıksızlığıma, ıslak saçlarıma, zeytin konserveme ne tepki göstereceğine, utangaçlığı yüzünden karar veremiyordu, bense orada bulunuşumun nedenini açıklayacak durumda değildim, çünkü oraya hangi amaçla getirildiğimi bilmiyordum.

Birden ona acımış, bir zeytin uzatmıştım; ikimiz birlikte oturup bitirinceye kadar hepsini yedik, o arada Justine, doğru anımsıyorsam, bizim ikimizin de hiç görmediği “Orvieto” konusunda bir şeyler anlatarak içki getirmeye gitti. O ilk rastlaşmamızı yeniden düşünmek öyle güzel bir avuntu ki. İkisine de bir daha hiç o kadar yakın olamadım – yani evliliklerine demek istiyorum; o zaman onlar bana evlilikten doğabilecek en olağanüstü çift başlı hayvan gibi görünmüşlerdi. Nessim’in gözlerinde parlayan sevecen sıcaklığa bakarken Justine için çıkarılan bütün o dedikoduları anımsadıkça onun her ne yaptıysa Nessim için yaptığını kavradım – hatta herkesin gözünde kötü ve zararlı olan şeyleri bile. Onun aşkı bir çeşit kabuktu, Nessim bu kabuğun içinde yatan bebek bir Hercules’ti. Kendi kendisini ele geçirme çabaları Justine’i ondan uzaklaştıracağına ona yaklaştırıyordu. Dünyada bu tür bir aykırılığın yeri olmadığını biliyorum; o zamanlar bana öyle gelmişti ki Nessim, aşkı hâlâ sahiplik düşüncesinden ayıramayanlara anlatılamayacak bir biçimde onu tanıyor ve kabul ediyordu. Bir keresinde, çok sonraları, bana şöyle demişti:

“Ne yapabilirdim? Birçok yönden Justine benim için haddinden fazla zorluydu. Yapabileceğim tek şey onu aşkta geçmekti – elimdeki tek koz buydu. Onun önünden gidiyor, ayağının nerede sürçeceğini önceden biliyordum; her düştüğü yerde beni buluyordu, ayağa kalkmasına yardımcı oluyor, düşmesinin önemli olmadığını göstermeye çalışıyordum. Alt tarafı benim en önemsiz yanıma leke sürüyordu – ünüme.”

Bu çok daha sonraydı; bütün o uğursuz felaketler bizi kıskacına almadan önce, böylesine rahat konuşacak kadar iyi tanımıyorduk birbirimizi. Bir keresinde, Borg El-Arab yakınlarındaki yazlık villada şöyle dediğini anımsıyorum:

“Belki de şaşıracaksın ama, Justine’de bir büyüklük bulurdum. Biliyorsun, çeşit çeşit büyüklük vardır, insan onları ya sanatta ya da dinde uygulama olanağı bulamazsa gündelik yaşamı bir yıkıntıya döner. O, yeteneğini aşka yöneltmekle çok yanlış bir iş yaptı. Kötü yanlarının olmadığını söyleyemem kuşkusuz, ama önemsiz şeylerdi. Hiç kimseye zarar vermediği söylenemez. Ama kime en çok zarar verdiyse en büyük yararı ona dokunmuştur. İnsanları eski benliklerinden çıkarırdı. Bunun acı vermemesi olanaksız, pek çokları bu acının niteliğini yanlış anladılar. Ben değil.” Yarı acı, yarı tatlı o tuhaf, ünlü gülümsemesiyle, “Ben değil,” sözcüklerini bir kez daha fısıldadı.

Capodistria... onu nereye sıkıştırmalı? Bir insandan çok bir eşekarısı dersiniz görseniz. Yassı, üçgen bir yılan başı, kocaman bir alın çıkıntısı; alna inen V biçiminde saç çizgisinden başlayan dik saçlar. Durmadan ince dudaklarını ıslatan beyazımsı, titrek bir dil. Aklın hayalin alamayacağı bir zenginlik, parmağını bile oynatmadan yaşayabilecek kadar. Bütün gün Simsarlar Kulübü’nün taraçasında oturur, eski ve kirli iskambilleri karıştıran bir adamın huzursuz gözleriyle gelip geçen kadınları izler. Arada sırada çok hafif bir vuruş duyulur, sanki bir bukalemun dili şaklamış gibi, dikkat etmeyenler için neredeyse hiç fark edilmeyecek bir işarettir bu. Biraz sonra taraçadan yavaşça sıvışan biri o gösterilen kadını izlemeye başlar. Hatta bazen adamları sokakta açıktan açığa kadınları durdurur, onun adına para önererek üstelemeye başlarlar. Bizim kentte hiç kimse para sözü edilmesinden rahatsız olmaz. Bazı kızlar gülüp geçerler. Bazıları hemen razı olur. Yüzlerinde hiç kızgınlık göremezsiniz. Bizim için erdem asla yapmacık değildir. Kötülük de öyle. İkisi de doğaldır.

Capodistria, tertemiz elbisesi, göğsünün üstüne sarkan renkli ipek eşarbıyla, bütün bunlardan uzakta oturur. Dar uzun ayakkabıları pırıl pırıldır. Serveti ya da çirkinliğiyle boy ölçüşebilen cinsel başarısından dolayı arkadaşları ona Da Capo13 adını takmışlardır. Onunla uzak bir akrabalığı olan Justine şöyle der:

“Ona acıyorum. İçinde yüreği kuruyup gitmiş, zavallıcık kırık bir şarap kadehinin parçalarına benzeyen beş duyuyla kalakalmış.”

Ama o, böylesine tekdüze bir yaşamdan hiç de sıkılırmış gibi görünmüyordu. Kendine kıyanların sayısıyla ünlü bir ailesi var. Ruhsal kalıtımı yönünden de çok şanssız, akıl bozuklukları, akıl hastalıklarından bol bir şey yok. Yine de o hiç rahatsız olmadan uzun işaretparmağıyla şakağına dokunup şöyle diyor:

“Atalarımın hepsi de kafayı üşüttü. Babam da öyle. Onun kadınlara düşkünlüğünü görecektiniz siz. İyice yaşlandığı zaman normal büyüklükte, en küçük bir kusuru bile olmayan lastik bir kadın yaptırdı. Kışın içine sıcak su konabiliyordu. Felaket güzeldi. Ona annesinin adını vermişti, Sabina, her yere yanında götürürdü onu. Tek tutkusu okyanuslarda işleyen gemilerle yolculuk etmekti, gerçekten de yaşamının son iki yılını gemide geçirmişti, hiç inmeden, sürekli New York’a gidip gelerek. Sabina’nın öyle olağanüstü giysileri vardı ki. Giyinip kuşanıp yemek salonuna gelişlerini görmeliydiniz. Kelly adındaki bakıcı da onunla birlikte yolculuk ederdi. İkisi Sabina’nın iki koluna girerler, o ortalarında, olağanüstü şık kılığıyla sarhoş gibi yürürdü. Öleceği gece Kelly’ye şöyle demiş: ‘Demetrius’a bir telgraf çekip Sabina’nın bu gece hiç acı duymadan kollarımın arasında öldüğünü bildir.’ Napoli’de onunla birlikte gömüldü.”

Şimdiye kadar böylesine yapmacıksız, böylesine içten bir kahkaha duymamıştım.

Daha sonra kaygıdan yarı çılgına döndüğüm, Capodistria’ya altından kalkamayacağım kadar borçlandığım zaman, onu eskisi gibi iyiliksever bulmaz olmuştum; bir gece Melissa vardı, ocağın yanındaki tabureye düşünceli düşünceli oturmuş, uzun, parmaklarının arasında benim Capodistria’ya imzaladığım borç senedini tutuyordu – yeşil mürekkeple üstüne “ödenmiştir” sözcüğü ne kadar da kolayca yazılıvermişti... Bu anılar beni yaralıyor. Melissa şöyle demişti:

“Justine o büyük servetiyle senin borcunu ödeyebilirdi. Ama seni büsbütün avucunun içine aldığını görmek istemedim; artık beni umursamadığını bilsem de senin için bir şey yapmak istiyordum, en kolayı da buydu. Onunla yatmamın seni bu kadar inciteceğini hiç düşünmemiştim. Ama sen de benim için aynı şeyi yapmadın mı? Beni radyoterapiye göndermek için parayı Justine’den almadın mı? Bana yalan söyledin ama ben biliyordum. Ben yalan söylemem, asla. Al yırt şunu, bir daha da onunla kumar oynama. O sana göre değil.”

Başını yana çevirip Arapların o tükürme hareketini yaptı.

Nessim’in dış yaşamı –önceleri iş arkadaşlarına verilen ama daha sonra birtakım karanlık siyasal amaçlara yönelen o büyük, sıkıcı davetler– üstüne bir şey yazmak istemiyorum. Büyük salondan gizlice sıvışıp stüdyoya giden merdivenlerden çıkarken yemekte Justine’in sağına soluna kimlerin oturtulduğunu öğrenmek için şöminenin yanında durur, yemek masasının planını taşıyan deriden yapılma büyük kalkana bakardım. Beni de bu toplantılara katmak için kısa bir süre nazik girişimlerde bulundular, ama ben çarçabuk sıkılıp hastalık bahane etmeye başladım, oysa stüdyoda, o koca kitaplıkta dolaşmayı seviyordum. İşbirlikçiler gibi onlarla daha sonra gizlice buluşurduk. Justine başka insanların yanındayken takındığı yapmacık neşesini, sıkıntısını, huysuzluğunu bırakırdı. İkisi de ayaklarından ayakkabılarını çıkarırlar, mum ışığında kâğıt oynarlardı. Daha sonra yatmaya giderken Justine birinci sahanlıktaki aynada yakaladığı görüntüsüne şöyle derdi:

“Gözü dönmüş, kendini beğenmiş, can sıkıcı Yahudi karısı seni!”

Mnemjian’ın Babil Berber dükkânı, I. Fuad Caddesi ile Nebi Daniel’in kesiştiği köşedeydi, her sabah Pombal’la birlikte oradaki aynalarda yan yana uzanırdık. İkimiz aynı anda yukarı kaldırılır, ölü firavunlar benzeri sargılar içinde yavaşça geriye yatırılırken iki göstermelik gibi tavanda yeniden görünürdük. Küçük kara bir oğlan üstümüze beyaz örtüler serer, o sırada berber, Victoria döneminden kalma büyük bir tıraş kabında güzel kokulu koyu sabun köpüğünü çalkaladıktan sonra dik, özenli dokunuşlarla yanaklarımıza sürerdi. İlk kat bitince işi yardımcısına bırakır, kendisi dükkânın arka duvarındaki sinek kâğıtları arasında asılı duran büyük ustura kayışına gider, bir İngiliz usturasını bilemeye başlardı.

Çocukluğunu hiç yitirmemiş menekşe rengi gözleri olan küçük Mnemjian cücedir. Ayaklı bir Bellek’tir o, kentin arşivi. Yoldan geçen rasgele birinin kimin nesi olduğunu ya da gelirini mi öğrenmek istiyorsunuz, ona sorun yeter. Ustura kayışında bilediği bıçağı kendi kolunun sert kara tüylerinde denerken size tekdüze bir sesle bütün ayrıntıları anlatmaya başlar. Bilmediği bir şey varsa onu da hemen öğrenebilir. Üstelik diriler kadar ölüleri de bilir; gerçek anlamda ölülerden söz ediyorum, çünkü Yunan hastanesi, ölü yıkayıcılara teslim etmeden önce kurbanlarını tıraş edip gömülmeye hazırlaması için onu kiralamıştır – ırksal merakla birleşince daha da iştahla yaptığı bir iş. Eski zamanlardan kalma bu meslek iki dünyayı da kucaklıyor, onun en hoş gözlemleri, “Falanca bana son nefesinde söylemişti,” diye başlar. Kadınların onu çok çekici bulduğu söylenir, sözde hayranları sayesinde bir köşede küçük bir serveti varmış. Ama saçlarını yapmak için düzenli aralıklarla uğradığı sürekli müşterileri arasında birtakım paşa karıları, paşa dulları gibi yaşını başını almış Mısırlı kadınlar da var. Şaka yollu söylediğine göre “artık onlar her şeyi aşmış”mış – sırtında tepe gibi yükselen çirkin kamburuna uzanarak, “Onları heyecanlandıran bu,” der. Daha başka şeyler yanında, hayranlarından biri ona altın bir sigara tabakası vermiş, içine sigara kâğıtlarını koyuyor. Yunancası bozuk ama atak ve canlı, Fransızcayı çok daha iyi konuşabilmesine karşın Pombal izin vermiyor.

Arkadaşıma hafiften pezevenklik eder, protégée’lerini14 tanıtırken birden ağzından dökülmeye başlayan dizeleri duyunca her zaman şaşırır kalırım. Ustura hışırdamaya başlayınca Pombal’ın ay gibi yusyuvarlak yüzüne eğilip sır verirmiş gibi alçak sesle, örneğin, “Size göre bir parçam var, bulunmaz bir parça,” der. Aynada benim bakışımı yakalayan Pombal, ikimiz birden gülmeye başlamayalım diye hemen gözünü benden kaçırır. Ağzının içinden sakınımlı bir hırıltı çıkar. Ayak parmaklarının üstünde duran Mnemjian hafifçe şaşılaşmış gözleriyle bakmaktadır. Yaltaklanan ince sesi söylediği her şeye çift anlamlılık havası katar; küçük, bıkkın iç çekişlerle noktalanmak, konuşmasının parlaklığını hiç de azaltmaz. Bir süre susulur. Aynada Mnemjian’ın tepesini görürüm, bir de, dikkatleri sırtındaki hörgüçten uzaklaştırmak için şakaklarının üstünde iki top lüle yapmaya alıştırılmış o kara saç kümesini. Usturayla çalışırken gözleri donuklaşır, yüzü anlamsızlaşır. Parmakları, tıpkı o güç beğenir ve (evet, mutlu) ölülerin yüzünde dolaştığı gibi bizim canlı yüzümüzde de soğuk soğuk dolaşır. “Bu kez,” der, “her bakımdan çok memnun kalacaksınız. Genç, ucuz ve temiz biri. Bunun körpe bir keklikten farkı yok diyeceksiniz kendi kendinize, balı alınmamış petek bu, bir kumru. Para sıkıntısı var zavallının. Helvan’daki akıl hastanesinden yeni çıktı, kocası deli diye onu oraya kapatmaya çalışmış. Rose Marie’ye söyledim, kaldırımdaki masalarından sonuncusuna oturmasına razı ettim. Saat birde gidip görün. Birlikte olmak isterseniz size yazacağım kartı kendisine verirsiniz. Ama unutmayın, parayı yalnızca bana ödeyeceksiniz, biz iki kibar beyefendi gibi aramızda halledeceğiz bu işi, tek koşulum bu.”

Bir süre susar. Pombal aynadan kendisine bakmaktadır, olağan merakı ile yaz havasının onmaz gevşekliği arasında gider gelir. Birkaç gün sonra apartmana, çarpık gülümsemesi insanda acıma duygusundan başka bir şey uyandırmayan şaşkın, bitkin bir yaratıkla damlayacağını adım gibi bilirim. Arkadaşımın iyilik duygularından yoksun olduğunu söyleyemem çünkü bu kızlara iş bulmak için çok çırpınır; gerçekten de şimdi çaresizlik içinde, saygıdeğer görünmeye çabalayan, bir zamanların bu yardıma muhtaç kişilerini konsoloslukların çoğuna yerleştirmiştir, onlara bu işleri bulabilmek için meslektaşlarının başını az mı ağrıttı. Bununla birlikte, o göstermelik ilgiyi –Fransız mizacıyla birleştirir olduğum o küçük iltifatları, nükteleri, tıpkı kumdan kalıplara dökülüveren Fransız düşüncesi gibi, donuk kavramlarda hemen katılaşıveren özgün zekâ gibi kolayca buharlaşıp gurura ve düşünsel gevşekliğe dönüşen baş döndürücü yaldızlı, Fransız büyüsünü– anlamayacak kadar basit, göçkün ve yaşlı bir kadın yoktur. Pombal’ın düşünce ve davranışlarına yön veren hoppa cinsellik eğlencesi ile sözgelişi sabah tıraşlarında sık sık bize katılan Capodistria’nın düşünce ve davranışları arasında büyük bir nitelik farkı vardır, Pombal’ınkilere çıkarsızlık egemendir. Capodistria elinde olmadan her şeyi kadına dönüştürür; onun bakışları altında bir iskemle bile bacaklarının çıplaklığından utanır. Eşyalar gebe kalırlar. Masanın üzerinde duran bir kavunun onun bakışlarıyla uyanışına tanık olmuştum ben; karnındaki tohumların canlanışını duyumsamıştı kavun! Kadınlar, ince dudaklarının üstünde gezinen diliyle o dar, yassı yüze baktıkları zaman, engerek yılanıyla karşılaşmış kuşa benzerler. Bir kez daha Melissa’yı düşünüyorum: Hortus conclusus, soror mea sponsa...15

“Regard dérisoire,”16 der Justine. “Nasıl oluyor da hem bu kadar bizden birisin... hem değilsin?” Bir sigaraya doğru çekilmiş ağzı ve gözleriyle aynada kara saçlarını tarıyor. “Bir İrlandalı olarak burada zihinsel mültecisin ama bizdeki angoisse’ı17 kaçırıyorsun.” El yordamıyla bulmaya çalıştığı şey aslında bizden değil, doğa görünümünden yayılan özel niteliktir – Mareotis’in havasındaki bitkinliğin metalsi tadı.

O konuşurken ben kentin kurucularını düşünüyorum, cam tabutun içindeki asker Tanrı’yı, ırmağın akıntısıyla mezarına doğru sürüklenen gümüş kaplı genç gövdeyi. Ya da salt zihnin oyun eğiliminden doğmuş Tanrı kavramını yankılayan o dört köşe zenci başı, Plotinos’u.

Sanki bu doğa görünümünün kaygıları ortalama kent sakininin erişemeyeceği bir yerde –aşırı zevk düşkünlüğünün en son çekingenliklerinden soyup çırılçıplak bıraktığı etin ya daha geniş kapsamlı bir zihin uğraşına teslim olacağı ya da sanat ve bilimin yeşil avlularında hünsaların kötülüksüz oyunlarının, Mouseion’un işlerinin simgelediği bir tür tükenmişlikte yok olacağı bir yörede– toplanmış gibidir. Sanat tanrıçalarını beceriksizce yapay tohumlamaya kalkışan Şiir; Melissa’nın uyuyan yüzünün üstündeki gece göğünde parıldayan Berenice’in saçı eğretilemesi, koca bir budalalık. “Ah!” demişti bir keresinde Justine. “Keşke şu bizim yaşadığımız aşırı serbestlikte Polinezyalılarinkine benzer bir rahatlık olsaydı.” Ya da Akdeniz’e özgü, diye de ekleyebilirdi, çünkü İtalya’da, İspanya’da her öpüşün sonuçları başkadır; burada bizim gövdelerimizi Afrika’nın çöllerinden esen sert, kuru rüzgârlar kızıştırırdı, biz burada yalnızlığı yok etmekten çok koyultan, daha akıllıca ama daha acımasız bir beyinsel sevecenliği aşkın yerine koymak zorundaydık.

Hatta kentin bile iki ağırlık merkezi vardı – kişiliğinin bir gerçek kuzeyi, bir de manyetik kuzeyi; sızıntılı elektrik boşalımı gibi sert kıvılcımlı sakinlerinin yaradılışı bu ikisi arasında bir yerdeydi. Ruhsal merkezi, bir zamanlar şaşkın genç asker Soma’nın gövdesinin ödünç bir tanrısallık içinde yattığı, şimdi herkesin unuttuğu yerdir; dünyasal merkezi, Caballi18 gibi, pamuk simsarlarının oturup, kahvelerini höpürdetip ağır kokulu purolarını tellendirirken –tıpkı ırmakta balık avlayan ya da kıyıda resim yapan birini izlermiş gibi– Capodistria’yı izledikleri Simsarlar Kulübü’dür. Benim için birisi insanın madde, zaman ve mekân konusunda kazandığı büyük zaferleri simgeliyordu, ama eninde sonunda bu zaferler yenilginin acı bilgisini tabutunda yatan fatihe teslim etmek zorundaydı; ikincisi simge falan değil, benim sevgili Justine’imin ürkütücü bir saplantıyla, kendisini yeni bir açıdan görmesini sağlayacak son kıvılcımı aradığı özgür istencin yaşam cehennemiydi. Bir İskenderiyeli olarak onda serbestlik nasılsa bir çeşit kendini yadsımaya dönüşmüştü, bir özgürlük karikatürüne; onu kentin baş örneği olarak görüyorsam, İskenderiye’nin ya da ister istemez usuma gelen Plotinos’un değil, “Lucifer gibi Tanrı’ya başkaldırmanın tam tersine Tanrı’yla birleşmeyi tutkuyla arzu ettiği için”19 cennetten kovulan Valentinus’ un kederli otuzuncu çocuğunun örneği gibi görüyordum. Aşırılığa kaçmanın her türlüsü günahtır.

Kendi tanrısal uyumundan kopunca yeryüzüne düştü, der trajedinin filozofu ve böylece madde doğdu; bu dünyanın, bu kentin tüm evreni onun acısından, pişmanlığından varlık buldu. Düşünce ve davranışlarının kaynağındaki felaketli tohum kötümser bilinirciliğin tohumuydu.

Bu özdeşleştirmenin doğru olduğunu biliyorum, çünkü onca kuşku ve çekingenlikten sonra Justine, Balthazar’ın çevresinde her ay toplanan küçük topluluğa katılmama izin verdiği zaman, konuşulanlar arasında onu en çok ilgilendiren şeyin Balthazar’ın bilinircilik konusunda söyledikleri olduğunu gördüm. Düşünceyi doğru yorumlayıp yorumlamadığını öğrenmek için bir gece nasıl da yalvarırcasına bana şöyle sormuştu:

“Yani bizi Tanrı yaratmadığı gibi yaratılmamızı da istemedi, biz kendini Tanrı sanan bir yaratıcı gücün, aşağı bir ilahın ürünüyüz öyle mi? Tanrım, ne kadar da doğru gibi geliyor; şu kibirli hybris20 bizden çocuklarımıza sürüp gidiyor.”

Yolda yürürken önüme geçip beni durdurarak paltomun yakalarından tutmuş, dosdoğru gözlerime baktıktan sonra şöyle demişti:

“Sen neye inanıyorsun? Hiçbir şey çıkmıyor ağzından. Arada bir gülüyorsun, o kadar.”

Nasıl yanıtlayacağımı bilmiyordum, çünkü benim için bütün düşünceler eşit değerdedir; düşüncelerin varlığı olgusu da gösteriyor ki onları üreten biri var. Nesnel olarak doğru olmuşlar, yanlış olmuşlar önemli mi? Asla uzun süre aynı kalamazlar.

“Ama önemli,” diye haykırdı bana dokunaklı gelen bir üstelemeyle, “hem de çok önemli sevgilim, çok.”

Biz bu doğa yapısının çocuklarıyız; duyarlılık gösterdiğimiz oranda davranışlarımızı, hatta düşüncemizi belirleyen o. Bundan daha iyi bir özdeşlik düşünemiyorum.

“Örneğin, şu senin kuşkun, bunca tedirginlik dolu, bunca saltık doğru açlığıyla dolu kuşkun, Yunanların kuşkuculuğundan çok başka, düşünce oyununun bir parçası olarak bile bile safsataya başvuran Akdeniz kafa yapısının zihin oyunlarından çok değişik; çünkü senin düşüncen bir silah, bir Tanrıbilim.”

“Ama davranışı yargılamanın başka yolu var mı?”

“Düşüncenin kendisi yargılanmadan, davranış tam olarak yargılanamaz, çünkü düşüncelerimizin kendileri birer davranıştır. Kuşkulara yol açan şey, her ikisini de yarı yarıya yargılamaya kalkışmaktır.”

Birden bir duvarın ya da Pompeius Sütunu’nun arka avlusundaki kırık sütunlardan birinin üstüne oturup biraz önce zihninde belirmiş bir düşüncenin dindirilmez kederine dalışını ne çok severdim.

“Gerçekten böyle düşünüyorsun ha?”

Bunu öylesine bir acıyla söylerdi ki insanın hem yüreğine dokunur hem de gülesi gelirdi.

“Neden gülüyorsun? En ciddi şeylere bile her zaman gülersin. Ah, üzülmen gerekmez mi?”

Beni biraz olsun tanısaydı, bizim gibi her şeyi derinlemesine duyan, insan düşüncesinin içinden çıkılmaz düğümünün tam anlamıyla bilincinde olan insanlar için verilecek tek bir yanıt –alaylı bir sevecenlik ve suskunluk– olduğunu daha sonra kendisi de anlardı.

Böylesine parlak yıldızlı bir gecede, çıtırtılı kuru otların arasındaki ateşböceklerinin mor, hayaletsi parlaklıklarının gökyüzüne yansıdığı bir yerde onun yanında oturup o güzel kara saçlarını okşayarak susmaktan başka yapılacak bir şey yoktu. Balthazar’ın Kutsal Kitap metni olarak kabul edip yarı coşkuyla yarı –düşüncenin soyutluğundan gelen– bitkinlikle, titrek sesiyle okuduğu soylu alıntı alttan alta karanlık bir ırmak gibi akıyordu: “Corpora’nın21 gündüzü spiritus’un22 gecesidir. Gövdelerin işi bitince insanda ruhların işi başlar. Gövde uyanınca ruh uyur, ruh uyuyunca gövde ayaklanır.” Ardından tek bir gök gürlemesi daha: “Kötülük ayartılmış iyiliktir.”23

Nessim’in onu izlettiğine uzun süre inanmamıştım; nasıl inanırdım, Justine geceleri kentte cirit atarken bir yarasa kadar özgür görünüyordu, ayrıca kendisinden davranışlarının hesabının sorulduğunu hiç görmemiştim. Kent yaşamının bu kadar değişik noktasıyla ilişki kuran böylesine değişken birini gözletmek hiç de kolay bir iş değildi. Ama başına bir şey gelir korkusuyla gözleniyor olabilirdi. Gerçekten de bir gece bunun böyle olduğunu anladım. Eski evde yemeğe çağrılmıştım. Yalnızken bahçenin ucundaki kulübede yemek yerdik, havuzun çevresindeki dört aslanın ağzından dökülen suyun fısıltısıyla yazın serinliği birbirine karışırdı. O gün Justine geç kalmıştı, Nessim perdeleri açık pencerenin önünde yüzü batıya dönük tek başına oturmuş, o uzun ince parmaklarıyla koleksiyonundaki sarı bir yeşim taşını düşünceli düşünceli parlatıyordu.

Yemek saatini kırk dakika geçiyordu, Nessim yemeği getirmelerini işaret etmişti; o sırada küçük siyah telefondan ince bir zırıltı duyuldu. Masaya doğru yürümüş, içini çekerek telefonu kaldırmıştı. Sinirli bir “evet” çıktı ağzından; bir süre alçak sesle konuştuktan sonra birden Arapçaya geçti.

Telefon edenin Mnemjian olduğu duygusuna kapılmıştım. Neden öyle geldi bilmiyorum. Zarfın üstüne bir şeyler karalayan Nessim telefonu kapadıktan sonra durup yazdıklarını ezberledi. Bana döndüğünde sanki birden başka bir adam olmuş gibiydi.

“Justine’in bize ihtiyacı olabilir. Benimle gelir misiniz?” dedi.

Yanıtımı beklemeden koşarak merdivenlerden inmiş, nilüferli havuzun yanından geçerek garaja seğirtmişti. Ben onu izlemeye çalışıyordum, göz açıp kapayıncaya kadar küçük spor arabayla ağır kanatlı kapıdan Fuad Caddesi’ne çıkmış, Ras El-Tin’e doğru ilerleyen sokakların karmaşık ağı içinden deniz yönünde yol almaya başlamıştı. Henüz geç bir saat değildi ama ortalıkta pek insan görünmüyordu. Deniz kıyısında ağır ağır gidip gelen faytonları (“aşk arabaları”nı) ardımızda bırakıp Esplanade’ın geniş kıvrımlarını dolanarak hızla ilerliyorduk.

Kaleye varınca aynı yoldan geri dönüp Tatwig Sokağı’nın arkasındaki sıkışık kenar mahallelere saptık, arabanın sarı ışıkları karınca yuvası tepelerini andıran kahvehaneleri, kalabalık alanları alışılmamış bir parlaklığa boğuyordu; dökük saçık evlerin yakın karaltısının gerilerinden bir cenaze alayının kulak tırmalayıcı çığlıkları, ulumaları geliyordu, parayla kiralanan yasçılar ölenin ardından attıkları feryatlarla geceyi ürkünçleştiriyorlardı. Arabayı caminin yanındaki dar bir sokağa bıraktık. Nessim büyük bir yapının karanlık kapı aralığında yok oldu. Ad levhaları iyi okunmayan kepenkli, demir parmaklıklı bürolardan oluşuyordu yapı yarı yarıya. Paçavralara sarılı bir boab (bir Mısır kapıcısı) tek başına tıpkı kullanılıp atılmış bir nesne (sözgelişi bir otomobil lastiği) gibi tüneğinde oturmuş, kısa saplı nargilesini içiyordu. Nessim ona sert sert bir şeyler söyledikten sonra neredeyse adama yanıt verecek zaman bırakmadan arka kapıya yöneldi. Oradan avlu gibi karanlık bir yere çıkılıyordu, avlunun çevresi kerpiçten yapılmış, sıvaları dökük bakımsız evlerle sarılıydı. Bir ara duraklayıp çakmağını yaktı ve sönük ışıkta kapılara bakmaya başladık. Dördüncüsünün önünde çakmağını kapatıp kapıyı yumruklamıştı. Yanıt alamayınca itip açtı.

Karanlık bir koridordan geçerek saz mumunun sönük ışığıyla aydınlanmış küçük, karanlık bir odaya geldik. Anlaşılan, aradığımız yer burasıydı.

Zorla girdiğimiz bu yerde, çok şaşırtıcı bir sahneyle karşılaşmıştık, şaşırtıcılığı başka şeylerden çok ışıkla ilgiliydi, çünkü toprak tabandan yukarıya yayılan ve orada bulunanların kaşlarına, dudaklarına, elmacıkkemiklerine değen ışıkta büyük gölgeli yüzler, sanki şu iğrenç evin çatı kirişlerinde cirit attıkları duyulan fareler tarafından kemirilmiş gibiydi. Bir çocuk geneleviydi burası; şurada, şu loşlukta Kutsal Kitap’tan çıkmışa benzeyen gülünç gecelikleri, kırmızı boyalı dudakları, yarımay biçiminde boncuk gerdanlıkları, ucuz yüzükleri, kabarık saçlarıyla bir düzine kız duruyordu, yaşları onun üstünde olamazdı. Onca süsün altından ışıldayan o benzersiz çocuk saflığı, odanın ortasında kıvrık bacaklarının üstünde duran Fransız gemicinin barbar, erişkin kişiliğiyle, yarı yandan gördüğümüz Justine’e doğru uzanmış onun o delimsirek öfkeli yüzüyle, ürpertici bir karşıtlık oluşturuyordu. Biraz önce bağırarak söylediği sözler sessizlikte sönüp gitmişti ama o sözleri ağzından çıkarırken kullandığı güç, çene çıkıntısında, başını omuzlarının üstünde tutan kara damarlı kaslarında hâlâ duruyordu. Justine’e gelince, Justine’in yüzü acı bir düşünce kesinliğiyle aydınlanmıştı. Havaya kalkmış elinde bir şişe vardı ama daha önce hiç kimseye fırlatmadığı belliydi, çünkü yanlış tutuyordu.

Odanın bir köşesinde, duvarlardan yansıyan ılık gölgeyi mıknatıs gibi kendine çekerek aydınlanmış çürük bir kanepenin üstünde bir çocuk, geceliğinin içine adamakıllı büzülmüş, ölü gibi yatıyordu. Kanepenin arkasındaki duvarın üstü, mavi mavi çocuk eli izleriyle kaplıydı – dünyanın bu ucunda evleri kem gözlere karşı koruyan bir tılsım. Odanın tek süsü buydu, yalnızca bu odanın değil, kentin Arap mahallesindeki bütün evlerin süsü.

Nessim ile ben, ürpertici bir güzelliği olan bu sahne karşısında şaşırmış, yarım dakika kadar orada öylece dikilip kalmıştık, Victoria döneminin ucuz baskı Kutsal Kitap’larındaki pis renkli, konu edinilen olayların birbirine karıştırıldığı gravürlere benzer bir sahneydi. Justine öylesine hızlı soluyordu ki neredeyse ağlayacaktı.

Galiba bir anda üstüne atılıp onu sokağa sürüklemiştik ya da üçümüzün deniz kıyısına nasıl geldiğimizi anımsamıyorum, tek anımsadığım şey, bronz renkli ay ışığında Corniche’i geçişimiz, arabanın aynasında gördüğüm Nessim’in acılı suskun yüzü, gürültüyle kırılan gümüş renkli dalgalara bakarak kocasının yanında oturan ve onun cebinden aldığı sigarasını tüttüren suskun karısı. Daha sonra, garajda arabadan inmeden önce Nessim’i sevgiyle gözlerinden öpmüştü.

Bütün bunlar birbirimizin gerçek yüzüyle ilk karşılaşmamızın ön belirtileriydi, bunu ancak, o zamana kadar aramızda var olan anlayış –üçümüzün ortak beğenilerinden kaynaklanan bir neşe ve dostluk– bozulduğu ve aşk denemeyecek bir şeye, –Nasıl denebilir?– açgözlü cinsellik ilişkisinin payının en az olduğu bir tür zihinsel sahipliğe dönüştüğü zaman anladım. Bunun böyle olmasına nasıl izin vermiştik, bizim gibi bunca deneyimli, aşk aldatmacalarının tadını başka yerlerde tatmış kişiler?

Sonbaharda dişi koylar insanı rahatsız eden fosfor rengini alır, sinir bozucu tozlu günlerden sonra tıpkı kozasından çıkmaya çalışan bir kelebeğin kanat çırpışları gibi güzün ilk kımıldanışlarını duyarsınız. Mareotis limon sarısı-menekşe moruna dönüşür, deniz kıyısındaki canlı çamur sıvanın içinden çıkmış gelinciklerin parlak yaprakları, çamur kanatların üzerinde yıldız gibidir. Bir gün Nessim Kahire’deyken birkaç kitap ödünç almak üzere eve uğramıştım, stüdyoda Justine’i eski bir kazağı onarırken bulunca çok şaşırdım. Bir iş toplantısına katılması gereken Nessim’i orada bırakıp gece treniyle İskenderiye’ye dönmüştü. Birlikte çay içtikten sonra birden aklımıza esti, mayolarımızı alıp arabaya atladığımız gibi küflü cüruf tepecikleri arasından geçerek Borg El-Arab Plajı’na doğru sürdük, hızla soluklaşan öğle sonrasının sarı mor ışığında plaj pırıl pırıl parlıyordu. Orada, oksitlenmiş cıva rengindeki parlak kum halıların üstünde açık deniz top gibi patlıyordu; bu vuruşların derin ahengi konuşmamızın fon müziği olmuştu. Dibi çukurlu sığ havuzcuklardaki süsleğen otlarının içine bileklerimize kadar batmış yürüyorduk, denizin koparıp kıyıya attığı süngerler ara sıra yolumuzu tıkıyordu. Başının üstündeki tel kafeste ökseyle tutulmuş yaban kuşları taşıyan bir Bedevi delikanlısı dışında yolda hiç kimseye rastlamamıştık. Sersemlemiş bıldırcın.

Tatlı akşam serinliğinde ıslak mayolarımızla kumların üstünde uzun süre yattık, güneşin soluklaşan son ışınları derimizi okşuyordu. Ben gözlerim yarı kapalı yatıyordum, oysa Justine (şu anda görür gibiyim) dirseğinin üstüne dayanmış, bir eliyle gözlerine gölge ederek benim yüzüme bakıyordu. Ben konuşurken her zaman öyle yapar, yarı alaylı, hemen hemen saygısız bakışlarını dudaklarıma dikerdi, sanki ağzımdan yanlış bir sözcüğün çıkmasını beklermiş gibi. Acaba her şey burada mı başlamıştı, öyle olduysa bile nasıl başladığını unutmuşum, aklımda kalan tek şey, o boğuk, kaygılı sesiyle, “Ya aramızda bir şeyler başlarsa – ne dersin?” dediğiydi.

Ama ben henüz yanıtlayamadan eğilip –diyebilirim ki alaylı, düşmanca bir biçimde– dudaklarımdan öpmüştü. Bu bana öylesine ahlaksızca geldi ki, dudaklarımda yarı biçimlenen suçlamaya benzer bir şeyle ona döndüm, ama birbiri ardına gelen öpüşleri sanki kendi içinde kabaran çılgın bir kahkahayı –alaycı, dengesiz bir kahkahayı– bastırmaya çalışan hançer darbelerine benziyordu, soluk soluğa indirilen, yumuşak darbelere. O zaman onda büyük bir korkunun varlığını sezer gibi olmuştum. Tutup ona, “Aramızda hiçbir şey başlamamalı,” demişsem, o da bana şöyle demiştir herhalde: “Ya başlarsa? O zaman ne olur?” Sonra –burayı çok iyi anımsıyorum– kendini haklı gösterme isteğine kapılmıştı (Fransızca konuşuyorduk: Ulusal kişiliği yaratan dildir.), güçlü dudakları dudaklarımın üstüne kapanır, güzel esmer kolları kollarımı sararken yarım saniyelik soluk aralarında şöyle demişti:

“Bunun oburlukla, nefsine düşkünlükle ilgisi yok. Çünkü ikimiz de haddinden fazla dünyeviyiz; birbirimizden öğrenecek bir şeyimiz var, o kadar. Ama ne?”

Ama neydi? Akşam göğünde düşecek gibi asılı duran Nessim’in upuzun hayaletini gördüğüm sırada, “Böyle mi öğreneceğiz?” diye sorduğumu anımsıyorum.

“Bilmem,” demişti, yüzünde yırtıcı, inatçı, umutsuz bir teslimiyet okunuyordu, sanki acıyan bir yerin üstüne kapanırmış gibi üstüme kapanmıştı. “Bilmem.” Beni kafasından silip atmak istermiş gibiydi, ama her öpüşün kırılgan, titrek zemininde acılı bir rahatlama buluyordu, burkulmuş bir eklemin üzerine soğuk su dökülmüş gibi. Onu şimdi bu kentin bir evladı olarak daha iyi tanıyordum, bulmaktan korktukları şeyi aramaya yazgılı kadınlarına hazdan değil, acıdan şehvet duymayı buyuran bir kentti bu!

Ayağa kalkmış, uzun kavisli kumsalda yürümeye başlamıştı, başı önüne eğikti, lav birikintilerinin üzerinden ağır ağır geçerek uzaklaştı; odadaki her aynadan ona gülümseyen Nessim’in yakışıklı yüzünü düşünüyordum. Biraz önce aramızda geçen o sahne gerçek olamazdı, bir düştü. Onun arkasından gitmek üzere ayağa kalkmadan önce sigaramı yakarken ellerimin nasıl titrediğini nesnel bir gözle fark etmem ilginçti.

Ama arkasından yetişip onu durdurduğum zaman, bana çevirdiği yüzü allak bullaktı. Öfkesi son sınırına varmıştı.

“Bütün derdimin sevişmek olduğunu mu sandın? Tanrım! Hâlâ mı, hâlâ mı bıkmadık? Nasıl olur da neler duyduğumu her zaman anlarken şimdi anlamazsın? Nasıl olur?”

Ayağını ıslak kuma vurmuştu. Ayağımızı sağlam bastığımız toprakta yalnızca jeolojik bir çatlağın açılması değildi bu. Sanki kendi kişiliğimde, uzun süredir kullanılmayan bir maden ocağındaki direk birden çökmüş gibiydi. Anladım ki bu kısır düşünce ve duygu trafiği, yüreğin balta girmemiş ormanlarına doğru yol almıştı; orada etin tutsağı olmuştuk, orada dünyada pek ender karşılaştığımız kendi tamamlayıcılarımızca –yakalanıp, şifresi çözülüp, anlaşılıp– başkalarına geçirilebilecek anlaşılmaz bir bilginin sahibi olmuştuk. (Ne kadar azdı bunların sayısı, ne kadar seyrek rastlayabiliyordu insan böylelerine.) Şöyle dediğini anımsıyorum:

“Her şeye karşın, bunun cinsellikle bir ilgisi yok.”

Bu sözler beni güldürdü, oysa bu cümlede eti cinsellikten boş yere ayırma çabasını fark etmiştim. Galiba sıfırı tüketen insanlar âşık oldukları zaman hep böyle olur. Çok önce anlamam gereken şeyi ancak o zaman anlamıştım: Dostluğumuz öylesine olgunlaşmıştı ki, bir anlamda birbirimizin ortak sahipleri olma noktasına gelmiştik.

Bu düşünce galiba ikimizi de titretiyordu; tükenmiş olduğumuz için böyle bir ilişkiden yılmamak elimizde değildi. Hiç konuşmadan el ele yürüyorduk, kumsalda giysilerimizi bıraktığımız yere geri dönmüştük. Justine tam anlamıyla bitkin görünüyordu. İkimiz de bir an önce birbirimizden kurtulmak, duygularımızla baş başa kalmak için can atıyorduk. Ne o bana bir şey söylüyordu ne de ben ona. Kente vardığımızda beni evimin yanında, her zaman bıraktığı köşede indirdi. Arabanın kapısını kapattım, bir çift söz söylemeden ya da başını bile çevirip bakmadan uzaklaştı.

Odanın kapısını açarken Justine’in ıslak kumdaki ayak izi gözlerimin önündeydi. Melissa okuduğu kitaptan başını kaldırarak önceden bilmenin sakinliğiyle sormuştu:

“Bir şeyler olmuş – ne oldu?”

Ona ne söyleyebilirdim, kendim bile bilmiyordum. Avuçlarımın içine aldığım yüzüne, daha önce hiç duymadığım bir keder, açlık, sevgi ve dikkatle uzun uzun, sessizce baktım.

“Sen beni görmüyorsun, başka birine bakıyorsun,” dedi.

Ama aslında Melissa’yı şimdi ilk kez görüyordum. Ne tuhaftır, gerçek Melissa’yı bana gösteren, ona olan aşkımı fark ettiren Justine oluyordu. Gülümseyerek sigarasına uzanan Melissa, “Justine’e âşık oluyorsun,” demişti.

Elimden geldiğince içten, dürüst ve acılı bir yanıt verdim:

“Hayır Melissa, ondan da kötü.”

Ama niçin daha kötü olduğunu açıklayamazdım. Justine’i düşündükçe erkeğe her türlü kölelikten kurtulmuşluğu simgeleyen bir kadın karikatürü, alelacele yapılmış büyük bir alaşım geliyordu usuma. Bir keresinde doğduğu kentten söz ederken Böhme’nin şu sözlerini gururla yinelemişti:

“Leş neredeyse kartallar da oradadır.”

Gerçekten de şu anda bir kartala benziyordu, onu öyle görüyordum. Oysa Melissa, karanlık göğün içinde kaybolmuş bir kış manzarasının acılı bir tablosu gibiydi ya da bir çimento fabrikasının penceresinin içinde çiçek açan unutulmuş bir sardunya.

Justine’in günlüklerinden birinde bir bölüm var, şimdi onu düşündüm. Çevirip buraya alacağım çünkü benim anlattıklarımdan daha önceki olaylara dayanıyor, ama bizlerden çok kente özgü olduğunu yavaş yavaş anlamaya başladığım aşkın o tuhaf yaradılışsal niteliğini öyle güzel dile getiriyor ki. “Beyinlerin, düşüncelerin bir çakışması olarak âşık olmayı düşlemek budalalıktır,” diye yazmış. “Aşk, her biri kendi başına büyümeye çabalayan iki ruhun aynı anda ateşlenmesidir. Sanki iki insanın içinde sessizce bir şey patlamış gibi olur. Şaşıran, aklı başından giden âşık, bu olayın çevresinde döner durur, kendisinin ya da karşısındakinin deneyimini anlamaya çalışıyordur; yanlış bir vericiye uzanan ondaki şükran duygusu sanki dostuyla iletişimi varmış yanılgısını yaratır, ama bu doğru değildir. Sevilen kişi belli bir deneyimi aynı zaman diliminde narsistçe paylaşmaktan öte bir şey yapmamıştır. Başlangıçta sevilen kişinin yanında olma isteği ona sahip olma düşüncesinden gelmez, değişik aynalardaki iki yansıma gibi iki ayrı deneyime karşı karşıya gelme olanağı vermek içindir. İlk bakış, ilk öpüş ya da ilk dokunuştan önce gelen bir istek olabilir bu; tutku, gurur ya da kıskançlıktan önce, dönüm noktası demek olan ilk aşk ilanından önce – çünkü o andan başlayarak aşk yozlaşıp alışkanlık, sahiplik ve bir kez daha yalnızlığa dönüşecektir.” O büyülü Tanrı vergisinin nasıl da şakasız, tipik bir tanımı, Justine’e ne kadar da uyuyor!

Başka bir yerde, “Her erkek,” diye yazıyor ve yazdığı sözcükleri tekrarlayan boğuk, kederli sesi şimdi kulağımda: “Her erkek çamur ve iblis karışımıdır, hiçbir kadın bunların her ikisini de doyuramaz.”

O gün eve gittiğinde, öğleden sonra uçağıyla gelen Nessim’i evde bulmuş. Ateşi olduğunu söyleyerek erkenden yatmış. Ateşine bakmak için gelip yatağının kıyısına oturan Nessim’e hiç unutamayacağı kadar ilginç bir şey söylemiş, çünkü çok sonra bana aktardı:

“Bu tıpla ilgili bir şey değil, küçük bir ürperti. Hastalıklar ölmek isteyenlere yüz vermezler.”

Sonra havada apansız yön değiştiren bir kırlangıç gibi birden başka yöne saparak yaptığı bir çağrışımla şöyle eklemiş:

“Ah, Nessim, her zaman çok güçlü oldum. Acaba bu benim gerçekten sevilmemi engellemiş olabilir mi?”

İskenderiye sosyetesinin büyük örümcek ağında Nessim sayesinde ilk kez biraz rahatça kımıldar oldum; benim küçük kazancım Melissa’nın dans ettiği gece kulübüne gitmeme bile yetmiyordu. Başlangıçta hep Nessim’in konuğu olmaktan biraz utanıyordum ama kısa zamanda öylesine sıkı dost olduk ki artık hiç çekinmeden her yere onlarla birlikte gidiyor ve bunu hiç sorun etmiyordum. Melissa bavullarımı deşmiş, bulduğu eski bir smokini bir güzel elden geçirmişti. Onun dans ettiği kulübe de ilk kez onlarla gitmiştim. Justine ile Nessim’in arasında oturup yanıp sönen, kar gibi lapa lapa yağan beyaz aydınlığın içinde hiç tanımadığım bir Melissa’yı izlemek çok tuhaftı, kalın boya tabakasının altında o ince yüzü düşünemeyeceğim kadar kaba ve sırnaşık görünüyordu, dans edişinin bayağılığıysa beni dehşete düşürmüştü, aklın alamayacağı kadar kötüydü; ama incecik kolları, incecik bacaklarıyla yaptığı o yumuşak, hiç de etkili olmayan hareketleri izlerken (su dolabına koşulmuş ahu görüntüsü) yüreğimi sızlatmıştı, kayıtsız alkışlara selam verişindeki o şaşkınlığı, kendinden hoşnutsuzluğu. Daha sonra eline bir tepsi alıp orkestra için para toplamaya çıktı, müthiş bir utangaçlıkla yapıyordu bu işi. Benim oturduğum masaya geldiği zaman o iğrenç takma kirpikli gözlerini yere indirmişti, elleri titriyordu. Henüz dostlarım, aramızdaki ilişkiyi bilmiyorlardı; ama en az Melissa’nınkiler kadar titreyen ellerle –onun utangaçlığını öylesine yaşıyordum– cebimi boşaltıp tepsiye atacak birkaç kâğıt parayı seçerken Justine’in meraklı, alaylı bir bakışını yakalamıştım.

Daha sonra, Justine ile dans etmenin neşesiyle, hafif çakırkeyif eve döndüğümde Melissa henüz yatmamıştı, elektrik ocağında çaydanlıkla su kaynatıyordu.

“O kadar para konur mu hiç tepsiye? Tam bir haftalık ücretin, delirdin mi sen? Yarın ne yiyip ne içeceğiz?” dedi.

Para konusunda ikimiz de tutumlu olmayı bilmezdik ama birlikteyken daha iyi idare ediyorduk. Melissa geceleyin geç vakit kulüpten dönerken benim evin dar sokağında durur, ışığı hâlâ sönmemişse hafifçe ıslık çalardı; ben bu işareti duyar duymaz elimdeki kitabı bırakır fırlardım, merdivenlerden yavaşça aşağı inerken o alçak ve sıvı ıslık sesiyle birlikte, sanki bir fırçanın yumuşak dokunuşunu saklamak için torba gibi büzülmüş dudakları düşünürdüm. Daha o zamanlar o yaşlı adam onu izlemeyi ya da izletmeyi bırakmamıştı, sık sık gelip yalvarırdı. Tek söz söylemeden el ele tutuşup Polonya Konsolosluğu’nun yanındaki dolambaçlı dar sokaklardan hızlı hızlı yürürken, ara sıra bir kapı ağzında durur, ardımızdan gelen biri var mı diye bakardık. Sonunda, maviliğe doğru uzanan dükkânların başladığı yerde İskenderiye’nin deniz gibi ışıldayan süt mavisi gece yarısına adım atardık, o güzel ılık havada bütün kaygılarımız dağılırdı; rüzgârların, dalgaların yaladığı Montaza’nın kara kadife bağrında yürek gibi çarpan sabah yıldızına doğru yürürdük.

O günlerde Melissa’nın ağırbaşlı, iç gıcıklayıcı yumuşaklığında yeniden çiçeklenen bir gençliğin bütün nitelikleri vardı. Uyuduğumu sandığı zamanlar, birlikte paylaştığımız mutluluğu ezberlemek istermişçesine o uzun, güvensiz parmaklarını yüzümde dolaştırdığını duyardım. Onda Doğululuğa özgü bir yumuşaklık, bir esneklik, bir hizmet etme isteği vardı. Pis giysilerimi – kirli bir gömleğimi alırken onu sonsuz bir sevecenlikle kucaklar gibiydi; sabahleyin usturamı tertemiz bulurdum, diş fırçama macun sıkılmış olurdu. Bu tür özenler beni ondaki basitliğe uyan bir yaşam biçimi benimsemeye zorluyordu. Aşk yaşamından hiç söz etmez, usanç ve tiksintiyle o konulardan kaçar, bunu isteyerek değil, zorunluluk dolayısıyla yaptığını belli ederdi. “İlk kez bir erkeğin yanında sersem ya da budala olmaktan korkmuyorum,” diyerek bana iltifatta bulunmuştu.

Yoksulluk da bizi birbirimize yaklaştırıyordu. Bir sahil kasabasında yaşayan bütün taşralılar gibi biz de çoğunlukla küçük gezintilere çıkıyorduk. Bindiğimiz küçük tramvay, takırdayan demir tekerlekleriyle bizi Sidi Bishr Plajı’na taşırdı ya da Shem El-Nessim’i Nouzha Bahçeleri’nde düzinelerce Mısırlı aileyle birlikte zakkumların altındaki otların üstünde geçirirdik. Kalabalık içinde olmak, bir yandan dikkatimizi dağıtırken bir yandan da bizi birbirimize daha çok yaklaştırırdı. Pis kokulu kanalın kıyısında durur, para çıkarmak için çamurun içine dalan çocukları izler ya da gezginci satıcıdan aldığımız karpuz dilimini yiyerek kentin öteki aylaklarının arasında adsız sansız birer kişi gibi dolaşmaktan belirsiz bir mutluluk duyardık. Bu gezintilerin şiirini tramvay duraklarının adlarının ta kendileri yankılardı: Chatby, Camp de César, Laurens, Mazarita, Glymenopoulos, Sidi Bishr...

İşin bir de öteki yüzü vardı: Gece geç vakit eve geldiğimde, kırmızı terliklerini odanın ortasında, esrar ağızlığını yastığın üstünde bulmak... Yeni bir bunalıma girdiğini hemen anlardım. Böyle günlerde yapabileceğim hiçbir şey yoktur; solgun, kederli, bitkin bir görünüşü vardır, uyuşukluğu üstünden bir türlü atamaz. Daha çok kendi kendisiyle konuşur, zamanını radyo dinleyerek, esneyerek ya da eski sinema dergilerini ilgisiz ilgisiz karıştırarak geçirirdi. Kentin cafard’ına24 yakalandığı böyle zamanlarda onu kendine getirebilmek için akla karayı seçerdim. Bir falcı gibi gözlerini uzaklara dikmiş yatarken bir yandan yüzümü okşar, bir yandan da şunları yineler dururdu:

“Şimdiye kadarki yaşamımı bilseydin, beni bırakırdın. Ben sana göre bir kadın değilim, hiçbir erkeğe göre değilim. Tükendim. İyiliğin hiçbir işe yaramadı...”

Karşı çıkıp bunun iyilik değil, aşk olduğunu söylemeye kalksam, yüzünü buruşturarak şöyle derdi:

“Bu, aşk olsaydı böyle yaşamama izin vermektense beni zehirlemeyi yeğlerdin.”

Daha sonra henüz sıfırı tüketmemiş ciğerleriyle öksürmeye başlardı, bu sese dayanamaz, Arapların oturduğu pis, karanlık sokakta yürüyüşe çıkar ya da İngiliz Kültür Merkezi Kitaplığı’nda kitap okurdum; orada, –İngiliz kültüründeki genel hasislik, züğürtlük, düşünsel iğretilik havasının egemen olduğu o yerde– çevremde çalışan insanların çıkardığı hışırtıların, mırıltıların arasında rahatlar, geceyi yalnız başıma geçirirdim.

Ama daha başka zamanlar da olurdu: Güneşin cehenneme çevirdiği –Pombal’ın deyimiyle “zamklı ter döktüren”– o öğle sonları sessizlik sersemi olup yan yana uzandığımız, arkalarından güneş vuran sarı perdelerin yumuşak soluklarını – Mareotis rüzgârının bizim soluklarımıza karışan hafif esintilerini izlediğimiz zamanlar. Daha sonra belki de kalkar saate bakardı ama önce saati şöyle bir sallayıp kulağına dayamadan yapmazdı bu işi. Tuvalet masasına çırılçıplak oturup bir sigara yaktığı zaman, kendisine armağan ettiğim ucuz bileziği göstermek için yukarı kalkmış incecik koluyla öylesine genç, öylesine güzel görünürdü ki. (“Evet, kendime bakıyorum, ama seni düşünmemi kolaylaştırdığı için.”) Sonra bu kırılgan ayna tapınmasını bırakıp tek yıkanma yerim olan çirkin mutfak lavabosuna seğirtirdi; pis demir çukurun başında becerikli hareketlerle, soğuk suyu dökündükçe soluğu kesilerek yıkanırken ben onun siyah başını koyduğu yastıktaki ılıklığı, hoş kokuyu içime çekerdim; uzun, kederli, Yunan yüzüne, sivri burnuna, yalansız gözlerine, kekik kokan saten gibi parlak cildine, incecik çubuk boynunun üst tarafındaki et benine bakardım. Bunlar hesaplanabilir, sözcüklerle değeri ölçülebilir anlar değildir; bunlar keşfedilmemiş bir okyanusun dibinden taranıp çıkarılmış, kendi türlerinin tek örneği olağanüstü yaratıklar gibi bellek eriyiğinde yaşamaya devam ederler.

O yaz Pombal evini Pursewarden’a kiraya verecekti, bu karar benim çok canımı sıkmıştı. Bir edebiyat adamı olarak onun kendi işiyle –gerçekten güzel şiir ve düzyazıyla– oluşturduğu karşıtlığı sevmiyordum. Onu iyi tanımıyordum ama romanlarının iyi sattığını biliyor ve bunu kıskanıyordum. Kendine özgü toplumsal yaşam pratiği ona bir çeşit savoir-faire25 kazandırmıştı, kendimde böyle bir şeyi asla düşünemezdim. Ufak tefek, şişman, sarışın bir adamdı, annesinin kucağında yatan bir delikanlı izlenimini veriyordu. İyi ya da nazik olmadığını söyleyemem çünkü hem nazik hem de iyiydi, ama sevmediğim bir adamla aynı evi paylaşmak çok can sıkıcıydı. Başka bir eve taşınmak da işime gelmeyeceği için, koridorun ucundaki sandık odasında eskisinden daha düşük bir kirayla kalmaya razı oldum, yıkama işlerini küçük, pis mutfak lavabosunda yapıyordum.

Pursewarden’ın eve konuk çağıracak parası vardı, haftada iki kez onun dairesinden gelen gülüşme ve içki seslerinden uyuyamıyordum. Bir gece geç saatte kapım çalındı. Açtığımda karşımda Pursewarden’ı gördüm, yüzü soluk, biraz da yılışıkçaydı – biraz önce bir tüfekten fırlamış ve bir ağın içine düşmüş gibiydi. Yanında iriyarı, çirkinliği iğrenç olmayan bir gemi ateşçisi vardı – bütün gemi ateşçileri gibi bir ateşçi; sanki ta çocukluğunda köle olarak satılmıştı. Pursewarden’ın tiz sesi duyuldu:

“Şeyy, Pombal bana sizin doktor olduğunuzu söylemişti; acaba biraz gelip bir hastaya bakabilir misiniz?”

Topu topu bir yıl tıbbiyede okumuştum, bunu George’a söyleme gafletinde bulundum, o da beni doktor yaptı çıkardı. Bütün rahatsızlıklarını –hatta sık sık yakalandığı kıl dibi bitlenmelerini bile– benim bakımıma bırakır olmuştu. Bununla da kalmayıp bir keresinde benden, kendi güzel hatırı için yemek masasında bir kürtaj gerçekleştirmesini isteyecek kadar işi ileriye götürmüştü. Pursewarden’a kesinlikle doktor olmadığımı, telefon edip bir doktor çağırmasının daha yerinde olacağını söyledim. Ama telefon bozuktu, boab’ı da uykudan uyandıramazdı, bunun üzerine yalnızca merak nedeniyle kalkıp pijamamın üstüne yağmurluğumu alarak onu izledim.

Kapı açılır açılmaz ışık ve dumandan gözlerim kamaştı. Alışılmış bir partiye benzemiyordu, çünkü konuklar bir tuhaftı: Mumya gibi üç-dört bahriye öğrencisiyle, tuz ve tafia26 kokulu, Golfo’nun meyhanesinden kaldırılmış bir orospu. Kanepenin ucunda oturan biri daha vardı, orospu ona doğru uzanmıştı, –hiç aklıma gelir miydi?– şimdi Melissa olduğunu bildiğim o kişinin yüzü bana o gece felaketli bir Yunan komedisi maskesi gibi görünmüştü. Melissa sanki çılgınca bağırıyor ama hiç sesi çıkmıyordu, sesini yitirmiş gibiydi.

Sanki kendi kendisinin sessiz filmiydi. Yüzü bir mağaraya benziyordu. Daha yaşlı olan öteki kadın çılgın gibi onun saçlarını çekiyor, kulaklarına yumruklar indiriyordu. Bahriye öğrencilerinden biri –Pombal’ın en değerli hazinesi olan, dibi Fransız kraliyet armasıyla damgalı, her yanı bezemeli– oturağı eline almış kadının üstüne beceriksizce su serpiyordu. Odanın görünmeyen bir yerinde yavaşça, yağlı yağlı kusan biri vardı. Pursewarden yanımda duruyor, bu sahneye bakarken kendinden utanırmış gibi görünüyordu.

Melissa ter içindeydi, saçları şakaklarına yapışmıştı; biz çevresindeki cehennem zebanilerini dağıtınca şaşkın bir sessizliğe gömüldü, yüzüne çakılıp kalmış o sürekli çığlıkla tir tir titriyordu. Daha önce neredeydi, ne yemiş ne içmişti, bunları öğrenmem iyi olurdu ama çevremdeki şu abuk sabuk konuşan, sümük salya akıtan kalabalığa bakınca onlardan hiçbir şey öğrenemeyeceğimi anladım. Yine de en yakınımda duran delikanlıyı sorguya çekmeye başladım, o sırada gemi ateşçisinin arkadan sarılıp güçbela zapt ettiği isteri nöbeti geçiren Golfo’lu cadı dişlerinin arasından çıkan boğuk bir sesle bağırıyordu:

“Şehvet tozu, ona şehvet tozu verdi.”

Kendisini tutan denizcinin elinden kurtulan kadın çantasını kapıp onlardan birinin kafasına indirdi. İçi çiviyle mi doluydu ne, adam yere yıkıldı, ayağa kalktığında saçlarının arasında kırık çanak parçacıkları vardı.

Şimdi de polisi davet eden bir sesle hıçkırmaya başlamıştı. Üç gemici küt parmaklarını ona doğru uzatarak üstüne yürümüşler, yapmamasını söylemiş, rica etmiş, yalvarmışlardı. Hiçbiri bahriye polisinden zaparta yemek istemiyordu ama prezervatiflerle, belladonna şişeleriyle dolu şimşek gibi inen o çantayla kafası yarılsın da istemiyordu. Kadın büyük bir dikkatle adım adım geriliyordu. (Bu arada ben Melissa’nın nabzına bakıyor, bluzunun önünü açmış yüreğinin atışlarını dinliyordum. Onun için adamakıllı endişeliydim, bir koltuğun arkasına geçmiş anlamlı el hareketleriyle savaşı yönetmeye çalışan Pursewarden için de öyle.) İşte şimdi şenlik başlıyordu çünkü gemiciler gürültücü karıyı köşeye sıkıştırmışlardı, ama ne yazık ki Pombal’ın o paha biçilmez kap kacak koleksiyonunun durduğu zarif dolabın önüne. Tutunacak bir yer bulmak için elini arkaya uzatan kadın bitip tükenmeyecek bir cephanelikle karşılaşınca boğuk bir zafer çığlığıyla çantasını yere atıp porselenleri fırlatmaya başladı, görülmemiş bir şaşmazlık, yanılmazlıkla yapıyordu bu işi. Mısır, Yunan gözyaşı şişeleri, Ushabti’ler, Sèvre’ler uçuşmaya başlamıştı birden havada. Apartmanın her tarafında ışıklar yandığına göre, çoğa kalmaz, hepimizin çok iyi tanıdığı, hepimizin çok korktuğu o kabaralı çizmelerin seslerini duyardık. Pursewarden’ın korkusu gerçekten görülecek şeydi; Mısır basınının böyle bir patırtıdan çıkaracağı rezalet burada yaşayan, üstelik ünlü biri olarak hiç işine gelmezdi. Onu işaretle yanıma çağırıp neredeyse ölü gibi duran Melissa’yı yumuşak bir Buhara halısına sarmaya başlayınca rahat bir soluk aldı. Üçümüz birlikte ayaklarımız dolana dolana koridoru geçip benim sandık odamın o mutlu gizliliğine sığındığımız zaman, Melissa’yı Kleopatra gibi halının içinden çıkarıp yatağa uzattık.

Sokağın alt başında oturan yaşlı bir Yunan doktor vardı, biraz önce onu getirmeyi başarmıştım, karanlık merdivenlerde düşe kalka, demotik Yunancasıyla söve saya, sondalarını, dinleme aletini döke saça gelmişti. Melissa’nın gerçekten çok hasta olduğunu söyledi, ama teşhisi çok genel, çok kapalıydı – kentin geleneğine tıpatıp uygun.

“Her şey olabilir,” dedi, “kötü beslenme, isteri, alkol, esrar, verem, şehvet tozu... beğendiğinizi seçin.”

Elini cebine sokup görünmeyen hastalıklarla doldurduktan sonra beğendiğimizi seçelim diye bize uzattı. Ama bir yandan da pratik bir adamdı, ertesi gün Yunan hastanesinde ona bir yatak hazırlatmayı önerdi. Bu arada hiç yerinden kımıldamaması gerekiyormuş.

O geceyi, daha ertesini, yatağın ayakucundaki kanepede geçirdim. Ben işteyken ona Berberilerin en tatlısı, tek gözlü Hamid bakıyordu. İlk on iki saati gerçekten çok sıkıntılı geçti, ara sıra sayıklıyor, körlük nöbetleri geçiriyordu – bu nöbetler çok ıstıraplı oluyordu çünkü körlükten çok korkuyordu. Ama biz ona biraz katı davranarak en kötü krizleri bile atlatacak gücü vermeyi başarmıştık, ikinci günün sonunda fısıltıyla konuşacak kadar iyileşmişti. Yunan doktor bu gelişmeyi yeterli görüyordu. Ona nereli olduğunu bile sordu. “İzmirli,” diye yanıtlarken yüzü korkudan gerilmiş gibiydi; ailesinin adını adresini vermek istemiyordu. Doktor zorlayınca başını duvara çevirmiş, sel gibi bitkinlik gözyaşları dökmeye başlamıştı. Elini avucunun içine alan doktor yüzükparmağına baktıktan sonra yüzük olmadığını bana göstererek soğuk hastane sesiyle, “Gördünüz mü, işte nedeni bu. Ailesi onu evlatlıktan atmış, kapı dışarı etmiş yani. Bugünlerde sık sık olan bir şey,” dedi. Keçe saçlı başını acımayla sallamıştı. Melissa hiçbir şey söylemedi, ancak ambulans geldikten sonra sedye hazırlanırken kendisine yardımları için ona yürekten teşekkür etmiş, Hamid’in elini avucuna alıp yanağına bastırmıştı, sonra da hiç alışkın olmadığım bir çapkınlık yaparak beni şaşırttı:

“Hastaneden çıktığım zaman kadınsızsan, unutma, ben varım. Gel, dersen gelirim.”

Yunanca tümcedeki çapkın ifadeyi, açıklığı, İngilizceye nasıl aktaracağımı bir türlü bilemedim.

Böylece onu birkaç ay göremedim; o günlerde daha başka pek çok kaygılarım olduğu için onu düşündüğümü söyleyemem. Ama bir gün, sıcak ve bomboş bir öğle sonrası, penceremin önünde oturmuş kentin gerinerek uykudan uyanışını seyrederken, bambaşka bir Melissa’nın sokaktan geçip evin koyu gölgeli kapı aralığına girdiğini gördüm. Kapımı tıklatıp kucağında çiçeklerle içeriye girdiği zaman benim için sanki o unutulmuş gecenin üstünden yüzyıllar geçmiş gibiydi. Gece kulübünde danstan sonra orkestra için para toplarken onda göreceğim aynı utangaçlık şimdi de vardı. Başı önünde bir gurur heykeli gibiydi.

Sinir bozucu bir kibarlık gelmişti üstüme. Oturmasını işaret ettim ama o sandalyenin ucuna ilişti. Çiçekleri bana getirdiği belliydi, gelgelelim demeti uzatacak cesareti bir türlü gösteremiyor, koyabileceği bir vazo bulmak için şaşkın şaşkın sağa sola bakıyordu. Yarı soyulmuş patateslerin durduğu renkli tastan başka uygun bir şey yoktu. İçimden, keşke gelmeseydi diye düşünmeye başlamıştım. Ona çay yapmak isterdim ama elektrik ocağım kırıktı, dışarıda bir yere götürmeyeyse param yetmezdi, çünkü bu sıralar baş döndürücü bir hızla borca gömülüyordum. Üstelik tek yazlık takımım ütücüdeydi, Hamid biraz önce götürmüştü, üstümde yırtık bir sabahlık vardı. Oysa Melissa çok güzeldi, insanın cesaretini kıracak kadar şık; asma yaprağı desenli yazlık bir rop, koca bir altın çana benzeyen hasır şapka giymişti. Hamid gelse de, ilgilenecek bir şey çıksa, diye içimden yakarıp duruyordum. Belki bir sigara verebilirdim ama sigaram da yoktu, bunun üzerine, yanından hiç eksik etmediği onun küçük telkâri sigaralığından bir tane almak zorunda kaldım. Bu sigarayı, öyle sanıyorum ki, sakince içmiş ve ona Sidi Gabr yakınlarında yeni bir iş kabul ettiğimi söylemiştim, yani biraz daha fazla para kazanacaktım. O da eski işine dönüyordu, anlaşmasını yenilemişler, ama ücretini düşürerek. Bir süre daha bu tür şeylerden söz ettikten sonra bir yere çaya çağrılı olduğunu söylemiş, ayrılmak istemişti. Onu sahanlığa kadar geçirdim, ne zaman isterse gelebileceğini söyledim. Teşekkür etti ve utangaçlıktan bana bir türlü uzatamadığı çiçekleri sıkı sıkı tutarak yavaş yavaş merdivenlerden indi. O gittikten sonra yatağın üstüne oturup bildiğim ne kadar küfür varsa sıralamaya başlamıştım ama kime küfrettiğimi bilmiyordum. Hamid ayaklarını sürüyerek eve döndüğünde ben hâlâ çılgınca öfkeliydim ve bütün kızgınlığımı ondan çıkardım. Adamcağız neye uğradığını şaşırmıştı çünkü ona çoktandır hiç böyle öfkelenmemiştim. Homurdana homurdana mutfağa çekilirken bir yandan başını sallıyor bir yandan da ruhları yardımına çağırıyordu.

Giyinip Pursewarden’dan biraz borç almayı başardıktan sonra mektup atmak için postaneye giderken bir kahvenin köşesinde, çenesini avuçlarının içine almış tek başına oturan Melissa’ya rastladım. Şapkasıyla çantasını yanı başındaki iskemleye bırakmış, yüzünde buruk, düşünceli bir gülümsemeyle önündeki bardağa bakıyordu. Hiç düşünmeden hemen yanına gidip oturdum. Kendisini kötü karşıladığım için özür dilemeye gelmiştim, ama... diyerek canımı sıkan aksilikleri tek tek sıralamaya başladım. Kırık elektrik ocağından tutun da Hamid’in yokluğuna, yazlık takımıma kadar. Dert diye saydığım bu şeyler bana biraz entipüften görününce bu kez tutumumu değiştirip öylesine acındırıcı bir öfkeyle anlatmaya başladım ki, şimdiye kadar ondan hiç duymadığım neşeli bir kahkaha koparmayı başardım. Borçlar konusunu gerçekten abartmıştım, oysa o patırtılı geceden sonra Pursewarden’ın bana hiç düşünmeden küçük borçlar vermeye hazır olduğunu çok iyi biliyordum. Bütün bunlar yetmezmiş gibi –Pombal’ın aşırı düşünceliliği sayesinde– hiç kuşkusuz giderken bana bıraktığı Suriyeli kızlardan birinden kapmış olabileceğim önemsiz, ama müziç bir zührevi hastalıktan daha yeni yeni iyileşmekte olduğum bir sırada geldiğini söyledim. Bu düpedüz yalandı ama söylemiştim işte. Henüz tam iyileşmeden kendisiyle sevişmek zorunda kalmak düşüncesinin beni korkuttuğunu ekledim. Bu sözlerim üzerine burnunu kırıştırarak gülerken elini uzatıp benimkinin üstüne koymuştu; öylesine içtenlikli, öylesine yumuşak ve çabasız gülüyordu ki işte o an, orada onu sevmeye karar verdim.

O gün öğleden sonra ikimiz kol kola deniz kıyısında aylak aylak dolaştık, konuşmalarımız plansız programsız yaşanan hayatların döküntüleriyle doluydu. Ortak beğenilerimiz yoktu, kişiliğimiz, eğilimlerimiz tümüyle değişikti, ama bu dostluğun büyülü kolaylığında bize gelecek için umut veren bir şeyler vardı. Deniz kıyısındaki o ilk öpücüğü anımsamayı da çok seviyorum, kırlaşmış şakaklarımdaki saçları rüzgâr uçururken, sıkıntılarımı anlatışımı anımsayınca tutamadığı kahkahasıyla kesilen öpüşmeyi. O öpüşme bizim yaşadığımız tutkunun simgesiydi, ondaki o mizah, gerginlikten uzaklık, sevecenlik.

Ne kadar üsteleseniz de Justine’den yanıt alamayacağınız iki konu vardı: yaşı ve ailesi. Hiç kimse, belki Nessim’in kendisi bile, bunlarla ilgili kesin bir şey bilmezdi. Hatta kentin kâhini Mnemjian’ın da bilmediği tek konu buydu, oysa Justine’in en son aşk serüvenlerini bile kaçırmazdı. Ama bir gün ondan söz ederken menekşe rengi gözlerini kısmış, onun kalabalık bir mahalle olan Attarine’de yoksul bir Yahudi olarak doğduğunu, yıllar önce ailesinin Selanik’e göç ettiğini, kesin olmamakla birlikte, söylemişti. Tuttuğu günlüklerden de fazla bir şey öğrenemiyorum çünkü ipucu olabilecek bütün adlar, tarihler, yerler eksik; adları bir harfle gizlenmiş insanların sert çizgiler taşıyan betimlemeleri, kısa acı öykülerle noktalanan çılgın hayal oyunları var daha çok. Kullandığı Fransızcanın pek iyi olduğu söylenemez, ama üstün tatlarla dolu atak bir dil, o boğuk konuşma sesinin benzersiz niteliği orada da görülür. Bakın: “Kendi çocukluğundan söz eden Clea, ben kendiminkini düşünüyorum, yürek çarpıntısıyla. Kendi soyumun, kendi dönemimin çocukluğu... İlkin stadyumun arkasındaki küçük evcikteki tokatlar; saat onarıcısının dükkânı. Yukarıdan inen keskin ışığın altında onu çoğunlukla bozuk bir saatin üstüne eğilmiş gördüğümden olacak, kendimi de uyuyan bir sevgilinin yüzünü coşkuyla seyretmeye dalmış biri olarak görüyorum. Tokatlar, küfürler, kırmızı toprak duvarların üstünde (insan vicdanının attığı tokatlara benzeyen) mavi mavi el izleri, bizi kem gözlere karşı koruyan açılmış parmaklar. Bu tokatlarla büyüdük, acıyan başlar, kaçırılan gözlerle. Yağ üzerinde yüzen fitillerin kararttığı, farelerin hayat verdiği toprak tabanlı bir ev. Horlayan sarhoş yaşlı tefeci, her solukta içine gübre, toprak, bok, yarasa pisliği kokularını çeken; çişle ıslanmış ekmek kırıntılarıyla, yapraklarla ağzına kadar dolu su olukları; sarı yasemin çelenkleri, baş döndüren, kandırıcı. Buna bir de o eğri büğrü sokakta geceleyin öteki pencere kepenklerinin ardındaki çığlıkları ekleyin: İş beceremediği için karılarını döven bey. Şifalı ot satan yaşlı kadın yıkık evlerin arasındaki düzlükte her gece kendini satıyor – küskün, esrarlı bir sızlanma. Geceleyin geç vakit kuru çamur sokaktan geçen çıplak kara ayakların yumuşak sesi. Karanlık ve hastalıktan bel vermiş odamız, çevremizdeki siyahların o korkunç, hayvanca sağlıklarıyla tam bir uyumsuzluk örneği oluşturan biz Avrupalılar. Boab’ların çiftleşmesi, evi palmiye ağacı gibi sarsan. Kara kaplanlar, dişleri parlayan. Her yerde yaşmaklar, çığlıklar, karabiber ağaçlarının altında deli deli kıkırdayışlar, delilik ve cüzamlılar. İşte bunları görür, bunları biriktirir çocuklar; bunlarla yaşamlarını sağlamlaştırır ya da yollarını şaşırırlar. Kapının önünde yorgunluktan sokağa yığılıp kalmış bir deve var. Çok ağır bir hayvan olduğu için mezbahaya taşınması olanaksız, o yüzden birkaç adam gelip onu oracıkta, yolun ortasında baltalarla canlı canlı parçalıyorlar. Zavallı hayvancık, bacakları parça parça kesilirken öylesine acılı, öylesine soylu, öylesine şaşkın görünüyor. Sonunda yalnızca başı kaldı, hâlâ canlı, gözleri hâlâ açık, çevresine bakıyor. Ne bir başkaldırı çığlığı, ne bir direniş. Bir palmiye ağacı gibi teslim oluyor. Ama günler sonra bile toprak sokakta kanın ıslaklığı duruyordu, kandan ıslanan çıplak ayaklarımız kan izleri bırakıyordu.

“Dilencilerin önündeki teneke kutulara düşen paralar. Her dilden sözcük – Ermenice, Yunanca, Habeşçe, Fasça; Anadolulu Yahudiler, Pontuslu, Gürcistanlı. Karadeniz kıyısındaki Yunan bölgesinde doğmuş anneler, bir ağaç gibi dalları budanmış topluluklar, bir anayurtları olmayan, yeryüzü cenneti düşleri kuran. Beyazların oturduğu yoksul mahallelerdir bunlar; yabancıların oturduğu o güzel, şık sokaklara hiç benzemez, simsarların oturup sabah gazetelerini okudukları sokaklara. Burada bizim için liman bile yoktur. Kışın, kırk yılda bir, bir siren bağırtısı duyulur ama başka bir ülkeden gelir gibidir. Ah, o limanların mutsuzluğu, hiçbir yere gidemeyen birine çağrıştırdıkları adlar. Ölüm gibi bir şey, İskenderiye sözcüğünün her bir yinelenişinde bir kez daha dile getirilen benliğin ölümü gibi bir şey: İskenderiye, İskenderiye.”

Bab-El-Mandeb Sokağı, Abu-El-Dardar Sokağı, Minet-El-Bassal (pamuk pazarlarının artıklarıyla kayganlaşmış sokaklar), Nouzha (gül bahçesi, anımsanan öpüşmeler) ya da Saba Paşa gibi, Mazloum, Zizinia Bacos, Schutz, Gianaclis gibi yorgun adları olan otobüs durakları. Bir kentte sevdiğiniz biri yaşıyorsa orası sizin için dünya olur.

O büyük eve sık sık uğramamın çeşitli sonuçlarından biri de, Nessim’i önemseyenlerin gözüne çarpmam, onların dikkatlerini üstüme çekmem oldu: Onun gibi birisi benimle vakit geçirdiğine göre, ben de ya gizli bir zengin ya da kimsenin bilmediği ünlü bir kişi olmalıydım. Bir gün öğleden sonra odamda uyuklarken Pombal çıkageldi. Yatağımın üstüne oturarak, “Bak,” dedi, “artık önemli biri oluyorsun. İskenderiye cicisbeo’lara27 çok alışkındır elbet, ama o ikisiyle bu kadar çok dolaşırsan insanlar da başını ağrıtmaya başlar. Al!”

Elime büyük, yaldızlı bir karton parçası tutuşturdu, Fransız Konsolosluğu’nun kokteyl çağrısının basılı olduğu bir karton. Hiçbir şey anlamadan okudum.

“Çok aptalca bir şey,” dedi Pombal. “Benim patron, başkonsolos, Justine için yanıp tutuşuyor. Onunla tanışmak için ne yaptıysa başaramamış. Casuslarından öğrendiğine göre sen evlerine rahatça girip çıkıyormuşsun, ki bu doğru... Biliyorum, biliyorum. Ama bizimki onun muhabbetini senden çalmak hevesinde.”

Sarsıla sarsıla gülüyordu. Şu anda bana bundan daha ahmakça gelen bir şey yoktu.

“Başkonsolosa söyle,” diye söze başlayıp birkaç etkili söz savurdum. Bu sırada Pombal beni azarlarcasına dilini şaklatıp başını sallıyordu.

“Söylemek isterdim ama, mon cher,” dedi, “kümes hayvanları arasındaki gagalama düzenine benzer bir hiyerarşi diplomatlar arasında da vardır. Benim o küçük nişanı alabilmem onun elinde.”

Koca gövdesini yana devirerek cebinden sarı kaplı, eski, küçük bir romancık çıkarıp dizlerinin üstüne koymuştu.

“İşte seni ilgilendirecek bir şey. Justine, çok gençken Arnavut asıllı, Fransız uyruklu bir yazarla evliymiş. Şu gördüğün küçük kitap onu anlatıyor, onun otopsisi – edeplice yapılmış.”

Romanı elime alıp şöyle bir baktım. Mœurs28 adını taşıyordu, Jakob Arnauti diye biri yazmış. Kitabın başındaki açıklama bin dokuz yüz otuzlu yılların ilk yarısında pek çok basımının yapıldığını gösteriyordu.

“Bunu nasıl öğrendin?” diye sordum. Ağır kapaklı, iri, sürüngen gözünü kırpan George, “Araştırma yaptık,” dedi. “Başkonsolos, Justine’den başka bir şey düşünmüyor. Haftalardır konsolosluktaki bütün görevliler harıl harıl onunla ilgili bilgi topluyorlar. Vive la France!”29

O gittikten sonra, hâlâ yarı uyku sersemi, Mœurs’ün yapraklarını karıştırmaya başladım. Gerçekten çok iyi yazılmıştı, birinci tekil kişinin ağzından, bir yabancı gözüyle bin dokuz yüz otuzlu yılların başlarındaki İskenderiye yaşamının günlüğüydü. Günlüğün yazarı ileride yazacağı roman için malzeme araştırmasına girişmiş; İskenderiye’deki yaşamının günü gününe aktarılan öyküsü