*****

OYA BAYDAR
MELEK ULAGAY

BİR DÖNEM

İKİ KADIN

Birbirimizin Aynasında

*****

Can Çağdaş

Bir Dönem İki Kadın: Birbirimizin Aynasında, Oya Baydar-Melek Ulagay

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2011

Dizi editörü: Cem Alpan

Mizanpaj: Emin Petek

Sanat yönetmeni: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

Kapak tasarımı: Alper Zeki / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-3777-0

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Maslak Mah. Eski Büyükdere Cad. İz Plaza, No: 9/25 Sarıyer/İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

OYA BAYDAR
MELEK ULAGAY

BİR DÖNEM

İKİ KADIN

Birbirimizin Aynasında

SÖYLEŞİ

*****

Oya Baydar’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Elveda Alyoşa, 1991

Kedi Mektupları, 1992

Hiçbiryer’e Dönüş, 1998

Sıcak Külleri Kaldı, 2000

Erguvan Kapısı, 2004

Kayıp Söz, 2007

Çöplüğün Generali, 2009

O Muhteşem Hayatınız, 2012

Yetim Kalacak Küçük Şeyler, 2014

Surönü Diyalogları, 2016

Köpekli Çocuklar Gecesi, 2019

80 Yaş Zor Zamanlar Günlükleri, 2021

*****

OYA BAYDAR, 1940’ta İstanbul’da doğdu. Notre Dame de Sion Fransız Kız Lisesi’nin son sınıfında yazdığı Allah Çocukları Unuttu adlı gençlik romanı nedeniyle neredeyse okuldan atılıyordu. 1964’te İÜ Sosyoloji Bölümü’nü bitirdi. Aynı yıl bu bölüme asistan olarak girdi. “Türkiye’de İşçi Sınıfının Doğuşu” konulu doktora tezinin Üniversite Profesörler Kurulu tarafından iki kez reddedilmesi üzerine öğrenciler olayı protesto için rektörlüğü işgal ettiler. Bu olay ilk üniversite işgali eylemi oldu. Daha sonra Ankara Hacettepe Üniversitesi’ne sosyoloji asistanı olarak girdi. 1971’deki 12 Mart Askerî Darbesi sırasında, TİP ve TÖS üyesi olarak sosyalist kimliği nedeniyle tutuklandı ve üniversiteden ayrıldı. Yeni Ortam, Politika gazetelerinde köşe yazarlığı yaptı. 12 Eylül sırasında yurtdışına çıktı. 1992’ye kadar 12 yıl Almanya’da sürgünde kaldı. Burada, sosyalist sistemin çöküş sürecini yakından yaşadı. 1991’de yazdığı Elveda Alyoşa adlı öykü kitabıyla Sait Faik Hikâye Armağanı’nı, 1993 yılında da Kedi Mektupları adlı romanıyla Yunus Nadi Roman Ödülü’nü aldı. Türkiye’ye dönüşünde Tarih Vakfı ve Kültür Bakanlığı’nın ortak yayını olan İstanbul Ansiklopedisi’nde redaktör ve Türkiye Sendikacılık Ansiklopedisi’nde genel yayın yönetmeni olarak çalıştı. Sıcak Külleri Kaldı romanıyla 2001 yılı Orhan Kemal Roman Armağanı’nı, Erguvan Kapısı’yla da 2004 Cevdet Kudret Edebiyat Ödülü’nü aldı.

www.oyabaydar.com

MELEK ULAGAY, 1946’da İstanbul’da doğdu. Ortaokul ve liseyi Arnavutköy Amerikan Kız Koleji’nde bitirdi. 1966-67’de Paris’te lisan kurslarına devam ettikten sonra 1968’de İstanbul Üniversitesi İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü’ne girdi. 12 Mart 1971 Askerî Darbesi’nde Türkiye’yi terk etmek zorunda kaldı. Hollanda’da siyasi mülteci oldu. 1974’te, siyasi aftan yararlanarak Türkiye’ye döndü. 1975 yılında İngiliz dili ve edebiyatından mezun olduktan sonra ODTÜ Hazırlık Bölümü’nde İngilizce dili okutmanı olarak çalıştı. Aynı dönemde Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde, Uluslararası İlişkiler dalında yüksek lisans yaptı. 12 Eylül 1980 Askerî Darbesi’nden sonra İstanbul’a döndü. Ressam Orhan Taylan’la evlendi. Helsinki Yurttaşlar Derneği ve çeşitli sivil toplum kuruluşlarında çalıştı. 1992 yılından bu yana kendi şirketi Ajans 21’de belgesel film yapımcılığı ve yönetmenlikle uğraşıyor.

*****

İçindekiler

İlk söz

I Çocukluğumuz, ilkgençliğimiz

II Devrim ve sosyalizm yolunda

III Yeni bir dönem başlıyor

IV Hayatımızda yeni sayfalar açıyoruz

On yıl sonra son söz

Dizin

*****

İlk söz

İlk söz

Yıllar sonra yeniden karşılaştığımızda ikimiz de orta yaş sınırındaydık. Gövdenin “artık yoruldum, yavaşla biraz” dediği, ruhun ise her daim genç ve dinamik kalmak istediği, karmaşık duyguların yaşandığı bir dönem. İkimiz de, Türkiye’nin ve dünyanın fırtınalı bir çağında, ülkemizde ve yabancı ülkelerde geçen çalkantılı yaşamlardan sonra kendi toprağımıza, kendi iklimimize geri dönmüştük. Son altmış yıla tanıklık etmiş iki kadın, hikâyelerimizi anlatıyorduk birbirimize. Her ikimiz de “kendi gerçeğimizi”; yaşadıklarımızdan, duygularımızdan, anılarımızdan oluşan öznel “gerçeği” aktarıyorduk.

Her insanın yaşamöyküsü bir anlatıdır; kendi kendine kurguladığı bir anılar dizisi. Neyi anımsadığımız, neyi unuttuğumuz, gözümüzün önüne gelen yüzler, mekânlar hepsi bu kurgunun parçasıdır. Bazen, yıllar boyu anlattığımız hikâyelere kendimiz de inanmaya başlarız. “Gerçeği anlatabilmek için yalan söylüyorum,” der Jean Genet. Yine de anlattıklarımız bizim hikâyemizdir, nasıl yaşamışsak öyle. Biz de yaşadığımız bir dönemi, kendi gerçeğimizin aynasına yansıyan yüzüyle anlattık, anlatırken aynadaki suretlerimizi gördük. Bazen güldük, bazen hüzünlendik, çokça düşündük, kendimizi sorguladık.

Her şeyi anlattık, bütün gerçekleri söyledik, çırılçıplak göründük demiyoruz. Samimi, içten, çekincesiz konuştuk; ama her insanın mahremi, hiç kimseyle paylaşmayacağı anıları, duyguları vardır. Biz de kendi mahremimizi ve başkalarının bizde saklı mahremini korumaya gayret ettik. Anlattıklarımızı sansürlemedik, yazıya dökerken de konuşma tadında kalmasına özen gösterdik. Bu yüzden kimi tekrarlar, yazı dilini zorlayan doğal konuşmalar, zamanda ve mekânda sıçramalar da var metinde. Zaman zaman anlattığımız olaylara, tarihlere bir daha bakma, maceralarımızı birlikte yaşadığımız arkadaşlarımıza danışma ihtiyacı duyduk.

Bizim yaşadıklarımıza benzer şeyler; hatta çok daha ağırlarını ya da çok daha ilginçlerini yaşamış binlerce, on binlerce insan var bu ülkede. Biz “Birbirimizin Aynasında” konuşurken, bir yolu da açmak istedik.

Türkiye’de ve dünyada solun durumu, bölünmüşlüğü, geniş kitlelerden kopukluğu, kimilerine göre de yenilgisi üzerine çok yazılıp çizildi. Ama bunların çoğu iktidar konumundan bakan erkek egemen gözün gördükleriydi. Tarihi sadece erkekler yazmamalı; tarih, erkeklerin insandan çok siyasete odaklı resmî tarihi olmamalı; o tarihi yaşarken nasıl birarada olduysak, yazarken de birlikte yazılmalı, diye düşündük.

Bizimki bir başlangıç, geçmişi yansıttığımız ayna da bizim kendi aynamız. Umarız devamı gelir, başkaları da kendi aynalarını tutarlar tarihimize.

İstanbul, 29 Aralık 2010

*****

I Çocukluğumuz, ilkgençliğimiz

I

Çocukluğumuz, ilkgençliğimiz

*****

Seni ilk gördüğümde...

OYA – Seni ilk gördüğümde, bu kadar güzel olmak nasıl bir duygudur acaba, diye düşünmüştüm.

MELEK – Güzel... Ben mi?

OYA – Evet, sen tabii. Farkında değilmişsin gibi yapma.

MELEK – Güzellik mi bilemiyorum ama yirmili yaşlarımda kendime göre bir havam vardı galiba. Ne zamandı senin hatırladığın o ilk karşılaşma?

OYA – 1968’in son günleriydi. Doğu Perinçek benimle görüşmek istemiş, görüşme sizin evde ayarlanmıştı; belki de annenin ya da ağabeyin Osman’ın (Ulagay) eviydi, hatırlamıyorum; Harbiye civarında bir apartmandı. Sol harekette ayrışmaların, bölünmelerin, kavga gürültünün ayyuka çıktığı günlerdi. O sıralarda siz Perinçek taifesindendiniz. Doğu’yu sen benden iyi bilirsin; hep örgütlenme, hareketine adam kazanma peşindedir. O günlerde MDD’ci (Milli Demokratik Devrim) gençlik içinde yıldızı iyice parlamaya başlamıştı. Ben de bizim çevrenin, yani TİP’li (Türkiye İşçi Partisi) veya TİP’e yakın sosyalist kesimin İstanbul Üniversitesi’ndeki popüler asistanlarından biriyim, öğrencilerle çok yakın ilişkilerim var, üstelik TİP’teki kavga gürültüde kafam epeyce karışmış. Yani tam Doğu’ya göre bir avım.

MELEK – Evet, öğrenciler arasında popülerdin. Senin doktora tezin reddedildi diye öğrenciler rektörlüğü işgal etmişlerdi.

OYA – Hah, işte tam o günler. Sen de biliyorsun demek.

MELEK – Bilmez olur muyum! Ben de vardım rektörlüğe gidenler arasında.

OYA – Yok yahu! Sen o zaman Edebiyat Fakültesi’nde miydin?

MELEK – Evet, İngiliz Filolojisi’nde öğrenciydim.

OYA – Neyse, o olayları ayrıca konuşuruz. Doğu Perinçek’le sizin evde buluştuk. Hatırladığım kadarıyla, ağabeyin Osman, Doğu, bir de ben vardık odada. Başkası varsa bile unutmuşum, kayıttan düşmüş. Zaten Osman da konuşmanın sonuna kadar kalmadı. Derken oturduğumuz odanın kapısı açıldı, içeri “Hayatımda gördüğüm en güzel kız bu,” diye düşündüğüm biri girdi. Gerçekten o kadar güzel miydin, yoksa o anda bana mı öyle geldi bilmiyorum; ama işte o güzel kız sendin Melekçiğim. Bana şöyle bir bakıp veresiye selam verdin, duvara dayalı uzun bir büfe vardı, onun üstünden ya da çekmecelerinden birşeyler alıp çıktın. Bütün bunları da son derece rahat, ilgisiz bir eda ile yaptın.

MELEK – Benim belleğimde, anlattığın karşılaşma hayal meyal. Ama benim seni Oya Baydar olarak ismen tanımam daha eskiye dayanıyor. Sen Notre Dame de Sion’da öğrenciyken ilk romanını yazmıştın. Annem de eski Notre Dame de Sion’lu. Onun zamanında okulun yatılı kısmı Kadıköy’deymiş sanırım, annem orada okumuş, ciddi bir Fransız eğitimi almış. Hatırlıyorum; büyük bir heyecanla, Notre Dame de Sion’dan genç bir kız çıktı, müthiş bir yazar, Fransa’da Françoise Sagan on sekiz yaşında roman yazdı, dünyada büyük olay oldu, halbuki bak bizde de neler oluyor, diye hayranlık dolu bir ifadeyle seni anlatınca, doğrusu ben de çok etkilenmiştim o zaman. Annemin bunları söyleme tarzından “Sen böyle haytalık yaparken, aklın fikrin gezmede tozmada iken, bak millet neler yapıyor” gibisinden bir dokundurma da sezmiştim yani.

OYA – Halbuki o romanı yazdım diye okul beni son sınıftan atmaya kalktı. Bir genç kız nasıl roman yazar, hem de aşk romanı! Okul disiplin kurulu yetmedi, Milli Eğitim Bakanlığı Yüksek Disiplin Kurulu’na gönderdiler. Annem de çok kızdı bu roman işine. Babam iki üç yıl önce ölmüştü, dar gelirliydik, dul-yetim maaşıyla geçiniyorduk. Fransızca dersi vererek ya da konfeksiyoncu bir tanıdık için evde basit işler yaparak, çocuk paltolarına miki figürleri aplike ederek üç beş kuruş kazansam da güç koşullarda okuyordum. Birinci Levent’in en mütevazı, en küçük evlerinden birinde oturuyorduk. Onca fedakârlık yapılmıştı ben iyi bir okulda okuyayım diye. Son sınıfta okuldan atılmam tam bir facia olacaktı. Annenin aksine, benim annem, mahvettin bizi, beni öldüreceksin, yine münasebetsizlik yaptın, roman yazmak da ne, okulunu bitirir, sonra ne halt edeceksen edersin, falan diye çok kızmıştı. Senin anneni merak ettim şimdi; iki farklı anne tipi çıkıyor ortaya.

MELEK – Annem ilginçtir, onu sonra konuşuruz. Şu romanı nasıl yazdın, neydi bu ilk roman bir anlatsana önce. Ben hiç hatırlamıyorum. Annem o kadar övdü ama herhalde okumadım.

OYA – Okumamışsındır. Zaten o ilk roman Hürriyet’te yayımlandığında sen olsa olsa on iki, on üç yaşlarındasın. Valla, inan ki konusunu ben de hatırlamıyorum.

MELEK – Ah, işte bu daha matrak.

OYA – Ben çocukluğumdan beri hep yazar olucam, yazar olucam diye hayal etmiştim. Senin de vardı herhalde böyle bir tutkun.

MELEK – Ben, tiyatrocu olucam derdim.

OYA – Bir ara ressamlığa da heveslendim ama çabuk geçti. 1945-46 yılları olmalı, Doğan Kardeş çocuk dergisi çıkardı, hatırlar mısın? Sen altı yaş küçüksün benden ama...

MELEK – Tabii, hatırlamaz olur muyum? Ben de yetiştim Doğan Kardeş’e.

OYA – Bizimkilerin tabiriyle halk çocukları Çocuk Haftası okurlardı, biraz daha seçkin sayılan, eğitimli burjuva ailelerin, memurların, öğretmenlerin falan çocukları da daha çok Doğan Kardeş okurdu. Oraya okur mektupları yazılırdı. Ben de yazmışım: “Bu kardeşinizin adı Oya Baydar, büyüyünce yazar olmak istiyor,” diye. Bir de şiir eklemişim: “Keşke Bir Bülbül Olsaydım”. Yani baştan beri yazma isteğim varmış demek.

MELEK – Yazma isteğin varmış ama istek olarak kalmamış, gerçeğe dönüştürmüşsün. Biraz anlatsana, nasıl oldu da o yaşta Hürriyet gazetesinde yayımlatabildin romanını.

OYA – O sırada, bak annen hatırlatmış sana, Fransa’da Françoise Sagan diye on sekiz yaşında bir genç kızın Bonjour Tristesse (Merhaba Hüzün) romanı çıkmıştı ve bütün dünyada olay olmuştu. Tabii o yaştayken, böyle dünyaca tanınmak, meşhur olmak iyi bir şey gibi geliyor insana. Ay ben de yazayım, ben de tanınmış bir yazar olayım! Oturdum bir roman yazdım. Şimdikiler bilmez, belki sen de kullanmamışsındır; eskiden, sarı saman kâğıdından ucuz müsvedde defterlerimiz vardı. İşte öyle bir sarı deftere kurşunkalemle bir roman yazdım. Tek hatırladığım, genç kızın sevdiği yakışıklı adamın –galiba doktordu– gözleri kör oluyordu sonunda. Sevişme sahneleri de vardı haa... Galiba bir çamlıkta sevişiyorlardı. Bunu hatırlıyorum, çünkü zamanın muhafazakâr okurlarından biri gazeteye oldukça küfürlü bir mektup göndermişti; beni ahlaksızlıkla suçluyor, “Çamların iğneleri kıçınıza batmadı mı?” diye soruyordu. Romana benim verdiğim adı gerçekten de hatırlamıyorum; Umut Yolu’na benzer bir başlık olabilir.

MELEK – Kaç yaşındasın peki?

OYA – Yazıp bitirdiğimde on yedi yaşındaydım, Hürriyet gazetesinde yayımlandığında on sekiz olmalıyım. O zamanlar gazetelerde ünlü yazarların romanları tefrika edilirdi. Şimdiki gençler belki bilmez bu tefrika olayını. Yani romanın her gün bir parçası yayımlanırdı. Refik Halit Karay’ın aşk romanlarını hatırlıyorum mesela. Açtım telefonu Hürriyet gazetesine, yazıişleri müdürüyle görüşmek istediğimi söyledim, sekreterine bağladılar. İşte şöyleyken böyle, ben şu yaştayım, bir roman yazdım, sizde yayımlanmasını isterdim, bir okur musunuz, dedim. O zamanlar rahmetli Tahsin Öztin’di Hürriyet’in yazıişleri ya da umumi neşriyat müdürü. Aklın durur! Bana randevu verdiler. Gazeteye, koltuğumun altında sarı defterimle gittim. Bir ilgi, bir ilgi. Ben şapşal mı şapşalım o zamanlar. O gün gazetede çekilen fotoğraflar var: Üzerimde kendi ördüğüm merserize bir bluz, uzun bir etek, şaşkın bir surat; gözlerimi kocaman kocaman açmışım... Ama ne gam! Romanı büyük reklamla, tanıtımla, “Türkiye’nin Sagan’ı” anonslarıyla yayımladılar. Ben artık uçuyorum, edebiyat alanında bir yıldız doğuyor! Belki ben de bir Françoise Sagan olurum!.. Hem de şekerim, bana zamanın parasıyla 1500 lira verdiler.

MELEK – Aaa... İyi para.

OYA – Tabii iyi para. O zamanlar annemle benim toplam gelirimiz 600 lirayı geçmiyor ayda. Hiç unutmuyorum, Hürriyet gazetesi Cağaloğlu’nda İran Konsolosluğu’nun karşı köşesindeydi. Hemen oralardaki bir dükkândan 300 liraya eski bir Remington daktilo edindim. 500 lirasını anneme verdim. Kalan parayla da Paris’e uçak bileti aldım! Biz Dame de Sion’lular için Paris efsane şehir, dünyada görmek istediğimiz tek yer. Bir nedenim daha var acele Paris’e gitmek için: Şimdi içinde ne yazdığını bile hatırlayamadığım bir veda mektubu bırakarak çekip giden, yani beni eken sevgilimin Paris’te olduğunu öğrenmişim. Bu fasıllara sonra geliriz. Demek o zamanlar da basın sansasyona meraklıymış ki, romanı gazetede Kalbimin Aradığı Erkek adıyla yayımlamasınlar mı! Daha fazla ilgi çeksin diye tabii.

MELEK – Haaa... şimdi anlaşılıyor.

OYA – İşte annenin sözünü ettiği o roman. Ama kitap olarak hiç çıkmadı, neyse ki eski gazete sayfalarının arasında unutuldu kaldı. Ben ondan sonra iki gençlik romanı daha yazdım: Allah Çocukları Unuttu ve Savaş Çağı Umut Çağı. 1963’ten sonra roman yazmayı bıraktım. Artık başka bir dönem başlamıştı.

MELEK – Yani yazma işi bitti mi?

OYA – Ondan sonra üniversitede asistanlık, sol militanlık, devrimcilik, sosyalist partiler... Kendimizi boylu boyunca kabaran devrimci dalgalara attığımız yıllar. Tabii çok yazıp çizdim, neredeyse hiç durmadan yazdım diyebilirim; ama sosyolojik araştırmalar, toplumsal yapı incelemeleri, siyasal polemik metinleri, sonraları da köşe yazıları; bu türden edebiyatdışı işler.

MELEK – Çok enteresan; belki annemden dolayı, benim kafamın derinliklerinde sen hep yazar Oya Baydar olarak kaldın. Çünkü sonraki yıllarda, siyasi ortamda biz hep farklı yerlerde olduk. Tabii siyasal kimliğinden haberdardım; ama yazar Oya Baydar belleğimde öne geçmiş.

Dönemin havasını yansıtabilmek için şu doktora maceranı, öğrencilerin seninle dayanışmak için rektörlüğü işgal etmelerini konuşalım biraz. Ne hareketli günlerdi değil mi? Bütün toplum ayaktaydı, üniversitelerde işgaller, boykotlar... Fabrikalarda işçiler, kırsalda köylüler, şehirlerde bizler, yani gençlik.

Olaylı bir doktora macerası

OYA – Doktora tezimin ikinci kez reddi, öğrencilerin rektörlüğü işgal etmeleri, benim atılmamak için acele istifa edip üniversiteden ayrılmam, 1968’in son günleridir. O günlerin kabına sığmayan kıpır kıpır Türkiyesi gibi hayatımın da çalkantılı, hareketli, karmakarışık bir dönemiydi. İstanbul Üniversitesi’nde sosyoloji asistanıydım ama akademik kariyerim kesintiye uğramıştı. Türkiye İşçi Partisi üyesiydim ama parti içindeki ayrışmalarda yalpalayıp duruyordum. Evliydim ama evliliğim de sallanıyordu. Yani her şey altüsttü hayatımda.

MELEK – Neden reddedilmişti doktora tezin? Yetersiz miydi gerçekten?

OYA – “Türkiye’de İşçi Sınıfının Doğuşu”nu araştırmıştım. Ücretli emeğin izini 17., 18. yüzyıllardan başlayarak 1920’lerin ortalarına kadar sürmüştüm. O zamana göre bayağı iyi bir araştırmaydı. Zaten uzun bir dönem konuyla ilgili tek kaynak sayıldı. Çok çalışmıştım kütüphanelerde, arşivlerde. Eski gazeteleri tarayabilmek, belgeleri okuyabilmek için eski yazı öğrenmiştim. Sorun tez çalışmasında değil, tezin konusunda ve benim siyasal kimliğimdeydi. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’ndeki klikler arasındaki iç tepişmeye, Türkiye’de sınıfların olmadığını, hele de işçi sınıfından hiç söz edilemeyeceğini iddia eden Yön çizgisindeki profesörüm Cahit Tanyol’un tezimin reddi doğrultusunda yürüttüğü sıkı kulisleri eklersen, reddin gerekçesi anlaşılabilir.

MELEK – Tam da solda MDD’cilikle (Milli Demokratik Devrim) sosyalist devrimci TİP (Türkiye İşçi Partisi) çizgilerinin çatıştığı, bir yandan da yükselmekte olan sola karşı sağın saldırısının sertleşmeye başladığı bir döneme rastlamış senin doktora maceran.

OYA – Evet, tam öyle bir dönem. Öğrencilerle gündüzleri derslerde, eylemlerde, fabrikalarda, grevlerde; geceleri parti ve örgüt toplantılarında ya da meyhanelerde birarada olduğumuz; başımızda bir yandan devrim bir yandan kavak yellerinin estiği, bugünden bakıldığında anlaşılmaz, inanılmaz görünen günlerdi. Tez jürisi çalışmayı yeterli kabul ettiği halde Fakülte Profesörler Kurulu bir yıl arayla iki kez reddetti. Deniz Gezmiş’in başını çektiği bir kısım öğrenci de, benimle dayanışmak ve gerici olarak nitelendirdikleri profesörleri protesto için rektörlüğü işgal etti.

MELEK – “Mini işgal” denmişti o eyleme, ben de bu vesileyle rektörlük binasının içini ilk kez görmüştüm. İlk üniversite işgali midir senin olay? Çoğu yerde öyle yazıldı.

OYA – Hayır, yanlış. İlk üniversite işgal eylemleri, ilk boykotlar 1968 Haziran’ında, Fransa’daki mayıs eylemlerinin başlamasının hemen ardındandır. İlki Ankara’da Dil Tarih’tedir hatırladığım kadarıyla, sonra İstanbul’da boykotlar ve fakülte işgalleri oldu. Mini işgal ilk rektörlük işgali olabilir.

Ben işgalden hemen önce sosyoloji bölümünde son bir ders vermiştim. Sosyal düşünce tarihi dersiydi. Tarih boyunca düşünce özgürlüğünün nasıl engellendiğini Sokrates’ten başlayarak anlatmış, benim doktoramın reddini de egemen sınıfların ve onların işbirlikçisi üniversite mensuplarının düşünce özgürlüğüne karşı saldırısı olarak niteleyip sıkı bir nutuk çekmiştim. Sonucun rektörlük işgali olacağını düşünmemiştim. Böyle bir olay yaratmak işime gelmezdi. Yine de, kışkırtıcı demeyeyim ama pek de masum bir konuşma değildi herhalde. Zaten amfide normalde altmış, yetmiş öğrenci olması gerekirken çoğu başka fakültelerden hiç tanımadığım birkaç yüz öğrenci vardı. Belli ki birşeyler kotarılıyordu. Ders bitti; sloganlar, alkışlar arasında amfiden çıkıp odama geldim. İçeri yeni girmiştim ki kapı vuruldu, kapıda uzun boylu, yakışıklı bir delikanlı. “Ben Deniz Gezmiş’im, teziniz reddedildiği için rektörlüğü işgale gidiyoruz,” dedi ve cevabımı bile beklemeden yürüdü gitti. Öylece kalakaldım. Durun, yapmayın diyecek halim yok; böyle bir tavır küçük burjuva pasifizmi olarak damgalanır. Zaten, yapmayın desem beni kim dinleyecek! Eylem çoktan planlanmış. Tamam Oya, dedim kendi kendime, artık burada sana ekmek yok, bu üniversitede seni barındırmazlar. Zaten Profesörler Kurulu’ndakilerin, konusunu bile bilmedikleri doktora tezini iki kez reddetmeleri de gözden çıkarıldığımı açıkça gösteriyor. Öğrenciyi suça teşvik, tahrik falan diye meslekten ihraç edilmem söz konusu. Hiç değilse memuriyetten çıkarılmış duruma düşmeyeyim diye hemen o gün istifamı yazıp sekreterliğe bıraktım, çekmecelerimi boşalttım, Laleli’deki binanın arka kapısından çıktım. O sırada rektörlük işgal edilmiş, gürültü patırtı kopmuş.

Geçenlerde çoğu o işgal olayını yaşamış, 68 kuşağından eski sosyoloji öğrencileri beni buldular, kırk iki yıl sonra birlikte bir yemek yedik. Kırk kişiden fazlaydılar, çok duygulandım. Tabii yine bu konu konuşuldu. Bir öğrenci o zamanlar çok güldüğümüz “rezonans” hikâyesini anlattı.

MELEK – Çok komik bir hikâyedir o, anlatsana.

OYA – Bunlar rektörlüğün kapısına dayanıyorlar. Rektörlük sekreteri, hayır açamam diye feryat ediyor. Bakıyor ki öğrencileri içeri sokmazsa işler daha beter olacak, Deniz Gezmiş gelsin, ona teslim ederim, diyor. Yani Deniz resmî, mutemet işgalci durumunda. Öğrenciler içeri giriyorlar, biri masanın üzerine çıkıyor. Masanın üstünde değerli bir kristal avize var. Olayı, “ben oradaydım”, diye nakleden eski öğrencim, masanın üstüne çıkanın Deniz olduğunu söyledi. Ben bundan pek emin değilim. Ama matrak olan şu: Masanın üstündeki genç ayaklarını masaya vurarak yüksek sesle nutuk atarken, kristal avize titreşmeye başlıyor. Sekreter, avize düşecek, kırılacak korkusuyla, “Rezonans yapıyor, rezonons yapıyor!” diye panik içinde bağırıyor.

Hikâye eğlenceli; ama ben istemeden de olsa tahrikçi durumundayım. Zaten Laleli’den Levent’teki eve geldiğimde sivil polisler çoktan kapıdaydı.

MELEK – Sana ilişmiyorlar mı peki?

OYA – Hayır, ilişmiyorlar, sadece kapının oralarda dolaşıp gözlüyorlar. Birkaç parça giyeceğimi küçük bir çantaya koyup bir süre sonra evden çıktım. Ertesi gün Ankara’da TİP’in (Türkiye İşçi Partisi) olağanüstü genel kurulu vardı. Sovyetler’in Çekoslovakya’ya müdahalesini eleştiren, Türkiye’ye özgü, güler yüzlü sosyalizmden, ceberrut devletten söz eden tartışılmaz Genel Başkan Aybar’a karşı muhalefet büyümüştü. Örgüt parça parçaydı, herkes ayrı baş çekiyordu, bir arkadaşımızın deyimiyle tam bir fetret devri yaşanıyordu. Biz de TİP üyesiyiz ya, İngiliz Filolojisi’nde asistan olan Murat Belge ile birlikte, gece otobüsüyle Ankara’ya, kongreye gideceğiz. Delege melege değiliz ama parti içindeki hay huy arasında, bizler, İstanbul’dan bir grup üniversite mensubu da, Üçüncü Yol diye bir takım oluşturmuşuz. Gece otobüsüne atlayıp Murat’la birlikte Ankara’ya, olağanüstü genel kurula gittik. Böyle tuhaf, heyecanlı günlerdi işte. Koşuşturma, hareket, heyecan iyi de, ne yapacağımı, hayatıma nasıl bir yön verebileceğimi bilmiyorum. Üniversite faslı kapanmış görünüyor, parti karmakarışık. O sırada Muzaffer New York’ta, Columbia Üniversitesi’ndeydi.

MELEK – Muzaffer Sencer; ilk kocan yani...

OYA – Evet, ikimiz de sosyoloji bölümünde asistandık, o Fullbright bursunu kazanmış, iki yıllığına Amerika’ya gitmişti. Biz 1964’te evlenmiştik, dört yıldır evliydik. İlişkimizin fırtınalı bir dönemindeydik; birbirimizle de, ayrı da yapamadığımız, tutkulu ama yorucu, yıpratıcı bir ilişkiydi. Muzaffer orada dağıtmış, uyum sağlayamıyor, yalnız da yapamıyor. Kendini bana bağımlı hissettiği için çeşitli yollar deneyerek bu bağımlılıktan kurtulmaya çabalıyor, çabaladıkça başına yeni dertler açıyor, büsbütün bunalıyor, dönmek istiyor. Ben ise burada belirsizlikler içinde huzursuzum. Onun yanına gitmeye, hem kafamı toplamaya hem de birlikteliğimizi bir kez daha gözden geçirmeye, bir daha denemeye karar verdim. 1969 Ocak ayının ilk günlerinde New York’a uçtum.

MELEK – Evliliğiniz kurtuldu mu bari?

OYA – Ne gezer! Daha sonra konuşuruz belki bunları. Kadın meselesiyle, kutsal aile kavramıyla da ilgili bir konu bu. Bir ilişkinin yıpranmasında, kopmasında eşlerin ortak sorumluluk payı vardır.

MELEK – Bence sen bu ilişkide de yine kendini suçlu ya da sorumlu hissetmişsindir, Dame de Sion eğitiminden geçmiş biri olarak.

OYA – Doğru valla! Katolik ahlakının izleri galiba.

İki farklı okul, iki farklı eğitim

MELEK – Yıllar yıllar sonra, 2001’de Barış Girişimi’nde buluşup birbirimizi daha yakından tanıdıkça, toplantılarda, etkinliklerde, birlikte işler yaparken, bazen ne kadar anneme benziyorsun, ne kadar anneme benzeyen tepkilerin, davranışların var diye düşünmüşümdür. Neden bilmem, şimdi sen anlatırken yine aynı duyguya kapıldım. Ben bunu ikinizin de Notre Dame de Sion’lu olmanıza bağlıyorum.

OYA – Haklısın; o okul insana öyle bir damga basar ki, yenileri bilmem ama eski Dame de Sion’luların çoğunda hissedersin izini. Tabii Katolik rahibelerin eski Dame de Sion eğitiminden söz ediyoruz. Şimdi orası da diğer okullar gibi bir okul.

MELEK – Annem de senden yıllar önce o okulda Katolik eğitiminden geçmiş. Dinî anlamda değil tabii ama davranış, etik anlayış, gündelik yaşam kuralları falan konusunda.

OYA – Evet, Katolik ahlakı. Sabahları karatahtada “devoir, devoir, devoir”, yani “vazife, vazife, vazife” ya da “önce vazife” yazardı. Önce bunu okurduk. Sonra, en önemlisi: “Sen her şeyden sorumlusun.” Her zaman her şeyden sorumlu hissetmişimdir kendimi. Sokaktaki aç kediden de, insanlardan da, konu komşudan da, dünyadan da. Bu yüzden de hep eksiklenmişimdir sorumluluklarımı yerine getiremediğim için, hep kendimi suçlu hissetmişimdir.

MELEK – Evet, her şeyden sorumlusun, her yaptığın suç ve günah olabilir.

OYA – Ay valla aynen...

MELEK – Dolayısıyla sürekli bir suçluluk hissi duyma, suçlu hep sensindir, karşıdaki değil.

OYA – Ay, ay! Beni anlatıyorsun. Hâlâ öyle işte. Sokakta yürürken biri çarpar, oram buram acır, sendelerim, neredeyse yere düşeceğim; affedersiniz diyen yine ben olurum. Ebedi suçlu, ebedi günahkâr benim ya... Bir de tabii kendini aşırı sorgulama, kendine karşı acımasız olma durumu var. Belki pek fena bir şey de değil, ama insanı acıtıyor. Kendi kendini yiyorsun. Şunu öğretirlerdi bize okulda: En iyi sen olacaksın, en iyisini sen yapacaksın ama bunu kimseye fark ettirmeyeceksin, kendinden söz etmeyeceksin, “ben” demeyeceksin, Tanrı karşısında olduğu gibi insan karşısında da alçakgönüllü olacaksın. Mesela, bazen okuma toplantılarında, okur buluşmalarında okurlar iltifat ederler, bazen de aşırı övgüler yağdırırlar. İşte ben o zaman yerin dibine girerim, görünmez olmak isterim. Alçakgönüllülükten değil, utandığımdan. Kendi yaptıklarımı, yazdıklarımı da pek beğenmem, mutlaka bir eksik vardır diye düşünürüm.

MELEK – İnsanların kendilerini ve işlerini pazarlamak için bin takla attıkları, binbir yola başvurdukları günümüz dünyasında pek de anlaşılır bir davranış değil seninki! Neyse işte, annemin bana bunları sürekli anlatması, beni de bu yönde eğitmeye çalışması yüzünden bende Dame de Sion’a karşı acayip bir tepki, hani neredeyse alerji oluşmuştu. Zaten çocukluğumdan beri annem gibi olmayıp onun karşıtı olma eğilimi taşıdığım için Dame de Sion’a gitmemeyi kafama koymuştum. İlkokulu Işık’ta bitirdikten sonra –ki sanırım özel yabancı okullara sınavla öğrenci almaya o yıl ya da bir yıl önce başlanmıştı– ben Arnavutköy Kız Koleji, High School ve Notre Dame de Sion sınavlarına sokuldum. Dame de Sion sınavında, tam bir domuzlukla, bilerek yarı boş kâğıt verdim, High School sınavında yanımdakiyle konuştuğum için sınavdan atıldım, böylece kapağı koleje atmayı başardım.

O sırada Bebek’te oturuyoruz. Mahalle arkadaşlarımın hepsi Arnavutköy Kız Koleji’ne gidiyorlar. Ben biraz İngilizce biliyordum zaten. Küçükken bir Norveçli mürebbiyem vardı, bana okuma yazmayı İngilizce olarak öğretmişti.

OYA – Farklı sınıfsal konumlardan geliyoruz, diyordum ya; dadılar, mürebbiyeler, hele de o yıllarda zengin üst sınıfların göstergesiydi.

MELEK – Haklısın, varsıllığın en iyi göstergelerinden biri evde bulunan değişik hizmetkârlardır. Çocukken çeşitli dadılarım, bakıcılarım oldu. Hepsini sevgiyle anarım. Çocukluk yıllarımda bana bakan Ermeni dadım, ben ona Teta derdim, çok sevecen bir kadındı. O yıllarda henüz gençti ama hiç evlenmemişti. Annesi Kurtuluş’ta oturur, arada ziyaretimize gelirdi. Teta dindardı ve ilginç bir şekilde değişik Hıristiyan mezhepleri arasında gidip gelirdi. Sanırım Ortodoks iken Protestan olmuştu, daha sonraki yıllarda ise Yehova Şahitlerine katıldı. Tetamla ilişkim hep sürdü. O kadar ki ben Ferhat’ı doğurduğum zaman gelip benimle oturdu. Artık çok yaşlıydı; ama o haliyle bile Ferhat’a büyük sevgi ve şevkat gösterirdi. Şimdi bakıyorum da hali vakti yerinde olanlar arasında Filipinli dadılar revaçta. Yani hizmetkârlar değişse de işin özünde bir şey değişmiyor. Ben çok küçük yaşımda bu hizmet edenler ve edilenler farkını kavramıştım. Hanımlar ve hizmetkârlar: sınıf ayrımının en çarpıcı biçimi.

Neyse, Norveçli mürebbiyeden geldim bu konulara. O zamanlar kolejde hazırlık iki yıldı. Sınavla doğrudan ikinci hazırlığa girdim. Böylece kendimden bir yaş büyüklerin arasına düştüm. Tabii bugünkü yaşımızda bir yaşın, hatta on yaşın önemi olmuyor; ama o zaman acayip küçük sayılıyordum. Sınıfın en küçüğü olunca, ezilirim horlanırım korkusuyla aşırı yaramaz, kudurgan bir karakter geliştirdim o yıllarda. Kolej genellikle o zamanki Dame de Sion’un tam tersi bir eğitim verirdi. Özgür birey, kuşku, soru sorma, kendi adına düşünebilmek gibi çok temel değerleri orada aldım. Bir de kendine güven, özgüven... O yıllarda İstanbul’da bizim gibi ailelerin Arnavutköy Kız Koleji’ne giden çocukları biraz hafifmeşrep, açık saçık olmaya meyilli görülürdü. Onlar kolejli kızdır, serbesttirler, denirdi. Nasıl anlatayım, mesela oğlanlarla gezmeye tozmaya daha açıktırlar gibi bir önyargı yaygındı.

OYA – Çok haklısın, öyle düşünülürdü. Ancak şöyle bir şey de var: Tepki de gelişebiliyor. Ben bizim okulun en isyankâr, en tepkisel, uyumsuz öğrencilerinden sayılırdım. Mezuniyetten yıllar sonra bile, yaramazların, ele avuca sığmazların çoğunlukta olduğu sınıflar için “Oya Baydar’ın sınıfından iyi” veya “Oya Baydar’ın sınıfından kötü” değerlendirmesi yapıldığını söylediler, daha sonraki mezunlar. Sınıfa bu yaftayı yapıştıran da bendim. O tâbi kılma, mutlak itaat, boyun eğdirme disiplinine karşı kendi kişiliğimi ancak böyle, isyan ederek koruyabiliyordum. Her hafta sonu mutlaka cezaya kalan, ikide bir disiplin kuruluna çıkarılan, sörlerin kendi deyimleriyle “burnumu indirtmek” için çabalayıp başaramadıkları, serkeşin tekiydim. Ama derslerim çok iyiydi, parlak öğrenciydim, bundan kurtarırdım kısmen. Bir de tabii zengin çocuklar okulunda yoksul çocuk kompleksi. Hem burnu havada görünmemde, hem de derslerimin iyi olmasında bunun büyük payı vardı sanırım. Yemekli, yani okuldaki tabirle “yarım pansiyon” eğitim ücreti aile bütçemize ağır geldiğinden yemeğimi sefertasında getirip tek başıma bir odada yerdim. Serkeşliğimin ve burnumdan kıl aldırmaz halimin asıl nedeni: Yemeğimi evden getirdiğim için, Bonmarşe’den alınmayıp teyzemin evde diktiği üniformam sizinkilerden farklı ve daha rüküş olduğu için beni küçümsemeye kalkmayın sakın, ben hepinizden daha başarılıyım, daha iyiyim, gösterisi yapmaktı herhalde. Ama hatırlıyorum, dokuzuncu sınıftan sonra, yani özgüvenimi kazanınca, artık bütün bunların önemi kalmadı. Dersleri asmak mı istersin, okuldan kaçmak mı istersin, pervasız bir öğrenci oldum.

MELEK – Peki senin o okula verilmen nasıl oldu? Kendin mi istedin?

OYA – Benim babam frankofondu. Önce İstanbul’daki Saint Benoit’ya verilmiş, 1900’lerin başları olmalı. Orası da bir Katolik okulu. Bizim sörler (rahibeler) gibi orada da frère’ler var. Sonra, paşa torununun gâvur mektebine gitmesi caiz değildir, söz olur diye Galatasaray’a aktarılmış. Orayı bitirince Fransa’ya, babaannemin tabiriyle “ulum-u siyasiye” tahsiline gönderilmiş, bu sırada Birinci Dünya Savaşı başlayınca tahsili yarım bırakıp dönmüş, savaşa katılmış. Böyle bir Fransız kültürü etkisi var. Bir de Amerikan kültürünü küçümsemek, sonradan görme saymak, Batı’yı Avrupa ile sınırlamak... Benim baba tarafım Osmanlı bürokrasisiyle, Saray’la ilişkiliydi. Babaannemin annesi Abdülmecid’in sarayındaki Çerkes kadınlardanmış. Babamın dedesi ise Ahmet Sırrı Paşa’ymış. Bir aristokrasiden söz etmek mümkün olmasa da Saray’la ilişki seçkinci bir zihniyet iklimi yaratıyor. Babama göre kolej yeni zenginlerin kızlarının okuduğu, onun tabiriyle Amerikan züppeliğinin hâkim olduğu, klasik eğitim veremeyecek bir yerdi. Tabii ki aslında öyle değildi, bu düşünceler bir çeşit kültürel tutuculuğun yansımasıydı. Ama 1950’lerde bizimkilerdeki imajı böyleydi kolejin. Ben de ele avuca sığmayan bir tipim; bu iyice şımarır orada, açılır saçılır diye Notre Dame de Sion, yani rahibelerin eğitimi tercih edildi.

Şimdi sen anlatırken gerçekten de kafama takıldı Melek. Annenin eğitimi, onun ailesi belli ki hiç sıradan değil. Biraz anlatsana aile çevresini.

MELEK – Annemin ailesi Batılı değerlere, Batı kültürüne bağlıydı. Annemin aldığı eğitim de öyle. Söylediğim gibi önce Notre Dame de Sion’da başlıyor, sonra büyükbabam onu dayılarımla birlikte Almanya’ya yolluyor. Nazizmin yükselmeye başladığı yıllarda annem Almanya’da bir kız okulunda okuyor. O sırada savaş çıkıyor, annem geri geliyor ve Arnavutköy Kız Koleji’ne veriliyor. Yani üç ayrı okul, üç dil, üç kültür. Üç dili de çok iyi konuşurdu. O zamanki ölçülerle, hatta bugünün ölçüleriyle bile çok okuyan, kültürlü bir kadındı. Bir de çok güzeldi, galiba her şeyin fazlasına sahipti annem.

Ailelerimiz, köklerimiz

OYA – Söz annenden açılmışken ailelerimizi konuşalım biraz. Köklerimiz nerelere dayanıyor, nerelerden gelmişler? Türkiye’nin toplumsal çeşitliliğini, bir göç ülkesi olduğunu, farklılıklarımızı ve benzerliklerimizi bir kenarından sergileyebilmek için de yararlı olur bu bence. Nasıl bir kültürel, toplumsal tarihten geliyoruz? Köklerimizden neler almışız, neleri reddetmişiz? Mesela benim ana tarafımda da baba tarafımda da Tatar’dan Çerkes’e her türlü millet var. Seninkilerde de öyle sanırım. Biliyorsan, anne tarafından başla anlatmaya.

MELEK – Biraz biliyorum ama okuyanların ilgisini çeker mi?

OYA – Bu işe başlarken, sadece “sosyalist harekette yaşadıklarımız” gibi dar, bence biraz da kısır bir çerçeve içinde kalmayalım; anlattıklarımız Türkiye’nin bir dönemine, o dönemin insanlarına, yaşamına bizim kendi küçük pencerelerimizden bir bakış da sağlasın diye düşünmemiş miydik? Sen anlat yine de. Heyecanlı bölümlere sonra geleceğiz ister istemez.

MELEK – Dedem; yani annemin babası Hüsnü Kortel, aslen Erzincanlıymış. Mühendishane-i Hümayun’u bitirdikten sonra birkaç yıl yol ve köprü inşaatlarında çalışıyor, sonra da devletin açtığı sınavı kazanıp elektrik mühendisi olmak üzere Belçika’ya, Liège’e gönderiliyor. İlk elektrik mühendislerinden biri olduğu için Birinci Dünya Savaşı’nda cepheye yollanmıyor, kendi alanında cephe gerisinde çalışıyor. Daha sonra İstanbul Sanayi Müdürü oluyor, sonra da Zonguldak Maden Müdürlüğü’ne atanınca, aile Zonguldak’a taşınıyor. Orada madencilere iyi imkânlar sağlamaya çalışan dedem halk tarafından seviliyor ve Zonguldak’tan mebus seçiliyor. En son görevi de Tekel Umum Müdürlüğü. Ben onu tanıdığımda emekliydi. Çok severdim dedemi. Yumuşak huylu, bağ bahçe meraklısı, kültürlü bir adamdı. İki dayımı ve annemi, o günün koşullarını düşünürsek çok iyi okutmuş, eğitim konusunda kızını da oğullarından ayırmamış. Çocuklarını Almanya’ya göndermesi de ilginç; kendisi Belçika’da okumuş; ama çocuklarını daha iyi eğitim alacaklarını düşündüğü Almanya’ya gönderiyor. Büyük dayım önemli bir fizikçiydi: Fikret Kortel. Uzun yıllar İstanbul Üniversitesi’nde ders verdi profesör olarak, daha sonra da Boğaziçi Üniversitesi’nde çalıştı.

OYA – Bebek üstünde bir Kortel Korusu vardı.

MELEK – Evet, dedemin soyadıyla anılıyor. Dedem o zamanlar bağ bahçe olan Bebek’te arazi alarak meyve yetiştirmek istiyor. Bugün binalarla dolu olan koru benim çocukluğumda meyvelikti, sıra sıra meyve ağaçları vardı. Biz orada piknik yapardık. Sonra inşaata açıldı, evler, villalar yapıldı.

Anneannem emekli General Hüseyin Mazlum’un kızı. Çok ilginç bir kadındı. Güzel giyinir, alaturka piyano çalar ve şarkı söylerdi. Ortaokuldan sonra okumadığı halde iyi Fransızca konuşurdu. Güzel bir kadındı ama otoriterdi, beni korkuturdu. İyi silah kullandığı da söylenirdi. Onun aile tarafında paşa kızları, saraya yakın kişiler vardı. Bana çok ilginç gelen bu kadınlar çocukluğumun sisli anıları içinde hayal meyaller. Arada annem ve anneannem ile bu hanımların ziyaretine giderdik. Mesela Haşim Paşa’nın kızı Zübeyde Hanım’ın Beylerbeyi’ndeki köşkünü ve bahçesini çok iyi hatırlıyorum.

OYA – Adı neydi anneannenin?

MELEK – Vecihe.

OYA – Benim babaannemin adı Melek’ti de ondan sordum, belki sana da anneannenin adını vermişlerdir diye.

MELEK – Aaaa... ne ilginç. Melek, benim dedemin annesinin adı.

OYA – Anneannem güzel bir kadındı demiştin; sana bakıyorum da...

MELEK – Ben ona benzemem; bana sanırım baba tarafından Çerkeslik geçmiş. Ama dediğim gibi, anneannem otoriter, akıllı, enteresan bir kadındı. Özetleyecek olursak, anne tarafı kültürel olarak Batılı yaşam biçimine, Batı’ya dönük. Evde klasik Batı müziği dinlenirdi, bir de alaturkanın iyisi.

OYA – Evet, Osmanlı’nın son döneminde Batılı yaşam biçimine dönük, Batılı değerleri sindirmeye çalışan bir kesim var. Babaannemin evinde, baba tarafımdan bütün akrabaların İstanbul’daki evlerinde, piyano vardı mesela. Babaannem 1867-68 doğumlu olmalı hesaba göre. Piyano başında fotoğrafları vardır. O günlerin Avrupa modasına göre giyinmiş, başında zülüflerini, saçlarının bir kısmını açık bırakan, arkadan fiyonk yapılmış türban gibi bir şey. Bir de ne komik! Piyano önlüğü diye dantelli mantelli küçük bir önlük... Sonra o önlüklerden birini bana verdi piyano derslerine başladığımda. Neye yararmış ki acaba? Piyano çalarken insanın önlüğe neden ihtiyacı olsun? Modaymış zahir.

MELEK – Evet; Osmanlı aristokrasisi mi demeli, Saray mı demeli, öyle bir kesim olduğu açık. Bizimkilere dönecek olursak, alaturka olacaksa da iyisi olacak; utlar, kanunlar doğru çalınacak. Annem ve iki dayım da bu havaya bağlı; çok kültürlü, kozmopolit, yani nasıl diyeyim, mesela ben annemin Hıristiyan kültürüne her zaman daha yakın olduğunu düşünmüşümdür. Tabii ki nüfus kâğıdında Müslüman; ama aldığı eğitimle, kültürel kalıplarla da öteki tarafa yatkın.

OYA – Peki evde, ailede dindar bir hava var mıydı? Mesela benim baba tarafımda hiç yoktu. Babaannemin oruç tuttuğunu, namaz kıldığını, dua okuduğunu hiç görmedim. Babam ise ateistti; dindarlara saygılıydı, dinsel pratikleri kültürel gelenek olarak kabul ederdi; ama kendisinin hiçbir dinle ilgisi ilişkisi yoktu benim bildiğim kadarıyla. Anneannem oruç tutardı, namaz kılmazdı. Niye namaz kılmıyorsun anneanne, diye sorduğumuzda, “Benim namazım kılınmış,” derdi, ne demekse. Yani anne tarafımda da dinsel vecibeler pek yerine getirilmezdi.

MELEK – Bizde de anne tarafımda dindarlık yoktu. Tabii ramazan, iftarlar, bayram ziyaretleri, âdetler, gelenekler hepsi yerine getirilirdi ama oruç tutmazlardı. Annem de oruç tutmazdı. Babaannem dindardı bak! Ama kimseye karışmazdı.

OYA – Annen kaç doğumluydu?

MELEK – 1919.

OYA – Benimkinden beş yaş küçükmüş ama aynı kuşak. Peki baba tarafın?

MELEK – Baba tarafımı daha iyi bilirim. Baba tarafından dedem İbrahim Ethem Bey’in babası Rüstem Efendi, 1864’teki büyük tehcir sırasında, binlerce Çerkes gibi Rusya’dan Türkiye’ye gelmiş bir Kafkas göçmeni. Tehcirde binlerce aile parçalanmış, dedemin ailesi de bunlardan biri. Ailenin bir bölümünün Kafkasya’nın Kuban bölgesinde kaldığı söylenirdi. Rüstem Efendi İstanbul’a geldiğinde daha çocuk yaşta, aile güç koşullarda yaşıyor. Rüstem Efendi okulu bitirince gümrükte kâtiplik yapmaya başlıyor, aile Aksaray’da sade bir yaşam sürdürüyor. Rüstem Efendi, kendi ailesi gibi Kafkas göçmeni olan Balaban Paşa ailesinden Adviye Melek Hanım’la evleniyor. Ben onun adını taşıyorum işte.

Dedem ailenin ilk çocuğu. Babası iyi eğitim almasını önemsiyor. Mekteb-i Osmani, Mülkiye Rüştiyesi gibi okullarda okuduktan sonra 1884’te, on dört yaşında Askerî Tıbbiye İdadisi’ne giriyor. Bu okulun amacı, o dönemin tek tıp yüksekokulu olan Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane’ye öğrenci hazırlamak. Dedem 1897’de giriyor buraya. Hem hekim ve biliminsanı hem de aydın olarak onun kişiliğini belirleyen kuşkusuz burada geçirdiği yıllar oluyor. O dönemde Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane sadece bir tıp okulu olmanın ötesinde, ülkenin sosyal ve siyasal hayatına da etkileri olan bir kurum; II. Abdülhamid’in istibdat düzenine karşı da bir muhalefet merkezi. Dedem hiçbir zaman aktif politikaya girmemiş, biliminsanı ve araştırmacı olarak yaşamayı seçmiş bir adam ama Abdülhamid’e de muhalif. Tıbbiye’yi 1903’te bitirince Gülhane Hastanesi’nde staja başlıyor, orada kimya laboratuvarının başında bulunan, bizde Deycke Paşa olarak tanınan Alman hekim ve biliminsanı Deycke ile tanışıyor. Onun yanında üç yıl çalışıyor, hekimliğe ilaveten kimyager de oluyor. O yıllarda Aksaray’daki evde kendine bir laboratuvar kuruyor. Dedem İbrahim Ethem Bey, el becerileri olan, yeni buluşlar peşinde koşan, hem çalışkan hem de mucit ruhlu biri.

OYA – Gelelim babaannene; o nereli, nasıl evlenmişler?

MELEK – Babaannem Seyyide Hanım, Atina’nın güneyinden, Larissa’dan (Yenişehir) büyük bir çiftlik sahibinin kızı. Aile Çıralı Konağı olarak bilinen büyük bir evde yaşıyormuş o zaman. Ancak, 1880’lerde Rumeli’deki karışıklıklar ve baskılar sonucu İstanbul’a göç ediyorlar. Bütün çiftlik, topraklar, zenginlik, her şey geride kalıyor. Fatih’te bir konağa yerleşiyorlar ve Seyyide Hanım’la dedem görücü usulüyle İstanbul’da evleniyorlar. Babaannem ilginç bir kadındı. Çok geniş bir aileden; erkek kardeşleri var, kuzenleri var; zengin bir toprak ağasının kızı olarak yetişmiş, insanları çekip çevirmeyi biliyor. Kalabalık ailede büyümüş ve o geleneği sürdüren bir kadın. Ben babaanemi çok severdim. Benim üzerimde de büyük etkisi vardır. Osmanlı denilen o ilginç yapıyı en iyi temsil eden bence babaannemdir.

Evdeki laboratuvardan ilaç sanayiine

OYA – İbrahim Ethem Bey’in o küçük laboratuvarı mı sonradan ilaç sanayiine dönüşecek olan?

MELEK – Evet. Evlenince, İbrahim Ethem Bey Seyyide Hanım’ın Fatih’teki konağına taşınıyor, küçük laboratuvarını da orada kuruyor. Ancak taşındıktan kısa bir süre sonra 1908’deki Çırçır yangınında konak yanıp kül oluyor. Dedem bir de o dönemde salgın olan tifo hastalığına yakalanıyor ve çok ağır geçiriyor. Zaten daha sonra da hastalığın kalbinde yol açtığı hasar nedeniyle genç sayılabilecek yaşta ölüyor. Ben onu hiç tanımadım.

OYA – Peki İbrahim Ethem laboratuvarı ne oluyor?

MELEK – Dedemle babaannemin arka arkaya dört erkek çocukları olmuş; biri de babam. İbrahim Ethem Bey, bir yandan kendi laboratuvarında çalışırken bir yandan da devlet hizmetinde hekimlik yapıyor. Birinci Dünya Savaşı sırasında orduyu salgın hastalıklar kırıp geçiriyor; özellikle de kolera ve tifüs. Dedem, tifüse karşı mücadele eden 3. Ordu Sıhhiye Reisi Tevfik Sağlam’ın yanına Erzurum’a, Doğu Cephesi’ne gönderiliyor. Savaş sonrasında İstanbul’a dönüyor, Cumhuriyet’in kurulmasından sonra işleri gelişiyor. Evinin altındaki laboratuvarı, Divanyolu gibi merkezî bir yerde bulunan Şark Mahfili’ne taşıyor. “Laboratoire du Docteur Ibrahim Edhem” adını da “Dr. İbrahim Ethem Kimya Evi” olarak değiştiriyor. Bir anlamda yerli ilaç sanayiinin kuruluşunun ilk adımlarından biri. Dönemin devlet eliyle zengin yaratma ya da başka bir deyişle yerli sanayiciyi teşvik siyasetinin parçası olarak girişimcilere sağlanan desteklerden bizim aile de yararlanıyor.

Dedemin evinin bir odasında kurduğu laboratuvar 1924-1934 arasında Divanyolu’nda hizmet verdikten sonra Çemberlitaş Peykhane Sokak’a taşınıyor. Benim çocukluğumda da buradaydı. Çemberlitaş’taki laboratuvara çocukluğumda sık sık giderdim, oranın havasını, deney için kullanılan tavşanları, karaciğer ekstresinin kokusunu çok iyi anımsıyorum. Bir anlamda tıp dünyasının içinde büyüdüm ve o nedenle de tıp çok ilgi duyduğum bir alan oldu.

OYA – Baban ve amcaların işi sürdürdüler mi daha sonra? Yani bir süreklilik sağlanabildi mi?

MELEK – Evet; ailenin dört erkek çocuğu da tıp, kimya, eczacılık okuyorlar, baba mesleğini sürdürmek üzere yetiştiriliyorlar. Sadece eğitim yoluyla değil, hepsi daha küçük yaştan tüp tutmayı öğreniyorlar, ambalajlamaya, etiketlemeye yardım ediyorlar, yani çekirdekten yetişiyorlar. Babaannem de zaten işin başında, kocasıyla birlikte çalışıyor. Herkesin her işi yaptığı bir aile işletmesi. Varsıllık yavaş yavaş, çok çalışarak oluyor.

Ben doğduğumda dedem ölmüştü; ama babam ve amcalarım babalarının yolunda hızla ilerlemeye devam ediyorlardı. Ben ailenin varsıllaşmaya başladığı, işin büyüdüğü dönemde doğdum. Ben küçükken Çubuklu’da büyük bir yalıya taşınmıştık. Babam ve amcalarım daha önce kiracı olarak oturdukları yalıyı satın alıp onarmışlar. Babaannem ve dört oğlu, yani babam ve üç amcam ve aileleri, karıları, kuzenlerim... Böyle herkesin birlikte oturduğu büyük bir aile ve büyük bir ev. Benim çocuklukla ilgili en hoş anılarım oraya aittir. Büyük bir bahçe, insanlar, bahçıvanlar, her gece kurulan kalabalık sofralar. Yani şöyle söyleyim: Sofrada akşamları on beş, yirmi kişi olunurdu. Biz çocuklar bazen ayrı yemek yerdik ve buna çok sevinirdik. Büyüklerle yenen uzun akşam yemekleri bize çok sıkıcı gelirdi. Çubuklu’daki yalı çocukluk anılarımda büyük yer tutar. Beni çok etkilemiştir. Bu kadar sosyal olmam, her türlü insanla ilişki kurmam, nasıl diyeyim, herkese açık olmam; bu huylarımın baba tarafından, babaannemden geldiğini düşünüyorum.

OYA – Ne kadar farklı aile yapılarından geliyoruz. Sen hep geniş aile anlatıyorsun. Benimki ise tipik çekirdek aileydi. Üstelik tek çocuktum. Senin aksine, oldukça yalnız bir çocukluk geçirdim. Annem, babam, bir de yılda birkaç ay gelip kalan, çocukluğumda en sevdiğim kişi olan teyzem... İkide bir babamın tayini çıkıyor; orada burada, Anadolu’da gezip duruyoruz. Daha çok köylerde, küçük kasabalarda, askerî garnizonların çevresinde yaşardık. Orduevlerinin bahçelerinde, bir de çevredeki kırlarda oynamama izin verilirdi. Subay çocuklarından arkadaşlarım olurdu; ama tam birbirimize ısınacakken babamın yine tayini çıkar, başka bir yere taşınırdık. Buna karşılık büyüklerle, genç subaylarla falan iyi arkadaşlık ederdim. Belki de bu yüzden biraz erken gelişmiştim, kendi yaşıtlarımdan fazla hazzetmez olmuştum. Yani, diyeceğim o ki, çocukken kalabalık ailede büyümekle yalnız olmak arasında, insanın sonradan karakter yapısını etkileyen önemli farklar var.

“Saraylı” babaanne

MELEK – Babaannemin adı Melek’ti dedin, annesi de Saray’ danmış yanlış anlamadıysam. Osmanlı’da böyle bir Saraylılık olayı vardı değil mi?

OYA – Evet ama bu bir asalet unvanı ya da Batı’dakine benzer bir aristokrasi değil. Terim daha çok Saray’a bir yanından bulaşmış, Saray’da bulunmuş kadınlar için kullanılır bildiğim kadarıyla. Padişahların, şehzadelerin eşleri, çocukları, gelinleri, damatları yanında, bir de Saray haremindeki kadınlar, kızlar var; kadınefendiler, hanımsultanlar yanında bir de hizmetkârlar, kalfalar, halayıklar var. Bilirsin, “deli saraylı” diye de bir tabir vardır halk arasında. Giyimleri, kuşamları, Türkçeleri, hikâyeleri halktan farklı olduğu, geçmişe takılı kalmış oldukları için böyle adlandırılırlardı belki de. Benim babaannem biraz bu kategoriye girerdi.

Kendi ailesinden kimsesi yoktu, akrabaları hep kocasının tarafındandı. Onlar da fazla uğramazlardı semtine. Yalnız bir kadındı babaannem. Seçilmiş bir yalnızlık mıydı yoksa zorunlu olarak katlandığı bir yalnızlık mı, bilmiyorum. Çerkesti; incecik, ufak tefek, saçları neredeyse topuklarına kadar uzanan, hep topuklu terliklerle, uzun elbiselerle dolaşan bir kadın. 92 yaşında öldüğünde bile gözleri sürmeliydi. Bakırköy’de, Mektep Sokak’ta aileden kalmış, eskiden bir yanı harem, bir yanı selamlık olan iki taraflı ahşap bir konakta tek başına, köpeği Tango ile yaşardı. Sonra köpek de öldü zaten. Ne biçim sağırdı, anlatamam; kulağının yanında top patlatsan duymazdı. Kocası Miralay Ali Rıza Bey’in erken ölümü yüzünden hastalanıp sağır olduğu söylenirdi. O koca evi bölüm bölüm kiraya vermişti. Biri Rum, biri Ermeni iki kiracısı vardı. Rum kiracıların oğlu Hristo terziydi, altı yaşındayken bana, havacı asker kaputundan bozma mavi renkli bir Shirley Temple mantosu dikmişti. Hatırlar mısın o zamanların harika çocuk yıldızı Shirley Temple’ın karton bebeklerini? Kâğıttan çeşit çeşit giysileri vardı, keser giydirirdik. Şimdiki Barbi bebekler gibi, ama kartondan. İşte onun paltosu gibi bir palto dikmişti bana Hristo. Paskalya’da, Noel’de babaanneme gittiğimde kiracılara da uğrardım. Özenle boyanmış Paskalya yumurtaları, çikolatadan tavşanlar, irili ufaklı oyuncak Noel Babalar, Noel çamına asılmış küçük hediyeler, babaannemin evini çocuk gözümde büsbütün çekici kılardı.

MELEK – Bizim evde de Noel’de, yılbaşına doğru kutlama yapılır, çocuklara hediyeler verilir, Paskalya’da yumurta boyanırdı. Kültürler iç içe geçmişti böyle. O evde babaanne ile birlikte yaşadınız mı hiç?

OYA – Çok kısa bir süre için, birkaç aylığına kalmıştık Bakırköy’deki evde. Babamın tayini İstanbul’a çıkmıştı, ev bulup taşınana kadar o evde yaşadık. Aslında babaanneme ayda bir götürülürdüm, tabii o sırada İstanbul’daysak. Babam, annesinin ziyaretine daha sık giderdi. Benim için büyük ev orasıydı; büyük ama ıssız ve yalnız bir ev. Babaannemin kulağı duymadığından, evinin anahtarını sokağa bakan sürme pencerenin içine bırakırdı, bütün Bakırköy de bunu bilirdi. Ne günlermiş! Onca yıl ne hırsızlık oldu ne de bir ilişen. Şimdi olsa eve girmekle de yetinmez, kadıncağızı öldürürlerdi bile. Deli Melek Hanım da derlerdi ona; aslında deli değil, sadece farklıydı bence. Sıradan değildi, başka bir dünyadandı sanki. Dinleyen buldu mu sarayı, saraylıları, paşa konaklarını, prenses düğünlerini, eski güzel günleri anlatırdı, masal anlatır gibi. Ölümünden sonra eski, sararmış bir fotoğrafını buldum. Bir askerî hastane koğuşunda yaralılara bakarken hemşire kıyafetiyle çekilmiş bir fotoğraf. Nerede, ne zaman? Büyük ihtimalle İstanbul’da. Belki Birinci Dünya Savaşı sırası. Yaralı askerler kim, bunu da bilmiyorum, yabancıya benziyorlar.

MELEK – Yani babaanne işgalci Fransız askerlere mi bakıyor?

OYA – Bilmiyorum, olabilir de. İşin kötüsü bunlara merak sarmaya başladığımda artık soracak kimse kalmamış olması. Her neyse...

Babaannemle annem birbirlerinden nefret ederlerdi. Babamla annem Erzurum’da tanışmışlar. Annem on sekiz yaşında, Çapa Öğretmen Okulu’ndan yeni mezun olup Erzurum’a atanmış çiçeği burnunda bir öğretmen. O zamanlar babam yarbay olarak Şark hizmeti yapıyor Erzurum’da, bir de galiba ara ara askerî ataşe olarak Sovyetler’e gidip geliyor. Fotoğrafları vardır yerlere kadar siyah deri paltolarla, tam casus pozunda. Annemle aralarındaki yaş farkı neredeyse yirmi. Evlenip annemi İstanbul’a annesiyle tanıştırmaya getirdiğinde Melek Hanım gelini hiç beğenmiyor, oğluna layık görmüyor. Annemin o günlerdeki fotoğraflarına bakıyorum; gencecik, pek güzel, eskilerin ferik elması gibi dedikleri türden. Ama babaannem ne prensesler ne kontesler hayal ediyor oğlu için. Bana, “Ah kızım ah, anan olmasaydı şimdi sen prenses olacaktın, babanı Mısır prensesi bilmem kimle evlendirecektim. Bunlar babanın çamaşırlarını yıkıyorlardı, çamaşırların arasına okunmuş sabun koyup büyü yaptılar, babanı elde ettiler,” gibi sözler söylerdi.

MELEK – Hah hah ha! Yani böyle açık açık mı?

OYA – Evet, açık açık. Annemin yüzüne bile, “Ay Hanım, oğlum bir kuyrukluyıldızdı, sana çarptı,” derdi. Kendisi Saray’dan ya; annemi küçümsüyor, oğluna layık görmüyor. Annem haliyle çok bozulurdu bu duruma. Kendi ailesinin de aşağı kalmayacağını, baba tarafının Kırım hanlarından geldiğini anlatırdı. Annemin babası Ahmet Şükrü Bey, bizimkilerin tabiriyle maarifçiymiş, Selanik’te kız rüştiyesini o kurmuş. Büyük teyzemin anlattığına göre, kız okulu açtı diye softalardan çok tepki görmüş, yolda çevirip tartaklamışlar, suratına tükürmüşler. Sonra Anadolu’da çeşitli yerlerde maarif müdürlüğü yapmış. 1914’te Sivas’a tayin oluyor. Annem Sivas’ta doğmuş. Ve şimdi sıkı dur: Ahmet Şükrü Bey 1915’te Sivas’ta Tehcir Komisyonu üyesi.

MELEK – Deme...

OYA – Dedim bile. Belki sonra konuşuruz işin bu tarafını; ama bende Ermeni meselesinde jeton düştüğünde, biraz daha ayrıntılı bilgi alabileceğim kimse kalmamıştı ailede. Dayım ve büyük teyzelerim ölmüşlerdi, annem ise o sıralarda daha bebek. Yine laf karıştı araya, babaannemin evine dönelim. Ben çocukken çok severdim o eve gitmeyi. Orada farklı renkler, farklı masallar vardı. Babaannem, ahşap konağın tavan arasında duran bir sandığı açar, incilerle altın sırmayla işlenmiş muhteşem bir ipek dantel tuvalet çıkarırdı mesela. “Bu benim gelinliğim,” ya da “Bu, rahmet olsun, Ahmet Sırrı Paşa’nın torunu, Galip Paşa’nın kızı Şahver Hanım’ın gelinliği,” derdi. Dokunmama, hatta giymeme izin verirdi. Ben de o işlemeli dantel tuvaletlerin eteklerinden gizlice parçalar keser, bebeklerime elbise dikerdim. Uzattım lafı da, çocukluğumun büyülü anıları arasında işte babaannemin o evi, bir de askerî garnizonların bulunduğu yerlerdeki kırlar, tarlalar, orduevi bahçeleri, kuşlar, otlar, çiçekler, kediler, köpekler var.

Baba tarafından akrabalar, çok genç yaşta ölmüş dedem Ali Rıza Bey ve onun babası Ahmet Sırrı Paşa’dan geliyor. Babamın baba tarafından akrabaları daha çok Küçükyalı’da, Bostancı’da eski ihtişamını yitirmiş, dökülmeye yüz tutmuş ahşap köşklerde otururlardı. O köşklerin manolyalı, Malta eriği ağaçlı, küçük ponpon gülleriyle sarılı kameriyeli geniş bahçeleri vardı. Ağır kadife perdeler, yaldızlı, oymalı mobilyalar, kararmış mermer merdivenler... Ama köşklerin içi, odalar, sofalar küf, toz, rutubet kokardı. Büyük halalardan biri öldüğünde taziyeye ben de götürülmüştüm. O tuhaf koku bütün eve yayılmıştı, herhalde bu yüzden, rutubet, toz, hela karışımı o kokuyu ölüm kokusu sanırdım çocukluğumda. Şimdi o konakların yerinde on on beş katlı apartmanlar, siteler yükseliyor. Küçükyalı’daki çiftliği hatırlıyorum. 1940’larda, 50’lerde bile Küçükyalı bayağı şehirdışı sayılırdı. Banliyö treniyle gidilir, trenden inince atlı arabaya binilirdi anayolun üstündeki çiftliğe ulaşabilmek için.

MELEK – Öyleydi tabii. O zamanlar oralar şehirdışı banliyö.

OYA – Öyle uzak ve ücra ki, mesela 1915 öncesinde, Ermeni çeteciler o çiftliği basmış, bütün erkekleri öldürmüşler, sadece anasının karnında bir erkek çocuk kalmış. Çiftliğin kapılarını açan da kendi Ermeni çalışanları, kâhyaları. Kemal Tahir de bir romanında yazar bu olayı. Başka konu ama yeri gelmişken; mesela babamın en yakın arkadaşları Ermeniydi, babaannemin kiracıları da öyle. Ben ailede bu olaylar yüzünden Ermeni düşmanlığı duymadım hiç. Ermeniler başka, çeteciler başka... Bir de demin konuşurken annemin babasının Tehcir Komisyonu üyeliği dikkatini çekmişti ya senin, şimdi yeri gelmişken anlatayım.

Büyük teyzem İclâl o sırada 16 yaşında, genç kız. Ben ondan, bir de dayımdan dinlemiştim ama hani öyle hoş bir çocukluk anısı olarak. Anlattıklarına göre, bir gün dedem işten eve geliyor; çok üzgün, sinirli. “Bu evde Ermeni komşulardan alınan bir topluiğne görürsem hepinizi kulaklarınızdan tavana asarım!” diye gürlüyor. Dayım hayvan beslemeye meraklı. Kaçan ya da katliama uğratılan Ermeni ailelerden birinin kümesinden iki tavuk bir horoz almış, yüklüğe saklamış. Mesele ortaya çıkınca çok kötü dayak yiyor. “Ah, evlerini yerlerini bırakıp gittiler; malları, mülkleri, hayvanları, eşyaları kapanın elinde kaldı. Nasıl olsa döneceğiz diye altınlarını ziynetlerini evlerin altına gömmüş kimileri diye duymuştuk; gidiş o gidiş, dönemediler,” diye anlatırdı teyzem. “Çok iyilerdi; bizim Türklere benzemezlerdi, medeniydiler,” de derdi. Ama tehcirin, acı olayların, katliamın farkında değillerdi, hele anneannem hiç farkında değildi. Ermeni çeteciler Türkleri kesmiş, devlet de onları sürmüş... o kadar. Belki de hem bireysel hem de toplumsal bilinçaltları olayı yokmuş gibi, hiç olmamış gibi kabul etmeye zorluyordu. Dönemin sıradan insanlarının psikolojisini anlatmak için söyleyeyim: Hiçbirinde Ermeni düşmanlığı yoktu; aksine Ermeni komşuları, dostları vardı. Hani şimdi 1915 olayları, Ermeni kırımı tartışılırken bu konudaki cehaletten, unutkanlıktan yakınıyoruz, olmadı öyle bir şey falan diyenleri kınıyoruz ya, galiba aslında sıradan insanlarda bir farkındalık eksikliği vardı. Çoğu farkında değildi olup bitenlerin, tabii ki farkında olmamaları için her şey yapılmıştı; ama bilenler, farkında olanlar da sanırım vicdanlarının yükü büsbütün ağırlaşmasın diye unutmayı yeğlemişlerdi.

MELEK – Bizim ailede de gayrimüslimlere ayrı muamele yapıldığını hiç görmedim. Babaannem dindardı; namaz kılar, oruç tutar, içki içmezdi. Ama kendisi gibi olmayanlara karşı her zaman hoşgörülüydü. Ne kendi çocukları ne de biz torunları üzerinde baskı kurardı. Ermenilerle de yakın ilişkiler vardı. Evin işlerine bakan Ermeni ustalar, Kapalıçarşı’daki kuyumcular, Ada’dan Ermeni dostlar, herkes eve girer çıkardı.

OYA – Baba tarafım anlattığım gibiydi işte. Anne tarafına gelince; annemin baba tarafı Kırımlı. Bana bile bazen sorarlar Tatarlık var mı diye. Bariz Tatar çizgilerim yok ama anlayan anlıyor. Dede Molla Ömer Kırım Hanı’nın çocuklarına ders verirmiş, bizimkilerin tabiriyle müderrismiş. Ben, Kırım kökenli olup da hanlardan olmakla övünmeyene pek rastlamadım zaten! İşin aslına bakarsan Kırım Hanlığı daha 1700’lerin ortalarında yıkılıyor. Ama Kırım’da hanlık döneminden kalan büyük toprak sahibi ya da ticaret erbabı, güçlü, Müslüman aileler var. Babaannem nasıl saraylılıkla övünürse, anne tarafım da hep maarifçi olmakla övünürdü. Molla Ömer, Kırım Savaşı’ndan sonra ailesiyle birlikte Romanya’ya göç ediyor. Köstence’ye iskân oluyorlar ve diğer Kırım göçmenleri gibi bunlara da toprak veriliyor. Önce Tuna Nehri’nin ortasında bir adada kaldıkları, orada çiftlikleri olduğu söylenirdi. Bunu da araştırmak gerek, başka bir kaynakta da gördüm böyle bir adanın varlığını. 93 Harbi’nden sonra (1876-77) oralar da karışınca Molla Ömer, oğlu Hasan Şükrü’yü, yani biraz önce Sivas’ta Tehcir Komisyonu üyesi olduğunu söylediğim dedemi ve hamile kızı Ayşe’yi Köstence’den gemiye bindirip İstanbul’a gönderiyor. Ayşe gemide bir kız çocuk doğuruyor. Adını Bahriye koyuyorlar, yani “denize ait”. Molla Ömer Romanya’da kalıyor, bir daha ondan haber alınamıyor. Bunları biraz da Türkiye insanının köklerine doğru gittikçe ne hikâyeler, ne değişik ve karışık kimlikler, ne maceralar olduğunu hatırlatmak için anlatıyorum.

Anneannem Bursa’da Hancılar diye bilinen bir aileden. Babası Emin Bey Bursa Telgraf müdürüymüş. Kökleri neresi bilmiyoruz; anneannem Bursalıyım derdi ve Bursalı olmakla övünürdü. Bütün yakın akrabaları, kardeşinin kızları, torunları Bursa’da otururlardı benim çocukluğumda. Bursa’ya onları ziyarete giderdik, Çekirge’de hamamlı kaplıcalı otelleri vardı, bizim için kapatılan sıcak havuzlara girmeyi çok severdim. Dedemle anneannem nerede, nasıl evlenmişler bilmiyorum. Dedem Hasan Şükrü, Arnavutluk’ta Prizren’de, sonra Üsküp’te, daha sonra Selanik’te maarif müdürlüğü yapmış. Selanik’te kız rüştiyesi açtırdığı için softalardan tepki gelince Yemen’e sürülmüş. Bir düşün: Bir ucu Prizren’de, Selanik’te, öteki ucu Yemen’de olan çöküş halinde bir imparatorluk. Yemen’e gitmek istemeyince Musul’a çıkmış tayini. Sonra Adana, Urfa, Sivas ve nihayet Niğde’de 1916 veya 17’de tifüs salgınında ölüm. Anneannemi düşün bir! Yedi çocuğu olmuş, ikisi ölmüş. Çocukların her biri bir yerde doğuyor. İstanbul’dan Musul’a, Arnavutluk’taki Prizren’den Adana’ya arabayla bilmem kaç günde çoluk çocuk nasıl geldiklerini anlatırdı. Yine de doğurmaktan, büyütmekten korkmuyor. Prizren’de mi, Musul’da mı, artık neredeyse, yaptığı doğum pek hoşuna gitmiş nedense; oh, pek güzel doğurdum burada, bir tane daha yapayım, demiş. Kendisi böyle anlatırdı, biz torunlar da çok gülerdik bu işe.

MELEK – İmparatorluğun inanılmaz çalkantılı dönemleri: Kırım Harbi, 93 Harbi, Balkan Savaşı, sonra Harbi Umumi, yani Birinci Dünya Savaşı, sonra Cumhuriyet... Dedelerimizden, anneannelerimizden, babaannelerimizden başlayarak annelerimize, babalarımıza kadar, hepsi o çalkantılı dönemin içindeler. Düşünsene, 500 yıllık yapı dağılıyor, yıkılıyor. İnsanların hayatı altüst oluyor. Ben o kuşağa hayranlık duyuyorum, çok zor şartlarda yaşamış dirençli insanlar. Senin anneannen gibi ben de babaannemi düşünüyorum; kadın Balkan Harbi sırasında, dünya savaşı sırasında arka arkaya dört çocuk doğurmuş, bunu da çok normal bir şeymiş gibi yaşıyor. Hayat karşısında böyle bir doğallıkları ve dirençleri var. Ama annelerimizin kuşağı, Cumhuriyet kuşağı daha farklı. Nasıl diyeyim, onlar Türkiye’nin görece rahat ve ilginç bir döneminin insanları. Ben annemle babamı balolarla, uzun tuvaletler ve simokinlerle, eğlencelerle, rahat, zengin bir ortamda hatırlıyorum.

Bir subay çocuğu, bir burjuva kızı

OYA – Benimkiler öyle zengin değillerdi; orta, hatta dar gelirliydiler. 1940’larda, 50’lerde subaylar ekonomik olarak orta-alt gelir grubuna dahil sayılırdı. Çoğunlukla Anadolu’nun küçük kentlerinde, kırsaldaki garnizonlarda, subay gettolarında yaşanır, mahfel denilen orduevlerinde eğlenilirdi. Balolar, eğlenceler olurdu tabii: Cumhuriyet baloları, 23 Nisan balosu, yılbaşı kutlamaları. Babam pek hoşlanmazdı bu merasimlerden; ama bazen görev icabı zorunluluktan, bazen de annemin ısrarıyla giderlerdi. Annem, senin de söylediğin gibi dantel tuvaletler, ipek tafta elbiseler giyerdi böyle günlerde. Her balodan önce, ay rezil olacağım, giyecek yeni bir şeyim yok, dediğini; bir de kürk manto özlemi çektiğini hatırlarım.

Çocukluğum kırlarda geçti. İlk hatırladığım yer Erzincan. Büyük Erzincan depreminden sonra şehrin dışına kurulmuş yeni deprem evlerinden birinde oturuyorduk. Evin hemen yanından, kum zeminli sığ bir dere akardı. Yandaki evde oturan levazım subayının oğlu Özdem Sanberk’le o derenin kenarında oynardık. Özdem benden iki yaş büyüktü. Bir gün, omuzlarına attıkları kalın bir kalasa sarılmış, o günkü üç karışlık boyumla bana canavar gibi görünen kocaman bir yılan taşıyan iki adam geçti derenin içinden. Yılan gerçekten büyük olmalı ki, biri önde biri arkada yürüyen iki adam ancak taşıyordu. Korkudan kaskatı kesilmiş dururken, Özdem kum kovasına doldurduğu dere suyunu başımdan aşağı dökmez mi! Avaz avaz ağlayarak eve koşarken, “Yılanlı suyu döktü, yılanlı suyu döktü başıma!” diye bağırıyormuşum. Sonra günlerce küstüm Özdem’e. Her gün gelip, “Oya Baydar Ablacığım, bir daha yapmayacağım, barışalım, oynayalım,” diye yalvarıyor, ben kendimi odalara kapayıp çıkmıyorum dışarı. Ama tek arkadaşım da o, başka çocuk yok etrafta, mecburen barıştım sonunda.

Daha sonra Merzifon, Samsun, Terkos Gölü civarındaki Tayakadın Köyü... Babam oradan oraya sürülüyor, hep de kırsaldayız. Tayakadın’da beş yaşındaydım artık. 1945’te İkinci Dünya Savaşı bitmek üzere, ama babamın komutanı olduğu topçu alayı sınır öncesi birliklerden biri; yani savaş düzeni sürüyor, düşman uçakları hedef almasın diye geceleri karartma var hâlâ. Ev haline getirilmiş derme çatma kulübedeki pencerelerimizde siyah storlar. Karanlık basınca telaşa düşüyorum, aman hemen kapatalım, bombalamasınlar bizi. Savaş korkum ve savaş karşıtlığım sanırım o günlere geri gider.

O yıllarda asker ailelerinin yaşadığı mahrumiyetlerin tümünü yaşıyoruz. Bir çocuk için eğlenceli tarafları da var bu hayatın. Mesela Tayakadın’da benim bir atım vardı. Nasıl izin verirlermiş bilmem; ama beni atın üzerine çıkarırlar, sonra da bırakırlardı, yalnız binerdim o ata. Bir keresinde başka bir ata bindim. Bu kısrak yakındaki bir çiftliğe aitmiş meğer. At binicisini hemen anlar, ona göre davranır. Çocuk halimi fark edince tırısa kalktı, düşmemek için atın boynuna sarıldım. Kırlardan bayırlardan aşırarak sanırım Ispartakule civarında bir çiftliğe getirdi beni. Çiftliktekiler de şaşırdı. Çiftliğin sahibi bir hanımdı; sonra annemlerle dost oldukları için adını bile hatırlıyorum: Leyla Hanım. Uzun deri çizmeleri, golf pantolonuyla tam bir hanımağa. Ben anlatabildiğim kadarıyla anlattım maceramı. Alay komutanının kızı olduğumu söyledim. Manyetolu denilen telefonlar var o zaman, babamı buldular. Bir tabur asker beni arıyormuş meğer. O maceradan sonra, bir daha at binme izni verilmedi.

Rüzgârda deniz gibi dalgalanan buğday tarlaları, kır tavşanları, çeşit çeşit otlar, kırçiçekleri, sokak köpekleri, kuzular, kediler, tavuklar çocukluğumun parçası oldu. Çok sonra, yazmaya başladığımda, sadece okurların değil edebiyat eleştirmenlerinin, özellikle de Fethi Naci’nin dikkatini çekmişti doğayla olan bağım. Bitkileri, çiçekleri, hayvanları böyle yakından tanımama şaşırmıştı Fethi Ağabey.

Dar gelirli bir subay ailesiydik; ama sınıfsal köken ve eğitim itibarıyla babam ordunun genel profiline pek uymazdı. Hele de o yıllardaki subay ortalamasına göre, eğitim düzeyi, yaşam kültürü olarak epeyce üstte sayılırdı.

Annem Cumhuriyet’in ilk öğretmen kuşaklarından, İstanbul’daki Çapa Kız Öğretmen Okulu’nun 1932 mezunlarından. Ama en fazla bir yıl öğretmenlik yapmış, evlendikten sonra hiç çalışmamış, mecburi hizmetini bile tamamlamamıştı. 1946’da, çocuk halimle hatırlıyorum, mecburi hizmetini yapmadığı için tazminat talebi gelmişti de bizimkiler pek telaşa düşmüşlerdi. Sonra Ankara’da Milli Eğitim Bakanlığı arşivlerinde bir yangın oldu, bu işten böylece sıyırttı. Babam, “Arşivleri sen yaktın herhalde,” diye dalga geçerdi annemle. Yani ailenin geliri dar ama özlemler, özenilen yaşam tarzı tam da senin anlattığın gibi. Cumhuriyet baloları, tuvaletler, denizyolları gemilerinin restoranlarında giyinip kuşanıp yemekler... 1940’ların 50’lilerin önemli atraksiyonu sayılan İzmir Fuarı’na mutlaka gidilir, Orduevi’nde kalınır ama Kemeraltı’ndaki ünlü restoranda çipura ya da trança şiş yenir. Tiyatroya gitmek bir merasimdir, giyinip kuşanılır. Yılbaşı geceleri annemlerin tiyatroya gidip oradan çıktıktan sonra bir dost evinde toplandıklarını, oyun masaları kurulup poker, konken, bezik oynadıklarını hatırlarım. Tabii bizimkilerin eğlenceleri, yaşamları çok daha mütevazıydı, eninde sonunda bir subay maaşı ama özlemler aynı. Sosyo-ekonomik ölçütlere göre, sınıfsal olarak senin ailenle benimki farklı yerlerde. Yani klasik deyimlerle konuşacak olursak, seninkiler Cumhuriyet burjuvazisi sayılır, benimkiler ise küçük burjuva bürokrat kesimden subay ailesi.

MELEK – Sınıfsal olarak, evet... Ama eğer burjuva diyeceksek, bu, babamların nesliyle başlıyor. O küçük laboratuvardan büyük bir ilaç fabrikasına geçiliyor. O yıllarda ABD Truman doktrinini ilan ediyor, Soğuk Savaş ortamına giriliyor. Sovyet etkisini zayıflatmak için Avrupa ve Ortadoğu’yu da içine alan büyük bir ekonomik hamle, daha doğrusu plan devreye sokuluyor: Marshall Planı. Türkiye de Marshall Planı’ndan yararlanan ülkelerden. Bizimkiler de bu çerçevede kredi alıyorlar, Amerikan ilaç şirketleriyle yeni anlaşmalar yapıyorlar.

OYA – Yani 50 sonrası, Demokrat Parti dönemi. Hani senin de benim de sınıf düşmanı bellediğimiz işbirlikçi burjuvazi...

MELEK – Evet, ironik bir durum. Ailenin zenginleşmesi 50 sonrasında başlıyor. Ancak bizim aile açısından paradoksal bir durum var. İbrahim Ethem Kimya Evi, Cumhuriyet’in yerli sanayii koruyan, yabancı firmaların Türkiye pazarına girişini engellemeye çalışan himayeci yasalarıyla kurulmuş ve gelişmiş bir şirket. Oysa Demokrat Parti döneminde, 1954’te çıkarılan Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu ile yeni bir evreye giriliyor. Bu yasa gereği yerli ilaç sanayiinin yabancı şirketlerle rekabet edebilmesi için yeni ortaklıklar kurması ve büyümesi kaçınılmaz oluyor. Topkapı’daki fabrika o yıllarda kuruldu ve tabii iş birden çok büyüdü. Benim çocukluğuma denk düşen dönemdir bu. Babamın sürekli yabancı işadamlarıyla buluştuğunu, yeni anlaşmalar nedeniyle sık sık yurtdışına gittiğini hatırlarım. Bu dönem ailenin zenginleştiği, en varsıl olduğu yıllar. Ama aile hiçbir zaman Demokrat Partili olmadı, hatta koyu CHP’li kaldılar.

OYA – Ailelerin sınıfsal konumlarını karşılaştırmak için söylersem, babam paşa torunu; Fransız mektebinde, Mekteb-i Sultani’de, bir iki yıl da Fransa’da okumuş ama subay. Askerliği seçmekten çok, zorunlu olarak subay olmuş. Üniversite eğitimini tamamlamadan, gönüllü olarak Birinci Dünya Savaşı’na katılıyor; cepheden cepheye, Suriye’ye, galiba Libya’ ya kadar gidiyor. Trablusgarp maceraları, İngilizlere esir düşmesi, esaretten dilsiz Bedevi kılığında kaçması, çocukluğumdan kulağımda kalmış hikâyeler. Savaş bittiğinde, liseyi bitirip de savaşa katılmış gençlere “ikmal-i tahsil”le, yani askerî eğitimi iki yılda tamamlama koşuluyla subay olma hakkı tanınıyor. Babam da, artık bundan sonra yapılacak bir şey yok, deyip Harbiye’ye giriyor, sonra da Harp Akademisi’ne gidip kurmay oluyor. Parlak bir subaymış, diye anlatılır. O zaman orduda dil bilen çok az, bu iyi Fransızca ve Almanca biliyor, askeri ataşelik, umumi müfettişliklerde müşavirlik yapıyor daha çok. Orduya hiç uyum gösterememişti. Belki de askerî okul disiplininden geçmediği için. Kafasının basmadığı emri uygulamamak, üstleriyle tartışmak... Tabii orduya uymayacak işler.

MELEK – Yani sendeki isyankâr ruh ondan.

OYA – Evet, sanırım, çünkü annem son derece konformist bir kadındı. İsyan değil itaat. Her şeyden ödü kopardı. Babam farklıydı; mesela üstlerine karşı itaatsizlikle yargılandığı bir davadan hüküm giyince, ordudan atmamışlardı ama kurmaylığını geri almışlardı. Bu hiç de olağan değildi, çünkü kurmaylık doktora gibi bir şey. Profesörlük veya albaylık bir rütbedir, titrdir ama kurmaylık veya doktora uzmanlıktır, geri alınması mümkün değildir. Neyse işte, bu olaydan sonra babam üniformasını çıkartmış, Eskişehir’de garnizona sivil gitmeye başlamıştı. O zaman ben 6 yaşındaydım ama hatırlıyorum. Sivil Albay diye ünlenmişti çevrede. Deli Cevat Albay da derlerdi. Albaylıktan yukarı terfi ettirilmedi. Hakkındaki soruşturmalar benim hatırladığım kadarıyla hep üstlerin emirlerini tartışmak veya üstlere gerekli saygı ve itaati göstermemektendi. En son, 1950’de, en yakın arkadaşı Necati Amca (Orgeneral Necati Tacan) önemli bir yere gelmişti, babamın da sicil amiri durumundaydı galiba. Askerî şûrada muhalifler olsa da artık bu defa generalliğe terfi etmesine kesin gözüyle bakılıyordu. O sırada Türkiye NATO’ya yeni girmiş, Amerikalı subaylar ve kurmaylar gelmişler, Türk Ordusu’nun üst rütbeli kurmay subaylarıyla ilk “harp oyunu” oynanacak. Babam o sırada albay ama kıdemi itibarıyla vekâleten İstanbul Boğaz Komutanı. Harp oyununun konusu da herhalde Sovyetler’e karşı Boğazları koruma planı. Bir gece önce Necati Amcalar bize gelmişlerdi. Necati Amca’nın babama “Cevat, çıkıntılık yapma, yanlış da olsa önerdikleri, sus; nihayetinde bu bir oyun,” dediğini hatırlıyorum. Ama ne mümkün! Babam önce susuyor, sonra Amerikalılara patlıyor: “Siz bu coğrafyanın şartlarını nereden bileceksiniz, Türk Ordusu’nun durumu hakkında hiçbir fikriniz yok, o dediğinizi yaparsak bire kadar kırılırız,” diye. Bir de galiba, Amerikalı komutanın ayağını masanın üzerine dayayıp oturması karşısında bizimki de aynı pozu almış. Doğru mu bilmem ama öyle anlatılırdı. Tabii, terfi falan suya düştü. 1951’de ilk beyin kanamasını geçirdi, ardından da emekli oldu zaten.

Annem babamın general olamamasına çok üzülürdü. Düşünsene, babamın arkadaşlarının hepsi korgeneral olmuş, annemin çevresinde herkes paşa karısı. Hanım günlerinde kadınların kocalarının rütbe sırasına göre oturtuldukları dönemler. İkram yapılırken en yüksek rütbelinin karısından başlanır. Bizimki hâlâ albaylıkta sayıyor. Bu yüzden evde hır çıktığını, annemin babamı serkeşlikle, dik başlılıkla suçladığını hatırlarım. Ben hep babamın yanındayım ya, annemi kızdırmak için, fırsat bulduğumda “Az yaşa çok yaşa, her albay olmaz paşa,” tekerlemesini söylemekten büyük zevk alırdım.

MELEK – İstanbul’da nerede oturuyordunuz o zamanlar?

OYA – Babamın emekliliğine kadar Sarıyer’de oturuyorduk. Dereboyu’nda, denize ve çarşıya çok yakın bir evdeydik. O zamanlar Sarıyer Deresi vardı ve yağmur yağdığında taşkın olurdu. Sarıyer’in çok canlara mal olmuş sel feleketleri ünlüdür. 1951 baharında yine büyük bir sel geldi. Tam o günlerde ben kızamık çıkarıyorum. Sel suları oturduğumuz evin altını oymaya başladı. Yukarıdaki Maden tepelerinden, ev enkazlarını, hayvan ölülerini, önüne ne çıkarsa hepsini sürükleyerek, köpüre köpüre denize doğru akıyor sular. Üstelik öyle ağır ağır değil, bir anda geliyor sel. Korkunç bir şey. Sular evin ikinci katına doğru çıkmaya başlayınca, biz damdan dama geçirilerek kurtarıldık. Kızı Sezer Sarıyer İlkokulu’nda sınıf arkadaşım olan Sarıyer Börekçisi’nin çarşı içindeki evine sığındık.

Artık Sarıyer’de ne dere var ne dereboyu ne de sel sularının geldiği Maden Mahallesi tepeleri. Geçen yıl gittim, her yer silme konut olmuş, siteler yapılmış bütün tepelere. Sadece dere değil, Sarıyer’in ünlü içme suları da neredeyse kurumuş, parmak gibi akıyor pınarlar; hepsi bir işletmecinin elinde kır gazinolarına, içkili çalgılı mekânlara dönüşmüş.

MELEK – Ailenin siyasi tavrı nasıldı? Baban asker olduğuna göre, CHP’li miydi?

OYA – Hayır, tam tersi. 14 Mayıs 1950 seçimlerinde Sarıyer’deydik, babam sivil elbise giyerek annemle birlikte seçim sandığına gitmiş, anneme DP’ye (Demokrat Parti) oy verdirmişti. 1950 seçimlerinde DP’nin “Yeter! Söz Milletindir” afişini, babamın bu sloganı çok sevdiğini hatırlıyorum.

Şimdi düşünüyorum babamın siyasal görüşleri neydi diye. Sanırım İttihatçılara hiç yakın olmamış. Talat Paşa’yı, Enver Paşa’yı sevmezdi. Talat’la Enver memleketi hırsları uğruna batırdılar derdi. O zamanın ilk Osmanlı liberali ademimerkeziyetçi Prens Sabaheddin’le bir fotoğrafı vardı. Prens’in Türkiye’ye döndüğü 20’lerin başları olmalı. Fotoğrafta babam çok genç görünüyor. Belki Saray ilişkileri yüzünden rastlantısal bir yakınlık, belki de fikri bir yakınlık, bilmiyorum. Ama, şimdiki aklımla değerlendirdiğimde siyasal bir örgüt disiplinine bağlanabilecek biri olmadığını düşünüyorum. Ordunun disiplinini bile kabul edememişti. İnönü’den hiç hoşlanmazdı; neden diye sorulduğunda, “Şeflerden hazzetmem, hele de millilerinden ve ebedilerinden hiç,” derdi. Atatürk düşmanı olduğunu söyleyemem, onun askerî deha olduğunu, çevresindekilere birkaç numara büyük geldiğini kabul ederdi. Ama mesela Mustafa Kemal’den, “Kemal de o işleri öyle yapmasaydı, etrafındaki dalkavuklara kapılmasaydı, adamı çevresi diktatör yaptı,” gibi eşitlik ilişkisi çerçevesinde söz ederdi. Babaannem ise, Osmanlı Sarayı dağıldığı, düzeni bozulduğu için herhalde, Atatürk’ü pek de rahmetle anmazdı. Onun imparatorluk hayalleri ve geçmişin anılarıyla örülü masal dünyasında, masalı orta yerinden kesen adamdı Mustafa Kemal.

MELEK – Tipik bir asker ailesi olmadığı anlaşılıyor seninkilerin. 1950’lerde halkın askerlere bakışı nasıldı, bunu hatırlıyor musun?

OYA – Mesafeliydi. Asker devletin gücünü temsil ederdi, bu yüzden de halkla arasında uzaklık vardı. Çocuk halimle bunu nereden bildiğimi soracak olursan, ilkokulu köy okullarında, küçük kentlerin halk çocuklarının gittiği okullarda okudum. Biz subay çocukları bu mesafeyi hissetmişizdir hep. Sınıfı sıraya dizip ceza vermek için elindeki sert cetvelle bütün çocukların avuçlarına vuran öğretmen sıra size geldiğinde cetveli yumuşakça kaydırıverir. Buna karşılık, teneffüse çıktığınızda sınıfın bıçkını bir punduna getirip çelme takar, subay babanın forsu bize sökmez, gibi laflar söyler. Zaten ailenizin de yöre halkıyla hizmetlerini gördürme dışında ilişkileri olmaz. Subay aileleri orduevlerinde veya evlerde kendi aralarında buluşup görüşürler. Bir de işin başka bir boyutu var. 1920’lerin 30’ların vatanı kurtarmış şanlı ordu imajı, 50’lere gelindiğinde aşınmaya başlamıştı. Ekonomik durumları da gerilemiş subaylar artık iyi damat adayı sayılmaz olmuşlardı. Hiç unutmadığım bir anım vardır: Sarıyer’de oturduğumuz evin arkasındaki küçük, rutubetli avluda komşu çocuklarıyla oynardık. Avludaki oyun arkadaşlarım arasında, Sarıyer’de küçücük bir manifatura dükkânı olan Tahir Bey’in oğlu Taner vardı. Benden bir iki yaş büyüktü; on bir, on iki yaşındaydı olsa olsa. Sapsarı kafalı, mavi çipil gözlü bir oğlandı. Çıyan Taner’di lakabı. Bir gün oyunda bana kızmış, şöyle söylenip duruyordu: “Ne olacak! Subay çocuğu, donsuz.” Anlamamıştım da eteğimi açıp donumu göstermiştim. Palazlanmaya başlayan küçük ticaret erbabının, orta boy tüccarın, yeni zenginlerin subay algılaması böyleydi o sıralarda. Benim Taner de herhalde evde konuşulurken duymuştu askerlerin, subayların yoksul olduklarını, donsuz olduklarını. Annemin, hele de manavdan bakkaldan alışveriş yaptıktan sonra eve döndüğünde sinirli ve buruk bir sesle, “Ayaklar baş oldu. Düne kadar eşekle seyyar satıcılık yapan çulsuz Mustafa manav dükkânı açmış. Pazarlığa kalkışınca, istersen al abla, diye terbiyesizleniyor,” dediğini çok iyi hatırlıyorum. Kimi yorumcular 27 Mayıs darbesini DP iktidarı döneminde askerin hem ekonomik hem de statü ve saygınlık olarak gerilemesine bağlarlar. Tek neden olmasa da payı vardır bunun bence.

Neyse işte, babam o ağustosta da terfi edemedi, bir de üstüne beyin kanaması geçirdi. 1951’de yaş haddinden emekli oldu. 1951 Eylül’ünde 1. Levent’e taşındık. Zaten o zamanlar 2., 3., 4. Levent mahalleleri henüz proje olarak bile yoktu.

Bir zamanlar Levent

İlk toplu konut projelerinden biridir Levent evleri. Ya ilk ya da Ankara Bahçelievler’den sonra, ikincisi. Şehrin ortasında olmasa da, şöyle sakin bir semtte başını sokacak bir ev edinmek isteyen orta gelirli insanların bütçesine uygun; küçük bir peşinat karşılığında, aylık taksitlerle ev sahibi olabileceğiniz bir konut projesiydi. Hatırlıyorum, bizim ev için peşin üç bin beş yüz lira verilmişti, sonra da yirmi yıl, ayda 75 lira ödenecekti. Babamın malla mülkle ilişkisi yoktu. Annem kimden duyduysa duymuş Levent evlerini, çok ısrar etti biz de alalım diye. O sırada babam emekli ikramiyesini almış, büyük bölümünü beraber müteahhitlik işleri yapalım diyen bir arkadaşına kaptırmış, elde birkaç bin lira kalmış. Babamı çok seven, emeklilikten sonra da ilişkisini hemen kesmeyen açıkgöz bir emireri vardı. Ona vekâlet verdiğini; git, satış günü müracaat kuyruğuna erkenden gir, en küçüğünden, en ucuzundan bir ev al, dediğini hatırlıyorum. Sonradan çok dalga geçmişlerdi, böyle bakkaldan peynir alınır gibi ev alınır mı diye. Neyse ki alınmış!

Levent’e taşınacağımızı duyan eş dost çok şaşırmıştı. Yahu orada kurda kuşa yem olursunuz, bir hastalansanız hastaneye yetişemezsiniz; yol yok, vasıta yok, diye çok söylenmişlerdi. Hastaneye yetişemesek de mezarlık hemen karşıda, cenazemizi kaldırmak kolay olur, diye dalgasını geçerdi babam. Levent’e taşındıktan beş yıl sonra Zincirlikuyu’ya kaldırdık onu, dediği gibi kolay oldu. 50’lerin başlarında gerçekten de dağ başıydı oralar. Şehir, Şişli otobüs garajında, yani şimdiki Cevahir alışveriş merkezinin orada biterdi. O noktayla Levent arasında sadece Mecidiyeköy Likör Fabrikası, Gazeteci Evleri, sonra da Zincirlikuyu Mezarlığı vardı. Gerisi kırlık, dutluk, birkaç eski bağ evi... İnan bana 1954 kışında bizim oralara kurt inmişti de, elde fener, kimilerinde mavzer, kurt kovalanmıştı bahçelerin içinde.

Levent’e geldiğimizde on bir yaşındaydım. Taşınmamızdan iki gün sonra da yeni okuluma, Dame de Sion’a başladım. 1. Levent’teki küçük evde 1965’e kadar yaşadım. Sonra yine aynı çevrede başka bir apartmanda 1980’e kadar oturdum. Yani, İstanbul’un neresindensin diye sorulsa, Leventliyim derim.

Levent Mahallesi’nin altmış yıllık evrimi, İstanbul’un toplumsal-ekonomik-kentsel büyümesinin hem aynası hem de özeti sayılabilir. Biraz bu yüzden, biraz da ilkgençlik günlerimin, çocukluk aşklarının, ömür boyu süren arkadaşlıkların, acı tatlı anıların unutulmaz semti olduğu için anlatmak istiyorum Levent’i.

Disney filmlerinde veya çocuk resimlerinde gördüğümüz; küçük bahçeler içinde pastel yeşil, pembe, sarı evlerle, masal dekoru gibi bir yerdi 1950’lerin başlarında. Bizim evimiz 45 metrekareydi, en küçük ikiz evlerdendi. Evin yüksek çatısına, o sıralarda inşaat malzemesi olarak yeni kullanılmaya başlanmış duraleks denen sıkıştırılmış mukavvadan iki küçük oda ya da bölme yaptırdı babam: yatak odalarımız. Kışın öyle bir soğuk olurdu ki, hâlâ unutmadım. Isınmak için sıcak su torbası yetmez, yatağa sobanın üstünde kızdırılmış, önce kâğıda, sonra da temiz bezlere sarılmış tuğla alırdık.

Karşı sıramızda iki katlı, villa tipi evler vardı. Oraların sahiplerinin hali vakti biraz daha yerindeydi, benim gözümde zengin sayılırlardı. Levent’in bütün sokakları çiçek ve kuş adları taşırdı. Gül Sokak, Güvercin Sokak, Krizantem Sokak, Lale Sokak... Bizim ev Sülün Sokak’taydı, sokağımız Çalıkuşu Sokak’la kesişirdi. Bilmem rastlantı mı artık, ikiz evimizin bitişiğindeki evin kızlarından küçüğünün adı Sülün’dü. Ama daha ilginci, Reşat Nuri Güntekin Çalıkuşu Sokak’ta otururdu. Bu bir rastlantı değildi, Levent’ten ev aldığının farkına varılınca sokağa yazarın adı verilmişti. Reşat Nuri’nin kızı Elâ ile aynı gün aynı okula gitmeye başladık. Böylece Elâ Güntekin hem mahalleden hem okuldan en yakın arkadaşım oldu. Çalıkuşu’nda oturan bir başka arkadaşımız Nazan’dı (Şimdi Sabancı Müzesi Müdiresi Nazan Caferoğlu Ölçen). O Avusturya Lisesi’ne gidiyordu yanlış hatırlamıyorsam. Bizim karşımızda, Sülün Sokak’la Gül Sokak’ın kesiştiği köşede Üsküdarlı ailesi vardı. Büyük kızları İnci, Robert Kolej Mühendislik bölümünün ilk iki kız öğrencisinden biridir. Yanımızdaki ev Binbaşı Reşat Kutat ailesinindi. Silme Çerkes bir aile. Beş yaşındaki kızları Pınar, Gül Sokak’ta oturan, ikisi de öğretmen Akat çiftinin oğlu Asaf Savaş Akat’la yaşıttı galiba. Tam karşımızdaki görece büyük, villa tipi evde sokağımızın en aristokrat, en görmüş geçirmiş ailesi vardı. Çerkes asıllı iki kibar hanımefendi ve onlara hala diyen Polat Ağabey’le Emine Abla. Sonradan öğrendik ki Mahmut Şevket Paşa suikastı sırasında arabayı kullanan, sonra da yurtdışına kaçarak idamdan kurtulan kişinin kız kardeşleri ve oğluyla kızıymış Polat Ağabey’le Emine Abla. Ama asıl şaşkınlık, birbirlerini önceden tanımayan Kutat ailesiyle bu ailenin kaderlerinin, kırk yıl önce nasıl dramatik şekilde kesişmiş olduğu öğrenilince yaşandı. Reşat Kutat’ın babası Miralay Fuat Bey, o suikasta karıştığı iddiasıyla 1911’de idam edilmişti.

Daha kimler yoktu ki Levent’te... Yine Çalıkuşu Sokağı’nda gazeteci Mithat Perin, yaşıtımız olan oğlu Barış, iki ev ötede Gündüz Vassaf, çarşıdaki dükkânlardan birini kiralamış, gazete bayiliği ve ufak çaplı kitapçılık yapmaya çalışan Aziz Nesin... Ben onun Aziz Nesin olduğunu çok sonra öğrendim, demek bizimkiler de bilmezmiş, tanımazmış Nesin’i ki hiç sözü edilmemişti. O küçük kırtasiyeci kitapçıdan Varlık dergisini ve Varlık yayınlarını alırdım. Normal boy kitaplar 1 lira, kalınlar 2,5 liraydı. O sıralarda tanımadığım, sonradan Leventli olduklarını öğrendiğim ya da şimdi hatırlayamadığım daha kimler, kimler... Mesela Perihan Mağden de Levent’te yaşamış yanlış bilmiyorsam. Ama onun kuşağı bizden epeyce küçüktür, o yüzden belki kaydetmemişim. Bizim Sülün Sokak’ın devamında oturan piyanist Haluk Ağabey’i (Tarcan), onun büyüğü Dr. Operatör ve müzikçi Bülent Tarcan’ı hatırlıyorum mesela.

Levent Çarşısı, mahallenin girişindeki iki sıralı küçük dükkândan ibaretti. Tek lüksümüz, hâlâ aynı yerdeki pastacıydı. Çok güzel supanglez yapardı. Yazın da dondurma alırdık oradan. Şimdi sitelerin, gökdelenlerin ortasında kalmış tarihî Levent kışlası, biz çocuklar için “Perili Köşk”tü. Tabii ki oraya kadar gitmemize asla izin verilmezdi. Bugünkü çılgın trafikli Etiler yolu, yani Nispetiye Caddesi, o günlerde toprak bir patikaydı. Etiler kooperatif evlerinin yapımına birkaç yıl sonra başlandığında, bugün Etiler-Ulus-Hisarüstü bölgesini içine alan geniş alan, çamlık ve kırlıktı. Bebek’e inen toprak yolun iki yanı karanfil ve çilek tarlalarıydı. Yazın, biz çocuklar, başımızda bir büyükle bu yollardan yürüyerek Bebek’e, denize inerdik. Yol boyu da “Ödlüyorum, ödlüyorsun, ödlüyor” diye ödlemek fiilini çekerdik, öylesine tenhaydı oralar. Levent’in hemen karşısında, Zincirlikuyu Mezarlığı’ndan boğaza doğru, bugün en lüks alışveriş merkezlerinin, plazaların, daha ileride Sanayi Mahallesi’nin, Gültepe’nin kurulu olduğu kırsal bölgede sabahları kapımıza süt getiren sütçümüzün kulübesinden başka bir şey yoktu. Eczacıbaşı İlaç Sanayii, Fako, Metal Kapak, vb. fabrika binaları daha sonra yapıldı. Bölgeyi Beşiktaş’a bağlayan, günümüzün ana arterlerinden biri olan Barbaros Bulvarı 1958’de açıldığında, Yıldız Camii ve Sarayı hariç, iki tarafı bomboştu. Burada ilk binalar, hatırladığım kadarıyla 1960’tan sonra yapıldı. Bu bölge de silme fidanlık, dutluktu. Yıldız Sarayı ve Camii’nin önündeki parkta, hâlâ birkaç dut ağacı geçmişe tanıklık ediyor.

Ulaşım, hele de ilk yıllarda kırk beş dakikada bir Taksim’e kalkan otobüsle sağlanırdı. Sonra Levent-Taksim-Şişhane-Aksaray-Beyazıt-Eminönü ring seferleri başladı. Bayram günlerinde Taksim’de Sular İdaresi’nin önünde renk renk ışıklı su gösterisi yapılır, çevre bayraklarla süslenirdi. En büyük eğlencemiz ring otobüsüne Levent’ten binip hiç inmeden dolaşmaktı. O zamanlar öyle servis falan yok, sabahları Elâ ile birlikte Harbiye’deki okulumuza giderken, sardalye kutusu gibi tıklım tıklım dolu otobüste pestile dönerdik. Otobüs yolcuları hep tanıdık olurdu. Tavşan Amca dediğimiz tavşan suratlı bir bey vardı; bizi korur, sahip çıkar, otobüsün kapısına asılı kalmışsak içeri çekerdi. Çok kar yağdığında yollar kapanır, otobüsler işlemezdi. Böyle bir günde Elâ ile, Harbiye’den Levent’e kadar in cin top oynayan yollarda karlara bata çıka yürüdüğümüzü, karanlık bastığını, korktuğumuzu hatırlıyorum.

Levent’in kuş ve çiçek adlı sokakları asfalttı. Sarmaşık gülleri, hanımelleri ve anneannemin ısrarla ful-u bahrî dediği filbaharlarla, mevsimine göre türlü çeşitli çiçeklerle, çimlerle, meyve fidanlarıyla bezeli bahçelerle çevriliydi. Herkes bahçesine meraklıydı; birbirimizden fide, tohum, çiçek soğanı alırdık. Arka bahçelerimizde turp, yeşil salata, yeşil soğan, maydanoz, dereotu tarhları ve ayva, elma, armut, şeftali fidanları olurdu. Babam çilek de dikmişti bizim bahçeye; artık bahçelerde manavlarda görülmeyen kokulu, pembe, küçük Osmanlı çilekleri.

Bir de bitip tükenmeyen kedi maceralarımız vardı. Elâ ile ben kedi delisiydik. Ne kadar kedi varsa toplar, bakmaya çalışırdık. Kimisi üç beş yavru doğurur, erkek kediler parçalamasın diye daha gözleri bile açılmamış yavruları annelerimize göstermeden gizlice eve alırdık. Öyle adım başı veteriner, hayvan kliniği falan yok. Belediye veterineri vardı sadece, o da daha çok kuduz vakalarıyla uğraşırdı. Kedi dediğin sokakta doğar, kapıda beslenir; sevmek için, bir de çok kar kış olursa içeri alınır. Bazen bakımsızlıktan, bazen uyuz oldular diye gazla silmeye kalkıştığımız için, bazen zehirlendiklerinden ölürlerdi. Ölen kedimizin ardından sokağımızın bütün çocukları bir kedi cenaze töreni düzenler, kediciğimizi gözyaşı ve ağıtlarla, o zamanlar toprak bir patika olan şimdiki Nispetiye Caddesi’nden başlayarak Beşiktaş’a, Ortaköy’e doğru uzanan uçsuz bucaksız kırlara götürür, bir süpürge çalısının ya da bir kayanın dibine gömerdik.

Sokaklarda bisikletli onlarca çocuk, motorize küçük bir ordu gibi dolaşırdık. Sokağın bir yanındaki akasya ağacından öteki yanındaki ağaca file gerer, voleybol oynardık. Ya da yakar top, kuka gibi oyunlar. Her gün bütün sokak, hele de bizim çevremizdeki beş evin ahalisi bir evde toplanılır, sıcak sıcak kurabiyeler, poğaçalar eşliğinde çaylar içilirdi. Dertler, sevinçler, aile meseleleri, biz çocukların sorunları bu geniş mahalle meclisinde bazen gürültü patırtı, bazen de güzellikle hep birlikte konuşulur, çözülürdü.

Gül Sokak’la bizim Sülün Sokak’ın kesiştiği köşedeki iki katlı, villa tipi ev, yedek parçacı Selahattin Amcaların (Üsküdarlı) eviydi. Oğulları Bülent, iki kızları İnci ve Yıldız High School’a gidiyorlardı. DP’nin ekonomi politikalarının verdiği ivmeyle 1950’lerde sınıf atlayan ticaret erbabının yaşam düzeyi ve özlemlerinin çok iyi bir örneğiydi onlar. Eski de olsa, saatte 60 kilometrenin üstüne çıkamasa da sokağımızın tek arabası onlarındı. Zengin amcaları Baki Üsküdarlı, Şan Sineması’nın işletmecisiydi. Bizim bütün sokak, çoluk çocuk Şan Sineması’nda bedava film izler, pazar konserlerine giderdik. Hatırlıyorum, Avare diye bir Hint filmi gösterimdeydi o sıralarda. İstanbul, “Avaremu” şarkısı ve Raj Gapor için yanıp tutuşuyordu. Biz bütün mahalle, o filmi Şan Sineması’nda seyretmiştik, hem de birkaç defa.

En geniş ve iyi ısınan tek ev onlarınkiydi, galiba kat kaloriferi de yapılmıştı sonraları. Bu yüzden kış aylarında o evde toplanılırdı. Bazen lokma dökülür, bazen evlerde börek yapılıp taşınır, sekiz on kişi orada yenip içilirdi. Bir kış, camekânlı odada onlarca civciv beslendiğini, biz yiyip içerken, sohbet ederken civcivlerin ayaklarımızın altında dolaştığını, Zeynep Hanım Teyze’nin civcivler yerleri kirletmesinler diye onlara küçük donlar dikip giydirdiğini hatırlıyorum. Gerçeküstü bir atmosfer işte. Galiba Selahattin Amca’nın bir alacağına karşılık kuluçka makinesi olan bir esnaf o civcivleri vermiş. Hikâyelerimiz, yaşamlarımız böyle naifti.

Kedilerimizin, tavuklarımızın birbirine karıştığı, dertlerimizin ortaklaştırılıp dermanın hep birlikte arandığı, annelerimize babalarımıza kızınca veya onlardan kötü azar işitince komşu eve sığındığımız; makam araçları, mesela külüstür cipleri olan subayların, mahallemizin çocuklarını resmî araca doldurup okula bıraktıkları, bütün evlerin kapılarının açık olduğu, anahtarların kapı üstünde durduğu, bugün artık unutulmuş, belki de garipsenen bir yaşam sürdürdüğümüz yer; çocukluğumuzun masum ve güzel anılarının mekânıydı Levent.

Bizim minik evler, bölgeye kat çıkma izni verilmediği için gökdelene, apartmana dönüşmedi çok şükür, ama yakındır. O çocuk resimlerini andıran, küçük pencereleri kırmızı ya da yeşil tahta kepenkli, bahçeleri ahşap çitle çevrili, kırmızı kiremit damlı mütevazı evler süslendi püslendi, yerlere kadar inen camlar, vitraylar takıldı, görgüsüzce boyandı, yaldızlandı; kimisi oto galerisi, kimisi şirket merkezi, birçoğu kebapçı, restoran falan oldu. Bisikletlerle ya da yaya dolaştığımız bomboş yollar otomobilden geçilmiyor şimdi, trafik tıkanıyor. Karanfil ve çilek tarlalarının arasından Etiler’e doğru giden, oradan da Bebek’e inen yer yer toprak, yer yer arnavutkaldırımı Nispetiye yolu, şimdi iki yanında lüks mağazaların, Akmerkez’in, blok apartmanların, kliniklerin bulunduğu, şehrin en yoğun trafiğine sahip, karşıdan karşıya geçmenin imkânsız olduğu, alt-üst yollarla, geçitlerle dolu bir cadde.

Şimdi bana, hayatının hangi yıllarına geri dönmek istersin diye sorsalar, hiç duraksamadan Levent günlerine derdim: umut ve masumiyet günlerimize. “Sülün Sokak’ın Kızları” diye bir roman yazmak var hep içimde. O sokağın çocukları, hele de kızları, hepimiz ne kadar değişik hayatlar yaşadık, ne badirelerden geçtik, ne kadar değiştik! Tıpkı Levent Mahallesi gibi, İstanbul gibi, Türkiye gibi.

Geçtiğimiz günlerde Elâ’yı kaybettim, kaybettik. Cenazeden sonra Levent’e gittim. Bisikletle tur attığımız, oyun oynadığımız, kedi kovaladığımız, tenha köşelerinin sık yeşillikleri arasında çocukluk aşklarımızı yaşadığımız sokaklarda dolaştım. Artık tanıdık hiçbir şey kalmamıştı orada. Herkes taşınmış, annelerimizin babalarımızın kuşağı çoktan bu dünyadan göçmüş, sıra bize gelmişti artık. Levent’i, Elâ’yı kaybettiğimiz gün, içimde bitirdim. Bir daha döneceğimi de hiç sanmıyorum.

MELEK – Anlattıklarından babandan çok etkilendiğini anlıyorum. Baban ne zaman öldü? Kaç yaşındaydı?

OYA – Can Yücel’in “Ben hayatta en çok babamı sevdim” mısrası benim için de geçerlidir. Galiba babam da en çok beni sevmişti. Kız çocukların anneleriyle yakın ilişkileri olur, bizde tam tersiydi; her şeyi, bir kız çocuğu için en mahrem konuları bile babamla paylaşırdım. Özgürlükçü bir adamdı, bana hiçbir şeyi yasakladığını hatırlamıyorum, Bazen bir erkek çocuk gibi yetişmem, güçlü ve kendime güvenli olmam konusunda biraz zorlardı beni. Bu, hem anneme tepkiydi hem de kadın olarak toplumda ezilmemi engellemek içindi. Babam 1956 Mart’ında öldü. 56 yaşında dendi. Ama şimdi bütün verileri birleştirdiğimde, babamın 1896’lı olduğu anlaşılıyor. Demek ki öldüğünde 60 yaşındaymış. Garip bir şey anlatayım. 6-7 Eylül olayları 1955’te olmuştur ya, babamın ikinci beyin kanamasını geçirip sonra da ölmesinin nedenidir o vahşet.

MELEK – Neden? Nasıl oldu bu?

6-7 Eylül’ü hatırlıyoruz

OYA – 6-7 Eylül olaylarından bir gün sonra, babam beni de aldı, Taksim’e gittik. Bana birşeyler anlatmak mı istiyordu, yalnız başına gitmeyi gözü yememiş miydi, bilemiyorum. O korkunç manzarayı, Taksim’in halini, yanmış, ters çevrilmiş otomobilleri, sokaklara yayılmış kırık dökük malları, top top kumaşları, ara sokaklardaki talan edilmiş, camları kırılmış, yakılıp yıkılmış evleri görünce, zaten yüksek tansiyonu olan babam, birden fenalaştı. Manzara gerçekten de korkunçtu, ben de hiç unutmadım. On beş yaşında bile yoktum o sıralarda ama çok utandığımı hatırlıyorum. Şimdi de zaman zaman hani kendi yapmadığımız işlerden, sorumlu olmadığımız kötülüklerden utanç duyuyoruz ya, onun gibi. Bir de şu var: Babamın kuşağı, hele de İstanbullular, azınlıklarla büyümüş, en iyi arkadaşları azınlıklar olmuş bir kuşaktır. Hatırlarım, işte Hayk Amca, Yasef Amca, Rober, Oberle, Siranuş Teyze, anneme midye dolması yapmayı öğreten meyhaneci Dimitri, dişçimiz, doktorumuz, hep babamın azınlıklardan dostları, arkadaşları. Sanırım o kuşağın kentli aydın kesimleri azınlık kültürüne daha yakındı, İstanbul’un kozmopolit ortamında yetişmişlerdi, aynı ortamlarda birlikte yaşamışlardı. Babam o manzaraya dayanamadı işte. Bir taksiyle eve geldik, daha da fenalaştı, hastaneye kaldırıldı. Zaten daha önce de bir beyin kanaması geçirmiş ama atlatmıştı. Bu defa daha ağır oldu, felç geldi, bir daha da tam düzelmedi. Çok onurlu, tuhaf bir adamdı. Kendini hayat karşısında haksızlığa uğramış, yenilmiş hissediyordu. Felçli olarak yatağa bağlı kaldığı sıralarda, akıllı kızım benim, bir tek sana güveniyorum, bana tabancamı getir, diye yalvarırdı bana. Böyle yaşamaktansa intihar etmek isterdi. Kâbus gibi hatırlıyorum o günleri.

Benim için 6-7 Eylül biraz da babamın ölümüne yol açan meşum olaydır. Peki sen hatırlıyor musun, sizin aile nasıl yaşamıştı o olayı?

MELEK – Ben daha küçüktüm, dokuz yaşındaydım. Çubuklu’da yalıdaydık. Çubuklu, Müslüman bir semt o zamanlar. Tam bizim karşımız Yeniköy. Çubuklu’dan görüyoruz; yer yer yangınlar var. Sahildeki gazinolardan, meyhanelerden, evlerden piyanoların, eşyaların denize atıldığını karşı taraftan dürbünle izleyebiliyorduk. Bende çocukluktan kalan en ürkütücü anılardan biridir bu. Babamın, annemin, ailenin tepkisini hatırlıyorum; çok büyük bir şoktu, çünkü bizim ailede de, aynı sizinkiler gibi azınlıklarla dostluk vardı. Zaten bizim çocukluğumuzda, böyle ayrımlar hissetmedik; Ermenilerle, Rumlarla eşit olmadığımız gibi bir his hiç duymadık. Hatırlıyorum; Yeniköy yanıyordu. Ailedeki hava, CHP’li gelenekten de gelindiği için, bütün bu olayların iktidardaki Demokrat Parti’nin tertibi olduğuydu. Ama Çubuklu ne de olsa olayların kalbine uzaktı. Babamlar şehre inip de manzarayı gördükten sonra evde bir matem havası estiğini; babamla amcalarımın, zarara uğramış, işyerleri yakılıp yıkılmış gayrimüslim arkadaşlarını ziyarete gittiklerini hatırlıyorum. Bir de babaanneme bir terzi gelirdi: Madam Anasto Heybeliada’da oturan dul bir Rum hanımdı.

OYA – O zamanlar evlere gelen gündelikçi terziler vardı, bak bana da hatırlattın.

MELEK – Madam Anasto gelince üç gün, dört gün kalır, bütün mevsimlik dikişleri bitirirdi. İşte o günlerde Madam Anasto gelmişti yine dikişe. Karşılıklı bahçede oturmuşlardı bizimkilerle. Onun ağladığını, babaannemin de onu, “Ah Anastocuğum, bizim de başımıza neler neler geldi, bizi de çiftliklerimizden topraklarımızdan kovdular...” falan diye teselli etmeye çalıştığını hatırlıyorum. Yine de bütün bunlar biraz sisli anılar benim için. On yaşında bile değildim daha.

OYA – Hani, “Biz çocukluğumuzda Ermeni, Rum, Yahudi, böyle ayrımlar bilmezdik,” dedin ya, aklıma bizim okuldan bir Ermeni arkadaşımızın sözleri geldi. Bizim Dame de Sion’da benim okuduğum yıllarda azınlıklardan öğrenciler sanırım kolejden daha fazlaydı. Yani Türkler azınlıktaydı bir bakıma. Gerçekten de böyle ayrımlar yoktu kafalarımızda. Şimdi 50 yıl sonra bile, çok seyrek de olsa sınıf arkadaşları hâlâ toplanıyoruz. Bir gün “Biz ayrı gayrı bilmezdik. Nereden çıktı bu düşmanlıklar, nasıl bu hale geldik,” diye konuşurken, bir Ermeni arkadaşımız, içime çok oturan, vicdanımı sızlatan bir söz söyledi: “Evet, siz bilmezdiniz ama biz bilirdik,” dedi. Bunun ne demek olduğunu şimdi çok iyi anlıyorum. Ötekinin nasıl hissettiğinin bile farkında olamıyoruz. Kendimizden hoşnutuz, biz hiç ayrımcılık yapmadık, hiç böyle duygularımız yok diye... Ama o farkında. Arkadaşımın o sözü çok içime işledi, üstünde düşünüp duruyorum hâlâ.

MELEK – Yine de, o dönemleri düşünürsek, mesela 1915... Ne kargaşalar, ne acılar yaşanmış. Büyük bir altüstlük var. Ermenilerle hem dost olunmuş, hem savaşılmış. Ama halk, birlikte yan yana yaşamış. Milliyetçilik denilen virüs bu oranda yayılmadığı için, bütün yaşananlara rağmen insanlar arasındaki ilişkiler, dostluklar iyi kötü sürebiliyor. Osmanlı’nın birarada yaşama kültürünün etkisi bu belki. Endülüs Emevi devletinden sonra üç semavi dinin birarada yaşadığı yapı Osmanlı İmparatorluğu. Osmanlı elitleri gerçek anlamda kozmopolit. Bugün çok moda olan medeniyetler çatışması gibi bir kavram yok, çünkü bu insanlar zaten bütün bu uygarlıkların hepsiyle iç içe, hepsinden birşeyler almışlar.

Kolejin tiyatrocu kızları

OYA – Derin mevzulara daldık, toparlayalım. Senin okuduğun yıllardaki koleji anlatsana biraz. Sizin okuldan, senin döneminden epeyce ünlü kadın çıktı bildiğim kadarıyla. Sınıfınız nasıldı?

MELEK – Ben koleje 1957 yılında girdim. O zaman bizim okulun adı Arnavutköy Kız Koleji. Bizim sınıf tiyatrocular sınıfıydı. Kolejin asi sınıflarından biriydi. Robert Kolej Tiyatro Kulübü birçok tanınmış tiyatrocu yetiştirmiş, prestijli bir kulüptü.

OYA – Senden çok daha önce Genco Erkal, Çiğdem Selışık, sonradan Genç Oyuncular’a dönüşecek bütün o tiyatrocu kadro da kolejdendi.

MELEK – Evet, Robert Kolej Tiyatro Kulübü gerçekten de Türk tiyatrosuna çok sayıda kişi yetiştirmiştir. Bunda Anglosakson kültüründe tiyatronun oynadığı önemli rolün de etkisi olmuştur kanımca. Tiyatro Kulübü çok geniş bir yelpazede oyunlar sergilerdi. Anton Çehov’un yanı sıra o günlerde adı yeni duyulan sıra dışı yazarların, mesele Jean Genet’nin oyunları da sahnelenirdi. Hatta Genet’nin Hizmetçiler oyununda Pınar Kür, Mürvet Somuncuoğlu ve ben oynamıştık. Benim olduğum dönemde Ali Taygun, Nedim Göknil, Tarık Okyay, Mustafa Gürsel, Ahmet Çavuşoğlu, Hamit Fişek, şu anda hatırlamadığım daha pek çok isim vardı.

Bizim sınıftan da çok tiyatrocu çıktı. Meral Özdemiroğlu (Taygun), Nevra Şırvan (Serezli), Meral Onuktav (Çetinkaya), bir de Mürvet Somuncuoğlu, ilk hatırladıklarım. Mürvet Somuncuoğlu her konuda çok yetenekli bir kızdı, çok yakın arkadaştık. Babası Menderes’in Londra’da kaza yapan uçağında ölmüştü. İkimiz sonradan tiyatrodan koptuk, Mürvet ABD’ye yerleşti, dilbilimci oldu. Tiyatronun yanı sıra; akademik alanda da iktisat tarihçisi Huricihan İslamoğlu, Marmara Üniveritesi Güzel Sanatlar Fakültesi Dekanı Nazan Otar (Erkmen), Psikolog Güler Okman (Fişek), Doğuş Üniversitesi Fen Edebiyat Dekanı Dilek Aksüğür (Doltaş), sanatçı Suzi Hug, Apel Galerisi’nin sahibi Nuran Baktır (Terzioğlu) da bizim sınıftandı.

OYA – Ne isimler!.. Hamit Fişek’e takıldı aklım. O da mı tiyatro yapmıştı? Ben Hamit’i yıllar sonra, 1970’te Ankara’da Hacettepe Üniversitesi’ndeyken tanıdım. Aynı koridordaydık. Oda yoktu da, onun için hücre gibi küçücük bir bölüm ayrılmıştı. Amerika’da psikoloji doktorası yapmış, doğru Hacettepe’ye gelmişti. İçimin çok ısındığı, çok hoş, medeni cesaret sahibi bir arkadaşımızdı. Nereden nereye... Daha sonra anlatacağım. 12 Mart’ın karanlık günlerinde, yakalanmamak için terk ettiğim evimden bazı lüzumlu eşyalarımın, kitaplarımın alınması gerektiğini söylediğimde, bir tek Hamit hiç duraksamadan, ben gider alırım eşyalarını, demişti. Gerçekten de iki bavul eşya, kitap çıkarmıştı evden. Mangalda kül bırakmayanlar, çekinmişlerdi benim eve gitmeye. Böyle şeyleri hiç unutmuyor insan.

MELEK – Evet, böyle şeyler unutulmaz. Hamit Fişek Boğaziçi Üniversitesi’nde profesör şimdi.

OYA – Mezuniyetin ne zaman senin kolejden?

MELEK – Ben okuldan 1965’te mezun oldum. Orada okumak ayrıcalıktı gerçekten, Bir kere orası sadece İstanbul’un ve Boğaz’ın değil, dünyanın en güzel yerlerinden biridir bence: şimdiki adıyla Robert Kolej. Amerikalı misyonerler Osmanlı topraklarına geldiklerinde hem İstanbul hem de Anadolu’nun en güzel yerlerinde okullar açmışlar. Binaların mimarisi, konumu, her şey çok iyi düşünülmüş ve tasarlanmış. Arazi çok güzel ağaçlandırılmış, iklime uygun bir bitki örtüsü yaratılmış. Bizler; Türkiye’nin, hatta İstanbul’un gerçeklerinden kopuk bu cennette dokuz yıl okuduk, çocukluktan genç kızlığa geçtik. Arnavutköy Kız Koleji’nde gayrimüslimlerin yanı sıra Cumhuriyet Türkiyesi’nin yüzünü Batı’ya çevirmiş ailelerinin kızları da vardı. Fakat bizim sınıf, öyle sanıldığı gibi, en zenginlerin çocuklarının okuduğu bir sınıf değildi. Ağırlıklı olarak orta, orta üst katmanlardan geliyorduk. Bizden öncekiler içinde büyük burjuva ailelerin, en zenginlerin kızları daha fazlaymış.

Biz okulda Amerikan eğitimi alıyorduk. Ama o zamanki Amerika imajı şimdikinden çok farklıydı. Amerika, yeni dünya hayalini yansıtan bir ülkeydi. Herkesin beş parasız gidip milyarder olabileceği fırsatlar ülkesi. O zamanlar ırk ayrımını ve Kızılderililere yapılanları bilmiyorduk ki. Çocukluğumuz Kızılderili filmleri izlemekle geçti; beyaz adamla kafası rengârenk tüylerle bezeli adamların bize masal gibi gelen savaşları, “Vahşi Batı”. O yıllarda Amerikan sineması çok güçlü. Biz kendimizi o filmlerin cesur, özgür kahramanlarıyla özdeşleştirerek büyümüşüz. Öte yandan bize verilen eğitim, “sen bireysin” üzerine kuruluydu. Anglosakson eğitimi insana birey olma fikrini küçük yaştan verir, sana kendi adına karar vermen gerektiğini aşılar. Sen kendi kararını kendin vereceksin. Öyle tepeden inme kararlar, hazır reçeteler yok. Soru soracaksın, soru sorma, hocayla tartışma özgürlüğün vardır. Kolejin disiplinsiz bir okul olarak tanınması bundandır.

OYA – Evet, öyle tanınırdı. Ben koleje işte bu yüzden gönderilmemiştim; orada disiplin zayıf, bu zaten serkeş, kolejde beter olur; bunu olsa olsa rahibeler yola sokar, diye düşünmüşlerdi. Ama olmadı, o mazbut yol neyse, ona bir türlü giremedim. Peki Melek, baban da Anglosakson kültüründen miydi, eğitim olarak yani?

MELEK – Babam Galatasaraylıydı. Amcalarım da Galatasaray ve Alman Lisesi mezunuydular. Annem daha önce de söylediğim gibi Arnavutköy Kız Koleji’nde okumuştu ama onda da Fransız etkisi ağır basardı. Ağabeyim Osman önce High School, sonra Robert Kolejde okudu. Bizim kuşakta Anglosakson eğitimi ağırlıktaydı. Kolejde aldığım eğitim kişiliğimin oluşmasında büyük pay sahibidir. Sonraki yaşamımda bu eğitimden güç aldım, kendime güvenmekte, ben her şeyin altından kalkarım duygusu edinmemde payı büyüktür.

OYA – İki farklı aile, iki farklı eğitim anlayışı... Bize okulda verilen eğitim, boyun eğme, sürünün parçası olma, vazife ahlakıydı. Kolej için anlattıklarının tam aksiydi. Tabii benim zamanımın, yani 50-60 yıl öncesinin Notre Dame de Sion’undan söz ediyorum. Şimdi dünya ile birlikte okul da değişmiş, bambaşka olmuş. Bana ilginç gelen: sonraki yaşamlarımızda, farklı yollardan da olsa aynı başkaldırıyı yaşamış olmamız, aynı kendine güven ve “direnebilirim” duygusuna sahip olmamız. Galiba boyun eğiş kültürü tepkiyi de birlikte getirebiliyor. Ben boyun eğmeyi erdem olarak sunan o kültüre isyan ettim.

Bizim zamanımızda Dame de Sion’un tarihinden gelen anlayış, “Az piyano, az lisan, hariciyeci koca” anlayışıydı. Diplomat erkeklere, eğitimli salon kadınları yetiştirmek... Bu anlayış, ilk kez benim okuduğum yıllarda değişmeye başladı. Yine de eğitimli kadın iyi anne, iyi karı olur görüşü hâkimdi. Benden de ne iyi salon kadını olurdu ama haa! Yıllar sonra, 12 Eylül darbesinden kaçmış yurtdışında yaşarken Aydın annemi kızdırmak için “Eee kaynanam, hep hariciyeci damat isterdin, bak damat hariciyeci oldu, üstelik de merkeze alınmıyor, hep hariçte,” derdi, annem ifrit olurdu.

Bunları söylerken biraz abarttığımı, okulun hakkını yediğimi fark ettim şimdi. Oldukça sağlam bir edebiyat-felsefe eğitimi verilirdi. Fen bölümü yoktu bizim zamanımızda. Ama hani karteziyen denilen sağlam bir mantık ve sistematik düşünce vardır, eğitim bunun üzerine kuruluydu. Sonraları, örneğin ortak bir çalışmada, bir toplantıda, bir tartışmada, benden çok daha parlak zekâlı, çok daha bilgili birilerinin konuyu dağıttıklarını, kendilerini iyi ifade edemediklerini, bilgilerini kullanamadıklarını veya ağır iş çıkardıklarını görünce, bize öğretilmiş olan sistematik düşünme yöntemi veya alışkanlığının önemini fark ettim. Hastalık düzeyine varan iş disiplinini de okuldan aldım. Ama itiraf etmek gerekirse, karteziyen mantık formel düşünceye yatkındır, fantezilerin yaratıcılığını törpüler, pozitivizme açıktır. Ben kendimde uçuk ve parlak düşünce eksikliği görürüm hep. Bu da aldığım eğitimden geliyor belki.

Neyse canım, şimdi biraz da işin tatlı yanına, aşk meşk meselelerine gelelim. Yani ikimiz de cami avlusundan çıkmadık.

İlk aşklar, ilk sevdalar

MELEK – O konular... yani...

OYA – Canım hepsini anlatalım, mahremiyeti ortaya dökelim demiyoruz. Ne kendimize ne de bir zamanlar bizim için o kadar önemli olan insanlara saygısızlık yapacak değiliz. Herkesin mahremi vardır; ne kadar apaçık konuşuyoruz desek de, birbirimize de anlatmayacağımız, hiç konuşmayacağımız, konuşsak da yazmayacağımız ilişkiler, olaylar, insanlar var tabii. Yaşayanları pek katmayalım işin içine, en azından adlarını vermeyelim, ama mesela çocukluk, ilkgençlik aşklarımız. Nasıl yaşadık bunları? Ailede nasıl karşılanırdı, ne kadar paylaşılırdı? Şimdi bakıyorum da, gençler annelerine, babalarına, komşu teyzelerine aşklarını, mecaralarını minevvel minahir açık açık anlatıyorlar. Benim kendi oğluma, “Bana ne bunlardan yahu, bu senin özel hayatın,” dediğim olmuştur. Bilmem yanılıyor muyum ama sanki kırk elli yıl öncesinin gençlik aşkları, duyarlılıkları farklıydı gibi geliyor bana. Bir de bizim ailelerimiz, hele de analarımız hiç hoşgörülü, açık değillerdi cinsellikle ilgili meselelerde.

MELEK – Evet, bizim aile de çok kapalıydı bu konuda. Uluorta konuşulmazdı özel şeyler, hele de cinsellik. Ben ilkokulda, Işık Lisesi’ndeyken bir Yahudi oğlanı beğenirdim. Onu çok iyi hatırlıyorum, gözleri yeşildi. Benim yeşil göz merakım vardır gençliğimden beri. Sonra koleje gelince, ben tiyatro yapmak istiyordum ya; ama bizimki kız koleji, Robert Kolej de erkek okulu, ikisi ayrı. Tiyatro kulübünde kız-erkek karışıktı. Dolayısıyla tiyatroda oynayan kızlar: Nevra, ben, Mürvet, oyun provaları için Robert Kolej’e giderdik. O zaman Robert Kolej’de, eskiler bilir, işletenin adıyla Kâzım diye anılan bir kantin vardı. Henüz Robert’te kız öğrenci yoktu. Kızlar, Robert Kolej’in yüksek okul statüsü kazanmasından sonra geldi. Bizler onca oğlanın içine üç tiyatrocu kız olarak girmiştik. Tabii büyük ilgi, sükse.

OYA – Üstelik de üç güzel kız. Vay vay vay...

MELEK – Yani nasıl anlatayım; on beş on altı yaşlarındayım o zamanlar. Doğruyu söylemek gerekirse; ben beğenilirim, beni erkekler beğenir, ben beğenilen bir kızım anlamında bir şımarıklığım vardı. Ay, hiç de farkında değilim; ay, ben de herkes gibiyim, demiyordum.

OYA – Ama şekerim farkında olunmayacak gibi de değildin ki sen!

MELEK – Yani, güzellik değil de, öyle kendime göre bir havam vardı işte. O havanın da farkındaydım.

OYA – Peki o sırada kolejdeyken sevgililerin oldu mu?

MELEK – Tabii canım, o zamana göre çeşitli maceralarım oldu. Fakat annem bu konuda çok sert, baskılar yapıyor. Okuldan çıkış saatiyle eve geliş arasında beş dakika geçtiği vakit, hemen “neredeydin” sorusu.

OYA – Ay, bu kadar benzerlik olur. Yani Katolik eğitiminden gelme de olsa, Cumhuriyetçi öğretmen de olsa, anneler hiç değişmiyorlar demek ki!

MELEK – Evet, işte ben böyle geç kalamam, şunu yapamam, bunu yapamam; ayıptır.

OYA – Bizde de aynı böyleydi. Bazen, annemin de beğendiği, mazbut saydığı ailelerin kızlarını örnek gösterirdim: Bak anne, o gece çıkabiliyor arkadaşlarıyla, arkadaşında kalabiliyor, bana neden izin vermiyorsun, derdim. Annemden aldığım cevap: İyi iyi de, bize gelmez, olurdu. Nedense özgürlük adına hiçbir şey bize gelmezdi. Bir de tabii “el âlem ne der!” lafı vardı.

MELEK – Ben annemin sıkıyönetimini aşmak için bir yol buldum. Başladım, tiyatroda provaya kalıyorum diye geç gelmeye.

OYA – İyi bari, tiyatroya ses çıkarmıyorlar. Ben de çok istemiştim, ama annemi aşamamıştım.

MELEK – Tabii benim de annem felaket karşıydı bu tiyatro işine ama babam desteklerdi. Düşünüyorum da bugün bile ben babam kadar özgürlükçü bir erkeğe rastlamadım. Bir erkek olarak anneme, bütün kadınlara, hem de kızına davranışı... Anneme, bırak kızı, ben kızıma güvenirim, kötü bir şey yapmaz, derdi. Annem ise, benim aklımın beş karış havada olduğunu söyler, karşı çıkardı.

OYA – Bizde de tam aynı şey vardı. Babam, “Ben kızımı ordu içine bırakırım, kendi yolunu bulur,” derdi, annem kavgalar pahasına itiraz ederdi. Babam öldükten sonra çok zorlandım annemle ben.

MELEK – Bu, biraz da anne kız ilişkisinin zorluğu. Ben böyle genç yaşta ortalara çıkıp, biraz da güzel olup havalanınca, erkeklerin dikkatini çekmem ve bunun farkında olmam annemi acayip şekilde rahatsız ediyordu. Kıskançlık diyemiyorum ama hiç hoşlanmıyordu bundan. Bana ağır laflar ederdi bu yüzden. Hani vardır ya kötü yola düşmüş kız, onun gibi.

OYA – Bu da tamamen aynı. Eve beş dakika geç kaldım diye, bir oğlanla görülmüşüm diye annemin bana ettiği sözleri hatırlıyorum da, sanki randevuevinde basılmışım gibi.

MELEK – Kısaca, ilkgençlik yıllarında erkek arkadaş konusunda büyük özgürlüğüm olmadı. En büyük şansım ağabeyimin varlığıydı. Aramız üç buçuk yaştır. Osman’la ilişkim hep çok iyiydi. İttifaklar kurardık onunla. Onun erkek arkadaşları da bize gelir, kızlı erkekli partiler düzenlerdik evde. Bizimkiler buna ses çıkarmazlardı, hatta böyle evde kendi ardamızda eğlenmemizi teşvik de ederlerdi.

OYA – Daha sonra senin siyasal fikirlerinin gelişmesinde etkisi oldu mu ağabeyinin?

MELEK – Farklı yollara gittik. Osman farklıydı, benim gibi gözükara değildi, o her zaman daha sakin, daha dingin bir çocuktu; ama ben yaramazdım. Şimdi kendi oğlum olduktan sonra düşünüyorum da, çok zor bir çocukmuşum. İşte o tiyatroculuk maceraları sırasında, Robert Kolej’in o zamanlar yeni açılmış mühendislik bölümünde okuyan kendimden üç dört yaş büyük bir gence tutulmuştum: Arif Dirlik. Bu Arif o zaman için, yani 62-63 yıllarından söz ediyorum, sıra dışı sayılan sol fikirlere sahipti. Şimdi Amerika’da önemli bir Çin uzmanı olmuş, kitapları Türkiye’de de basılıyor. Arif öyle yakışıklı falan değildi ama karizmatik bir tipti. Kimseleri de beğenmezdi. Arif’le bir toplantıda tanışmıştık, tiyatroyla ilgili bir toplantıydı herhalde. Son derece ilginç, zeki biriydi. Mersinliydi. Benimkinden çok farklı bir aileden geliyordu. Çok çocuklu bir ailenin oğluydu. Arif’le iki yıl, nasıl adlandırmalı, küçük çaplı bir flört yaşadık. Tabii o zamanlar şimdiki gibi değildi flörtler, ilişkiler.

Sen hatırlarsın, Bebek’te bir Nazmi vardı o zamanlar.

OYA – Hatırlamaz olur muyum! Bahçesinde erik ağaçları vardı, baharda erik çiçekleri tabaklarımıza, kadehlerimize düşerdi, mutlu olurduk. Nasıl hatırlamam. Sanırım ben senden de önce, bazen arkadaşlarla, sosyolojideki öğrencilerle, bazen sevgililerimle, mesela Muzaffer’le (Sencer) Nazmi’de yemek yer, şarap içerdik. Önünden sahil yolu geçerdi, yolun altı da deniz... Sonra yerine lüks Bebek apartmanlarından biri yapıldı. İlk gördüğümde gençliğimden bir parça koparılmış gibi gelmişti bana, neredeyse ağlamıştım.

MELEK – Evet, gençliğimizin unutulmaz anılarından: Bebek’teki Nazmi... Sahibi Nazmi Bey ve efsanevi garson Fevzi. Coca Cola’nın içine votka koyup içmeyi bizler Fevzi’den öğrendik. Hesap çoğu kez ödenmez, Nazmi Bey’in masasında duran bir deftere herkesin adına kayıt düşülürdü. Sonradan ay başlarında ya da harçlık alındığında hesap kapatılır, bazı durumlarda Nazmi Bey’le pazarlıklar yürütülürdü. Bu durumlarda garson Fevzi her zaman bizden yana olurdu. Nazmi hayatımızın en renkli parçalarındandı. Ben de on yedi, en fazla on sekiz yaşlarındaydım, Arif’le Nazmi’de oturmalar, içki içmeler başlamıştı.

OYA – Aynı yıllar işte. Birbirimizi tanımadan yan yana masalarda oturmuşluğumuz bile vardır belki...

MELEK – Ya işte, o güzelim Nazmi apartman oldu. Hâlâ önünden geçerken yüreğim sızlar. Benim meşhur bir hikâyem vardır, bak anlatayım.

Arada tabii ki okuldan kaçılıyor, annemin sıkıyönetim uygulamaları kâr etmiyor, o sıkıştırdıkça ben daha da azıyorum. Bir öğleden sonra ama kış günü... Biz o zamanlar votka içerdik, votka modası vardı. Yine içildi, erken bir saatti ama içiliyordu. O sırada işte büyük bir tartışma çıktı. Bir iddialaşma başladı. Şimdi şuradan kendini denize atar mısın? Evet atarım, atamazsın, atarım... Dedim ya, kış günüydü, üstümde paltomla Nazmi’den çıktım, karşıya geçtim ve paltoyu çıkarıp kendimi suya attım. Yüzdüm, çıktım ve döndüm. Sırma’nın (Evcan) evi yakındı, gittim Sırma’nın evinde üstümü değiştirdim, saçımı kuruttum. O zamanki Bebek’in şimdiki Bebek’le alakası yok. Herkes birbirini tanıyor. Daha ben eve gitmeden haberi çoktan gitmiş anneme, senin kız kendini denize atmış diye...

OYA – Benzer bir maceram var. Ama ben çok küçüktüm, üç dört yaşındaydım. O zaman Merzifon’daydık, Merzifon’da Amerikalı misyonerlerden kalmış Merzifon Amerikan Koleji’nin binaları vardı. Askeriye el koymuş, orduevi, lojman, komutanlık binası olarak kullanılıyordu. Bahçede bir havuz vardı, bugün bile gözümün önünde; olsun olsun da yarım metre derinliğinde, içinde kırmızı balıklar, suda gümüş gibi parıldayan koyu yeşil yapraklı, turuncu çiçekli bitkiler olan küçük bir havuz. Çocuklarla iddialaşmaya başladım: Ben yüzme bilirim, dedim, yüzemezsin dediler. Bakın görün, dedim; kendimi başaşağı havuza attım. Sonrasında hatırladığım ya da kendime geldiğimde başımda konuşulurken duyduğum şu: Başım ıslak, belime kadar ıslağım ama bacaklarım kuru, çünkü ben balıklama atlamışım ve bacaklarım da dışarıda kalmış. Annemden çok azar işitmiştim. Arada epeyce zaman ve yaş farkı var ama yapı aynı: Atlayamazsın mı dediniz, görün bakın! Galiba Yengeç burcu benzerliği bütün bunlar.

MELEK – Ben de çok şiddetli tepkiyle, azarla karşılaşmıştım evde. Üstelik üç dört yaşında değilim, koca kızım. Arif’e dönecek olursak; o Amerika’ya gitti. Bir süre mektuplaştık,; ama tabii ben çok gencim, o da çok genç.

OYA – Arif Robert Kolej’dendi, dedin. Peki, hatırlamak için soruyorum. O yıllarda Robert’te ilk mühendislik bölümleri açılmıştı, yüksek öğrenim başlamıştı. Mesela benim Levent’ten mahalle arkadaşım İnci Üsküdarlı ile ünlü matematikçimiz Cahit Arf’ın kızı Fatma Arf mühendisliğin ilk kız öğrencileriydi yanılmıyorsam.

MELEK – Evet, Fatma Arf, Arif ile aynı yıllarda mühendislikteydi. Sonra bir gün Amerika’dan Arif’ten bir mektup geldi. Ben ciddi bir karar verdim, mühendis olmayacağım, tarih okuyacağım, diyordu. Ben o sırada çok gençtim, bu kararın ne anlama geldiğini anlayacak olgunlukta değildim. Aramızda dört beş yaş fark vardı ama Arif kafaca çok gelişkindi. Sonra yavaş yavaş koptuk, yazışmaz olduk. Yıllar sonra, ABD’de olan Huricihan’dan (İslamoğlu) Arif’in dünya çapında bir Çin uzmanı olduğunu duydum. Şimdi düşününce, o dönemin koşullarında çok şey bilen, akıllı, kafası dolu biri olduğunu anlıyorum.

Arif’ten söz açmışken hikâyenin devamını da anlatayım bari. Biz seninle bu çalışmaya başladığımızda, 2009 yılının baharında yaptığımız konuşmaların bant kayıtlarını alıp Paris’e gittim. Orada daha sakin bir ortamda daha rahat çalışabiliyorum. Bir gece Arif’le ilgili bu bölümü deşifre edip yazdım ve gece geç saatte, uyumadan önce, Arif’i bulmalıyım, acaba ona nasıl ulaşabilirim gibi düşünceler geçti aklımdan. Yattım, uyudum. Ertesi sabah internette mesajlarıma bakarken birden mesaj kutumda, Facebook adresimde Arif Dirlik’ten bir mesaj gördüm, inanamadım; ilk düşüncem birisi beni işletiyor oldu. Sonra düşündüm, bu çalışmayı yaptığımı, Arif’ten söz ettiğimi ikimizden başka bilen tek bir kul yok. Senin de beni işletmek gibi bir derdin olamayacağına göre mesaj gerçekten Arif’ten geliyordu. Mesajı açtım, Hong Kong’dan yollanmıştı. Bu kısa mesajda, yıllar sonra izimi bulduğunda benim hâlâ dünyayı daha yaşanır kılmak için mücadele ediyor olmamdan duyduğu mutluluğu dile getiriyordu. Ben de ona yazdığım yanıtta bu ilginç rastlantıyı anlattım. O günden beri yazışıyoruz.

OYA – Hayatta ne garip rastlantılar oluyor. İnsanlarda bir önsezi mi var, nedir! Sen anlatırken ben de çocukluk, ilkgençlik aşklarımı hatırladım şimdi. Sıkı dur; ben ilk aşk duygusunu beş yaşındayken yaşadım. Bir yedeksubay doktor vardı babamın alayında, bak adını bile hatırlıyorum: İrfan. Ben o yaşlarda çok sık hastalanırdım, bademciklerim şişer, ateşim otuz dokuza, kırka çıkardı. İrfan Bey de sık sık beni muayene etmeye, bademciklerime o iğrenç tentürdiyotlu karışımı sürmeye eve gelirdi. Şu işe bak! Ben aklımda isim tutamam, yakında kendi adımı bile unutacağım neredeyse ama doktorun adını unutmamışım. Nasıl bir duygu yoğunluğu, adamın geleceği zamanı nasıl iple çekmek, en acıtıcı iğneleri, öğürtüler veren bademcik “atuşmanı”nı da yapsa razıyım. Tuhaf belki ama daha sonra gerçekten âşık olduğumda içimdeki duygu aynen o duyguydu. Sonra bunun gibi kendi içimde yaşadığım birkaç vaka daha var. Mesela Levent’te, on on iki yaşlarındayken hepimizin uzaktan uzağa bir sevgilisi vardı. Sabahtan akşama bisikletlerle dolanırken onların önüne çıkmaya, göz göze gelmeye çabalardık. Oğlanların haberi bile yoktu belki ama o ne yoğun duygu, ne büyük özlem! Galiba çocukluktan çıkarken ilk büyük aşkım annemlerin yakın çevresinden birinin oğluydu. Benden bir iki yaş büyüktü, çocukluk arkadaşımdı. Çocukluktan sonra gençliğimizde aramızda bir ilişki doğdu, daha çok benden geldi yakınlaşma talebi; sanırım benim tutkulu yönelişim onu da etkiledi. Kısa bir süre birlikte olduk; ama o aklı başında, hayatını ve kariyerini hesaplı kitaplı belirleyen biriydi. Onun yol haritasına uymuyordum. Üstelik öyle güzel müzel değildim, zengin de değildim. Çocukcağız daha çok genç, seçmelerinde özgür olmak istiyor, kariyer hesaplarını yapmış, ben ise roman moman yazıp skandal yaratıyorum. Ne yapsın! Benden kurtulmanın yolunu kaçmakta buldu. Bilirsin, biz kadınlar için kaçan balık büyük olur. İzini Paris’te biraz sürdüm, sonra yüreğim parça parça peşini bıraktım. Epeyce güç atlattığım bu aşk hüsranından sonra aşktan kolay kolay ölünmediğini öğrendim. Çivi çiviyi söker düsturuyla epeyce havalandım sonrasında. Biraz da ekilmişlik psikolojisiyle “ben size gösteririm, kafama koyduğumu elde ederim” havaları. Aslında özgüvenimi onarabilmek, koruyabilmek için giriştiğim bir çaba.

MELEK – Haklısın, aşktan ölünmüyor ama aşksız da yaşanmıyor. Bizim kuşak romantik aşka, tutkuya, aşk acılarına inanırdı. Aşkın imkânsız olması, acıtması daha da makbuldü. Aragon’un mısralarındaki gibi “Mutlu aşk yoktur”. Ben de aşkı ve mutluluğu birarada düşünemedim hiç. İmkânsız aşklar her zaman daha cazip geldi, düz aşkın anlamı yoktu. Benim bir Bolivyalım vardı. Lise yıllarında, Arif’ten sonra Bolivyalı bir oğlan buldum. Babası ILO’da (Uluslararası Çalışma Örgütü) çalışıyordu. Bir partide tanışmıştık; adı Rodrigo’ydu, güzel gitar çalıyordu. Dansa kalktık ve daha ilk anda aramızda moda tabirle bir elektriklenme oldu. Tam bir Latin Amerikalıydı; ateşli, tutkulu. Ben şaşırmıştım, daha önce böyle bir şey yaşamamıştım. Rodrigo bana Bolivya’daki yoksul köylüleri, komünist hareketi anlatmaya başladı. Anlayacağın, karşıma çıkan her erkekten sol ideolojik eğitim alıyorum. Artık bilmiyorum ben mi onları buluyordum, onlar mı beni buluyordu. Bir süre sonra Rodrigo benimle sevişmek istediğini, bunun çok normal bir şey olduğunu söylemeye başladı. Ben o noktada durdum, o kadar da değil... Ayrıldık, o da kendine yeni bir sevgili buldu. Bizim zamanımızda kızlar öpüşür, koklaşır ama iş daha ötesine gelince, orada dururlardı. Ben, annemin baskıları yüzünden olsa gerek, bu aşamayı zor ve tuhaf biçimde yaşadım.

OYA – Baskı bende ters tepti. Annemin özellikle cinsel konulardaki tutuculuğuna karşı geliştirdiğim tepki yüzünden belki de, kızlık meselesi, bir erkekle yatmak falan benim için tabu konular değil, aşmam gereken konular oldu. Asıl korkanlar, cinsel ilişkiyi sonuna kadar götürmekten çekinenler, birlikte olduğum genç erkeklerdi çoğunlukla. Öyle, “baktım baktı bakıştık, güldüm güldü gülüştük” türünden flörtlerden söz etmiyorum. Karşımdakinden gerçekten hoşlandığım, sevdiğim ilişkilerde cinselliği de sonuna kadar yaşamayı tutarlılık ve cesaret olarak görüyordum. Ama hatırlıyorum, okul arkadaşlarım da senin söylediğin gibi öpüşme, koklaşma, dokunma ötesine geçilmesine izin vermezlerdi. Galiba herkeste, bende de asıl büyük korku hamile kalmaktı. O zaman şimdiki gibi doğum kontrol hapları, korunma yöntemleri yok, hamile kalırsan yandın. Benden epeyce büyük bir mahalle arkadaşım vardı. Başına böyle bir iş geldi, kendi kendine düşük yapayım derken az kaldı kan kaybından ölüyordu.

Ben cinsel özgürlük meselesi üzerinde, Paris’e gittiğimde, orada bizim Türk çocuklarla birlikte olan İsveçli, Finlandiyalı, Kuzey ülkelerinden genç kadınlarla karşılaştığımda düşünmeye başladım. Bir Finlandiyalı kız vardı mesela, sevişme konusundaki yorumu “C’est hygiènique”ti; yani “Sağlığa yararlıdır”. Kadının cinsel özgürlüğünden yana olmakla birlikte, tensel aşkın bu kadar basite indirgenmesini kabullenemiyordum, hâlâ da kabullenmem. Ama, dediğim gibi Türkiye’deki çevremin tutuculuk çemberinden sıyrılınca, hele da Paris havasına girince bu konularda iyice rahatladım.

Gençliğimizin Paris’i

MELEK – İkimizin de bir Paris’i var galiba gençliğinde. Çekip giden sevgilinin izini Paris’te sürdüm dedin. Nasıl oldu Paris’e gidişin?

OYA – Biz Dame de Sion’luların en büyük hayali Fransa’yı, hele de Paris’i görmekti o yıllarda. Yurtdışına gitmek şimdiki gibi kolay değil o zamanlar. Pasaport almak, yurtdışına çıkabilmek için gerekli üç beş kuruş döviz edinmek deveye hendek atlatmaktan daha zor. Bana da gazeteden yardım etmişlerdi hatırladığım kadarıyla. Daha önce konuşmuştuk ya, Hürriyet’te romanım basılınca bana telif vermişlerdi, bilet param vardı. Teyzemin kızı Emel Abla doktora yapan kocasıyla birlikte Paris’teydi o sıralarda. Annem kıyameti kopardı, sinir krizleri geçirdi, nasıl gidersin, ben nasıl yalnız kalırım, ya gidip de dönmezsen diye. Ama bu defa kararlıydım pabuç bırakmamaya. Hani kendimce yazar mazar da olmuşum ya! Âşık olduğum oğlanın da Paris’te olduğunu onun yakın bir arkadaşından öğrenmiştim. Bir de o günlerde, Fransa’nın önemli bir yayınevinden romanımla ilgilendiklerini bildiren bir yazı gelmişti. Hayal kurmaya başlamıştım. Belki bir imkân olur, üniversiteyi orada okuyabilirim, diye düşünüyordum.

MELEK – Dur, dur şimdi, sırayla... Fransa’daki yayınevi ilişkisi nasıl oldu, ne sonuç verdi?

OYA – Benim roman, Hürriyet’te Türkiye’nin Françoise Saganı diye, bol tanıtımla yayımlanınca, Fransa’daki bazı gazetelerde de haberi çıkmış. Bir Fransız yayınevi de ilgilenmiş. Beni gazete yoluyla buldular galiba. Ben de Paris’e geleceğimi, geldiğimde kendileriyle temas kuracağımı bildirdim. Sonradan düşündükçe hâlâ huzursuzluk duyduğum bir konudur bu.

MELEK – Ne var bunda huzursuzluk duyacak! Ne güzel işte!

OYA – Dur, dinle. Paris’e gidince hemen yayınevini aradım. Artık editörü müydü, sahibi miydi, hiç hatırlamıyorum, bana telefonda o zamanlar Paris’in en seçkin, en lüks mahallelerinden olan 16. Arrondissement’daki dairesinde randevu verdi. Adrese gittim; yüzyıl başından kalma muhteşem bir apartman. Ben böyle aristokrat, lüks, zengin yerlerde hâlâ zorlanırım, ezilirim. Hata yapıp gülünç olmaktan korkarım. Hele de o zamanlar... Asansörü bulmakta, çalıştırmakta zorlandığımı, üniformalı bir kapıcının gelip yol gösterdiğini, utandığımı, kızardığımı hatırlıyorum. Kapıyı yüreğim pır pır ederek çaldım; filmlerdeki gibi beyaz eldivenli bir uşak açtı. Neyse ki o zamanlar Fransızcam epeyce iyiydi. Yanımda yeni yazdığım, henüz yayımlanmamış Allah Çocukları Unuttu romanının daktilo çıkışlarını mı getirmiştim ya da yine Hürriyet’te yayımlanan o ilk romanın sarı deftere el yazılı müsveddelerini mi, gerçekten hatırlamıyorum. Ama neresinden bakarsan bak durumum komik ve gayri ciddi. Ben adama konuyu Fransızca anlatmaya çalışıyorum, o bir çeviri olsaydı belki düşünebileceklerini söylüyor. Daha profesyonel bir iş beklediği besbelli. Çay servisi geldi gümüş takımlarla; küçük pastalar geldi. Hatırlıyorum, çileklileri çok canım çekmişti ama uzanıp alamamıştım. Yani dünya çapında yazar olma, iyi para kazanıp Paris’te okuma hayalleri daha o evde, aristokrat tavırlı, iriyarı, yakışıklı o amcanın karşısında eridi gitti. Yukarıdan bakan, kendinden emin, boylu poslu Avrupalı aristokrat tipi bana hâlâ ürküntü verir. Hele o günlerde böyle üst sınıflardan Fransızlarda, şimdilerde neyse ki burunları sürtülüp biraz yitirdikleri bir küstahlık, bir “arogans” vardı ki, sorma. Yeni kuşaklar çok sempatik, çok daha bizden gibi geliyor bana.

MELEK – Mümkün olsaydı ne okumak istiyordun sen Paris’te?

OYA – Tiyatro-sinema okumak istiyordum. Benim derdim senaryo yazarı, oyun yazarı olmaktı. Paris’te sinematekte Ingmar Bergman’ın Yaban Çilekleri filmini görünce çarpıldım gerçekten de. O zamana kadar daha çok Hollywood filmlerini biliyorum. Sinemanın bambaşka bir şey, bir sanat olduğunu Paris sinemateğinde gördüğüm filmlerle kavradım. Sinema okuma tutkum biraz daha perçinlendi. Paris’teki Institut Cinématographique o yıllarda çok ünlüydü. Bütün hayalim oraya devam edebilmek. Ama olmadı; param yok, burs imkânı bulamadım, yol gösteren de yoktu. Teyze kızımla kocası da öğrenci bursuyla meteliğe kurşun atıyorlar, annem mektup mektup üstüne yazıp ben yalnız yaşayamam, çabuk dön, diye feryatlar ediyor. Anlayacağın Paris’te kalma hayalleri suya düştü. Peşine düştüğüm büyük aşkımla da buluşamadım, Fransa’dan ayrılıp bilmem nereye gittiğini söyledi arkadaşları. Ben de arayıp sormaktan vazgeçtim. Bizim de bir gururumuz var, değil mi? Sırası değil belki ama söylemeden geçmeyeyim: Sonraları, tutkulu ve derin bir aşkta gururun, utancın, suçluluk ve günah duygularının yeri olmadığını öğrendim. Bu yüzden aşk uğruna katlanılan durumlar ya da işlenen günahlar konusunda hep çok genişimdir. Aldatanı da aldatılanı da çok iyi anlarım, suçlamak gelmez içimden. Her iki durumu da yaşadım çünkü. Kısaca Paris hüsran oldu ama orada geçirdiğim dönem, hayatımın sonraki gidişatını çok etkiledi.

MELEK – O yıllarda nasıl bir atmosferi vardı Paris’in?

OYA – Yıl 1959-60; egzistansiyalizm hâlâ ortalığı kasıp kavuruyor. Siyah dar kazağı ve daracık siyah pantolonlarıyla Juliette Greco’ya Quartier Latin’de izbe bir caz lokalinde rastlayabiliyorsunuz. Cezayir Kurtuluş Savaşı’nın en sert yaşandığı yıllar, sokaklarda gösteriler, patlayan küçük çaplı molotof kokteylleri, Mareşal De Gaulle çaresiz siviller tarafından yeniden göreve çağrılmış. Paris henüz kimliğini yitirmemiş, Germaine’ler, Saint-Michel’ler, oralardaki kafeler bugünkü gibi turistikleşmemiş. Sartre’ı, bir kafede, daha çok Café de Flore’da Simone de Beauvoir’la birlikte oturmuş konuşurken ya da gazetesini okurken görebiliyorsunuz. Seine Nehri boyunca sıralanan bouquinist’lerde gerçekten kelepir eski kitapları metal parayla alabiliyorsunuz.

Paramız çok azdı. Aylık öğrenci bursu, daha ayın ortasına gelmeden suyunu çekerdi. Emel Ablam zaman zaman bir “haute couture” butikte konfeksiyon işlerine yardım ediyordu. Bu benim çok işime yaradı. Butikten getirdiği kumaş artıklarından ya da Dreyfüs diye bilinen, metreyle, kiloyla yok pahasına kumaş satan han gibi bir dükkândan aldığımız parça kumaşlardan, butikteki bütün modelleri benim için tatbik etti. Öyle bir gardırop edindim ki, İstanbul’a döndüğümde tam Pariziyen havalardaydım. Çok yolsuz kaldığımızda, kocası Orhan Ağabey Halle’de birkaç saatliğine hamallık yaparak üç beş kuruş kazanır, ben de birkaç franga sırtımda reklam panosu taşırdım. Ama bu reklam işi için iriyarı olanları tercih ederlerdi, bana fazla iş çıkmazdı. O zamanlar Fransa’nın parası eski franktı. Hatırlıyorum, kâğıt paralar çok hafifti, cepten cüzdandan kolay düşürülürdü. Kiosk denen, gazete sigara, abur cubur satan kulübelerin hemen önünde yerde para arardım, çoğunlukla da bulurdum. Bir şekilde karın doyurmayı becerirdik. Mesela kaldığımız evin çok yakınında Louis Le Grand Lisesi vardı. O lisenin öğretmenlerinden bazıları bizimkilerin iyi dostuydu. Onlar kanalıyla kantin fişlerinden edindik mi, bir franka mükellef bir öğle yemeği yiyebilirdik. Hem de şaraplı, düşünebiliyor musun! Beni en çok bu şaşırtmıştı; lise kantininde her masanın üstündeki sürahilerde şarap olurdu, bizdeki su gibi. Acaba sadece öğretmenlerin yemek yediği bölümde mi şarap vardı, hatırlamıyorum. Tabii çok hafif, çok sıradan bir şarap; ama yine de şarap işte. Üstelik yanımızda getirdiğimiz şişelere ve kaplara yemekle şarap doldurup gizlice çıkarır, akşam yemeğini de garantilerdik. Elimize para geçtiğinde hemen harcanırdı. Ya ucuz bir sinemaya gidilir ya eski Halle’de soğan çorbası içilir ve mutlaka öğrenci kahvelerinden birine uğranırdı. Türkiyeli öğrenciler arasında maddi konularda dayanışma vardı. Parası olan ötekileri meteliksiz bırakmaz, ay sonlarında komünal yaşama geçilirdi. Tam bir rüya şehirdi Paris, okulda nasıl hayal etmişsem öyle.

Paris’te teyze kızımla kocasının çevresi Türkiyeli doktora öğrencilerinden, yazar çizerlerden, ressamlardan, sanatçılardan oluşuyordu. Hepsi benden en az on yaş büyüktü. O zamanlar Fransa’da, hele de Paris’in entelektüel kesimlerinde sol rüzgârlar esiyordu. Biraz bohemlikle karışmış, egzistansiyalizm sosuna bulanmış bir sol hava. Onların arasındayım ben de. 19 yaşındayım, ağızlarının içine bakıyorum. Sosyalizm tartışıyorlar, ilk kez enternasyonalizm sözünü duyuyorum. Biri Türk, biri Yunan bir çift vardı; kızın ailesi Yunanistan’daki içsavaştan sonra sürgüne çıkmak zorunda kalmış komünistlerden. Hiç unutmuyorum, Kıbrıs konusu da gündeme gelirdi tartışmalarda. Demek bu Kıbrıs sorunu o zaman da ateşliymiş. Yunan kız Türk sevgilisine, Kıbrıs’ı sana veriyorum canım, benim olsa on iki adayı da verirdim, derdi. Çok hoşuma giderdi bu benim.

İşte sosyalizm lafları, egzistansiyalizmin gereği sandığımız bohem yaşam, Marksizm tartışmaları, Fransızlar, Türkler, Yunanlar, Ermeniler, eğitim için devlet tarafından gönderilmiş tek tük Çinliler, böyle bir ortam... İyi de, ben baktım Paris’te tutunamayacağım, hele de üniversiteye devam olanağım hiç yok. Hem ekonomik durumum kelek, hem de annem döneyim diye devamlı baskı yapıyor. Demek ki sandığım kadar cesur ve bağımsız değilmişim; döndüm. Fransa’ya gitmeden önce, her ihtimale karşı İstanbul’da birkaç üniversiteye başvurmuş, önkaydımı yaptırmıştım. Bizim zamanımızda merkezî sınav yoktu daha. Ben İstanbul Tıp’a, Güzel Sanatlar Akademisi heykel bölümüne, bir de Gazetecilik Enstitüsü’ne başvurmuştum. Tümünü de kazandım. Ama görüyor musun nasıl bir dağınıklık? Tıpla heykelin, heykelle gazeteciliğin ne ilgisi var Allah aşkına!

MELEK – Aaa... Tıbbiye mi yani? Doktor mu olacaktın?

OYA – Çok istemiştim, annem itiraz etti, haklıydı da bir bakıma. İhtisasla birlikte tıp eğitimi dokuz yıl. Çabucak bir baltaya sap olacağın bir şey oku, dedi. Galiba benim de gözüm korktu biraz, hele kadavra kesme işini düşündükçe büsbütün ürktüm. Asıl okumak istediğim tiyatro-sinema bölümü benim zamanımda İstanbul’da yoktu. Sanat Tarihi Bölümü’nde Haldun Taner bir ders açmıştı, o kadar. Sonra Fransa’dayken sol laflara biraz aşina olunca, ben işte bu konuları okumalıyım, dedim. Siyasete eğilimim vardı anlaşılan. Bizim evde, babamın çevresinde çocukluğumdan beri siyaset konuşulurdu. Paris’ten 1960 Ocak sonunda dönünce, bu sosyalizm denen şeye en yakın bölüm nedir diye baktım: sosyoloji. Gittim sosyolojiye kaydımı yaptırdım. Şubat yarıyılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Bölümü’ne girdim. Paris’te okumak, Fransa’da yaşamak hayallerime de böylece nokta koydum.

Şimdi sen anlat Paris dönemini. Herhalde benden epeyce sonra olmalı.

MELEK – 1965’te liseyi bitirmiştim. 18-19 yaşlarındayım. Mezun olduktan sonra bir yıl ne yapacağımı tam bilemedim, aylak dolandım. Üniversite giriş sınavları o dönemde yeni başlamıştı. Aile baktı ki ben başıboş kalırsam pek hayırlı olmayacak. Hani kızı bırakırsan ya davulcuya varır ya zurnacıya durumu var, öyle bir profil çiziyorum. Aile, bu bizim başımıza dert açacak diye düşünüyor, biraz da haklı olarak.

Zeynep de (Oral) o sırada Paris’te. Onun ailesiyle bizimkiler iyi tanışırlardı. Zeynep babasını genç yaşta bir kalp krizi sonucu kaybedince kendini çok kötü hissetti. Paris’e dönüp eğitimine devam etmek istemedi. Birlikte gitmemize razı olur belki diye beni de onun yanına kattılar, babam bizi Paris’e götürdü. Böylece 68 baharının içten içe hazırlandığı 1966-67’de kendimi Paris’te buldum. Zeynep bir yandan gazetecilik okulunda okuyor, bir yandan da Sorbonne’da “Tiyatro Araştırmaları” Bölümü’ne devam ediyordu. Eğitimini ciddiye almıştı, gazeteci olmaya kararlıydı.

OYA – Zeynep baştan gazeteciliğe karar vermişti yani.

MELEK – Zeynep ne istediğini gayet iyi bilirdi, benim gibi maceracı değildi; ama çok iyi anlaşırdık. Böylece Paris’te Zeynep’in kiracı olduğu, Hıfzı Topuz ve eşinin Ile St. Louis’deki evinin en üst katındaki “chambre de bonne”a, yani hizmetçi odasına yerleştim

Hizmetçi odası ama bulunduğu yer, yani Ile St. Louis, belki sen de hatırlarsın, Paris’in en mutena yerlerinden biri. Seine Nehri üzerindeki küçük bir adada kurulmuş, tanınmış ve zengin insanların oturduğu bir semt. Hatırlıyorum, bizden iki ev sonra Pompidou’nun konutu vardı. Evden çıkınca St. Germain’e gidebilmek için nehrin üzerinden geçtiğimiz köprünün diğer ucunda Paris’in en ünlü lokantalarından Tour d’Argent’ı ve kapının önünde bekleyen üniformalı kapıcıyı hep anımsarım.

OYA – Ile St. Louis hatırlanmaz mı? Gerçekten de Paris’in en mutena yeridir, hâlâ da öyle. Geçenlerde benim Kayıp Söz’ü Fransızca basan Phebus Yayınevi’nin sahibesi, orada, Seine Nehri’ne bakan muhteşem dairesinde, kitabın çıkışını kutlamak için edebiyat çevrelerine bir yemek verdi. Bu vesileyle o bölgedeki bir konutun içini ve pencerelerinden Paris manzarasını ilk defa gördüm. O manzaraya nazır hizmetçi odalarına kurban olayım!

MELEK – Paris’te bu hizmetçi odaları öğrenciler arasında meşhurdur; artık öğrenci odası olmuş neredeyse. Ben değişik zamanlarda değişik hizmetçi odalarında çok kaldım. Buralarda tuvalet ve duş yoktur. Tuvaleti diğer odalarda kalanlarla paylaşırsınız; duş için, evinde banyosu bulunan zengin arkadaş avına çıkmanız ya da umumi duşları kullanmanız gerekir. Odada sadece bir lavabo bulunur.

Zeynep’le dar ve uzun bir odada kalıyoruz. Isıtma yok, elektrik sobası gibi bir alet var sadece. Ben çatı penceresinin altındaki, sedirden bozma daracık bir yerde yatıyorum. Uyurken yatakta dönmek diye bir imkân yok, nasıl yatarsan öyle kalkıyorsun. Zaten oda soğuk, meğer çatı penceresinin bir kenarı kırıkmış. Ben genellikle üstümdeki giysilerle yatardım, sonra Zeynep palto malto, ne varsa üstüme örterdi. Benim her yerde, her koşulda uyumak gibi bir huyum vardır. Daha sonraki yıllarda bana çok yardımcı oldu bu özelliğim. Zeynep gececiydi. Geceleri uyumaz çalışır, kitap okur ve çok heyecanlandığı bir şey olursa beni uyandırırdı. Bana yatağın darlığından daha zor gelen şey Zeynep’in bu gece heyecanlarını paylaşmaktı. “Ya evet, çok güzel,” gibi sözcüklerle geçiştirmek yetmez, daha aktif bir katılım beklerdi. Ama bütün bunlara rağmen, şartlar hiç umurumuzda değildi.

Fransızca kursuna başladım. Tiyatro okumak istiyorum ya, tiyatro kurslarına kaydımı yaptırdım. O dönemde Paris siyasal hareketliliğin çok yükseldiği günler yaşıyor. 66-67 yıllarındayız, adım adım 68 baharına doğru gidiliyor, 68’in bütün ön hazırlıkları yapılıyor. 67 yılında Yunanistan’da askerî darbe olmuştu, Paris ülkelerindeki faşizmden kaçan Yunan mültecilerle dolmuştu. Özetle; benim gözüm esas olarak Paris’in bu kaynayan ortamında açıldı.

OYA – 68 atmosferinde açıldı yani!

MELEK – Evet, bir anlamda öyle, 68’in hemen öncesinde.

OYA – Sen kendini, teorik-kitabi bir ortamda değil, oradaki eylemci, isyancı sol hareketin içinde bulmuşsun. Bu ilginç, belki daha sonraki duruşunu da açıklıyor bir ölçüde.

MELEK – O yıllarda Fransa’daki gençlik hareketi bizimkinden çok farklıydı. Bir kere, çok sayıda kadın vardı harekette. Daha sonra 68 Paris olaylarında da, gösterilere katılanların çoğu neredeyse kadındı. Kadın erkek eşitliği, kadınların özgürlüğü, cinsel özgürlük gibi konularda benim gözüm Paris’te açıldı. 1968 öncesinde de Katolik Fransa’nın burjuva ahlak değerlerini sorgulayan, sarsan bir yanı vardı gençlik hareketinin. Paris’te, Paris Türk Talebe Birliği’nin dergisini çıkartan Türk öğrencilerle ilişki kurdum. Sol eğilimli bir yayındı, ben hemen o derginin ekibine girdim. Dergi yüzünden mi, başka bir konu muydu tam hatırlamıyorum ama bir ara oradaki Türk yetkililerle başım derde girdi. Zeynep (Oral) bu işlere fazla katılmıyor, ciddi ciddi okullarına devam ediyor, derslerine çalışıyordu. Ben ise, hızlı bir politizasyon sürecine girmiştim. Söyledim ya, bende militanlığa yatkınlık, öyle bir ruh hali hep varmış zahir.

OYA – Peki böyle bir hava içinde de olsa, işin eylem yanını teorik bilgiyle tamamlıyor muydun? Mesela Marksizm okumaları falan...

MELEK – Yok öyle bir şey, hiç yok. Tamamen eyleme yönelik. Kafa tın tın. Ben edebiyat ve tiyatroya eğilimli olduğum için tek ilgi duyduğum, bildiğim alan oydu, hâlâ da öyle sayılabilir. İngiliz ve İrlanda tiyatrosunu ve edebiyatını iyi bilirdim. Fransızcayı o sıralarda yeni yeni öğreniyordum.

Sosyalizm sosyolojide öğrenilir mi?

OYA – İlim bilim açısından benim durumum da pek farklı değildi aslında. Paris’te bulunduğum çevrede duyup da hoşuma giden, “işte budur” dediğim sosyalizmi sosyoloji okuyarak öğrenebileceğimi düşündüğümden, Paris dönüşü ayağımın tozuyla sosyoloji bölümüne atmıştım kapağı.

MELEK – Senin doktoranın reddi, rektörlüğün işgali hikâyeleri hep sosyoloji bölümündeyken oldu değil mi? Bir de yanlış hatırlamıyorsam, orada Muzaffer’le (Sencer) tanışıp sonra evlenmiştiniz. İkiniz de aynı bölümde asistandınız ben filolojiye geldiğimde.

OYA – Evet. Sosyoloji-Felsefe Bölümü İstanbul Üniversitesi’nin Laleli’deki Fen-Edebiyat Fakültesi binasının ikinci katındaydı. Merdivenle çıkılan geniş bir mekâna açılan büyücek bir amfi, iki tarafında öğretim elemanlarının odaları, derslikler, bölüm kitaplığı olan uzun bir koridor. Koridorun sonunda Psikoloji Bölümü vardı. Koridorun tam başında, iki basamak merdivenin hemen yanında da küçücük çay ocağı... Bizim koridor, hele de çay ocağının önündeki geniş basamaklar çok popülerdi. Çünkü her zaman hareketliydi, politizeydi. Dersler dışındaki zamanımızı koridorun girişindeki geniş, yayvan basamaklara yayılıp gevezelik ederek, tartışarak geçirirdik. Kantine falan fazla gitmezdik, bir tost bir ayran alır veya çay ocağından bazen kendimiz demlediğimiz çayla doyururduk karnımızı. Orada oturup yukarı kattaki bölümlere, Filolojilere, Tarih, Türkoloji, vb. bölümlere çıkıp inen öğrencileri dikizler, yorumlar yapar, laf atardık. Ben bölümü bitirip asistan olduktan sonra da takılmayı sürdürdüm koridora.

Bölüme şubat döneminde başladığım için, ilk günlerde yabancı sayıldım. Neyse ki Dame de Sion’daki sınıfımdan iki arkadaşım; Bahar’la (Salman) Mualla (Harun) psikolojiye girmişlerdi, onlar da bizim oraya takılıyorlardı.

Daha gelir gelmez bölümden bir delikanlı ilgimi çekti. Afili yürüyen, pek kimseye yüz vermeyen, enikonu yakışıklı, gizemli havalı, tuhaf bir çocuk. O sıralarda genç kızların bayıldığı Alain Delon’a benzeyen bir tip. Biraz hoşbeşten sonra çocuğun klasik edebiyatı, felsefeyi, hele de eski yeni şairleri hatmettiğini fark edip şaşırdım. Ben de iddialıydım edebiyatta. Fransız okulunda bize sıkı edebiyat ve felsefe okuturlardı. Ayrıca meraklı olduğumdan, derslerin çoğunu da roman okumakla geçirirdim. Bu oğlan, doğrusu ya, benden iyiydi. Ama kasıntı mı kasıntı, hatta biraz da küstah. Yapay diyebileceğim, teatral bir hali var. Sonradan onu tanıdıkça, bu tavrın bir korunma mekanizması olduğunu anladım. Mualla ile, bu kasıntıyı tavlarım ben, diye iddiaya girdim. Yapamazsın, kimseye yüz vermiyor, galiba dışarıda bir sevgilisi varmış, dediler. Denerim, dedim ve iddiayı ben kazandım. Yakışıklı kasıntı Muzaffer’di.

Bunu biraz da şundan anlatıyorum: Muzaffer’le ilk defa 28 Nisan’da beraber olmuştuk. Hatırlarsın belki; 27 Mayıs askerî darbesine, o zamanki deyimle “ihtilal”e doğru gelişen öğrenci olayları 28 Nisan’da başlamıştı. Demokrat Parti’nin muhalefeti susturmak için giriştiği baskılar yoğunlaşırken, İnönü’nün başkanlığındaki CHP de bir darbe ortamı yaratmak için ordunun, gençliğin, zinde kuvvetlerin içinde çalışmaya hız vermişti. Ortalık çok gergindi, üniversite kıpır kıpırdı. İşte biz tam o gün, sokaklarda atlı polisler gençleri kovalarken, dersler yapılmaz olmuşken, ortalık böyle toz dumanken Muzaffer’le ara sokaklardan kaçıp kendimizi Etiler’e attık. O zamanlar Etiler şimdiki gibi kalabalık değil, sadece Etiler yapı kooperatifinin villa tipi evleri var, çoğu da daha inşaat halinde. Yolları bile daha doğru düzgün yapılmamış. Fıstık çamlarının arasından Boğaz’a bakan muhteşem manzaralı yamaçlar ve inin cinin top oynadığı uzanıp giden kırlık alanlar...

MELEK – Yani Muzaffer’le durumlar hemen başlamıştı ha? Hem de milletin ayaklandığı gün...

27 Mayıs’ı heyecanla karşılamıştık

OYA – Evet; ne ayıp ama öyle işte. Düşün ki CHP’nin güdümündeki öğrenci gençlik, öğrenci yurtlarında, fakültelerde, derneklerde, sokakta günlerdir, hatta aylardır Demokrat Parti iktidarını askerî darbe ile düşürmek için örgütleniyor. Sonradan öğrendiğimiz kadarıyla CHP gençlik kollarında 26-27 Nisan’da çok geniş bir bildiri dağıtma, slogan söyleme, yer yer protestolar, gösteriler planlanmış. 28 Nisan’da, yani bizim aşk meşk peşinde olduğumuz gün, Hukuk Fakültesi’nde Prof. Bülent Nuri Esen’in, “Anayasa ihlal edildiği için” ders vermeyi reddetmesi üzerine öğrenciler bahçeye çıkarak protesto gösterilerine başlıyorlar. Polis havaya ateş açıyor, İstanbul Üniversitesi Rektörü Prof. Sıddık Sami Onar öğrencileri korumaya çalışırken polis tarafından itilip kakılıyor, yere düşüp yaralanıyor. Ortalık ayakta ve biz Çamlık’ta dolaşıyoruz. Ben siyasete, sosyalizme merak sarmışsam da henüz olup bitenin pek farkında değilim, zaten yeni dönmüşüm Türkiye’ye. Muzaffer’e gelince, o zaten hiçbir zaman eylemci olmadı, işin teorisindeydi hep, neyse... O sıralarda Muzaffer’in liseden edebiyat hocası olan bir hanım, kendinden en az 20 yaş küçük öğrencisine âşık. Tamamen platonik ama belli ki saplantılı bir aşk. Ünlü bir edebiyat eleştirmeninin karısıydı, sonradan Muzaffer’e yazdığı şiir gibi bir aşk mektubunu okumuştum. İşte o gün biz Muzaffer’le Etiler Çamlık’ta, tenhada el ele yürümeye, ürkekçe öpüşmeye gitmişiz, birden yirmi otuz metre ötede, karşıdaki tepeciğin üstünde o hanımı gördüm. Demek ki emin olmak istemiş, bizi izlemiş, peşimizden gelmiş. Şimdi düşünüyorum da, bu tutku denilen, aşk denilen duygu neler yaptırıyor insana. O zaman da içim burkulmuştu, kendimi suçlu hissetmiştim, sanki başkasına ait bir şeyi çalmışım gibi. Üzülmüştüm onun haline.

Neyse ki hemen ertesi gün, olayların doruk noktası olan 29 Nisan’da jeton düştü, kendimizi sokakta, olayların içinde bulduk. Atlı polislerin önünden kaçtığımı, kaçarken yere düştüğümü hatırlıyorum; ama o kadar işte. Mesela o gece Üniversite’nin merkez binasının bahçesinde geceleyenler arasında değildim. Demek ki hazır değilmişim ya da henüz tam farkında değilmişim olanların.

MELEK – Peki ne düşünüyorsun gelişmeler karşısında, hangi taraftasın?

OYA – Demokrat Parti’ye karşıyız tabii; arkadaşların da, evin, eşin dostun havası da böyle. Sonra 27 Mayıs oldu, sabahın köründe radyodan bir davudi ses; Alparslan Türkeş’in sesiymiş, sonra öğrendik. Her zamanki terane: Memleketi içine düştüğü kardeş kavgasından kurtarmak üzere ordu yönetime el koymuştur. NATO’ya bağlıyız, CENTO’ya bağlıyız... 27 Mayıs’ı bayram havasıyla, davul dümbelekle karşıladık. Cuntanın başına geçen Cemal Gürsel’in babamın en yakın arkadaşlarından olması da cabası, Akşehir’de mi, Balıkesir’de mi, neredeyse kucağında büyümüşüm bebekken. 1952’ydi galiba İzmir’de ziyaretlerine gitmiştik. Ama babam 1956’da öldükten sonra bir daha görüşmedik Aga Cemal’le. Cemal Gürsel’in ordudaki, arkadaş arasındaki lakabı “Aga” imiş. Bizim evde de hep böyle anılırdı. Evet; ailecek ve çevrecek 27 Mayısçıyız.

MELEK – Sizin Levent Mahallesi’ndekiler, konu komşu da mı öyle?

OYA – Bildiğim kadarıyla çevrede bir tek karşı komşumuz Üsküdarlı ailesi Demokrat Parti’ye yakındı. Onlar 27 Mayıs’a karşılardı ama yazık, seslerini çıkaramıyorlardı. Selahattin Bey Amca yedek parçacıydı ve DP döneminde işlerini epeyce düzeltmişti. 27 Mayıs’tan sonra tevkifatlar oluyor, DP’liler içeri alınıyor, işyerleri basılıp hesapları inceleniyordu. Selahattin Amca zaten kuruntulu bir adamdı, hastalanıp yatağa düştüğünü hatırlıyorum. Kimileri hasta taklidi yaptığını söylerdi. Buna rağmen sokağımızın havası hiç değişmedi, komşular birbirimize daha da kilitlendik. Şimdi olduğu gibi siyasal ayrışmalar insan ilişkilerini kökünden dinamitlememişti. En azından bizim sokakta yaşamadık böyle bir şey. Şunu da hatırlıyorum: Yassıada mahkemeleri başladığında, özellikle de darağaçları kurulduğunda, benim çevremde, oh olsun diyen olmadı. İsteyenler akın akın Yassıada’daki mahkemeleri, orada yargılanan “düşükler”i, o zamanki deyimle “sakıt”ları görmeye götürülürdü; bir çeşit Yassıada turizmi yani. Annem, emekli subay karısı olan arkadaşlarının da ısrarıyla bir ara heveslense de, “içim götürmez” deyip vazgeçti. Ama “ihtilal”den ve “2. Cumhuriyet”ten herkes pek memnundu bizim çevrede. Nedense bu askerî darbelere “ihtilal” denirdi. Hâlâ da öyle diyenler var.

MELEK – 2. Cumhuriyet de ne demek o sıralarda?

OYA – Bu, sonradan liberal kesimlere, Özalcılara yakıştırılan “İkinci Cumhuriyetçilik” değil. 27 Mayıs’tan sonra bir süre resmî söylemde yeni rejimin adı 2. Cumhuriyet olarak geçti. Ankara’da hava kuvvetlerinin gösterilerinde uçaklar gökyüzüne 2. Cumhuriyet yazdılar. Hayat Mecmuası’nın o günlerdeki sayılarında fotoğrafı da vardır.

MELEK – Ben o sırada ortaokuldayım henüz. Bizim aile DP aleyhtarı ve koyu CHP’li. Evde bütün bunlar çok konuşuluyor, ondan dolayı ben müthiş militanım. Bu militanlık eğilimi bende o zamanlardan başlamış anlaşılan. Mesela okulda bizim sınıfta da babaları Demokrat Partili birkaç kız vardı. Hepsi de yakın arkadaşlarım. O günlerin İstanbul Valisi Kemal Aygün’ün kızı vardı; hayat boyu dost kaldığım Huricihan, Münif İslamoğlu’nun kızıydı; yine yakın bir arkadaşım, o da Refik Koraltan’ın sanıyorum akrabasıydı. Ben sınıfta uluorta onlara sataşıp çok kötü bir şey söylemiştim. Sonraları çok üzüldüm, vicdanım sızladı hep; “Bunların asıldıkları günü göreceğiz,” dedim. Bunu bana ne söyletti, hangi dürtü, hâlâ bilmiyorum. Düşünsene, 14-15 yaşındayım. Tamam, ailem karşı Demokrat Parti’ye ama böyle abuk sabuk konuşan da yok. Bu abukluk bana nereden geldi bilmiyorum. Bu söylediklerim kötü bir hava yarattı okulda. Sanırım kızlardan biri ama emin değilim, beni okul yönetimine şikâyet etti. Müdüriyetten çağırdılar.

OYA – 27 Mayıs olmuş artık...

MELEK – Evet, tabii. Beni Amerikalı müdür odasına çağırdı, sen böyle bir şey söyledin mi, dedi. Evet, söyledim, dedim. Söylediğimi inkâr edecek bir havam hiç yok, öyle olması gerektiğine inanıyorum, gibi laflar ediyorum kadına. Ben böyle tepeden konuşmaya başlayınca kadının birden sinirlendiğini hatırlıyorum. Fikirlerini kendine sakla, burası okul, bir daha böyle uluorta konuşamazsın, dedi; yani iyi bir zılgıt geçti. Ben afra tafrayla eve gelip kendime yapılan bu büyük haksızlığı anlattım.

27 Mayıs sabahını da çok iyi hatırlıyorum. Sabaha karşı saat üç civarıydı, telefon çaldı. Galiba benim odam telefona yakındı ki, telefonu ben açtım. Doktor olan amcam telefonda, çabuk babanı uyandır, askerî darbe oldu, dedi. Ben çok heyecanlandım. Tam olarak ne olmuş anlamıyorum ama evdekileri uyandırdım, herkes ayağa kalktı, radyo açıldı. Biz o zaman Bebek’te oturuyoruz. Anne tarafım, yani iki dayımla altlı üstlü aynı apartmandayız. Dayımlar bize geldi; sabahın köründe bizim evde büyük bir kutlama havası esiyor, radyoda marşlar çalınıyor, bildiriler okunuyor, yani evde bir bayram havası var. Ben belki de bu havanın etkisiyle okulda demin anlattığım kötü sözleri söyledim. Kızların biri ağlamıştı o gün. Daha sonra Yassıada mahkemeleri ve idamlar olduğunda, kendimi çok kötü hissettim.

OYA – Daha çocuksun, aile ortamı o yaşlarda etkiler insanı.

MELEK – Evet ama, asılacakları günü göreceğiz, demek korkunç bir laf. Bu olay üzerine annem, üstüne vazife olmayan şeylere karışma, fazla konuşma, dedi. Çok net hatırlamıyorum ama sanırım müdür annemi de çağırmıştı okula.

OYA – Peki sınıfın atmosferi nasıldı? Onu hatırlıyor musun?

MELEK – Evet, hatırlıyorum. Bizim sınıfta daha çok Bebek’ te oturan ailelerin kızları vardı. Bebek o zamanlar küçük, sakin bir yer. Herkes birbirini tanıyor. Bugünkü Bebek’le uzaktan yakından ilişkisi olmayan; daha önce de konuştuğumuz Nazmi ve sahilde Güneş Restoran dışında lokanta bulunmayan; sonraki yıllarda ünlenen Bebek Gazinosu’nda Zeki Müren gibi dönemin önemli ses sanatçılarının sahneye çıktıkları, bizim de sandalla gidip onları dinlediğimiz, sahilden denize girdiğimiz bir Bebek.

OYA – Tabii, 1950’lerde bizler de Levent’ten karanfil ve çilek tarlaları arasından yürüyerek Bebek’e iner, oradan denize girerdik. Ama Bebek her zaman seçkinlerin, gelenekli ailelerin oturdukları bir semtti.

MELEK – Bizim ekipteki kızların hepsi CHP’liydi. Şimdi Tosun Terzioğlu’nun eşi olan Nuran, Sırma Ersanlı (Evcan), Nazan Otar (Erkmen)... Herkeste, bütün ailelerde bir kutlama havası, “oh, oh, kurtulduk!” sevinci vardı 27 Mayıs’ta.

OYA – Görüyorsun işte, toplumsal psikoloji nasıl bir şey, kitleler nasıl dolduruluyor; karşıt, hatta düşman cepheler nasıl kuruluyor! Hepimiz, kurtulduk psikolojisindeydik ama sanırım neden kurtulduğumuzu bile bilmiyorduk. Hürriyet, her zamanki gibi sihirli bir sözcüktü, ama hangi hürriyet, ne yapmak için desen, bilenler vardı herhalde ama ben bilmiyordum.

O günlerin atmosferini, özellikle de üniversite çevresindeki kendi grubumun havasını 1963’te yazdığım Savaş Çağı Umut Çağı romanında anlatmışım. Yayınevim çok ısrar etti, roman bu günlerde 47 yıl sonra yeniden basıldı. Yeni basım için zorunlu olarak gözden geçirirken büyük bir hayretle hâlâ ne kadar güncel olduğunu fark ettim. Romanın anlatıcısı olan genç kız –ki o büyük ölçüde benim– o günlerdeki heyecanını, korkularını, 27 Mayıs’ta darbeden sonra DP’li arkadaşlarının artık kendilerini iktidarda gören CHP’li gençler tarafından nasıl tartaklandığını, nasıl bir terör estirildiğini anlatıyor. Kahramanımız 27 Mayısçı ama içi götürmüyor şiddeti. Darağaçlarının kurulduğu bir ülkede yarınlara güven duymuyor.

Neredeyse elli yıl önce yazdıklarımı okurken, o günleri yeniden hatırladım. Bugünküne benzer bir cepheleşme vardı. CHP, 27 Mayıs müdahalesinin arkasındaki temel güçtü. Menderes’in “kara cüppeliler” dediği profesörler, öğretim üyeleri, yani üniversite camiası darbenin destekçisiydi. İstanbul Üniversitesi kantininde, çoğu CHP’li olan öğrenciler Halk Mahkemeleri kurmuşlar Demokrat Partili, milliyetçi, sağcı öğrencileri yargılıyorlar, halk adına mahkûm ediyorlardı. Ceza; dayak veya aşağılama olarak infaz ediliyordu. O mahkemelerinin başkanlarından ya da yargıçlarından bazıları şimdi Ergenekon davalarının avukatı. CHP gençlik kollarının en bilinen adlarından bazıları da bugün aynı çizgideler. Bir sürekliliği de var yani bu darbe yandaşlığının.

MELEK – Ben işin bu yanlarını bilmiyorum tabii. Ama o günlerde, öğrencileri toplayıp götürmüşler, dev kıyma makinelerinde kıyıp yok etmişler gibi söylentiler dolaşırdı. Bu kadar da olmaz, diye düşünülse bile içten içe inanılır, korku ve nefret büyürdü. Sonra Yassıada mahkemelerinde Menderes’ in fotoğraflarını hatırlıyorum. Galiba radyodan da yayınlanırdı mahkemeler.

OYA – Sen ortaokuldasın o sırada. Senin için henüz biraz erken. Aramızdaki yaş farkını düşünürsek, ben 1960’ta 27 Mayıs sonrasında toplumsal-siyasal hareketliliğin doruğa çıktığı bir ortamda buldum kendimi. Sosyolojide sosyalizm öğrenilebilir sanacak kadar geri bir bilinç düzeyindeyken birdenbire sıçrayıp işlerin tam ortasına düştüm. Bizim Sosyoloji Bölümü’nde Prof. Cahit Tanyol vardı, kafası epeyce karışıktı, o zamana göre solcu sayılırdı, kendine özgü görüşleri vardı; mesela 1924 Anayasası’nın en ileri Anayasa olduğunu söylerdi. Cahit Hoca Yön çizgisindeydi, kadrocu-devletçi bir sol anlayışa sahipti. Onunla konuşur, tartışırdık. Asistanı olduğum Profesör Nuretten Şazi Kösemihal, Amerika’dan yeni gelmişti. Daha çok Amerikan sosyoloji ekolüne yakındı. Liberal demokrat çizgide biriydi. Zamanın yazarları, çizerleri, sanatçılarından oluşan bir çevresi vardı. Çocukları da olmadığı için eşi Bedia Hanım’la, Muzaffer’le beni çocukları gibi benimsemişlerdi. Nurettin Hoca Yön çizgisine yakın değildi, sosyalist de değildi ama demokrat kişiliğiyle bölümde kendimizi rahat hissetmemizi sağlıyordu.

61 Anayasası’nın getirdiği kısmi fikir özgürlüğü ortamında sol sözcüğü, hatta yavaş yavaş sosyalizm kavramı tabu olmaktan çıktı, telaffuz edilmeye başlandı. Henüz kitap olarak basılamasa da birbirimize gizlice verdiğimiz defterlerden Nâzım’ın şiirlerini daha rahat okumaya, ezberlemeye başladık. Bazı fikirler söylenir, açıkça yazılır çizilir hale geldi; sosyalist literatürün en masum, en zararsız sayılan metinleri usul usul, havayı kollaya kollaya Türkçe yayımlanmaya başlandı. O sıralarda muhteşem sesi yeni yeni duyulan gencecik Tülay German’ın “Burçak Tarlası”, “Kaleden İniyorum” gibi unutulmaz şarkıları, o şarkılara eşlik eden sol aydınlar, Anadolu’nun geri kalmışlığı, halkın ezilmişliği... Popülizmin doruklarındayız. İşçiyi, köylüyü, yoksulluğu, ezilmişliği keşfediyoruz, bileniyoruz. Ruhi Su yasaklı değilse de sakıncalı ama arkadaş evlerindeki özel gecelerde söylüyor. CHP’nin altı okundaki halkçılıktan farklı; işçinin, köylünün ezilmişliğini, daha güzel bir dünya özlemini ya da başkaldırıyı dile getiren türkülerle keşfedilen halk... Biz gençler, dalgalara kapılmış bir yerlere doğru gidiyoruz.

1961 Anayasası temmuzda referanduma sunuldu. Demokrat Parti kapatılmıştı, liderleri idamla yargılanıyordu, ki birkaç ay sonra da idam edileceklerdi. Ama DP’nin yerine Adalet Partisi hemen kurulmuştu ve karşı propaganda yasaklarını göze alıp “Hayır’da hayır vardır” kampanyası yürütüyordu. Menderes’in, kırat üzerinde Anadolu’nun çeşitli yerlerinde görüldüğü efsanesi, “demokrat” sözcüğünü “demir kırat” diye tercüme eden halk arasında yaygındı. AP’nin amblemi de zaten bir ayağını havaya kaldırmış kırattı. Anayasa referandumunda oy kullanamamıştım. O sırada seçme seçilme yaşı yirmi birdi galiba, ama kullanabilsem evet oyu verirdim mutlaka. Yeni anayasanın tüm maddelerini ya da en azından ruhunu bildiğim için değil, “bizimkiler”in anayasası olduğu için ve özgürlük getireceğine inandığım için.

MELEK – Evet, yeni anayasayı, anayasa tartışmalarını ben de hatırlıyorum. Profesör Ragıp Sarıca Anayasa Komisyonu’ndaydı. Ragıp Sarıca büyük amcamın ve babamın Galatasaray’dan çok yakın arkadaşıydı, Hukuk Fakültesi’nde profesördü o sıralarda. Benim kulak dolgunluğum, daha çok babamın çevresinden, Ragıp Amca ve diğerlerinden oldu.

Sosyalizmle tanışma... “Biz bu yollara nasıl düştük?”

OYA – Anayasa tartışmaları, referandum, Kurucu Meclis derken, 1962’de seçim kararı da alındı. CHP’nin seçimi kazanması için 27 Mayıs darbesi, Demokrat Parti’nin kapatılması, idam sehpalarının kurulması, infazlar, hiçbiri yetmedi. O günlerde, CHP iktidarı bekleyen Demokrat Parti karşıtlarının hayal kırıklığını hatırlıyorum. “Bilinçsiz halk”a, şimdiki terimlerle söylersek “karnını kaşıyan adamlar”a çok kızıyorlardı. Ama Türkiye daha önce yaşanmamış canlı bir siyasal tartışma ortamına girmişti. Şimdi düşünüyorum da, solda bugüne kadar varlığını koruyan iki yol, iki farklı çizgi daha o günden ortaya çıkmıştı. Doğan Avcıoğlu’nun yönetimindeki Yön dergisi çizgisi ile Türkiye İşçi Partisi (TİP) çizgisi. Bugüne tercüme edersek; bir yanda devletçi, orducu, asker sivil bürokrat öncülüğünde ve vesayetinde tepeden devrim önerenler, ki buna sonraları ulusal-demokratik devrim dendi; öte yanda işçi ve emekçi sınıflar öncülüğünde demokratik yoldan iktidar amaçlayanlar, yani sonraları sosyalist devrimciler denenler. Daha sonra, senin de bildiğin, içinde yaşadığın gibi her biri kendi içinde de fraksiyonlara ayrılacak, sol yüzlerce parçaya bölünüp dağılacaktı...

MELEK – Senin durumun nedir? Ne taraftasın?

OYA – Ben, Muzaffer, daha birkaç arkadaş önce profesörümüz olan Cahit Tanyol’a kulak verdik. Cahit Hoca, Yön’cüydü. Yön’ün sol aydınlar deklarasyonu niteliğindeki yüzlerce imzalı çıkış bildirisinde imzası vardı; kendisine bakarsan bildiriyi hazırlayanlar arasındaydı da. Aslında kimlerin imzası yoktu ki Yön dergisinin çıkış bildirisinde!

MELEK – İlk sayısı ne zaman çıkmıştı Yön’ün?

OYA – Aralık 1961. Kurucuları da Doğan Avcıoğlu, Cemal Reşit Eyüpoğlu, Mümtaz Soysal’dı. 27 Mayıs sonrasında sol aydınların çıkardığı ilk dergidir. Tam bir misyon dergisidir. Doğan Avcıoğlu hem derginin hem de dergide sözcüsünü bulan devletçi Kemalist ideolojinin dirijanıydı. Yön’ün sürekli yazarları arasında İlhan Selçuk’u, İlhami Soysal’ı, Cahit Tanyol’u, Attilâ İlhan’ı, Çetin Altan’ı, İdris Küçükömer’i, Sadun Aren’i hatırlıyorum. Bir süre sonra, TİP çizgisi belirginleşip de parti aydınlara açıldığında Sadun Hoca gibi aslında Yön çizgisiyle tam mutabık olmayanlar ayrıldılar.

Biz önceleri, Doğan Avcıoğlu’nun, Yön’cülerin konferanslarına, toplantılarına katıldık, Cahit Hoca’nın etrafında toplaştık; sonra nasıl oldu, hangi etkileşimlerle tam bilmiyorum, “yok, burası değil, TİP” dedik. Hele de o günlerdeki düşük bilinç ve bilgi düzeyiyle bu tercihler nasıl oluşuyor, dinamikleri nedir, açıklaması güç. Benim Yön’de ifadesini bulan “asker sivil bürokrasinin fiilî öncülüğünde yukarıdan devrim” çizgisinden uzaklaşmamda belki babamın devletçiliğe, otoriterliğe, vesayetçiliğe karşı görüşleri, belki hareketin önde görünenlerinin “ağır top” havaları, kendimi onların arasında gereksiz, işlevsiz hissedeceğim duygusu etken olmuştur. Bir de 1962-63’te Doğan Avcıoğlu ekibi, sonraları da MDD’cilik, yani Milli Demokratik Devrim çizgisi daha çok Ankara’da ağırlıktaydı, İstanbul’un havası farklıydı. Gençay’ın (Prof.Dr. Gençay Gürsoy) etkisi de oldu sanırım.

Gençay aramızda sosyalizme en çabuk, en erken uyananlardandır. Benden sadece bir yaş büyüktü; ama daha Kars’ta lisedeyken, oradaki bir öğretmenden, eski sosyalistlerden, babasının çevresinden kulak dolgunluğu olmuş, İstanbul’a tıpta okumaya gelirken cebinde bazı eski komünistlerin adresleriyle gelmiş, onlarla tanışmış. O günlerde Gençay Sosyoloji koridoruna takılırdı. Daha sonra evleneceği Fatoş (Fatma Arda) psikolojideydi, mezun olunca da Prof. Sabri Esat Siyavuşgil’in asistanı oldu. Muzaffer, Gençay, Fatoş, ben, Esat (Prof. Esat Eşkazan) küçük bir gruptuk.

En bilinçlimiz Gençay’dı. Tanıştığı, sayıp sevdiği eski sosyalistlerin etkisiyle daha 1962’de TİP’e üye olmuştu. Bizi de o etkiledi sanırım. Esat aramızda en heyecanlı olandı. “Abisi, abisi, örgütlenmek lazım, TİP’e katılmak lazım!” der dururdu. O da sanırım 1965 seçimlerinden hemen önce TİP’li oldu. Esat, Muzaffer’le benim yakın arkadaşımızdı. Muzaffer’le ortak yanları da vardı; ikisi de bakkal çocuğuydu; biri Kocamustafapaşa’da, öteki Edirnekapı’da büyümüştü. Yapıları, kişilikleri çok farklı da olsa birbirlerine yakındılar. Esat, Muzaffer’i eleştirir, onun TİP’e girmekte ayak sürümesiyle dalga geçerdi. Ama sosyalist mücadeleden, sonra da arkadaş çevremizden en erken o koptu. Mesleğinde (tıpçıydı) ilerledi, önemli bir epilepsi uzmanı oldu. Yakın zamana kadar hâlâ Cerrahpaşa’daydı, artık izini kaybettim. Özetle 1960’ların başlarında hepimiz sosyalist solun çekim alanına girmiştik.

MELEK – Muzaffer’le o günlerde mi evlendiniz?

OYA – Yok, beraberdik ama 1964’te, ikimiz de mezun olduktan sonra evlendik, hemen arkamızdan da Fatoş ile Gençay evlendiler. Sık sık beraber olur, bazen meyhanelere gider, gündüzleri şimdi yerinde ne olduğunu bile bilmediğim, o zamanın gençlerinin, aydınlarının, yazar çizerlerinin mekânlarından olan Baylan Pastanesi’nde buluşur, çoğunlukla da evlerde toplanırdık.

Bak şimdi hatırladım. Asmalımescit civarında bohem sayılan birkaç entel meyhane vardı. Nil ve Refik en ünlüleriydi. Şimdilerde çok ünlenen Yakup’un sahibi, Refik’in akrabasıdır. O daha sonra ayrılıp kendi yerini açtı. Biz Refik’e giderdik en çok. Refik artık çok yaşlanmış ama kafası hâlâ yerindeydi son gördüğümde, beni hâlâ hatırlıyordu mesela. İşte orada, en arkada, müdavimlerin, eski tüfeklerin yuvarlak geniş bir masası vardı. Boşsa oraya çökerdik ya da kendi masamızdan sohbetlerine, zaman zaman kavgaya dönüşen tartışmalarına kulak kabartırdık. Gençay’ı, Fatoş’u, psikolojiden “Tavşancı” dediğimiz Turhan’ı, yine psikolojiden Figen’i (Umur), Esat’ı, felsefe asistanı Önay Sözen’i, zaman zaman bize katılan kuzinim Yıldız’ı (Prof. Yıldız Sey) da hatırlıyorum Refik’ten. Yani keyif, şiir, edebiyat, içki, aşk sosyalizmle, devrimcilikle birarada yürürdü. Bizim hemen arkamızdan gelen kuşakta bu durum değişti sanırım. Böyle şeyler küçük burjuva yozlaşması sayılmaya, sadece siyasette değil hayat karşısında da sekter tavırlar rağbet bulmaya, keşişlik devrimci tavır sanılmaya başlandı.

MELEK – Peki sen ne zaman katıldın TİP’e?

OYA – 27 Mayıs sonrasında, daha 1961’den itibaren arayış içindeydim. “Ülkeyi kurtaracak” bir siyasal hareketin parçası olmaya can atıyorum. Hatta o sıralarda Ekrem Alican’ın Yeni Türkiye Partisi (YTP) kurulmuş. Bizim koridorda Felsefe Bölümü’ne gidip gelen bizlerden epeyce yaşlı bir arkadaş vardı. Eski Hikmet Kıvılcımcılardanmış. Bir gün elinde bu partinin üye formlarıyla geldi, beni de üye yaptı. Üyelik formunu doldurdum ama bir daha ne ben sordum ne de o. Yani siyasal bir arayış içindeyim, kulağım sola, sosyalizme açık ama pek de farkında değilim olup bitenlerin. TİP’e 1965’te seçimlerin hemen öncesinde üye oldum. Muzaffer üye olmadı; hep niyetlenir, sonra savsaklardı. Politizeydi, sempatizandı ama kendini kollayan bir yanı vardı. Üniversitede bilimsel çalışma yapmanın militanlıktan daha önemli ve yararlı olduğunu düşünüyordu. Bir de yapı olarak eylem adamı değildi; mitinglerden, gösterilerden hoşlanmazdı. Örgütlü bir yapıda, başkalarıyla eşit ilişkiler içinde çalışmayı sevmez, uyum gösteremezdi; “one man show”u tercih ederdi. O yıllarda TİP’e üye olmak bazı şeyleri, mesela en azından üniversitede engellerle karşılaşmayı göze almak demekti.

MELEK – Peki Oya, düşünüyorum da ben ne de olsa küçüğüm o dönemde; sadece ailede, evde konuşulanları biliyorum. Aile çevresinde Mehmet Ali Aybar, Ragıp Sarıca’nın çok yakın dostu. Aybarlar Bebek’te otururlardı, Mehmet Ali Bey’in eşi Siret Hanım da babamın ve amcalarımın yakın arkadaşıydı. Aybar, büyük amcamın Galatasaray’dan sınıf arkadaşı. Osman’la ben Ragıp Sarıca’yı çok severdik, çünkü bize Paris’teki öğrencilik yıllarını çok güzel anlatırdı. Fransız edebiyatını ve kültürünü iyi bilirdi. Çok şey öğrendik biz ondan. İkinci Dünya Savaşı sırasında Sarıca ve Aybar birlikte bisikletle Paris’ten Marsilya’ya gidiyorlar. Fransa, Alman işgali altında. Yanlarında Muvaffak Bey de var sanırım, Hümeyra’nın babası... Fransa’yı Tour de France’a katılmış gibi baştan aşağıya bisikletle kat ediyorlar, başlarına gelmedik kalmıyor. Biz bütün bunları ağzımız açık dinliyoruz tabii. Aybar bir aile dostuydu bizim için. “Mehmet Ali parti kuruyor, sol parti kuruluyor” laflarını duyuyorum. Benim için sol parti, sosyalist parti meselesi aileden dolayı Aybar’la özdeşleşiyor. TİP kurulup da bir süre sonra Aybar başına geçtiğinde lisedeydim ben. 1965 seçimlerinde parlamentoya on beş TİP milletvekilinin girdiğini, mesela Çetin Altan’ı hatırlıyorum.

1965 benim liseden mezun olduğum yıl. Liseden mezun oluyorum ama şöyle bir şey var: Arnavutköy Kız Koleji, şimdiki Robert Kolej konumu itibarıyla da Arnavutköy tepelerinde, hani derler ya, fildişi kule gibi bir yer. Toplumun gündelik gerçeğinin dışında, yarı hayal dünyası gibi, gerçekten çok güzel bir yer. Türkiye gerçeklerinden kopuk yaşayan çocuklarız orada, okulda yani. Mezun olunca bizim sınıftaki iyi öğrenciler, hemen herkes, ABD’de üniversitelere başvurdu. Ben zaten hayta ve kötü öğrenci olduğum için öyle ABD’ye gidecek durumum yok, istemiyorum da.

OYA – Sen kötü öğrenci miydin?

MELEK – Ancak idare ediyordum. Fen derslerim kötüydü. İngilizcem ve yazı çizi işlerim kuvvetliydi, öyle dengelerdim. Sınıfta kalmazdım, bir kere fizikten ikmale kaldım. Daha önce de anlattım ya, tiyatroya meraklıydım ve okulun tiyatro kulübündeydim. Dolayısıyla ben liseyi bitirdiğimde tiyatro okumaya kararlıyım ama annem bu olaya hiç sıcak bakmıyor. Bizler o dönemde olayların farkındayız ama dışındayız. Ben sosyalizm ve sol laflarını ilk kez daha önce sözünü ettiğim Arif’ten duydum. Duydum ama duyduklarımı bir yere oturtacak bilgim yok. TİP’in kurulduğunu biliyorum ama çok da yakın değilim. Osman daha ilgiliydi, daha çok okurdu. Aramızda bunlar konuşuluyordu ama biz esas olarak “kolejli”ydik.

OYA – Zaten 1960’ların başlarında, sen daha küçüksün.

MELEK – Evet; Arif’ten, Bolivyalı Rodrigo’dan, oradan buradan duymuşum birşeyler, kulağım dolgun; ama Paris maceramı anlatırken söylediğim gibi, toplumsal-siyasal uyanış 66-67 Paris’inde başladı benim için.

OYA – Dünya solundaki gelişmelerden haberin var mıydı o zamanlar? Mesela özellikle de Fransız 68’inin her türlü baskıya, muhafazakârlığa karşı; sadece kapitalist topluma değil aynı zamanda Stalinizme, Fransız Komünist Partisi’nin ortodoks otoriter çizgisine, komünist partilerin katılaşmış hiyerarşik yapılarına, statükoculuğa karşı çıkan, kısaca devrimde devrim amaçlayan bir özgürleşme hareketi olduğunun bilincinde miydin o günlerde?

MELEK – Paris’te, daha sonra 68 olayları sırasında atılan sloganları doğuran nedenleri fark etmeye başlamıştım. 1789 Devrimi, ardından 1848 olayları ve 1871 Paris Komünü ile devrimler ve ayaklanmalar kentiydi Paris. Paris Kömünü, işçi sınıfının ve yoksulların öncülüğünde bir halk hareketi, devlete ve klişeye karşı bir başkaldırıydı. Böyle bir geçmişi vardı kentin. Kaldırım taşlarını söküp barikatlar kurma geleneğinden geliyordu. Sol içinde çok tartışılan “devrim” ve “evrim” kavramlarından “devrim” her zaman Fransa ile anılır, bilirsin. 1917 Bolşevik Devrimi de Paris Kömünü deneyiminden yararlanmıştır, denir. İşte ben Paris’te tiyatro yerine bütün bunları öğreniyordum.

O günlerin sloganları ilginçtir. Fransız Devrimi’nin ünlü “Egalité, Liberté, Fraternité” (Eşitlik, Özgürlük, Kardeşlik) sloganı Eşitlik, Özgürlük, Cinsellik olarak değiştirilmişti. Unutmadığım diğer bir slogan da, “Gerçekçi olun, imkânsızı isteyin, arzularınızı gerçekleştirin”dir. Paris 68’inin, kadın erkek eşitliğini, cinsel özgürlüğü savunan ve burjuva ahlakını sorgulayan yanı çok öndeydi, bunun farkındaydım. Ama talepler sadece bundan ibaret değildi. 68 baharına doğru giden günlerin Parisi, devrimci ruh taşıyordu, ben asıl bundan etkilendim.

OYA – 68’in son günlerinde, Doğu (Perinçek) ile buluşmak için sizin eve geldiğimde sen artık kesin dönmüş müydün Türkiye’ye, yoksa Paris’te miydi bir ayağın?

MELEK – Evet, dönmüştüm, 67’de döndüm.

OYA – Paris’ten niye döndün? Benim gibi para sıkıntısı değildi herhalde seni dönüşe zorlayan.

MELEK – Ailenin ekonomik durumu eskisi kadar parlak değildi artık; ama geçinecek kadar bir para yolluyorlardı. Esas neden şu oldu: Ben orada politize olmaya başlayınca, tiyatro da neymiş havasına girdim; bu havalara girince, devrim olacaksa bunun Türkiye’de olması lazım, benim görevim oradadır, benim yerim orasıdır düşüncesi sardı beni. Geldim, burada üniversite sınavına katıldım, birkaç bölüm kazandım ve İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü’ne kaydımı yaptırdım.

OYA – Yani sen 68’de İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü’ndesin.

MELEK – Evet; Mina Hanım (Urgan) profesör ve Shakespeare dersi veriyor, Vahit Turan kürsü başkanı, Berna ve Tatyana Moran var, Cevat Çapan, Murat Belge ve Nural Yasin var asistan. Böyle bir bölüme düştüm. Nur Deriş (Otoman), Celâl Üster, Taciser Ulaş (daha sonra Murat Belge’nin ikinci eşi olacak) sınıf arkadaşıyız. Parlak bir sınıftı, iyi öğrenciler vardı. Benim İngilizcem iyiydi, uzun yıllar yazı yazarken İngilizce yazdım, Türkçeye sonradan geçtim. Amerikan edebiyatını da biliyorum, zaten tek iyi öğrendiğim ve bildiğim şey her zaman edebiyat olmuştur. Onun için filolojide iyi bir öğrenci oldum.

OYA – Hatırlıyorum, Edebiyat Fakültesi binasında filolojiler yukarı kattaydı, bizim sosyoloji koridoru sizden iki kat aşağıdaydı. Senin o bölümde okuduğun sırada ben asistandım; ama odamda sıkılınca çocuklarla birlikte koridora takılırdım, Sosyoloji-Felsefe koridorunun iki basamak giriş merdivenlerine oturur, bir yandan siyasal eylem konuşur, bir yandan mavra yapardık öğrencilerle. Gelen geçenlere, yukarıdan inen senin gibi çıtı pıtı kızlara bizim çoğu taşra kökenli halk çocukları, “Filoloji kızları, Hollywood yıldızları” diye laf atarlardı.

MELEK – Aaa, demek böyle bir şey vardı!

OYA – Tabii canım, sınıfsal farklılık. Bizim bölümde ağırlıklı olarak orta ve alt orta sınıftan öğrenciler olurdu, Anadolu’dan gelen çocuklar, memur çocukları, işçi ya da küçük esnaf çocukları... Senin İstanbul Üniversitesi’ne girdiğin yıl, ben dört yıldır sosyoloji bölümünde Profesör Nurettin Şazi Kösemihal’in asistanıydım. Hoca’nın kişiliğinden, demokratik kimliğinden, bir de beni ve Muzaffer’i biraz da çocuğu gibi benimsemesinden kaynaklanan bir özgürlüğümüz vardı bölümde. Biz, kendi istediğimiz dersleri onun sorumluluğu altında verirdik, ne anlattığımıza karışmazdı. Mesela ben Sosyal Düşünce Tarihi diye bir ders veriyordum, Sosyoloji Tarihi veriyordum. Muzaffer, Sosyolojiye Giriş dersiyle sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri veriyordu hatırladığım kadarıyla. Öğrencilerle arkadaş gibiydik. Zaten aramızda da birkaç yaş fark vardı. Onlardan bazıları sonradan en iyi arkadaşlarım, siyasal yaşamda yoldaşlarım oldu, bazılarıyla da yolum sert biçimde ayrıldı. Birlikte, boylu boyunca girdik sol siyasete, o zamanki deyimle sosyalist devrim mücadelesine.

Hatırlıyorum, 1966-67’de üniversitenin bazı bölümlerinde gece dersleri açılmıştı. Okullardaki çift tedrisat gibi yani. Gece öğrencileri gündüz çalışan veya militanlık yapan, çoğu işçi ya da küçük esnaf çocuğu, çoğu erkek öğrencilerdi. Onlar, Marksizm, sosyalizm, liberalizm gibi konulara ağırlık verdiğim Düşünce Tarihi derslerini daha yoğun ilgiyle izlerlerdi. Kitaplar okurduk, tartışırdık, birlikte öğrenirdik desem yeridir. Bambaşka bir hava vardı bizim Sosyoloji Bölümü’nde. Daha ben öğrenciyken de Sosyoloji-Felsefe koridorunun havası “sol”du. Filolojiler de öyleydi sanırım. Buna karşılık Türkoloji, Tarih, hatta Coğrafya gibi bölümlerde hem öğretim üyeleri hem de öğrencilerin genel havası; Türkçülükten, Turancılıktan başlayıp Komünizmle Mücadele Dernekleri çizgisine kadar giden sağ yelpazeye yayılırdı.

Ama neresinden bakarsan bak, üniversitenin, hele de bizim Sosyoloji-Felsefe koridorunun havası bugünkü üniversitelerle kıyaslanamayacak kadar farklıydı. Şimdi bazen öğrenci kulüplerinin çağrısıyla üniversitelere gidince, oradaki hava çok sıkıcı geliyor bana. Öğretim üyesi-öğrenci arasında Çin Seddi var sanki; ders verip çıkılıyor. Gençliğin dinamizmi yok olmuş, ilgiler değişmiş, toplumsaldan özele kaymış. Yanılabilirim, dıştan gözlemler bunlar; ama 1980’in toplumda yarattığı tahribat onarılamamış gibi geliyor bana.

Sen o yıllarda İstanbul Üniversitesi’nde olduğuna göre, 68 öğrenci hareketlerine karışmışsındır.

MELEK – Paris’ten döndükten sonra, anlattığım gibi İngiliz Edebiyatı Bölümü’ne girdim. Bizde öğrenci hareketi başladığında, oradaydım. Bizim bölümde, kolejlerden, özel okullardan gelmiş, orta ve üst sınıflardan öğrenciler çoğunluktaydı. Ama fakülte kantinine gittiğimizde farklı bir çevreyle karşılaşıyorduk. Anadolu’dan gelen öğrenciler yoksul halk çocuklarıydı. 68 sürecinde onlar daha aktifti. Sen de hatırlarsın, FKF (Fikir Kulüpleri Federasyonu) solcu gençliğin örgütü olarak ilk kurulduğu zaman, öğrencilerin taleplerini öne çıkartıyordu. Üniversitelerin, eğitimin demokratikleşmesi, öğrencilerin yönetime katılma hakkı, dernek kurma özgürlüğü, başlıca taleplerdi. 68 olayları başladığında, bizim bölümde Nur Deriş, Celâl Üster, ben sözcü olduk.

Hiç unutmam, o günlerde Nur, Celâl ve ben sözcü olarak profesörümüz Mîna Urgan’ın Moda’daki evine gittik. Öğrencilerin taleplerini desteklemesini sağlamaya çalışıyorduk. Ben o zamanlar Mîna Hanım’ı daha tanımıyordum. Mîna Hanım bizi çok iyi karşıladı, dileklerimizi dinledi. Biraz da şaşırmış bir hali vardı. Sonraları dost olduğumuzda o ilk karşılaşmayı bana hep anımsatırdı. Bizden hem etkilendiğini hem de biraz korktuğunu söylerdi.

OYA – Sizin bölümdeki öğretim üyeleri tutucu değildi, hatta öğrenci taleplerine en yakın olanlar onlardı diyebilirim. Profesörler, doçentler de iyiydi ama asistanlar, mesela Murat Belge FKF’li öğrencilerle yakın temas içindeydi. Veysilerle (Sarısözen), diğer öğrenci liderleriyle ortak toplantılar yaptığımızı hatırlıyorum. Haklısın, öğrenci eylemleri, “sağ-sol yok, boykot var” diyerek genel öğrenci talepleri çerçevesinde başlamıştı. “Şen ola boykot, şen ola” diye halaylar çekilirdi. Gazetelerde, “Bakalım bu şenliğin sonu nasıl gelecek!” diye yazılar çıktığını hatırlıyorum. Ancak, işin çehresi kısa zamanda değişti.

MELEK – 68 öğrenci olayları Paris’te de üniversitelerde reform talepleriyle başlamıştı. Paris’teki öğrenciler; o yıllarda Fransa’da sayıları hızla artan üniversitelerde eğitim kalitesi, yurtlar ve barınma sorunları, öğrencilerin yönetime katılmaları gibi isteklerle ortaya çıktılar. 1967’de Besançon’da bir tekstil fabrikasında, sonra başka işyerlerinde işçilerin yönetime katılmaları, hatta fabrikalarda yönetimi ele geçirmeleri gibi ilginç deneyler yaşanmıştı. Fransa’da öğrenci hareketi işçi deneyimlerinden etkilendi, işçiler de öğrencilere arka çıktılar. Fransa’nın ayaklanmalarla dolu siyasi tarihinin deneyimleri de devreye girince Paris sokakları ele geçirildi, her çeşit iktidar kendini tehdit altında hissetti.

Bizde de öğrenci hareketleri hızla siyasallaştı; ancak Fransa’dakinden farklı olarak bizde antiemperyalist ve milliyetçi damar öne çıktı. Üniversite reformu talebiyle başlayan hareket, 6. Filo’nun bahriye erlerini denize dökmeye, işbirlikçi sermayeye karşı eylemlere dönüşünce işlerin rengi değişti.

68 Mayıs’ında Fransa’da, Almanya’da, Avrupa’da gençler devrim istiyorlardı. Biz de devrim istiyorduk; ama devrimden anladığımız farklıydı. Devrimde devrim değil, antiemperyalist ulusal devrimdi amaç. Mevcut “işbirlikçi burjuva iktidarı”nı düşürmek, yerine emekçilerin sosyalist iktidarını getirmek.

OYA – Kırkıncı yılında 68 yeniden konuşulup tartışılmaya başlandı. Son günlerde üniversitelerde öğrencilerin protesto eylemlerinin yoğunlaşmasıyla da yine gündemde. Bunca yıl sonra düşününce, bizim 68’le dünya gençliğinin 68’inin ortak yanının mevcut düzene başkaldırı olduğunu görüyorum. Ancak Batı gençliği sağ veya sol her türlü statükoyu yıkmak için; burjuva partileri ve kurumları kadar, statükodan beslenen bütün yapıları sarsmak için ayaklanırken, bizler başka bir noktadaydık.

Türkiye 68’i, senin de söylediğin gibi siyasal devrim amaçlıyordu. Gereğinde, –ki başka olanak görünmüyordu– antiemperyalist olduğu vehmedilen ordunun, zinde güçler denilen asker-sivil aydın zümrenin ve gençliğin öncülük edeceği bir devrim de olabilirdi bu. Has 68’lilerin bugün de süren çizgisinin kökleri o günlerdedir.

MELEK – Bence genelleştirilemez, her grup aynı değildi; ama özünde haklısın. Avrupa 68 hareketinin farklı bir ruhu vardı. Demin de söylediğim gibi kökleri tarihte olan başka bir isyan geleneğine bağlanıyordu.

OYA – Genelleştirilemez, doğru. İşçi sınıfı öncülüğünde sosyalist devrim diyen bizler de, Çin Devrimi’ne öykünen, köylü devrimciliği peşindeki sizler de, Doğan Avcıoğlu’nun Yön/Devrim çizgisine karşıydık. Ordu destekli bir iktidar değişimi düşünmüyorduk; ama yasal engeller yüzünden programlarımıza açıkça yazamasak da, sözünü pek etmesek de “proletarya diktatörlüğü”ne itirazımız yoktu. Çoğumuz, devrimin ve sosyalizmin yüce çıkarları için, proletarya diktatörlüğünü “tabii ki hoş olmayan ama zorunlu bir aşama” olarak görmüyor muyduk?

MELEK – O günlerin havasında kolay reddedilebilecek kavramlar değildi bunlar. Burjuva diktatörlüğü varsa, burjuvazinin gücünü kırmak için proletarya diktatörlüğü de zorunlu olacaktı.

OYA – Bu diktatörlük meselesinde benim kafam artık çok net. Seninkinin de öyle olduğunu biliyorum. En iyi, en özgürlükçü amaçlara varmak için de olsa diktatörlüğün her biçimine karşıyım. Özgürlükler kısıtlanarak adalete, özgürlüğe varılmıyor. Her neyse; yine araya yüksek fikirlerimizi soktuk.

Peki Melekçiğim, Paris’ten döndükten sonra İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde okuyorsun; bir ucundan 68 öğrenci olaylarına karışıyorsun, bunun dışında neler yapıyorsun, yaşam nasıl sürüyor?

İstanbul’da bohem hayat

MELEK – Paris’ten döndükten sonra, solla tanışmam kadar önemli ve benim üzerimde derin etkileri olan bir çevreyle daha tanıştım. Aziz Çalışlar girdi yaşamıma. Aziz, Arnavutköy’de eski bir yalıda anneannesi ile oturuyordu. Edebiyata, yazıya çiziye meraklı, çok yönlü, inanılmaz zarif bir İstanbul çocuğuydu. Romantik ve duyguluydu.

OYA – Aziz Çalışlar’ı ben de tanırdım. Ne kadar hoş bir insandı gerçekten. Yetenekli, bilgili, aydın... Üstelik ne kadar genç öldü kanserden.

MELEK – Evet, genç yaşta kaybettik onu. Acısını hep içimde taşırım. Aziz’le çok uzun, sabahlara kadar süren konuşmalarımız olurdu. Ama daha önemlisi, Aziz’in çevresiydi. İkinci Yeni şairleri: Edip Cansever, Turgut Uyar, Metin Eloğlu, hikâyeci Tomris Uyar, Nahide Hanım gibi zamanının sanatçı ve aydınları, daha başkaları... Tomris Uyar bizim okulda, benden birkaç sınıf büyüktü. Sıra dışı, kolejli kız tiplemesine hiç uymayan, değişik bir kişilikti. Ben ona çok hayrandım okuldayken. Genç nesilden, o dönemde Akademi’de öğrenci olan ressam Utku Varlık ve Alaattin Aksoy da Aziz’le yakın arkadaştı. Bütün bu insanlarla ve daha başkalarıyla Aziz vasıtasıyla tanıştım.

Nahide Hanım’ın evinde rakı sofralarına konuk oldum. Edip Cansever’le rakı içtim, onun şiirlerini kendi sesiyle dinledim. Yaşamımı çok zenginleştiren bu insanların hepsi olağanüstü birikimleri olan, Türkiye’nin kültür yaşamını derinden etkileyen kişilerdi.

OYA – Her sanatçı, edebiyatçı kuşağının kendine özgü bir havası vardır. Ama, senin anlattığın insanlar gerçekten de farklıydı. Bohem denilince bizde çoğunlukla, kendini dağıtmış, içkici, umursamaz, nerede sabah orada akşam, keyif ehli insanların yaşamı anlaşılır. Sözünü ettiğin insanlar, evet içerlerdi ama toplumsalı, insanı, yaşamı dert edinmiş duyarlı kişilerdi. Hani, içmeyip de ne yapsınlar, nasıl dayansınlar diyebileceğimiz türden insanlar. Hepsi sıra dışıydı, dünyanın haline, insanın kaderine, çevrenin tutuculuğuna isyan ediyorlardı. Ben Edip Cansever’i iyi tanıdım. 1966’da, 67’de bizim Levent’teki eve gelirdi, orada toplanırdık. Şiirler okunurdu. Şairler şiirlerini iyi okuyamazlar genellikle; ama Edip çok güzel, çok etkileyici okurdu.

MELEK – Güzel okurdu gerçekten.

OYA – Lafı ağzından kaptım ama şu hikâyeyi anlatmak istiyorum: Biz o sırada Levent’teki küçük evden taşınmışız; hemen yanı başında, Nispetiye Caddesi’ne yakın bir apartmanda oturuyoruz: Levent’te yan komşumuz olan, akrabadan yakın Kutat ailesi, onların amcaları, halaları, hala kızları, bir de annem ve Muzaffer’le ben... Yabancı yok, tam bir aile apartmanı. Kapılarımızın üzerinde anahtar durur, akşam yemekleri ya da pazar kahvaltıları hep birlikte yapılır, oyunlar oynanır, temsiller verilirdi. Hepimiz gençtik, her birimiz bir başka havadaydık. Televizyon dizisine konu olacak kadar canlı, renkli, hareketli bir apartmandı.

Bir gece Edip Cansever bizde, Ruhi Su da vardı galiba; kalabalığız, türküler söyleniyor, şiirler okunuyor, biraz da içmişiz. Derken bizim kapı, üstündeki anahtarla açıldı; elinde Çerkes mızıkasıyla, Çerkes düğün havaları çalarak evin kızlarından biri belirdi kapıda. Yukarıdan inen merdivenlerden, ellerinde mumlarla, yerlere kadar dantel gelinliklerle iki Çerkes gelini dans ede ede iniyorlar. Arkalarından bir paşa ile süslü bir at geliyor. Tabii atla paşa yağlıboya resim; ama merdivenleri karartmışlar, mumların ışığında gerçek figürler gibi görünüyorlar.

O anda Edip’in halini hiç unutamam. Yerinden fırladı, kapıya hamle etti, bir yandan da “Süelel azizim, süelel, ben neredeyim?” diye söyleniyor. Bilirsin “r”leri telaffuz edemezdi pek. Tabii o kafayla, atı da paşayı da gerçek zannediyor. Meğer bizim apartman ahalisinin canları sıkılmış, hadi bir oyun sahneleyelim demişler. bizde âlem olduğunu duyunca, gösteri yapmaya gelmişler. Ama Edip o geceyi hiç unutmadı. “Sizin süelel ev” deyip durdu yıllarca. Sanırım o geceye göndermeler yapan bir şiir de yazmıştı.

MELEK – Aziz’in evinde de uzun sofralar kurulur, sohbetlere doyum olmazdı. Beyoğlu’nun arka sokaklarını, meyveli, beyaz şaraplı, madensulu “bol”ler içilen pavyonları, İstanbul meyhanelerini, bohem yaşamı ben Aziz sayesinde bu insanlarla keşfettim.

Sonra bir gün, sanırım sonbahardı, bu ekibi ben Çubuklu’ya bizim yalıya götürdüm. Yalıda bekçiden başka kimse yoktu. Yanımızda getirdiğimiz rakı ve mezelerle yalının üst katındaki Boğaz manzaralı salonda kocaman bir sofra kurduk, öğlen rakısı içiyoruz. O günü hiç unutmadım. Boğaz önümüzde uzanıyor, yüksek tavanlı yalının duvarlarında denizden yansıyan ışıklar oynaşıyor, Edip Cansever şiir okuyor, birileri alaturka şarkı söylüyor; hayal gibi...

OYA – İnsanın yaşamında hiç unutmadığı günler, anlar oluyor böyle. Bir sürü önemli şeyi unutuyorsun da o anı unutamıyorsun. Edip’i, Aziz’i bir kez daha analım: “Süelel, azizim süelel”... Hayat bazen gerçekten sürreel, gerçeküstü oluyor ve o anları en güzel şairler anlatıyor.

*****

II Devrim ve sosyalizm yolunda

II

Devrim ve sosyalizm yolunda

*****

Bölünmüş solda yolumuzu arıyoruz

MELEK – Konuşurken bir ara, “Boylu boyunca girdik sol siyasete,” dedin. Sol siyasetin neresindesin? Ayrışmalar, fraksiyonlar, kavgalar başlamamış mıydı o sıralarda.

OYA – 1965’te hepimiz Türkiye İşçi Partisi saflarındaydık. TİP’e muhalif olan solculardan, eski sosyalistlerden tut da Deniz Gezmiş’lerden, Sinan Cemgil’lerden Doğu Perinçek’e kadar bildiğin, tanıdığın herkes TİP içinde veya çevresindeydi. Doğan Avcıoğlu, Yön’cüler farklıydı bak! Ama o çevreler bile 65 seçimlerinde TİP’i desteklemişlerdi. TİP’lilere saldırı olduğunda, ki sık sık olurdu böyle olaylar, bütün sol saldırıya uğrayanlardan yana saf tutardı. Şu günlerde DTP’ye, BDP’ye, yani Kürt siyasal hareketine yönelen saldırılar, parti binalarını yıkıp yakmalar, mitinglere Allahu Ekber diye saldırmalar, bugün ne yaşanıyorsa aynısı, o günlerde TİP’e ve TİP’lilere yönelik olarak yaşanırdı.

Benim parti kaydım hatırladığım kadarıyla önce Fatih ilçesindeydi, sonra Eminönü ilçesine naklettim galiba. Sosyoloji’de okuyan veya o koridora takılan gençlerin çoğunun kaydı da oradaydı. Daha sonra, öne çıkan adın Veysi Sarısözen olduğu bu ekip, partizan hareketini oluşturdu. Partizan grubunun çekirdek kadrosundan kimileri 72’den sonra yurtdışına çıktı ve merkezi Leipzig’de olan illegal TKP’ye (Türkiye Komünist Partisi) katılarak taze ve “yerli” kan sağladı. Partinin 1973 atılımını gerçekleştirmesinde de rol oynadılar.

Bizler, İstanbul Üniversitesi’ndeki TİP üyesi veya sempatizanı akademisyenler Eminönü ilçesinde partililere eğitim verirdik. O zaman doçent olan Sencer Divitçioğlu’nun, Hukuk’ta asistan Murat Sarıca’nın, Muzaffer’in, Doçent İdris Küçükömer’in, galiba Murat Belge’nin, daha birilerinin de orada parti eğitimi yaptıklarını hatırlıyorum. Bugünden bakıldığında inanılmayacak kadar canlı, hareketli bir üniversite hayatı ve canlı bir sol tartışma ortamı vardı. Asya tipi üretim tarzından tutun da Türkiye’nin toplumsal yapısına, feodalite ve kırsal yapı araştırmalarına kadar çeşitli konular... Bu tartışma ve araştırmalar tabii ki devrimin doğru yolunu bulabilmek içindi; ama bir yanıyla da ideolojik mücadelede kendi grubumuzun tezlerine güç kazandırmak için de yapılırdı. Sol akademisyenler ve öğrenciler üzerinde baskı ve engellemeler olsa da, üniversite o sırada çok daha demokratik ve çok sesliydi diyebilirim. Öğrenci hareketi de güçlü ve canlıydı.

MELEK – O sırada Osman (Ulagay) İktisat Fakültesi’nde asistandı. Onun sayesinde ben de İdris Küçükömer ve Sencer Divitçioğlu’nu tanıdım. Her ikisi de çok parlak, ışıltılı aydınlardı. Onların o gün ortaya attığı düşünceler, bugün yapılan tarışmalara ışık tutuyor. Ben TİP’e hiç üye olmadım; ama sonradan dinlediklerimden, okuduklarımdan hatırladığım, parti içinde ideolojik ayrılığın daha 1964’te başladığı.

OYA – 1964’te İzmir kongresinde, parti yönetiminin ve bütün organlarının en az yarısının işçilerden oluşmasını öngören tüzüğün 53. maddesi ciddi tartışmalara yol açmıştı. Bu maddenin sendikacıların ağırlığını getireceği, sosyalizm yerine uvriyerizme (işçicilik) yol açacağı, aydınların saf dışı bırakılacağı endişelerini dile getiren aydın kesimden 53. maddeye ciddi muhalefet gelmiş, hatta bir bölümü partiden ayrılmış ya da atılmıştı. 1966 Malatya kongresinde daha derin ayrılıklar su yüzüne çıktı. TİP’e, geçmişte hüküm giydikleri için, yasal engeller yüzünden üye olamayan ama partiyi destekleyen, çevresinde yer alan Mihri Belli gibi muhalif eski tüfekler partiden koptular ya da koparıldılar. İdeolojik etkenler kadar, eskilerin birbirleriyle olan kapanmamış hesapları, eski düşmanlıklar, güvensizlikler de rol oynadı bu kopuşta. Malatya kongresinden sonra MDD (Milli Demokratik Devrim) hattı belirginleşmeye başladı. Bu hattakilerin bir bölümü parti dışına düşerken parti içinde kalanlar da sonraki yıllarda partiden uzaklaşıp kendi çevrelerini, kendi fraksiyonlarını oluşturdular. Malatya kongresinde Behice Hanım’ın (Behice Boran) Mihri Belli ve çevresine karşı sarf ettiği “Cehennemin yolları iyi niyetle döşenmiştir” sözü hep hatırımdadır.

MELEK – 1965 seçimleri hem solun güçlenmesine yardımcı oldu hem de ayrışmaları, bölünmeleri hızlandırdı galiba.

OYA – Evet, tam da dediğin gibi. TİP’in on beş milletvekili ve bir senatörle (Fatma Hikmet İşmen) Meclis’e girdiği 1965 seçimleri Türkiye solu için bir dönüm noktasıdır. Seçimlerin öncesindeki propaganda konuşmalarında özellikle Aybar’ın davudi bir sesle “ırgatlar, marabalar, işçiler” seslenişi sadece bizlere değil, kitlelere ulaştı, etkili oldu, bugünkü deyişle “ezberi bozdu”. Geçerken söyleyeyim, CHP’de Ecevit muhalefetinin şekillenmesi ve İnönü’nün kerhen de olsa “ortanın solu” sloganını benimsemesi TİP’in siyasi ve ideolojik etkisiyledir. Rüzgâr soldan esiyordu ve emekçi kitlelere, işçiye, köylüye kadar da ulaşıyordu sol esinti. Tabii ki sağ partiler daha güçlü, sağ oylar da her zaman fazlaydı; ama esinti ve yönelim sola doğruydu. Egemen sınıflar ve arkalarını dayadıkları iç ve dış güç odakları da farkındaydılar gidişatın. Nitekim birkaç yıl sonra 12 Mart olacaktı.

TİP deneyimini kötü harcadık

Sonraları, yeni sosyalist/sol parti arayışlarına girdiğimizde, yeni deneyimleri yaşadığımızda ve bugünden bakıp başarıları, başarısızlıkları, zaferleri, yenilgileri değerlendirdiğimde, TİP deneyimini kötü harcadığımızı düşündüm. Bunun objektif nedenleri yanında sübjektif, duygusal yanları olduğunu şimdi daha iyi anlıyorum. 1965 seçimlerine gidildiği günlerde ve seçimler sonrasında solda tam bir umut patlaması yaşandı. Düşün; o güne kadar dar aydın çevrelerle sınırlı kalmış olan sol, daha da ötesi sosyalist düşünce kendini ifade ediyor; eşitlik, adalet, hak, hukuk talepleri fabrikalardan, tarlalardan yükseliyordu. Söke köylerinde, Doğu’da, İznik çevresinde, daha kim bilir nerelerde, köylerinden yüzde doksan oranında TİP’e oy çıkan efsane muhtarlar vardır. İznik Gölü’nün üstündeki Müşküle Köyü’ne bugün bile gitseniz, “Ben Muhtar Fevzi’nin ihtiyar heyetindeydim bir zamanlar” diye övünen 80’ini çoktan aşmış yaşlılara rastlarsınız. Âşık İhsani’nin gümbür gümbür sesiyle, “Korkuyorlar, korkacaklar, korksunlar / Geliyoruz, geleceğiz, yakındır / Şura doğu, şura batı demeden / Güvercinler salacağız yakındır” türküsünü hatırlayınca, şimdi bile duygulanıyorum.

Belki beklentiler yüksek olduğu için, belki parti yönetimi özellikle genç kadroların heyecanına ayak uyduramadığı, pasif tutum aldığı için bir süre sonra parti içinden mırıldanmalar başladı; 1966 sonlarından itibaren de çalkantılar arttı. Devrime giden yola girildiğine inanılıyordu: “Devrim, hemen şimdi!” Koşulları olgunlaşmış mı, devrimci durum var mı, 1960 sonları Türkiyesi 1917 Rusya’sına benziyor mu ya da Latin Amerika’nın tarihsel-toplumsal yapısıyla bizimkinin alakası var mı? Bunları söylemeye, sorular sormaya çalışanlar reformist, revizyonist, oportünist sayılıyordu. Özellikle, çoğu da yanlış çeviri kurbanı Stalin veya Lenin metinlerinden, onların polemiklerinden alıntılarla devrimcilik yarışına girilmişti. Herkes Kautsky’nin “dönek” olduğunu biliyordu da Dönek Kautsky’yi kaçımız okumuştuk? Okuyanlarımız, Lenin’in o polemik metninde aslında devrim, emperyalizm, reformizm gibi hayati sorunların tartışıldığını, Lenin’in parlak zekâsının siyasal devrime kilitlenmiş volontarizmini nasıl örttüğünü ne kadar fark etmişti? Fark etse bile dile getirmesi mümkün müydü? Marx’ın, Lenin’in metinleri Allah kelamı gibiydi. Sorgulasan, eleştirsen kâfir olursun! Hoş, kırk yıl sonra da böyle düşünenler var ya, o da başka mesele.

Kısaca, 67, 68’den itibaren tek yol devrimdi ve devrim için her yol mubahtı. Gençliğin bir bölümü Latin Amerika örneklerinden de ilham alıp dağlara çıkmaya, şehirleri kırlardan kuşatmaya heveslenmişti. Bir yanda Deniz’ler, öte yanda Sinan’lar (Cemgil); hepsi kahraman çocuklar, kabına sığamayan inanmış gençler; pasifist buldukları, parlamentarizmle eleştirdikleri TİP’ten kopmaya başlamışlardı. Senin de dediğin gibi, 1967’den sonra sosyalist solda her kafadan bir ses çıkıyordu. Benim gibi biraz eli kalem tutanlar, hangi taraftaysak, ona ideolojik temel (ya da kılıf) hazırlayacak yazılar, kitapçıklar yazıyor, araştırmalar yapıyorduk. Ben mesela, doktora konusu olarak Türkiye’de işçi sınıfının doğuşunu seçmiştim. Türkiye işçi sınıfının köklerinin tarihe uzandığını, devrimde öncü olabilecek bir olgunluğa eriştiğini ispata çalışıyorum; işçi sınıfı öncülüğünde sosyalist devrim stratejisine bilimsel-teorik temel hazırlıyorum. Yine o günlerde küçük, broşürümsü bir şey yazmışım: Türkiye’nin Toplumsal Yapısı galiba başlığı, şimdi unuttum. Orada da, Asya tipi üretim tarzına karşı feodalite tezini savunuyorum. Çünkü bir yandan da Türkiye’ye özgü sosyalizm arayışı olarak nitelenebilecek Aybarcılıkla, daha sonra Boran-Aren çizgisinde ifadesini bulacak klasik sosyalist devrim görüşü, açıktan olmasa da alttan alta çatışmaya başlamış. Bu çatışma 68’de Sovyet Ordusu’nun Çekoslovakya’ya girişi ve Çekoslovakya’nın işgali ile su yüzüne çıktı ve TİP içinde yeni bir bölünme oldu. Aybar açıkça işgalin karşısında yer aldı. “Güler yüzlü sosyalizm”, Ayşe’nin, Fatma’nın, Ahmet’in Mehmet’in sosyalizmi sözleriyle, özgürlükçü bir sosyalizmi savunmaya başladı.

MELEK – Evet, bunu ben de gayet iyi hatırlıyorum.

OYA – Partideki ikinci güçlü kişilik olan Behice Hanım da işgali savunmadı aslında; ama kol kırılır yen içinde kalır anlayışıyla, açıkça bayrak da açmadı. Sovyetler Birliği sosyalist sistemin önderi ve büyük ağabey ya; işgale karşı da olsak, yanlış da bulsak bir sürü “ama” ile haklı göstermeye, kendimizi de iknaya çalışıyorduk. O dönemin koşullarında kolay değildi karşı çıkmak. Sosyalizmin ve devrimin yüce çıkarları uğruna, hareketi zaafa uğratacak girişimlere karşı diktatörce yöntemlerin, müdahalelerin kötü de olsa gerekli olduğu düşünülürdü. Aybar ile Aren-Boran ayrışmasında Aybar’a değil Boran çizgisine daha yakın olmuştum. Şimdiki kafamla değerlendirdiğimde, hele de sosyalizm tarihin sınavından geçip hak ve özgürlükler meselesinde sınıfta kalınca, aslında Aybar’ın haklı olduğunu düşünüyorum. TİP deneyimini kötü harcadık derken bütün bunları kastediyorum işte. Maksimalist (aşırı) devrimciliğe, devrim ille de Bolşevik Devrimi modeline uygun olacak ya da Latin Amerika modeliyle, silahlı gerilla savaşıyla kazanılacak diye işin özünü kaybetmeseydik; devrimi, devrimciliği kendimiz için değil, gerçekten dünyayı ve ülkeyi değiştirmek için isteseydik belki de farklı olabilirdi. Yine de bütün bunları kırk yıl sonra söylüyorum, o zamanlar tabii ki bu akıllarda değildim.

MELEK – TİP’teki ayrışma 68’de belirginleşti senin anlattığın, benim de bildiğim kadarıyla. Daha önce 66’da 67’de MDD çizgisi TİP’ten kopmuştu. Aydınlık dergisi çıkmaya başlamıştı. Sonra dergi çevreleri de Beyaz Aydınlık-Kırmızı Aydınlık diye ayrıştı.

OYA – Evet, iki ayrı Aydınlık çıktı ortaya. Dediğin gibi TİP’ teki ayrışma 66-67’de belirmişti ama keskinleşmesi ve Aybarcılığın parti dışına düşmesi 68 Aralık sonundaki olağanüstü kongrede oldu. Hani, doktoramın reddi ve rektörlüğün işgalinden sonra Murat’la birlikte kongreye yetişmek için gece otobüsüyle Ankara’ya gittiğimizi anlattığım kongrede. Sen MDD’cilerin Aydınlık dergisi bölünmesinde Doğu Perinçek’in Beyaz Aydınlık kanadındaydın değil mi? Proleter Devrimci Aydınlık’ta yani... Sizler bizim “hasm-ı bîaman”ımızdınız (amansız düşmanımız).

Biz işçi sınıfı öncülüğünü, iktidara kitlelerle birlikte demokratik yoldan yürümeyi, sosyalist devrimin demokratik devrimin görevlerini de üstleneceğini savunuyorduk. Sizlere göre parlamentarist ve pasifisttik. Devrimciliğin silahlı mücadele ile eşanlamlı sayılması da o yıllardan başlar.

Parti içinde gürültü patırtı yaygınlaştığında, özgürlükçü sosyalizm, güler yüzlü sosyalizm, yani Sovyetler’den bağımsız Türkiye sosyalizmi çizgisi ile Aren-Boran çizgisi arasında kalmış olan benim gibiler, 1968’de bir “Üçüncü Yol” oluşturmaya heveslendik. İstanbul’da Ocak 1967’de yayımlanmaya başlayan, Doğan ve İnci Özgüden’in Ant dergisi çevresinde kümelendik. Ant dergisi parti organı değildi. Yaşar Kemal, Fethi Naci, Doğan Özgüden, yani daha 1964’te parti dışına düşmüş, parti yönetimiyle sorunları olan üç sosyalistin çıkardığı bağımsız bir dergiydi ama genel olarak TİP çizgisindeydi. O zamana göre, hem biçim hem içerik kalitesiyle diğer örgüt yayınlarına fark atıyordu. Üçüncü Yolculardan İdris Küçükömer’i, Murat Belge’yi, Nurkalp Devrim’i, Murat Sarıca’yı, gençlerden Veysi Sarısözen’i, Nabi Yağcı’yı hatırlıyorum. Doğan Özgüden de vardı galiba, en azından yakındı bizlere. İstanbul ağırlıklı akademisyenlerden oluşan bir hareketti, örgütle bağları yoktu, şansı da yoktu tabii. Toplantıları daha çok bizim Levent’teki evde yapardık.

Sol hareketin ciddi bölünme sürecine girdiği, herkesin de kafasının biraz karışık olduğu günlerdi. Halimizi iyi anlatan, hiç unutmadığım bir anımı aktarayım sana. O kış çok soğuk geçmişti, sürekli kar yağıyordu, yollar sokaklar kar içindeydi, buz tutmuştu. Hukuk Fakültesi’nden Murat Sarıca, aramızda TİP yönetimine en yakın, parti bağları en sıkı olanlardan biriydi. Toplantıya başlamak için onun gelmesini bekliyorduk. Nihayet kapı çalındı, iri cüssesi, her zamanki iyimserlik aşılayan güleç yüzü ile Murat Sarıca paltosundaki, kasketindeki karları silkeleyerek içeri girdi. Daha paltosunu bile çıkarmadan ilk sözü, arkadaşlar, ben de kaydım, oldu. Aman ne oldu, buzda mı kaydın, düştün mü, diye telaşlandık. Yok, yok, öyle kaymak değil, siyaseten kaydım; toplantıya size haber vermek için geldim, bilesiniz istedim, demez mi. Haber bizim küçük grubumuz açısından çok kötü; ama başladık gülmeye, durum o kadar komikti yani. Murat Sarıca ne yana kaymıştı, şimdi hiç hatırlamıyorum. Epeyce yalpaladığı, fraksiyonlar arasında kararsız kaldığı için adı Altıncı Murat’a çıkmıştı zaten. Sanırım, ben de kaydım, dediğinde Aybarcı olmuştu yeniden. Söyleyişi o kadar sevimliydi ki, kızamadık bile.

O günlerde, öyle bir gecede, iki toplantı arasında bir kanattan ötekine kaymalar oluyordu işte. Neyse, biz Üçüncü Yolcular kongre öncesinde bir de ortak imzalı yazı yayımlamıştık. Doğru şeyler söylüyorduk belki ama siyasette ve hayatta karşılığı yoktu söylediklerimizin. Hele de sıkı örgüt bağlarımız olmadığını, kürsü siyaseti ve muhalefeti yaptığımızı düşünürsek... Bütün üçüncü yollar gibi bizim iyi niyetli ama basiretsiz teşebbüsümüz de başarısız oldu, etkisiz kaldı.

Aybar’ın “güler yüzlü sosyalizm” olarak adlandırdığı, bizim ise sapma olarak gördüğümüz Türkiye’ye özgü sosyalizm çizgisi, bizleri kesmemişti; yeterince “devrimci”, daha doğrusu ortodoks değildi. Bu tür düşünceler Sovyetler Birliği Komünist Partisi’nin (SBKP) başını çektiği enternasyonalist harekete saldırı gibi geliyordu bize. Şimdi ne düşündüğümü soracak olursan, Aybar, o sıralardaki özgürlükçü sosyalizm arayışında daha doğru yoldaydı sanırım. Ama o da despottu, parti içi demokrasiye aldırmazdı, hotzotçuydu, kibirliydi. Yani teoride özgürlükçü sosyalizm, pratikte Leninist, hatta Stalinist parti liderliği. Bu da onun çelişkisiydi.

MELEK – Evet, ben de çok net hatırlıyorum. Çok ilginç; geçen gün gençliğimde tuttuğum notlar geçti elime. Ben de kendime göre bu mesele üzerine bayağı not tutmuşum o zamanlar. Aybar’ın Çekoslovakya’nın işgaline karşı çıkışı üzerine... Ben o zaman Aybar’ı destekliyorum. Çekoslovakya’nın Sovyet Ordusu tarafından işgalini sosyalizmle bağdaştıramıyorum. Benim o sıralar senin gibi bir donanımım yok, senin gibi işin teorik yanını filan bilecek durumda değilim. Ama “sol” benim için hep özgürlükle iç içe bir kavramdı. Belki de Aybar’ın aile dostumuz olmasının da etkisiyle, bir yığın şeyin biraraya gelmesi bana sorular sordurmuş işte.

OYA – Haklıymış soruların. Sol benim için hep özgürlüklerle iç içeydi, dedin ya; aklıma Aybar’ın “Özgürlük sosyalizmde mündemiçtir” sözü geldi. “Mündemiç” lafını o zaman öğrenmiştik. “İçerir” demekmiş.

MELEK – Peki Oya, 1960’ların ortalarında, TİP’e girdiğin sırada senin teorik birikimin nasıl? Sosyoloji okuduğun için sen zaten belli başlı sosyoloji tezlerini biliyorsun. Marksizm üzerine de okudun mu ayrıca, kendini eğittin mı?

OYA – Şimdi açıkça söylemek gerekirse, 1966’ya kadar sanıldığından çok daha zayıftı Marksizm bilgim. Marksizmi ders verirken öğrendim. Sosyal Düşünce Tarihi dersi veriyordum; bana verilen programın sınırlarını aşıp Adam Smith’ten sonra Marksizmi anlatmaya başladım. Kaynağımı sorarsan, temel kaynak İktisat Fakültesi’nden Profesör Fındıkoğlu’nun kitabı. Fındıkoğlu sağcı, antikomünist biri, bunu biliyorum; Marx’ın hayatı, vb. gibi bilgileri oradan alıyorum ama ayıklıyorum. Bir de el altından edindiğim Fransızca birkaç temel kaynak var. 60’ların başlarında Marx ve Marksizm üzerine kitaplar bırak kitapçıları, kütüphaneleri bir yana, üniversitelerin seminer kitaplıklarından bile kaldırılmıştı. Nâzım Hikmet’in şiirlerini, 60’ların başlarında, 1963-64’e kadar birbirimizin defterlerinden el yazısıyla kopya ederek okurduk. Sonra yavaş yavaş başladı çeviriler. Marksist literatür ve teori olarak bakarsan, 67’den sonra Türkiye sosyalist hareketi içindeki bölünmeler ve teorik tartışmalar Marksizmi daha derin öğrenme ihtiyacını doğurdu. Hepimizin Türkiye’nin tarihsel toplumsal yapısına eğilmemiz, toplumsal yapı araştırmalarına girişmemiz de aynı ihtiyacın ürünüydü.

Konuyu dağıtma pahasına anlatmak istiyorum. Muzaffer ve ben daha 1963-64’ten itibaren Osmanlı döneminde ve Cumhuriyet sonrasında Türkiye’de toprak mülkiyeti, köylülük, tarım kesiminde üretim biçimleri araştırmalarına başlamıştık. Sonra ben işçi sınıfına yöneldim. Bu arada İsmail Beşikçi Erzurum Üniversitesi’nde sosyoloji asistanı, Ankara Siyasal’da sosyolojide ve diğer bölümlerde başka sosyalbilimciler var. Birbirimizden haberdarız, ortak araştırmalar yapmak ya da kendi yaptığımız araştırmaları tartışmak için biraraya gelmeye çabalıyoruz. Düşünsene, mesela İsmail ta Erzurum’ dan kalkıp geliyor ya da Muzaffer’le ben Ankara’ya gidip orada orta yolda buluşuyoruz. Beşikçi’nin “Doğu Anadolu’nun Düzeni” araştırması, ki onun doktora konusuydu aynı zamanda, bölge için bir ilk, bizi çok heyecanlandırıyor. Başına da yıllarca hapishanelerde kalacak kadar dert açtı zaten.

1964 yazında Teknik Üniversite Mimarlık’tan asistan arkadaşlarımız, birkaç da son sınıf öğrencisi (şimdi hepsi profesör ve hâlâ çeşitli üniversitelerde ders veriyorlar) Yıldız Sey, Atilla Yücel, Nigân Doğru, Sosyoloji’den Muzaffer’le ben, birkaç öğrenci daha, üniversitelerimizden sağladığımız çok küçük imkânlarla Hatay’a karşılaştırmalı köy araştırmaları yapmaya gittik. Türkiye’nin tek Ermeni köyü olan Vakıflı Köyü’nü, iki Türk ve Arap Alevi köyü, iki de Türkmen köyü seçmiştik araştırma alanı olarak. Bir tek Vakıflı’yı yayımlayabildik. Vakıflı Köyü’ne, bir daha 43 yıl sonra gittim. Hrant’ın ölümünden sonra orada bir toplantı yapmıştık. Araştırma sırasında kundakta olan bebek Vakıflı muhtarı olmuştu. “Belki altımı da değiştirmişsinizdir,” dedi de çok güldük.

Böyle alan araştırmaları yapmak, ülkemizi tanımak istiyoruz. Ben Ege bölgesinde, özellikle de Söke’de ağalık üzerine, topraksız köylüler üzerine araştırma yapmak için tümüyle kendi olanaklarımla bölgeye gidiyorum. Demek istediğim, şimdiki gibi projeler falan yok, kendi olanaklarımızla, büyük güçlüklerle Türkiye’nin toplumsal yapısını araştırmaya, öğrenmeye çalışıyoruz. İlim, bilim aşkı tamam da benim esas amacım “somut durumun somut tahlili”nden hareket edebilmek, doğru devrim stratejisini bulabilmek için toplumsal yapıyı ortaya çıkarmak.

İşte bu araştırmaları değerlendirirken Marksist yöntem ve bakış açısına ihtiyacım oluyordu. Marksizmin klasiklerini, Marksist düşünür ve araştırmacıların eserlerini okuma ve anlama sürecim; sosyalist pratiğin, sol içi tartışmaların dayattığı bir gereklilikten doğdu diyebilirim. 60’ların ortalarından sonra çoğu kötü çeviri de olsa Türkçe kaynaklara ve yabancı dillerden kaynaklara ulaşma imkânımız da oldu. 70’lere gelindiğinde bunları epeyce hatmetmiştim.

1969’da Ankara’da Hacettepe Üniversitesi’ne asistan olarak girdiğimde, burada çoğu TİP Çankaya ilçesi üyesi olan, parti merkeziyle bağları gevşemiş, arayış içindeki küçük bir grupla tanıştım. O dönemde her hareketin içinde böyle “yuvarlar”, yani küçük çevreler vardı. Bizim “Sosyalist devrim için teori-pratik” grubumuz, var olan kargaşa ortamını aşmanın yolunun hem Marksizmi çok iyi özümsemiş olmaktan hem de dünyadaki bütün devrimci pratikleri iyi bilmekten geçtiğine inanmıştı. Yani o günlerin ana akımlarına ve modasına hiç uygun olmayan çok akademik bir yaklaşım. Hayatta hiç bu kadar çalıştığımı hatırlamıyorum. Hem Hacettepe’de sosyoloji asistanıyım, hem de uykusuz günler geceler boyunca Marksizm ve devrim araştırıyoruz. Afrika’daki devrimci hareketler bana düşmüştü, Tanzanya’dan Nijerya’ya bir sürü ülkenin toplumsal-siyasal yapılarını öğrenmiştim. Bir arayış süreciydi. Üstelik sosyalist solun paramparça olduğu, kimsenin teoriyle falan ilgilenmediği, TİP’in en militan kadrolarının Güney Amerika gerilla hareketlerine özendiği, köylü devrimciliğinin teorileştirildiği, dağlara çıkılmaya başlandığı bir dönemdi. Bizim küçük grubumuz devrimin doğru yolunu bulamadan 12 Mart geldi zaten.

MELEK – Sen o sırada Ankara’da mısın artık?

OYA – İstanbul Üniversitesi’ndeki doktora reddi maceramdan sonra, Deniz Gezmiş’in önayak olduğu rektörlük işgalinin ardından, atılmamak için istifa etmiştim ya. Kısa bir süre New York’a Muzaffer’in yanına gittim, birkaç ay kaldıktan sonra, yaz başında döndüm. İş arıyorum. O sırada Hacettepe Üniversitesi çiçeği burnunda, iddialı bir üniversite. Oraya başvurdum. Bir sınav açtılar; iki aday vardı; ben ve Yılmaz Esmer (şimdi Bahçeşehir Üniversitesi Rektörü). Yılmaz Yale’den gelmiş, Hacettepe’ye daha uygun, üstelik benim gibi sabıkalı da değil. Ama ikimizi birden aldılar. Rektör İhsan Doğramacı, bakın biz ne kadar demokratız, Oya Baydar’ı bile kabul ettik, havalarında. 1969 Eylül’ünde Hacettepe’ye sosyoloji asistanı olarak girdim, Ankara’da Paris Caddesi’nde küçük bir daire tuttum, Ankara günlerim başladı. O dönemi sonra anlatırım. Peki 1968’de ve sonrasında sen neler yapıyorsun?

MELEK – Ben 68’de filolojideyim, üniversitede işgali, boykot falan oldu mu katılıyorum. O yılın baharında evlendim. İlk eşim Boğaziçi Üniversitesi Ekonomi Bölümü’nde öğretim üyesiydi. İyi bir iktisatçıydı, Amerika’da Cornell Üniversitesi’nde okumuştu. Evlendiğimde yirmi iki yaşındaydım.

OYA – Çok gençsin. Nereden çıktı bu evlilik? Tam üniversiteye başlamışsın, harekete girmişsin ufak ufak. Üstelik daha yirmi iki yaşındasın.

MELEK – Sen de bilirsin işte; galiba aile baskısından kurtulmak, bağımsızlık kazanmak isteği de etkili oluyor bu ilk evliliklerde, rüştünü ispat etmek gibi bir şey. O günlerde sosyalist olmuşum ya ben artık, evde sabah akşam kafa ütülüyorum. Adamcağız iktisatçı olarak benden çok daha bilgili bu konularda. Marksist değildi ama Marx’ı iyi biliyordu. Çok da iyi bir hoca olduğu söylenirdi. Benimkisi cahilliğin verdiği cesaret. Plehanov okuyorum ve sabah akşam asap bozucu bir kadın olarak kafa ütülüyorum.

OYA – Olayların içindeydim dedin; ayrışmalar, fraksiyonlar, kanatlar... Sen Beyaz Aydınlık’çısın, tamam da, oraya nasıl geldin? Yani hangi ilişkiler, hangi etkilerle?

Saflaşmalar sertleşiyor

MELEK – Ben Edebiyat Fakültesi Fikir Kulübü’ne girmişim. O günlerde FKF de (Fikir Kulüpleri Federasyonu) kaynıyor, eskiden TİP gençliğinin hâkim olduğu örgüte soldaki bütün ayrışmalar yansıyor. Ben MDD çizgisine yakın ekipteyim. Bu arada birkaç şey birarada oluyor. Sırma vasıtasıyla Doğu Perinçek’le tanışıyorum. Sırma, benim kolejden sınıf arkadaşım, ağabeyim Osman’ın da ilk eşi. Onlar çok genç evlenip Ankara’ya taşınmışlardı. Osman askerliğini Ankara’da yapıyor, Sırma da Ankara Hukuk’ta okuyordu. Orada Doğu ile tanışıyor işte. Osman’la ilişkileri pek iyi gitmiyordu o sıralarda. Ayrıldılar ve Sırma Doğu ile evlendi.

Bir de o dönemden tanıdığım Herkül Millas var, Osman’ın çok yakın arkadaşı. Herkül’ü hatırlarsın.

OYA – Hatırlarım tabii, İstanbul’da TİP Bilim Kurulu’nda beraberdik. Sonra, yıllar yıllar sonra biz Almanya’da sürgünde yaşarken Zülal (Kılıç), Alaattin (Kılıç), Gönül (Dinçer) Yunanistan’a tatile gittiğimizde görüştük. Karısı Evi ile bizi gezdirdiler, misafir ettiler. Evi, Gönül’ün Robert Kolej’den yakın arkadaşıymış. Onlar artık Yunanistan’da, Atina’da yaşıyorlar, Herkül orada üniversitede, akademisyen oldu. İstanbul’da Işık Üniversitesi’nde de misafir profesör olarak ara ara ders veriyor, bir de Zaman gazetesinde yazılar yazıyor.

MELEK – Evet, işte o günlerde benim çevremde Osman’ın arkadaşları olarak Herkül, Demir Özlü, Kürt Neco derlerdi: Necmettin var.

OYA – Necmettin Büyükkaya... O sevilen, sayılan bir Kürt devrimcisiydi. Diyarbakır Cezaevi’nde, 1984’te işkenceyle öldürüldü. Öğrencilik yıllarında Aydın’la (Engin) bir süre aynı evde mi, aynı yurtta mı kalmışlar, dostlukları vardı. Birlikte Aydın’ın memleketi Ödemiş’e gitmişler. Aralarında hep şakalaşırlarmış Kürdistan kurulduğunda nereleri vereceğiz size, diye. Necmettin şurayı da alalım, burayı da alalım dedikçe, Aydın “yok, o kadar olmaz’” dermiş ama bir sürü yeri de verirmiş! Ege’ye gittiklerinde Necmettin Ödemiş’i beğeniyor, “Burayı ver işte,” diyor. Diyarbakır Hapishanesi’nde işkenceyle öldürüldüğü haberi geldiğinde Aydın’ın hıçkıra hıçkıra ağladığını hatırlıyorum, bir de annesinin ölüm haberi geldiğinde ağlamıştı böyle. O günlerde Berlin’de çıkan TKP’nin göçmen gazetesi Türkiye Postası’na çok duygulu bir yazı yazmıştı. “Ödemiş’i de al, bütün Türkiye’yi vereyim sana, yeter ki geri gel,” diyerek. Necmettin’in kızı doktor olmuş, Aydın’ı aradı birkaç kere. Geçen gün gazetede, Diyarbakır Hapishanesi’nde babasını görmeye gittiği bir görüş günü yaşadığı tüyler ürpertici olayları anlatıyordu. Okumaya bile dayanamadım.

MELEK – Evet, Kürt Neco... Bunlar askerliklerini er olarak yapmışlardı. Üçü de solcu, üstelik biri Kürt, biri Rum asıllı. Yedeksubay yapılmadılar bu yüzden. Senin de hatırladığın gibi Herkül o sıralarda TİP’liydi, Vecdi Ağabey ve Sevinç Abla’yla (Vecdi ve Sevinç Özgüner) çok yakındı. Ben Vecdi Ağabey ve Sevinç Abla’yla Herkül vasıtasıyla tanıştım. Her ikisi de beni çok etkilemiştir. Onlar Aybar-Boran çizgisine karşı MDD’ci çizgiye yakındılar. Onlardan da etkilendim.

Senin sözünü ettiğin sol hareket içindeki tartışmalar ve ayrışmalar gençlik grupları içinde de yansımasını buldu ve saflaşmalar başladı. Aynı dönemlerde Çin Devrimi gündeme geldi, Çin’de muazzam olaylar oluyor, Kültür Devrimi başlamış. Sovyet çizgisine karşı Çin alternatifi çıkmış, uluslararası düzeyde Sovyetler ve Çin, yani Brejnev çizgisi ve ÇKP çatışıyor. Bizim kuşağın unutamayacağı “revizyonist” sözcüğü artık herkesin ağzında. Sovyet çizgisi revizyonist, Çin ise devrimci. Bugün bu ayrışmanın, bu çatışmanın ne kadar yapay, sorunların özünden ne kadar uzak olduğunu düşünüyorum.

Türk Solu dergisini hatırlarsın. Bürosu, Cağaloğlu’nda Nuruosmaniye’ye saparken hemen sağ köşedeki binadaydı.

OYA – Türk Solu’nun çıkışını iyi hatırlıyorum, Kasım 1967’ dir. Bizim açımızdan rakip müessesenin dergisiydi. İlk sayısında “Neden Çıkıyoruz?” diye bir yazı, bir de “O” harfinin içine “Türk” yazılmış, sayfanın neredeyse yarısını kaplayan amblem gibi bir şey vardı. “Emperyalizme ve işbirlikçilerine karşı devrimci dayanışma ulusal güçbirliği” cümlesini de hatırlıyorum. Sen dergi çıkmaya başladıktan bir süre sonra katılmış olmalısın.

MELEK – Evet, ben gittiğimde Bora Gözen ve Şevki Akşit’ti dergi sorumluları, ben de onların yanında çalışmaya başladım. Sahibi Şerif Tekben, yazıişleri müdürü Vahap Erdoğdu idi ama onları fazla görmedim. Yine bu dönemde Doğu (Perinçek), İşçi Köylü gazetesini çıkarmak için hazırlık yapıyordu. Aydınlık dergisi ise Ankara’da çıkmaktaydı.

OYA – Bir dakika... Hatırlamaya çalışalım: 1967’de, 68’de TİP karışmış, MDD ayrışması olmuş, muhalifler kendi yayınlarını, dergilerini çıkarma peşindeler. Yön vardı, bir de TİP’in Sosyal Adalet dergisi vardı. Dergi patlaması 1967’de oldu. Önce ocak ayında Doğan Özgüden’in Ant dergisi çıktı, sonbaharda Türk Solu geldi, sonra da İşçi Köylü. Mihri Belli liderliğindeki MDD’ci kanadın aylık dergisi Aydınlık’ı unutmayalım. Hani kısa sürede Beyaz Aydınlık-Kırmızı Aydınlık diye bölünecek olan yayın. Daha sonra onlarca, hele de 70’ten sonra yüzlerce benzer dergi çıkacaktı. Her yerde böyle midir bilmem ama Türkiye solunda üç kişi biraraya gelip bir hücre kursa legal ya da illegal bir yayınları mutlaka olurdu.

MELEK – Aydınlık dergisi, dediğin gibi 1970’te iki Aydınlık doğurdu: Biri Proleter Devrimci Aydınlık; PDA diye de anılan bu çevrenin dergisine Beyaz Aydınlık denirdi. Diğeri Mihri Belli etrafında kümelenen MDD’cilerin Aydınlık Sosyalist dergisi, yani Kırmızı Aydınlık. Ben, Beyaz Aydınlık kanadındaydım ama bu daha sonra. 1968’de henüz bu ayrımlar olmadan önce İstanbul’da Türk Solu’nda çalışıyorum. Yazı çiziden anlıyorum, daktilom iyi, çeviri yapıyorum, bu nedenle Türk Solu’nun mutfağında işe yarıyorum. Derginin çıkarılması sürecinde yayıncılık öğreniyorum. Eski tüfeklerden Şevki Akşit’ le de orada tanıştım, çok renkli bir kişilikti. Nuran Abla’yla ikisi, gerçekten çok neşeli ve değişik insanlardı. O zamanlar devrimcilik, solculuk asık suratlılık, sertlik, nemrutluk ve aşırı ciddi olma haliyle özdeşleşirdi ya hani, bunun tam tersi.

OYA – Devrimci ciddiyet sanılan bu tavrı ben de çok iyi bilirim. Hele de aydın kesimden geliyorsan, yaşam biçiminden kültürel tercihlerine kadar her şey aykırı gelir, eleştiri oklarına hedef olursun. Mesela ilçe binasının kapısından içeri girdiğinde normal bir şekilde, güle oynaya, merhaba arkadaşlar, deyip şakalaştın mı yadırganırsın. Beni de çok iterdi bu tavırlar. Sınıf çatışması örgütlerin içinde yaşanırdı neredeyse. O zaman da, senin benim gibiler, işçi kesimi dışından gelenler, aydınlar, devrimciliklerini ve sıkı partili olduklarını ispat zorunda hissederlerdi kendilerini. Sanırım bu konuda, bizden sonrakiler daha da beter oldular. Ortam sertleştikçe, devrimin eli kulağında yanılgısı derinleştikçe, militanlaşmayla birlikte askerî disiplin ve duruş sardı hareketi.

MELEK – Böyle bir hava olduğu için, biz de devamlı daha asık suratlı, daha ciddi görünmeye çalışırdık. Ama Şevki Ağabey odaya girdiği anda gülmeye başlardık, devamlı komik şeyler olurdu. Bir gün gelir, çocukları yuvada unutmuş; bir gün gelir, bir ayağındaki ayakkabı ile diğeri farklı; sabah öyle giymiş çıkmış. Şevki Ağabey’de, sosyalist olmanın yanı sıra müthiş bir hayat sevgisi, yaşama sevinci vardı. Halktan gelen bir insandı, insanın içine kasvet duygusu vermezdi. Nuran’la (eşiyle) birlikte çok hoş, esprili, hatta komik bir çiftti. Bora da (Bora Gözen) çok sakin bir insandı, hep öyle oldu; sakin ve yumuşak. Birlikte çalışırken insana yardımcı olan, destek olan biri. Ama benim daha o zamanlar hissettiğim bir şey vardı: Kadınlar ikinci plandaydı. Sen kadınsın, biraz arkada dur derlermiş gibi sanki. Sevinç Abla kendini kabul ettirmiş, ağırlığı olan bir kadındı, benim için bir rol modeliydi. Ama kendi genç ekibimiz arasında kadınlar hep ikincil işlerde, ayak işlerinde kullanılırdı. Kadın halinle fikir üretemezsin zihniyetinin farkındaydım, bu da bende tepki oluşturuyordu. Kolej ortamında bu tür bir ayrımcılık yaşamamıştım. Ailemde kadınlara baskı ve ayrımcılık yoktu. Bu durumu aşmalıyım ama nasıl, diye düşünüyordum.

OYA – Ben de kadın olarak pek ezilmedim bulunduğum örgütsel ortamlarda, kendimi fazla gayret sarf etmeden kabul ettirmiştim. Hani işte akademisyeniz, ilim bilim sahibi sanılıyoruz, iyi kötü kitaplarım var ya! Yine de, düşününce, egemen olan erkeklerdi.

Peki, anladığım kadarıyla sen bir yandan dergide çalışıyorsun, bir yandan üniversiteye devam ediyorsun, bir de evlisin o günlerde.

MELEK – Evet, evliyim, üniversitede okumaya da devam ediyorum. Ek sertifikam felsefeydi, dolayısıyla sizin koridora iniyordum. Felsefeye her zaman merak duydum. Nermi Uygur’dan Wittgenstein dinlediğimi çok iyi hatırlarım. İngiliz Edebiyatı’nda ise İrlanda tiyatrosu ve İrlandalı yazarlar üzerine çalışıyordum. Cevat Çapan hocamdı, çok severdim Cevat’ı, bana İrlanda edebiyatı sevgisi de ondan geçti sanırım.

Okumaya devam ediyorum ama öte yanda olaylar almış başını gidiyor. Sabah erken evden çıkıp okula, oradan Türk Solu dergisine, oradan Alibeyköy’deki İşçi Köylü bürosuna koşturuyorum. İstanbul’un içinde dört dönüyorum. Tam o sıralarda, Mihri Belli çevresinden, yani MDD’cilerden (Milli Demokratik Devrim) sonradan Mao’cu olarak adlandırılacak kanat çıktı. Ama unutmayalım ki Mao’cu hareket bize özgü değil, uluslararası bir akımdı. Çin hayranlığı, Kültür Devrimi, bunlar bütün dünya sol hareketlerinde büyük bir etki yaratmıştı. 1968-69 yıllarında Mao’cu düşünce dünya solunda fırtına gibi esiyordu. Artık SBKP (Sovyetler Birliği Komünist Partisi) ağır bir eleştiri dalgasıyla karşı karşıyaydı, Mao’cu kanatlar tarafından “revizyonist burjuvalar” olarak damgalanmışlardı.

OYA – Ve sen yavaştan yavaştan Mao’cu çizgiye mi kayıyorsun?

MELEK – Şöyle oldu: Daha önce anlattığım gibi Sırma, Doğu ile evlendi ve hemen bir çocuğu oldu: Zeynep. Onlar Ankara’da oturuyor, ben İstanbul’dayım. İşte o sırada FKF’nin (Fikir Kulüpleri Federasyonu) genel kurulu İstanbul’da yapıldı, Çemberlitaş’ta bir salonda. O gün Veysi Sarısözen’in başını çektiği TİP ekibiyle Doğu’nun da içinde olduğu MDD’ciler arasında büyük bir kavga çıktı. Sosyalist hareket içinde benim hatırladığım ilk büyük kavga budur. Ben kız olarak kendimden başka İlkay’ı (Demir) hatırlıyorum, bir de Jülide (Aral) vardı sanırım. İlkay’la ben kolejden tanışıyoruz. İlkay benden bir sınıf küçüktü kolejde. 1968’de tıpta okuyordu. Jülide Psikoloji’deydi, aynı zamanda PTT telefon santralında memureydi. İlk üniversite işgallerinde çok fazla kız yoktu. Jülide, İlkay ve ben politik olarak ayrı fraksiyonlarda olduk sonradan; ama bu bizim dostluğumuzu, dayanışmamızı etkilemedi. Zaten birçok eylemde de birlikte olurduk. O sözünü ettiğim büyük FKF kavgasında ben de bir masanın üstüne çıkıp elime aldığım bir iskemleyi birilerine fırlattığımı hatırlıyorum. Kavga çıktı, kenara çekileyim dediğim yok anlayacağın. O kavgadan sonra Doğu’nun gözüne girdim galiba, yırtıcı bir militan olarak.

Peki sen ne yapıyorsun o sıralarda, kavgada hangi cephede saf tutuyorsun?

OYA – Ben bütün bu süreç boyunca hep senin karşındaki cephede oldum. Sonradan muhalefet içinde yer alsam da, hep TİP çizgisindeydim. Mesela senin şimdi hatırlattığın FKF’deki ayrışma ve ayrılmada MDD’ci çizgiye hiç yakınlık duymadığım gibi, “nerede hareket orada bereket” diye özetlediğimiz, maceracı olarak nitelediğimiz, sonradan da gerçekten silahlı mücadele anlayışına ve pratiğine varan çizgilerin hep karşısındaydım. MDD’cilik ve Mao’culuk bizim için sağ sapmaydı, sosyalizme ihanetti. “Milli” olan “enternasyonalizm”le çatışırdı ve biz sosyalist devrimciler enternasyonalisttik. Zaten Sovyetler Birliği’ne ve SBKP’ye karşı tavır bizim cenahta kâfirlik sayılırdı.

Fırtınalı bir aşk hikâyesi

Ayrışmanın keskinleştiği, kanlı kavgaların cereyan ettiği günlerde ben Türkiye dışındaydım. Anlatmıştım; İstanbul Üniversitesi’nden istifa ettikten sonra, 1969’un Ocak ayı başında New York’a Muzaffer’in yanına gittim. New York şehir olarak beni çok etkiledi, çok sevdim. Sonraları Moskova için de aynı duyguları duymuştum. Bunlar kendi atmosferleri olan, sizi saran muhteşem şehirlerdir.

İlk gittiğim gün, öyle bir kar fırtınası vardı ki uçak New York havaalanına uzun süre inemedi. Havada bir saatten fazla dolaştık, galiba önce başka bir havaalanına inmeyi denedi pilot. New York karlar içindeydi, Muzaffer’in kaldığı otele zar zor gelebildik. 143. Cadde’de bir Yahudi otelinin 14. katında stüdyo tipi küçücük bir daire. Aslında 13. kattı ama 13 rakamı uğursuz sayıldığından asansörde atlanmış, 14. kat olmuştu. Ertesi sabah sokağa çıkamadık. Kar, otelin kapısını üstüne kadar kapamıştı. Otelde çalışanlarla müşteriler karları birlikte küreyip sokağa çıkabilecek kadar bir tünel açtılar. Hemen dışarı fırladım ve karşımda bembeyaz karların ortasında yükselen Empire State Building’in gri beyaz siluetini görünce heyecanlandım. New York’la tanışmam böyle sürreel bir manzarayla oldu.

New York dönemi özel yaşamım açısından fırtınalı bir dönemdi. Muzaffer’le ilişkimiz psikolojik bunalım filmlerindeki gibiydi. Hem birbirimizden kopamıyorduk, hem de birbirimize dayanamıyorduk. Çok içiyorduk, kendimizi ve birbirimizi tahrip ediyorduk. Kaldığımız küçük dairenin hava boşluğuna açılan tek penceresi vardı. Sürekli ışık yakardık. Otele sinmiş olan yanmış yağ, tütün, küf karışımı koku da cabası. Belki de kendimizden ve birbirimizden kurtulmak için, hiç ara vermeden sürekli film oynatan semt sinemasına gider, üst üste üç dört film seyrederdik. Bütün o dönem boyunca Muzaffer’in üniversiteye pek fazla gittiğini hatırlamıyorum. Zaten İngilizcesi zayıftı ve sanırım uyumsuzluğu, sıkıntısı biraz da bu yüzdendi.

Ben kendimi gün boyu sokaklara atardım. Central Park’ın ya da Hudson Nehri’nin etrafındaki yeşil alanların sincaplarıyla arkadaşlık kurmuştum. Kucağıma gelir, avucumdan fındık yerlerdi. Kırk yıl öncesinin New York’unu, müzelerini, kitapçılarını, mağazalarını, Çin Mahallesi’nin esrarlı, tuhaf dükkânlarını, Harlem’in tekinsiz sokaklarını adım adım bilirim. O günleri düşündüğümde bir çılgınlık nöbeti gibi geliyor bana. Birimiz cinayet işleyeceğiz neredeyse, hani vardır ya “Hâkim bey, seviyordum, öldürdüm” cinayetleri, işte o haldeyiz. Baktık olmayacak, benim dönmemin daha iyi olacağına karar verdik. Ben uçağa binene kadar ağlaya ağlaya, birbirimize sımsıkı sarılarak, sanki kopamayarak ayrıldık. Ben son dakikaya kadar onun, gitme kal, demesini bekliyorum, ama söylemiyor. O benim, kalıyorum, gitmeyeceğim, dememi bekliyor ama söylemiyorum. İkili bir çılgınlık işte. 69’un 1 Mayıs günü İstanbul’a döndüm. Sonra o da dayanamadı, yaz başında bursu falan reddedip döndü. Evi zaten kapamamıştık, bir daha deneyelim dedik ama olmadı, yürümedi. Şimdi düşününce, o günlerde birleşmeye çabaladığımızı sanırken, aslında birbirimizden kopmaya, ayrılmaya çalıştığımızı anlıyorum.

Ben Ankara’da Hacettepe Üniversitesi’ne girmeyi kafama koymuştum. Akademik hayatı severdim; araştırma yapmak, ders vermek, akademik ortamda tartışmak, üretmek tam bana göreydi. 12 Mart öncesinde, bütün o kargaşaya rağmen sosyal bilimler alanında daha önce de anlattığım canlı ve üretken bir ortam vardı, yeniden o ortamın parçası olmak istiyordum.

Muzaffer’le henüz resmen boşanmamıştık. Bir süre sonra duygusal olarak sakinleşiriz, Muzaffer de Hacettepe’ye nakledebilir diye düşünmüştük.

MELEK – Nasıl bir ilişki bu böyle!

OYA – Anlatması güç. Bu sevgi sevda bahislerinin kuralı yasası olmuyor. Bir kere, tanıştığımızda çok gençtik; ikimiz de yirmi yaşındaydık. Çok farklı çevrelerdendik. Kocamustafapaşa’da bir bakkalın oğluydu. Babası kimseyle ilişkisi olmayan, çocuklarıyla bir kez bile oturup konuşmamış, karısına hitap etmeyen, evde alt kattaki odasında tek başına yaşayan, gerçekten psikolojik sorunları olan biriydi. Annesi ufacık, çok iyi yürekli, ezik bir kadındı. Okur yazarlığı yoktu ama iki oğlu mutlaka okusun istemiş, bu yüzden de çocukları okutmaya niyeti olmayan kocasından dayaklar yemişti. Böyle bir ortamda Muzaffer de, ağabeyi Muammer de kurtuluşu kitaplarda bulmuşlar, büyük imkânsızlıklar içinde okumak için her şeyi yapmışlardı.

Muzaffer gerçekten de tanıdığım en yetenekli insanlardan biriydi. Ama çok uyumsuzdu, bir toplulukta nasıl davranacağını bilemezdi; ya çok üstten bakar, ukalalıklar yapar, tepki çeker ya da kavga çıkarırdı. Ortamını buldu mu da konuşur, şiirler okur, ortama hâkim olurdu. İlişkilerinde, hele de kadınlarla olanda, gerçek üstü bir atmosfer yaratma yeteneği vardı. Çok içer, sarhoş olur, ama o sarhoşluğu bile bir kişilik özelliğine çevirmeyi bilirdi. Daha önce anlatmıştım, lisedeki kendinden çok büyük edebiyat öğretmeni bile tutulmuştu bu çocuğa. Geçirdiği çocukluk, aile ortamı, babanın baskıları ve belki de genetiği büyük tahribatlar yapmıştı üzerinde.

MELEK – Yakışıklıydı da galiba.

OYA – Evet, yakışıklıydı. O zamanlar Alain Delon çok meşhurdu, Türkiye’nin Alain Delon’u derlerdi bazen. Böyle yakışıklı bir adamla birlikte olmaktan hoşlanırdım. Zaten anlattım ya, kimseye yüz vermiyor dedikleri için iddia üzerine tavlamıştım onu; ilişkinin sürmesi diye bir düşüncem yoktu ama sonra olan oldu. Dört yıllık birliktelikten sonra annemin ve bütün aile ve eş dost çevresinin çok şiddetli muhalefetine rağmen evlendik. Annem yataklara düştü. Kızını hariciyecilere, diplomatlara hazırlamışken kız bakkalın oğlu ile, bir asistan maaşından başka tek bir çöpü olmayan biriyle evlendi diye. Benim çevremden gördüğü bu türden tepkiler de yaralamıştı Muzaffer’i, ilişkimizin yıpranmasında bu aşağılanmış olma duygusunun da payı vardı sanırım.

MELEK – Sonra Yakut’la evlenmedi mi o?

OYA – Evet, ben New York’tan dönüşte Hacettepe’de iş bulup Ankara’ya taşındım, giderken de Muzaffer’i çok sevdiğim bir okul arkadaşım olan Yakut’a (Irmak) emanet ettim. Yakut İktisat’ta asistandı, ben Sosyoloji Bölümü’nden ayrıldıktan sonra benden boşalan kadroya Yakut gelmişti. Bunu sağlayabilmek için çok çaba sarf etmiştim, Nurettin Hoca’yı ikna etmiştim. Yakut aslında istatistikçiydi, Sosyal Bilimlerde İstatistik Yöntemler konulu ders için de bulunmaz bir elemandı; yurtdışında, galiba İsviçre’de okumuştu. Yıllarca hiç görüşmemiştik. Bir gün Sinematek’te Eisenstein’ın Korkunç İvan’ını seyretmeye gitmiştik Muzaffer’le, orada rastlaştık. Bize iktisat doçenti olan eşini tanıştırdı; birbirimizden pek hoşlandık, arayı uzatmamaya, sık sık görüşmeye karar verdik.

MELEK – Biliyorum; sen hiç hatırlamıyorsun ama ben seni ve Muzaffer Sencer’i, ilk defa Yakutların evinde görmüştüm. 1966 ya da 1967 olmalı. Ben oraya Asaf Savaş’la gelmiştim. Galiba o sırada İktisat’ta asistandı Asaf Savaş. Başkaları da vardı; Gülten ve Haydar Kazgan, daha birileri. Hatırlıyorum; siyasal durumla, solun haliyle ilgili birşeyler tartışılıyordu. Bir ara, sen ne diyorsun, gibisinden bana dönüldü. Ben sustum herhalde ki sen, “Kızı zorlamayın, onun konuşmasına gerek yok, o kadar hoş, o kadar güzel ki,” dedin. Biraz alındığımı, kendimi aptal sarışın yerine konmuş hissettiğimi hatırlıyorum.

OYA – Hay Allah! Benim güzele, yakışıklıya zaafım vardır. O sözü de seni küçümsemek için değil, aksine övmek için söylemişimdir. Bir sürü gereksiz konuşma yerine güzelliğin, zarafetin daha önemli olduğuna şimdi bile inanıyorum aslında. Neyse, işte ben 69 sonbaharında İstanbul’daki evden ayrıldım, Ankara’ya taşındım. Ama evi dağıtmadık, bir süre sonra yeniden beraber olacağımızı düşünüyorduk. Dedim ya, bir türlü kopamıyorduk birbirimizden. Ben yokken Yakut’la Muzaffer arasında bir yakınlaşma doğmuş. O sırada Yakut’un eşi de bir yıllığına Amerika’da. Bilirsin, güç dönemde yalnızlık insanları birbirine iter.

Yakut’un bir kızı vardı, bereket bizim çocuğumuz yoktu. Bu gibi durumlarda çocuk öder bedeli, acı çeker. Yakut’un babası ara rejimlerin değişmez başbakan adayı Sadi Irmak; bu türden ilişkileri kabullenebilecek gibi değil. Çeşitli olaylar çıkıyor, bir keresinde Sadi Irmak Muzaffer’i elinde bıçakla kovalamış sokakta diye anlatırlardı. Bir de Muzaffer’in karakter yapısı işin içine girince, neresinden baksan güç bir ilişki.

Ben olayı, 1970 Şubat’ında sömestr tatilinde İstanbul’a gelince fark ettim. Muzaffer beni