*****

HALİD ZİYA UŞAKLIGİL

FERDİ VE ŞÜREKÂSI

GÜNÜMÜZ TÜRKÇESİYLE

*****

Can Miras

Ferdi ve Şürekâsı, Halid Ziya Uşaklıgil

© 2016, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Nişan Berberyan Matbaası, 1312 (1895)

Can Yayınları’nda 1. basım: 2016

Dizi editörü: Mustafa Çevikdoğan

Yayına hazırlayan ve sadeleştirenler: Özge Soylu Bozdağ, Özlem Kazan, Müge Küçük

Düzelti: Ebru Aydın

Mizanpaj: Emin Petek

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-4638-3

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

HALİD ZİYA UŞAKLIGİL

FERDİ VE ŞÜREKÂSI

GÜNÜMÜZ TÜRKÇESİYLE

ROMAN

*****

Halid Ziya Uşaklıgil’in Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Aşk-ı Memnu, 2016

Aşk-ı Memnu (Günümüz Türkçesiyle), 2016

Bu muydu?, 2016

Mai ve Siyah, 2016

Mai ve Siyah (Günümüz Türkçesiyle), 2016

Ferdi ve Şürekâsı, 2016

Bitmemiş Defter, 2018

Saray ve Ötesi, 2019

Erkeklere Dair, 2019

*****

HALİD ZİYA UŞAKLIGİL, 1865’te İstanbul’da doğdu. Aslen Uşaklı olan ailesi daha sonra İzmir’e yerleşmiştir. 1878’de İstanbul’dan İzmir’e taşınan Halid Ziya, bu şehirde eğitimine devam etmiş, Fransızca ve İtalyanca öğrenmiştir. Bir yandan Türkçe edebiyatta kendini geliştirirken bir yandan da Fransızcadan yaptığı çevirileri yayımlatma fırsatı buldu. Kitap olarak yayımlanan ilk çevirisi Jean Racine’in Le Thébaide adlı eseridir. Bir şiiri Muallim Naci’den sert bir eleştiri alınca şiirden uzaklaştı ve nesre yoğunlaştı. 1884’te İzmir’de arkadaşlarıyla Nevruz gazetesini çıkardı. Bir süre İstanbul’da yaşadıktan sonra tekrar İzmir’e dönüp Hizmet ve Ahenk gazetelerini kurdu. Sefile romanı ilk sayıdan itibaren Hizmet’te yayımlandı. Sefile’yi Nemide izledi. 1893’te tekrar İstanbul’a yerleşen Halid Ziya, 1896’da Mai ve Siyah’ın tefrikasıyla Servet-i Fünun’a katıldı. Ardından Aşk-ı Memnu geldi. Kırık Hayatlar’ın tefrikası bitmemişken istibdat idaresinin baskılarına dayanamayarak yazmayı bıraktı. 1908’e kadar ara verdiği yazı hayatına Sabah’ın başyazarı olarak döndü ve bu gazetede Nesl-i Ahir’in tefrikasına başladı. V. Mehmed’in tahta çıkmasından sonra İttihat ve Terakki idaresi tarafından mabeyin başkâtipliğine atandı. Bu göreve dört yıl devam etti. 1915’te Almanya’ya gönderildi. Cumhuriyetin ilanından sonra, 1906’dan beri yaşadığı Yeşilköy’deki köşküne çekildi ve eski eserlerinin dilini sadeleştirerek yeni baskılarını hazırlamaya başladı. 1937’de oğlu Vedat’ın intiharıyla büyük bir yıkım yaşadı. 1945 yılında Yeşilköy’de öldü.

*****

Can Yayınları’nın Notu

Halid Ziya Uşaklıgil’in Ferdi ve Şürekâsı adlı eseri, 1892 yılında Hizmet gazetesinde tefrika edilmiş, 1895 yılında ise İstanbul’da, Nişan Berberyan Matbaası’nda, Kitapçı Arakel tarafından kitap halinde basılmıştır. Eserin, 1945 yılında Hilmi Matbaası tarafından Latin harfleriyle yayımlanan sadeleştirmesi mevcuttur. Ayrıca Mehmet Rauf tarafından üç perdelik piyes haline getirilen eser, Mehasin dergisinin Ekim 1908 tarihli nüshasında yayımlanmıştır.

Bu çalışmada, Hilmi Matbaası tarafından yayımlanan metni esas aldık. Eseri, 1895 baskısıyla karşılaştırmalı olarak okuduk. Orijinal metinle sadeleştirilmiş metin arasındaki farklılıkları, ilgili sayfaların sonunda dipnotlarda belirttik. Bu kitabı hazırlarken yazarın kullandığı dile, üslubuna, kelime tercihlerine müdahale etmedik. Kelimelerin yazımında, günümüzün imlasını esas aldık. Ancak yazım kılavuzuna alınmamış kelimeleri kaynak dilde yazıldıkları şekilde bıraktık. Metinde yer alan, gündelik hayata ve döneme dair bilgiler için sayfa sonlarına dipnot düştük. Artık kullanılmayan kelimeleri bugünkü karşılıklarıyla değiştirdik. Bu değişiklikleri yaparken yazarın üslubunu korumaya dikkat ettik.

*****

1

Elindeki kurşunkaleminin ucunu dişlerinin arasına sıkıştırmış, gözleri önündeki yazıhaneyi1 örten baştan aşağı rakam sütunlarıyla dolu büyük, çizgili kâğıda dikilmiş, sol eli hafif bir meyille omzuna düşen başının uzun kumral saçları içinde kaybolmuş; varlığı, fikri başının üzerinden donuk bir ışık saçan lambanın titrek yansımaları içinde gözünün önünden bir sürü garip gölgeler gibi kimi zaman şişerek, kimi zaman küçülerek, kimi zaman da titreyerek geçen rakamlara derinlemesine dalmış İsmail Tayfur, dişlerinin arasından ıslık çalar bir sesle devam ediyordu:

“1.224, 3.477, 20.305, 683, 13.560...”

Yazıhanede hüküm süren derin sessizlik içinde genç adamın dudaklarından rakamlar tekdüze bir şekilde ardı ardına döküldükçe karşısında eğik duran büyük bir defterin arkasında yüzü kaybolmuş, yalnız fesinden bir parçası görülen diğer bir muhasebecinin çevirdiği yapraklardan meydana gelen bir hışırtı işitiliyordu. Biraz ötede odanın bir köşesini kaplayan iki taraflı alçak bir yazıhanede birer koyu gölge gibi görünen iki kişinin önlerindeki kâğıtlarda koşan kalemlerinin sinirleri tırmalayan çiziltileri çarpışıyordu.

İsmail Tayfur, orada, gözünün önünden takım takım uçan rakam yığınları karşısında donmuş bir put, vücut bulmuş bir sabır gibi sekiz sütunlu, altı yapraklı bu aylık hesap cetveli taslağında daima önünden kaçan bu rakam yığını içinde kırılmaz bir inatla gizlenen otuz altı kuruşluk bir farkı bulmak için işte iki saatten beri ciğerlerini parçalıyor; iki saatten beri kafasını ağrıtan, beynini şişiren, gözlerini bulandıran bu uğraştan sonra otuz altı kuruşluk acınası bir farkın arkasından koşuyordu.

Ferdi ve Şürekâsı Ticaretevi’nin bu muhasebe odasında dört kişiydiler. Tavana asılı iki büyük lambanın ışığı, uzun koyu perdelerle, pencerenin önünde şekillenen gölgelerinin üzerine dökülerek duvarları örten tabloların, haritaların, ilanların üzerinden kayarak odanın sağ yanında karanlık bir kapı gibi ağzını açan; rafları yüklenmiş oldukları iri, kalın defterler altında çökmüş gibi kıvrılan dolabın içine sokularak şurada gölgeden bir leke etrafında ışıktan bir daire, burada siyah bir yüzey üzerinde ışıktan bir parça bırakarak garip görüntüler, yer yer gölge ve ışıktan oluşan resimler meydana getiriyor; odanın ortasında ateşli bir yaratık gibi homurdayarak göğsünde gök gürültüsü ve şimşek besliyormuş gibi derin iniltilerle inleyerek, birer uçan yılan gibi kıvrılıp havaya atılmak istiyormuşçasına boruya hücum eden alevlerle kızararak, büyük sac soba, bu kış gecesinin pencerelerin arasından giren donuk havasını kızdırıyor; bu dört kişinin yorgun zihnini, yorgun vücudunu hoş bir buhar içinde tutuyor; odanın kapısına karşı olan duvarda eski bir zincirli asma saat, bu muhasebe odasının sıradan hayatından bıkmış usanmış gibi ağır bir hareketle zincirlerini toplayarak, güllelerini sürükleyerek dönüyor; bu derin sessizlik içinde şu dört kişiden bir hayat eseri, bir varlık belirtisi çıkmıyor; yalnız insanlara hayat yeri değil, rakamlara gezinti sahası olan bu yerde kalemlerin sürekli feryadı, adetlerin yorgun bir sesle tekdüze sessizliği hüküm sürüyordu.

“8.360, 450, 5.670, 894, 7.240, 350...”

Artık yorulmuş, sesi kısılmıştı. Henüz altı yaprağın dördünü bitirmişlerdi; daha iki yaprak, birer arşınlık2 on altı sütun vardı; şimdi İsmail Tayfur sadeleştiriyor; fark son iki basamakta olduğu için onlardan sonraki basamakları söylemeye gerek yoktu. Bunu niçin evvelce düşünmemişti? Kendi kendisine kızıyordu. Ya fark, zannettiği gibi taslağın bir hatasından kaynaklanmıyorsa ne yapacak? Bu otuz altı kuruşluk farkı nereden bulup çıkaracak? Bu sorular zihninde bir yara açtığı sırada ağzından rakamlar doğal bir hareketle akıyordu.

“25, 34, 40, 50, 25...”

Uzun bir hırıltı işitildi; saat; bu dört insanın sıradan hayatını ölçen, rakam karşısında geçen şu tekdüze ömrü tartan bu aletin tokmağı, senelerden beri her darbesinde, hayattan bir saatin daha gidişini ilan ederek dövdüğü tunç tasın üzerine yavaş yavaş iki kere kalktı düştü.

Şimdi hepsi başlarını kaldırmışlardı. Nasıl? Saat ikiye3 gelmiş mi? Demek, on iki saatten beri burada işliyorlardı! Yalnız İsmail Tayfur vaziyetini değiştirmemişti. Saate bakmaya ne gerek var? Saatin ikiyi çalması, farkın bulunması demek değildi. Bu akşam farkı bulmaya mahkûm değil miydi? Eğer bulunmayacak olursa yarın kesin hesap cetveli düzenlenmeyecekti. Şimdi artık canı sıkılıyor, acele ediyordu; ağrımaya başlayan boğazını zorluyordu. Hatta bir kere, karşısında büyük defterin yapraklarını çevirerek karşılaştıran, her adet söylendikçe elindeki kurşunkalemiyle işaret eden arkadaşı dedi ki:

“Rica ederim!”

İsmail Tayfur biraz yavaşlattı, şimdi beşinci yaprağın sonuna yaklaşmıştı; son sütunun rakamını söyledikten sonra başını dayadığı elini uzattı, yaprağı çevirdi; büyük kâğıt, kanatları düşen vurulmuş iri bir kuş gibi yazıhanenin öte tarafına devrildi. Şimdi son sayfaya gelmişlerdi:

“47, 73, 86, 93, 62...”

“Nasıl?”

İsmail Tayfur başını kaldırdı; karşılaştırmaya başlayalıdan beri birinci defa olarak arkadaşı tekrar ediyordu. Acaba fark orada mıydı? Belki değildir, belki bu ümit boşa çıkacaktır korkusuyla tekrar edemedi; arkadaşına dalgın dalgın bakıyordu; o da kendisine bakıyordu. İkisi de, “Acaba bulundu mu?” demek istiyordu.

Genç adam gözlerini indirdi, şimdi kaçırmamak istiyormuş gibi parmağıyla tutmakta olduğu rakama bakarak yavaş bir sesle tekrar etti:

“62...”

Arkadaşının dudaklarında şimdi bir tebessüm vardı. İsmail Tayfur soran bir gözle baktı. Bu adam, kısa boylu, küçük yapılı, ufak başlı, beyaz saçları dökülmüş, yazıhanesinin üzerindeki iri defterin arasında sıkışmış da kurumuş gibi solmuş, buruşmuş bir ihtiyardı.

İsmail Tayfur’la, ismini yaşına hürmetle “efendi” unvanıyla birlikte çağırdıkları Hasan Tahsin Efendi, odanın ortasını kaplayan yüksek, büyük bir yazıhanenin iki tarafını kullanırlardı. İkisi de defter tutma işinden sorumlu oldukları için bu altmış beş yaşındaki ihtiyar ile o yirmi dört yaşındaki genç sürekli ilişki içindeydiler.

Aralarındaki bu ilişki, samimi bir muhabbet halini almıştı ki buna hesap akrabalığı adı verilebilirdi. Hasan Tahsin Efendi, Ferdi ve Şürekâsı Ticarethanesi ilk kurulduğunda, yani otuz beş sene önce buraya bir muhasebeci sıfatıyla girmişti. O vakit bu ticaretevinin işleri çok olmadığı için memur olarak ancak iki kişiydiler: bir Tayfur’un ölmüş babası, bir de kendi. Tayfur’un babası veznedardı. Otuz iki sene iki arkadaş beraber yaşadıktan sonra şimdi Hasan Tahsin Efendi arkadaşının oğluyla beraberdi. İhtiyar muhasebeci, ne vakit bu tezattan bahsetse göğüs geçirirdi. O da bir gün zavallı arkadaşı gibi defterinin üzerine düşüp son nefesini son rakamının üzerinde vermeyecek miydi?

Hasan Tahsin Efendi, Ferdi ve Şürekâsı Ticaretevi’nin canlı tarihi gibiydi. Boş kaldıkları zamanlar bu yazıhanenin topluluğunu oluşturan o iki kâtip ile bu iki muhasebeci biraz konuşmaya vakit bulabilirlerse sohbetlerinin sınırlı çerçevesi içinde daima tekrar eden bir konu olarak ticaretevinin eski tarihi seçilirdi. Bu konularda en güzel konuşan Hasan Tahsin Efendi olurdu. Hatta bir gün ticaretevi sahibi Ferdi Efendi’nin bir sinir bunalımı arasında birkaç ağır kelimesine hedef olan ihtiyar muhasebeci, sarı benzi donmuş, dudaklarının rengi uçmuş olduğu halde onun odasından çıkıp yazıhaneye geldiği vakit zangır zangır titreyerek demişti ki:

“Ah! Kadir bilmez adam!”

İhtiyarın bu öfkeli bağırışı üzerine yazıhanesinde, “Trabzon’da kereste tüccarından izzetlu...” diye başlamış olduğu mektubu bırakarak Mehmet Rıfkı başını kaldırmış, cevap verilmiş bir deste mektubu bir mukavva kutuya koymakla meşgul olan Osman Şevket yüzünü çevirmiş; uzun bir toplama yapmakta olan İsmail Tayfur; çoğunlukla böyle nutuk söylemeye başladığı kendisince bilinen Hasan Tahsin Efendi’yi iyice dinleyebilmek üzere toplamayı yarım bırakarak yüksek iskemlesinin üzerinde çevrilmişti.

Hasan Tahsin Efendi, öfkesinden titremekte olan buruşuk elini Ferdi Efendi’nin odasına uzatarak kendisine özgü kesik bir sesle devam etmişti:

“O gururuna, kibrine çelikten bir dayanak gibi arkasında duran kasanın içindeki parada benim kanından, benim hayatımdan bir parça olduğunu unutuyor. Otuz beş senelik bir memuru, altmış yaşında bir ihtiyarı, babasının bütün hayatına ortak olmuş, onu zengin etmek için saçlarını ağartmış, onun milyonlarını hesap etmek için gözlerinin ferini kaybetmiş bir zavallıyı huzuruna çağırmış da azarlıyor. Senin o üzerinde milyonluk bir altın kürsü gibi kurularak oturduğun sandalyeye o kuvveti vermek için biz ne olduk bilir misin? Kuruduk!” Burada Hasan Tahsin Efendi şu sözüne kişisel bir delilmiş gibi vücudunu gösteriyordu. “Ah! Ayda yirmi beş lirana avuç açan bir aile babasını azarlamak hoşuna gidiyor öyle mi!”

Memurların üçü de bulaşıcı bir hüzünle dinliyorlardı, bu konu üzerine söz söylendiği vakit hepsinde bir his ortaklığı oluşurdu. Bu dört fakir adam, kalemlerinin ucunda yüz binlerce liranın çalkantısını gören, defterlerinde yüz binlerce liranın dolaştığını işaret eden bu dört fakir, o kadar bitkin düşüren uğraşmalardan sonra ay sonunda kendilerini bekleyen değersiz parayı düşündürecek bir söz olduğu vakit kalplerinin hep beraber ağladığını hissederdi.

Hasan Tahsin Efendi, söyleyeceği şeylerle hedefi olduğu aşağılanmadan intikam alacakmış gibi –ara sıra dinlenmek için yüksek yazıhanesinin yanında bulundurduğu– hasır iskemlenin üzerine düşercesine oturmuş; biraz daha sakin, biraz daha alçak bir sesle devam etmişti. Şimdi Mehmet Rıfkı ile Osman Şevket, biri kalemini, diğeri mukavva kutuyu bırakarak manyetik bir çekime yenik düşmüş gibi yaklaşmışlar, karşısında bir dinleyici topluluğu meydana getirmişlerdi:

“Otuz beş sene evvel babası Hüseyin İlhami, beni gümrükte stajyer sıfatıyla devam ettiğim kalemden alıp da dört lira maaşla yanına koyduğu vakit bu Ferdi neydi bilir misiniz? Üç yaşında...” Hasan Tahsin Efendi eğilerek bir kedi boyunu gösteriyormuş gibi eliyle işaret etti. “Evet, üç yaşında bir çocuk! Hiç unutmam, yanlarına ilk girdiğim gün arkasındaki solmuş mavi basmadan bol hırkasının içinde... Siz şimdi şu tantanayı gördükçe içerideki Ferdi Efendi’nin o vakit omzuna mavi katır boncuğu4 dikilmiş mavi soluk bir hırka giyen sümüklü bir çocuk olduğuna inanmazsınız. Evet! O bol hırkasının içinde kaybolmuş gibi ayaklarımın arasında dolaştığı vakit ne yaptım bilir misiniz? Bu çirkin çocuğu kollarından tutup odadan dışarıya attım. Abdülgafur Efendi, İsmail Tayfur’un zavallı babası, bana öyle bir bakışla bakmıştı ki bu bakışta, ‘Oh! Ne iyi yaptınız! Şu pis çocuktan her gün çektiğimi bir ben bilirim bir o bilir,’ manasını açıkça okumuştum. İşte bu Ferdi Efendi bugün beni odasına çağırmış da, ‘Tahsin Efendi! Sen ihtiyarladıkça tuhaf oluyorsun!’ diyor. Ah! O vakit, o vakit görmeliydiniz efendiler! O vakit bu servet yoktu. Bunlar, yani babası, amcası filanı senelerce Karadeniz’in üzerinde tekne kadar kereste çektirmelerini5 sürükledikten, tozlu rüzgârlarda ciltleri yarılıp kızgın güneşlerde piştikten sonra iki-üç sene evvel Unkapanı’nda bir kereste deposu tutmuşlar; Trabzon’da, Sinop’ta, bilmem nerede buldukları ortaklarla işe başlamışlardı. Eminim başladıkları vakit Hüseyin İlhami ile kardeşinin üç yüz lira servetleri yoktu; iki sene içinde, yani Abdülgafur ile ben girdiğimiz vakit üç bin liralık bir ticaret içine girmiş olduk. Hâlâ Unkapanı’nda, o pis ahır gibi yerdeydiler; hâlâ gündüzleri pide ile tahin helvası yerlerdi. İşleri o kadar çoğalmıştı ki artık yetişmek mümkün olamamış ve bir kâtip ile bir veznedar tutmaya gerek görülmüştü. Abdülgafur...” Hasan Tahsin Efendi bir göğüs geçirdi. “Bu zavallı adamın ismini ne vakit ansam kalbimde bir damarın sızladığını hissederim. Abdülgafur, benden on iki gün evvel alınmıştı. Ona da dört lira veriyorlardı...

Bize kereste yığınlarının üstünde, asma merdivenle çıkılır güvercinlik gibi bir yer yaptırmışlardı; onlar aşağıda odaya benzer bir kümeste otururlardı. Benim elime, seyyar bir Yahudi defterciden dört buçuk kuruşa alınmış bir defter, Abdülgafur’un eline iri bir anahtar tutuşturmuşlardı. O vakit her ikimiz de gençtik; fakat genç olmak neye yarar? Orada kereste kokusu içinde ihtiyarlayacak olduktan sonra! Burada tam on sekiz sene yaşadık; bu on sekiz senelik hayat, ciğerlerimizi kuruttu, şakaklarımızda beyaz teller çıkardı, vaktinde tıraş olmamaya alışmış sakallarımıza kır düşürdü de ne oldu bilir misiniz? Maaşlarımız on iki liraya, Hüseyin İlhami ve Şürekâsı Ticarethanesi’nin de serveti altmış bin liraya çıktı! Altmış bin lira! Bu altmış bin lira içinde geçen günlerimizi düşündükçe ağlarım! Bundan sonra büyük bir değişim oldu, ansızın gelen ölüm Hüseyin İlhami’yi alıp götürdü, uzun bir miras çekişmesi başladı. Ferdi babasının tek vârisiydi, amcasından ayrıldı, ticaretevinin sermayesi yarıya bölündü, ortak olarak yalnız Sinop’ta Mestanzade Kardeşler kaldı, müessesenin ismi de ‘Ferdi ve Şürekâsı’ oldu, Unkapanı’ndaki mağazalar depo olmak üzere bırakıldı, Ferdi bir odalık aldı, bu binayı yaptırdı, yazıhane buraya taşındı.

Ferdi o vakit yirmi bir yaşında, yalnız başına otuz bin liralık bir servete sahipti; biz ikimiz bu genci bu servet içinde idareye başladık, seneler geçti; bu servet müthiş bir ejder gibi şiştikçe şişti. Biz kurudukça kuruduk, bir gün Abdülgafur ciğerlerinin kanını defterinin üzerine kusarak hayatını tükettiği rakamların içine ruhunu da boğup gitti. Şimdi Ferdi ve Şürekâsı Ticarethanesi’nin geri kalanından bir ben varım. Oysa ben kıymetli bir yadigâr değil, bunamış bir ihtiyarım! Ferdi, o otuz beş sene evvel soluk hırkasının içinde yuvarlanan Ferdi, bugün bu ihtiyarı karşısına çağırıyor da samur kürkünün kıllarını toplayarak –Hasan Tahsin Efendi anlatırken gülünç bir tavırla taklit ediyordu– bana, ‘Sen ihtiyarladıkça ne tuhaf oluyorsun!’ diyor.”

Hasan Tahsin Efendi belki daha devam edecekti fakat bu sırada Ferdi Efendi’nin zili çalınmış, söze son vermişti.

* * *

Bu akşam İsmail Tayfur “62” rakamını tekrar ettiği vakit yine konuşkan ihtiyar, söz söyleyeceğine işaret eder bir sesle yüksek iskemlesinden atlayarak dedi ki:

“Rakam işi! Pis iş! Bilmem, fikri bunun kadar yüksek derecesinden düşürecek; insanın bütün hislerini iptal ederek zihni manasız, ruhsuz birtakım şekiller içinde boğacak başka bir meslek var mıdır? Düşününüz! On saatten beri kesilmeyen bir uğraş içinde üç yüz sayfalık bir defterin binlerce rakamları içinden sürülerle adetleri alacaksınız; önünüzde ince mavi çizgileri gözlerinizi yoran kâğıdı onlarla dolduracaksınız; ufak bir dikkatsizlik, küçük bir düşünce, kalemin adi bir hevesi, sigaranızın ince bir dumanı, gözünüzün küçük bir ihmali, bir hiç, bir 26 adedini 62 yaptırır; 36 kuruş bir fark çıkarır; on saatlik çalışmanızdan sonra geniş bir nefes almak istediğiniz bir sırada bir o kadar daha, belki daha çok, belki günlerce uğraşmak gerekir.

Bu uğraşın içinde fikre eğlence olacak, kalbe lezzet verecek, insana insanlığını düşündürecek, elinizde feryat eden kalemi bir hazla titretecek bir şey yok; yalnız rakam. O çizgilerden, yuvarlaklardan oluşan garip, acayip resimler! Ah! Bir muhasebecinin hayatında rakamın ne demek olduğu bilinse! O hayat artık bir hayat, o insan artık bir insan değildir. İnanır mısınız? Otuz beş senelik hayatımı ele geçiren rakam beni ne yaptı bilir misiniz? Bazı zamanlar oluyor ki aklıma gelen bir fikri birer rakamla ifade etmek istiyorum. Rakam, fikrimde sözden fazla yer tutmuş! Biraz daha ilerletsem mesela, “Karnım aç!” diyecek yerde “Dört kere dört on altı,” diyeceğim. Rakam, bütün var olan şeyleri bana o kadar unutturmuş, duygularımı o kadar kör etmiş ki çiçeklerin ruhu titreten kokusunu, göğün fikre kanat veren rengini duymuyorum, anlamıyorum. Abartıyorum zannedersiniz; otuz beş sene... Ne demektir bilir misiniz? İşte yine rakam... On iki bin şu kadar gün... Onar saatlik rakam uğraşı; zavallı kısa ömrümde yüz on iki bin saatlik bir rakam hayatı meydana getiriyor! Şimdi size yağmurlu havalarda pencere camlarının üzerinde suların resmettiği şekilleri rakamlara benzetmeye çalışarak saatlerce eğlendiğimi söylersem şaşırmazsınız değil mi?” İhtiyar muhasebeci gülerek ve artık şaka yaptığını anlatmaya çalışarak ilave etti: “Hatta çocuklarıma birer rakam adı koymak istemediğime şaşıyorum; mesela Münir; tokmak gibi bir çocuktur. İsmi 9 olaydı pekâlâ yakışırdı! Gülmeyiniz! İnsan, hatta rakamlarda bir mana, bir işaret aramaya başlıyor. Kim anlatıyordu, bilmem. Hüsnühat6 öğretmenlerinden biri harflerin birer renginin bulunduğuna; mesela “v”nin kırmızı, “l”nin yeşil olduğuna inanırmış. Bende henüz rakamlar hakkında böyle bir görüş ortaya çıkmadı; ama mesela 9, şişman bir adama, 1 ince bir genç kıza pekâlâ benzer. Deli olduğuma hükmedeceğinizden korkmasam daha garibini söylerdim. Fakat ne sakınca var! Hatta öyle zannediniz! Bilir misiniz...” Burada sesini bir sır açıklıyormuş gibi indirdi. “Bazen gece şu odada, siz gittikten sonra yalnız kalıp da bir rakam sağanağı içinde boğulduğum zamanlar ne zannederim! Bu rakamlar; bu güçlükler, küçük küçük birtakım acayip yaratıklarmış da öyle kalemin ucundan kanatlanıp uçuyorlarmış, kâğıt üzerine dağılıyorlarmış... Nasıl anlatayım... Bu hissi nasıl tasvir edeyim... Ben devmişim de bu tuhaf, acayip şeyler canlanıp benden çıkıyorlarmış gibi zannederim. Bu hal bana bir hastalıktan kaldı. Şimdi dört sene oldu.” İhtiyar, İsmail Tayfur’a döndü: “Sen o vakit mektepteydin fakat bunlar bilirler. Müthiş bir ateşli hastalığa tutulmuştum. Nöbet geldiği vakit ne görürdüm bilir misin? Gözlerimin önünde iri, kalın, ufak, ince, bin şekilde, bin görünüşte, karmakarışık bir alay rakam! Bunlar hep bir yığın böcek yahut tabiat dışı bir küme yaratık gibi sekizler yedilerle, üçler ikilerle kol kola vermiş yahut bir altının kafasına bir beş düşmüş, yahut bir dördün ensesine bir dokuz binmiş olduğu halde çılgın bir dansla gözlerimin önünden geçerdi. Hastalığım devam ettikçe bu hayal gelişmişti. Bir zaman geldi ki bunlardan korkmaya başladım. Hele bir gün pek iyi bilirim, bana çirkin bir gülüşle sırıtıyormuş gibi bakan bir altıdan o kadar korkmuştum ki, ‘Aman! Aman! Altı!’ diye bağırarak sıçramıştım. Bunu, rakamları tanımamış, onlarla yaşamamış bir adama anlatırsanız sizi deli zanneder. Onlar mı haklı ben mi haklı bilmem ama kesin bir şey vardır ki cinnete rakam kadar yardım edecek bir şey olamaz. Kendimi düşünüyorum da korkuyorum. Bazen mutlaka deli olacağıma inanıyorum. Sabahleyin uykudan uyandığım vakit en evvel düşündüğüm şey, defterimin bir tarafında yarım kalmış bir toplama yahut bir cetvele ilavesi gereken bir adettir. İşimin başına geldiğim zaman başka şey düşünmeye imkân yok, beni bekleyen yüzlerce kâğıttan rakam toplayıp ait oldukları defterlere dağıtıp paylaştırmalı, harf dağıtan bir dizgici gibi her adedi ait olduğu rafa yerleştirmeli, bu uğraş içinde acıkabilirsem; çünkü şu iskemlenin üstünde acıkmak da kolay bir şey değildir. Acıkabilirsem bir şey yediğim sırada yine onları düşünmeli; akşama kadar, bazen geceye kadar yine onlarla uğraşmalı; sonunda öyle bir hale gelmeli ki beyin uyuşmalı, göz kararmalı; sarhoş olmuş, fikri kalmamış, dağılmış biri gibi buradan çıkıp eve gitmeli; karınız, kızınız, oğlunuz sizi beklemektedir; size tebessüm ediyorlar, sizden tebessüm bekliyorlar, gülmeye gücünüz kalmamış ki gülesiniz. Onlar söylerler, siz dinlersiniz; siz söylerseniz onları sıkacağınızdan, saadetlerine engel olacağınızdan emin olunuz; çünkü söyleyeceğiniz, mutlaka hayatınızdan, yaşamınızdan şikâyettir; ne gereği var? Feda ettiğiniz bir ömrün matemini onlara mı tutturacaksınız? Siz yorgun; onlar ilk önce neşeli, sonra sizden bulaşan hüzünle mahzun; bu halde uyku zamanı gelir, yatağa girersiniz, orada sanki sizi rahat beklemektedir, ne yazık! Zihin! O zavallı duygu muhafazası! Rakamlardan aldığı darbelerin o kadar etkisine mahkûm olmuştur ki size uykunuzda da toplama yaptırır; uykunuzda da, ‘Elde var sekiz, altı daha on dört,’ nakaratını tekrar ettirir.”

Konuşkan muhasebeci, dinleyenler üzerinde yarattığı etkiyi anlayıp da artık son vermek isteyen konuşmacılara özgü bir tavırla etrafa baktıktan sonra ağırbaşlı bir tavırla ilerleyerek İsmail Tayfur’a yaklaştı. Elini hafifçe genç adamın omzuna koyarak alçak, ciddi bir sesle ilave etti:

“İşte sen geldin de böyle bir mesleğe, böyle bir uçuruma atıldın. Zavallı babanın hayatı, gayretlerinin sonucu, senin için bir ibret dersiydi. Burada ne olacağını anlamak için onu düşünmelisin. Fakat sen! Sen buraya gelmeyeydin, buraya gelip de babanın terk edilmiş ve çaresiz bıraktığı aileyi beslemeye mecbur olmayaydın, sen bir şey olabilirdin! Eminim, şimdi sen geceleri göğün ışıklarına henüz gençlik şiirleriyle dolu olan gözlerini salıverdiğin zaman bakışın siyahtan başka bir şey görmüyor. Ben de öyleydim; fakat sende biraz ümit ışığı, bir hayal parıltısı olsa...”

Hasan Tahsin Efendi sözünü tamamlayamadı. Tam bu sırada bir kapı gıcırdadı, dördü de başlarını çevirdiler.

Ferdi Efendi odasının eşiği üzerinde göründü. Ferdi Efendi, ince uzun boylu, içinde yuvarlandığı altınların rengini almış gibi sarı saçlı, sarı sakallı, bünyesinin güçsüzlüğüne delil olacak derecede donuk benizli, hayatını baştan aşağı ele geçiren sakat temelin verdiği endişeyle alnı çizilmiş, ömründen otuz sekiz senesini geride bıraktıktan sonra artık ileride yaşayacak çok senesi kalmadığını anlamış gibi duruşuna biraz eğrilik gelmiş; hayata kazanmak, daima kazanmak için geldiğine karar vermiş; paradan başka dünyada hiçbir şeyin kıymeti olabileceğini düşünmek zahmetine katlanmamış; insanın para yaptığına değil, paranın insan yaptığına tam bir inançla ikna olmuş; hatta insanlığın şu küre üzerindeki varlığının paradan nimetlenmek amacına dayandığı fikrini tek doğru olmak üzere kabul etmiş; sezgileri parayla sınırlı bir ufuktan başka bir ufka açılmamış; paranın her şey, her şeyin hiç olduğuna inanmış bir adamdır.

Ferdi Efendi’de iki şey vardır, dikkat edildiği vakit korku verir: gözleri, dudakları!

İnce, seyrek, sarı, saklı bir düşünce gizliyormuş gibi garip bir görünümle basık, yüreğinin sırrına tercüman olabilecek bakışını saklamak istiyormuş gibi düşük kaşları altındaki bu mavi gözlerde, bütün topluma karşı küçümseyen bir gülümseme gibi ince, küçük dişlerinin üzerinde sonsuz bir tebessümle gerilmiş o dudaklarda tabiat dışı, şeytanca, cehennem gibi bir şey, tayin edilemez, yorumlanamaz bir mana vardır ki dikkat olunduğu vakit bir yılanın, bir timsahın manzarasından ortaya çıkan korkuya benzeyen bir şey duyulur.

Hasan Tahsin Efendi derdi ki:

“Bu gözleri, bu dudakları görüyor musunuz? Para, zavallı insanları kötülüğüne kurban eden o iblis, boş sofrasının üzerinde ağlayan aç bir aileyi gördüğü vakit bu gözlerle, bu dudaklarla güler.”

İsmail Tayfur, Ferdi Efendi’nin bu gözlerine, bu dudaklarına bakmaya asla cesaret edememişti. Bakışı, o daima hareketli, daima dönen gözlere; o daima gülümseyen, daima gerilen dudaklara rastladıkça kalbinden soğuk bir şeyin aktığını hissederdi.

* * *

Ferdi Efendi eşikten geçti, ağır adımlarla ilerledi; şimdi Hasan Tahsin Efendi biraz geri çekilmiş, haberleşme memurları gözlerini kalemlerinin ucuna dikmiş, İsmail Tayfur yüksek iskemleden aşağıya inmişti.

Ferdi Efendi odanın ortasına kadar ilerledi, bir şey söylemek istiyormuş da nasıl başlayacağını düşünüyormuş gibi gözlerini süzdü, sonra birdenbire emir veren bir sesle İsmail Tayfur’a dedi ki:

“Yarın akşam beni görünüz!”

Genç adam gözlerini kaldırdı, birinci defa olarak böyle bir emir alıyordu; bu sözün altındaki amacı anlayabilmek için Ferdi Efendi’ye bakmak istedi, başaramadı. Ferdi Efendi şimdi haberleşme memurlarına dönmüş diyordu ki:

“Bana ihtiyacınız var mı? İmza olunacak şeyler yarına kalsın! Ben içeriye giriyorum.”

Ferdi Efendi odasına çekildi; kapının sürmelendiği, biraz sonra içeriden diğer bir kapının açılıp kapandığı işitildi, efendi hareme girmişti.

Memurlar, “Yarın akşam beni görünüz!” sözünü anlayabilmek için İsmail Tayfur’a baktılar.

Genç adam omuzlarını hafifçe silkerek:

“Ne olacak? Yine bir iştir!”

Hasan Tahsin Efendi odanın sofaya açılan kapısının yanındaki çıngırağın ipini çekti, yazıhanesinin önündeki defteri kapadı, dişlerinin arasından, “Gidelim!” dedi. Şimdi herkes kâğıtlarını topluyor, paltolarını giyiyor, içeriye giren uşak lambaları söndürüyordu.

Dördü birden yazıhaneden çıktılar, sofayı geçtiler, mermer merdiveni susarak indiler, burası küçük bir avluydu, sokak kapısını açtılar, arkalarından demir ağır kapı büyük bir gürültüyle kapandı, dışarıda kar düşüyordu, sokaklar karla örtülüydü, dondurucu bir rüzgâr yüzlerine çarptı, yukarıdan yazıhanenin eski saati ihtiyarlara özgü öksürüklü sesiyle üçü çalıyordu, karların üzerinde gölgeleri dans ederek bu dört arkadaş şemsiyelerini açtılar, hızlı bir yürüyüşle ilerlediler.

1. Yazı masası, işyeri. (Y.N.)

2. Yaklaşık 68 santime eşit olan uzunluk birimi. Açılmış iki kol arasındaki uzunluğa denk gelir. (Y.N.)

3. Saat on ikinin akşam ezanını ve sabah ezanını gösterdiği alaturka saate göre. Burada sabah ezanından iki saat sonra. (Y.N.)

4. Çoğu binek hayvanlarının boynuna süs olarak takılan, mavi camdan iri boncuk. (Y.N.)

5. Büyük yelken kayığı. (Y.N.)

6. Güzel yazı sanatı. (Y.N.)

*****

2

Ferdi Efendi, babasının vefatından sonra Unkapanı’ndaki kereste depolarını korumakla beraber artık bu civardaki fakir evi bırakarak ticaret merkezine yakın, güzel bir ev yaptırmayı karar altına almıştı. Bu kararın sonucu olarak Yeni Cami civarında şu ev yapıldığı vakit sağlığından şikâyetçi olan Ferdi Efendi, işlere baksın diye depolara kadar gitmeye mecbur kalmamak için orada birkaç memur bırakarak yazıhaneyi buraya taşıttırmıştı. Evin inşa tarzı buna uygun olduğu için Ferdi Efendi, evinin birinci katının sofasını, bir büyük, bir küçük odasını, şu dört memur ile bir uşağa ayırarak evinden çıkmaksızın iş yerinde bulunma fırsatını kolaylıkla yaratmıştı.

Müstefreşesi7, yadigâr olarak bir kız terk ettikten sonra hastalık hali ayrı kalmasını gerektiren Ferdi Efendi’yi yalnız bırakarak vefat etmiş olduğu için bu büyük ev, bir kızıyla kendisine ve birkaç hizmetçiye kalmıştı.

Ferdi Efendi parasından sonra kızını severdi. Fakat bu sevgiyi, o paranın mirasçısına sevgi şeklinde göstermek daha çok gerçeğe yakındır. Ferdi Efendi’nin Hacer’e karşı olan şefkatinde gelecekteki yüz bin liralık bir servet sahibine karşı saygıdan bir eser vardı.

İçeriye girdiği vakit Ferdi Efendi’yi kızı karşıladı. Ferdi, Hacer’in elinden tutarak ve biraz eğilerek dedi ki:

“İçin rahat olsun!”

Hacer güldü:

“Aman baba!”

7. Odalık, cariye. (Y.N.)

*****

3

Mehmet Rıfkı ile Osman Şevket ayrılmışlardı. Hasan Tahsin Efendi, İsmail Tayfur’a Babıâli8 Caddesi’ne kadar eşlik etti; her akşam ikisi de buraya kadar gelirler, birbirlerine orada, dört yol ağzında veda ederler, ihtiyar adam ince bacaklarıyla yokuşu tırmanır, İsmail Tayfur caddeyi takip ederdi. Bu akşam ayrıldıktan sonra genç adam durdu, bir süre ihtiyar dostunu gözleriyle takip etti; yaya kaldırımından yavaş yavaş çıktığını, karanlıkta kanatlarını çırpan güvercinler gibi oynaşan kar parçaları arasından sekerek kaybolup gittiğini seyretti; etrafına baktı, karanlık... Bu karanlık içinde yalnız karların donuk bir beyazlığı var. Dört tarafından yollar, karanlık bir denizde köpüklerden meydana gelmiş bir geçit gibi uzanıp gidiyor, Babıâli Caddesi birbirinin üzerine yıkılmış bulutlar gibi yükseliyor; yükseldikçe binaların gölgelerine, gökyüzünün çatılara dökülen sislerine karışarak genç adamın gözlerinde karanlık ve aydınlıktan oluşan belirsiz, karışık bir tablo uzanıyordu.

Sayısız alaylardan meydana gelmiş kelebekler gibi gökyüzünü dolduran kar parçaları etrafına dökülüyor; bir takımı ayaklarına gelip atılıyor, bir kısmı şemsiyesinin üzerinden kayıp akıyor, üç-dört tanesi kollarının üzerinde dolaşıyor, bir-ikisi yüzünü okşuyor, göğün mavi bahçesinden dökülen bu uçuşan çiçekler düşüyor, daima düşüyordu...

İsmail Tayfur bu manzaradan başının içinde kaynayan beynine, cildinin altında yanan kanına temasıyla hoş bir haz veren bu soğuktan; beyazlıklar altında kalan bu karanlıklardan, karanlıklara karışan bu beyazlıklardan; kulaklarına başka bir dünyanın garip esintisi gibi isabet eden o rüzgârdan, kalbe kâinatı bütün şiir vahşetiyle gösteren bu kış gecesinden sarhoş oldu; elinde olmadan döndü, aşağıya doğru ilerledi, gözünün önünde açılan beyaz yol bir noktada duruyordu. Burası başka bir manzaranın başlangıcıydı. İsmail Tayfur deniz kenarındaydı; şimdi deniz, gözünün önünde heybetli, büyük, dehşetli bir uçurum gibi açılıyor; karlar sanki gökyüzü erimiş de parça parça bir yokluk uçurumuna dökülüyormuş gibi düşüyordu.

İsmail Tayfur, karanlık derinlikleri gökleri yutacakmış gibi açılan bu denize, görüşünü dans eden bir duvar gibi kısıtlayan kar dalgalarına gözlerini dikti; ara sıra karşısında küçük bir ışık gülümsüyor, sonra bir kar sağanağıyla örtülüyor, karanlık içinde bir diğer ışıldak göz açılıyor, ansızın kapanıyor, bir süre hafif bir şıpırtıyla düşen karlardan başka bir şey görülmüyor, sonra bir-iki ışık daha İsmail Tayfur’a gözünü kırpıyormuş gibi açılıp kapanıyordu.

İsmail Tayfur, hüzün ve hayalle dolu gözlerini, güzellik ve vahşetten oluşmuş bir karışım meydana getiren bu manzaraya, karanlıkların içinde uçuşan beyaz karlara, karşı sahilden geceleri mezarlık servilerinin sıklığı arasında parıldayan baykuşların kızıl gözleri gibi ışıldayan ışıklara dikti. Tabiatın şiir diline özgü hafif bir hışırtıyla sahili okşayan, karların düşüşü altında fısıldayan dalgaların ezgisi kulaklarını okşuyor, zihnini hayalle dolu bir beşik içinde sallıyordu.

Burada, rüzgârların birbiriyle çarpıştığı bu iskelede, bu kar altında, bu deniz karşısında, soğukta, uzun uzun düşünmek; tabiatın bu vahşi şiiriyle hislerini tercüme etmek istedi; iskelenin sonunda bir halat direğinin üzerine oturdu, şemsiyesini kapadı, kalbini taşıran duyguları boşaltmaya muhtaç olan bu adam, karların altında kışın bu gecesinde, gecenin bu vaktinde, orada yapayalnız bir hayalî varlık gibi oturdu.

Zavallı genç adam! Sabahın karanlığında evinden çıkmış, gecenin üçüne kadar defterlerinin üzerinde çalışmış, güneşin neşe veren ışığından yoksun olan bu adam, hiç olmazsa gecenin siyah matem rengini seyretmek istemişti.

İşte şimdi üç sene oluyordu; babası, o otuz senelik ihtiyar muhasebeci acınası çalışma hayatının son sütununa bir kapanış çizgisi çekmiş, henüz annesinin korumasına muhtaç olan İsmail Tayfur’un kolları üzerinde beslenecek bir ana bırakmış gitmişti. İsmail Tayfur o vakit henüz mektepteydi, henüz tahsilini tamamlamaya iki sene isterdi. Babasının vefatı, genç adam için bir yıldırım darbesi hükmündeydi. Zihnini süsleyen ümit köşkü parça parça oldu; mektebe; hislerine, fikirlerine dost ve ortak olan arkadaşlara; gençliğinin ufkunda tebessüm eden ümide, genç kalbini saadetle dolduran emellere veda etmek, babasının öldüğü yere gidip o kapıyı çalmak, babasını öldüren o meslekten ekmek istemek gerekti.

Ah! O vakit İsmail Tayfur, ayağının altında yerin çatladığını, derin bir uçurumun açıldığını görmüştü.

Genç adam, o günkü halini görüyorum zannetti. Hayatının bu hatıraları birer canlı manzara gibi zihninde yaşamaktaydı. O gün, henüz gözleri babasının matem yaşlarıyla yanmakta olduğu halde Ferdi ve Şürekâsı Ticarethanesi’ne gitmişti fakat ara sıra babasını görmek için serbestçe gittiği bu kapı, o gün kendisini korkutmuş, bir hayli zaman bu eşikten geçmeye cesaret edememişti. Dört kere bu tenha sokağı baştan başa boylamış, insanın korktuğu şeyleri erteleme arzusuna benzer bir hisle içeriye mümkün olduğunca geç girmeye çalışmıştı. Fakat oraya girmeye, o ancak sekiz-on kere gözlerini kaldırıp bakmaya cesaret edemeyerek görebildiği Ferdi Efendi’ nin huzuruna çıkmaya, “Anneme ekmek verecek babam kalmadı. O adamın ailesinin ekmeğini sizden istemeye geliyorum!” demeye mahkûm değil miydi?

İsmail Tayfur girmekte kararsızken annesinin hayalini görüyor, bu hayalin emreden bir tavırla, “İçeriye gir! Ekmek lazım!” dediğini işitiyor gibi olmuştu. O vakit kalbinde ne büyük bir cesaret duymuş, o eşiği nasıl bir yüreklilikle geçmişti! Hasan Tahsin Efendi! O saygıdeğer ihtiyar! Eğer o olmayaydı belki de İsmail Tayfur geri dönecekti; gidip annesinin kollarına atılarak, “Yapamayacağım anneciğim! Yapamayacağım!” diyecekti; fakat Hasan Tahsin Efendi, otuz senelik arkadaşının yetimini gördüğü vakit kalbinin en saf, en yüce noktasından kopan büyük bir acıma duygusuyla onun elinden tutmuş; ziyaret amacını sökercesine almış, onu Ferdi Efendi’nin yanına götürmüş, “Abdülgafur’un oğlu! Babasının hak ettiği ödülü oğlunu buraya kabul etmekle vermiş olacaksınız,” demişti.

Yine bu ihtiyar, İsmail Tayfur’un şu boş hayatına acırdı. Genç adam henüz kulaklarında çınlayan şu kelimeleri düşündü:

“Sende bir ümit ışığı, hayal parıltısı olsa...”

Hasan Tahsin Efendi bu sözünü bitirememişti fakat bitirmeye ne gerek var? Zaten onun söyleyeceğini İsmail Tayfur düşünmüyor mu? Ah! Bir ümit ışığı! Bir hayal parıltısı! Bir vakitler genç adamın fikrinde ve kalbinde bundan başka bir şey yoktu fakat ne yazık! Şimdi o ışık sönmüş, o fer uçmuş, o ümit ve hayal, kanatları kırık bir kuş gibi yerlere, çamurlara düşmüştü. Şimdi hayat, İsmail Tayfur için işte şu karşısında düşündüğü gece gibi değil miydi? Büyük, karanlık bir ufuk üzerine karların aralıksız düşüşü! Ne olacak? Ne yapacak? Hayatında birer, henüz can bulmamış tohum halinde kalan bütün emellerine son hüzünlü bakışını yönelttiği zaman kalbinde bir güven zerresi hissedecek mi? Hayat! Hayat onun için şu ayakkabıların karanlıkları altında dalgalanan uçurum gibi değil miydi?

Ancak İsmail Tayfur’un bütün bu bakışını sınırlayan siyah rengin arasında, parlayan ışıklar gibi bir şiir ışıltısı parıldıyor, düşüncesi, küçük bir girdabın etrafında dönüp de daima bir noktaya gelen bir yaprak gibi bütün bu kederli hatıraların akışı içinde bir ismin etrafında dönüyordu. Şimdi İsmail Tayfur, orada, bir bulutun kenarında sabah aydınlığı gibi şeffaf, berrak bir yüzün parlak siyah gözlerle kendisine bakmakta olduğunu görüyor; şimdi karlar, bu yüzün üzerine düşen ışıklar gibi gözünde parlıyordu. Zavallı Saniha! Zavallı küçük kız! İsmail Tayfur, o kimsesiz, kısmetsiz, talihsizi nasıl mesut etmek isterdi! İşte hayatının biricik tebessümü, biricik ışıltısı o değil miydi? Fakat fakir, acınası İsmail Tayfur, onun için ne yapabilir? Onu nasıl bahtiyar edebilir?

O vakit henüz küçük, pek küçük bir çocuktu. Bir gün yine böyle bir kış günü, babası, akşamüzeri eve geldiği vakit İsmail Tayfur, yanında çamurlara batmış, paçavralarla giydirilmiş, küçük, pek küçük bir çocuk görmüştü. Bu uzun siyah saçlı, parlak kara gözlü, pislik içinde açılmış bir leylak gibi saf, bulutlar arasında doğmuş parlak bir yıldız gibi gösterişli bu çocuk kim? Hiç! Cemiyetin bir fırtınasına tesadüf etmiş, dalından kopmuş bir yaprak gibi savrulmuş, oraya düşmüş bir kız; dört yaşında bir çocuk! O vakitten beri ikisi beraber büyümüşler, bütün çocukluk hayatlarını birlikte geçirmişlerdi. Şimdi bu çocuk bir genç kızdı! Küçücük ellerini İsmail Tayfur’un omzuna koyup da, “Seviyorum! Yalnız seni seviyorum!” dediği vakit genç adam, hayatının ümitsizliği bir ruhani ışıkla parlamış da bu genç kızın pembe dudaklarında, “Yaşa! Hayat, işte sana şakıyan şu aşktan oluşuyor!” diyormuş zannederdi.

Bu dudakların üzerinde titreyen aşk çığlığını bir öpücükle toplamaya, bu ışıklı gözlerden akan sıvıyı içmeye cesaret edemezdi; saadet orada kanatlarını indirmiş duruyor, küçücük bir temastan korkup kaçacak sanıyordu.

Genç adam dişlerinin arasından kendi kendisine, “Zavallı Saniha! Zavallı İsmail Tayfur!” dedi.

Gözünün önündeki karanlık girdaba atılmak için daima birbirini kovalayan karlar, hafif bir dalgalanmayla oynaşan sular, “Zavallı Saniha! Zavallı İsmail Tayfur!” çığlığını tekrar ediyormuş gibi yavaş yavaş fısıldıyordu.

8. Sadrazam sarayına ve sarayın bulunduğu caddeye verilen isim. (Y.N.)

*****

4

İsmail Tayfur aylık hesap cetvelini Ferdi Efendi’nin büyük yazıhanesinin üstüne koydu, biraz çekilerek durdu.

Ferdi Efendi arkasına dayanmakta olduğu sandalyeden doğrulmayarak elini uzattı, liralarının iyi mahsul verdiğine inanan bahtiyar bir tacire özgü kayıtsız bir tavırla kâğıdı çevirdi, gözleri önemsemeden rakamları süzerek sütunun son adedini oluşturan basamağa kadar indi, bu sırada sol eli dudakları üzerinden sarkan sarı bıyıklarının bir parçasını dişlerinin arasına sokmakla meşguldü.

İsmail Tayfur iki adım ötede, servetini şu kayıtsız gözle seyreden bu zengine bakarak duruyordu. Ah! Bu servetin bir parçası kendisinde olsa neler yapardı!

Yeşillikler arasına bir saadet yuvası gibi sıkışmış bir köşk... Ağaçları, güneşin ışıklarına set çeken bir bahçe... Çimenlerin üstünde yuvarlanır altın başlı iki çocuk... Küçük pembe şemsiyesi altında elindeki kitabı unutmuş, çocuklarını aşkla seyre dalmış bir genç ana... Bütün bu şeyler gözlerinin önünden geçiyordu.

Birdenbire Ferdi Efendi sandalyesinde doğruldu, cetveli kapayıp kaldırdı, yazıhanenin bir köşesine attı, hafif bir eğimle dönerek İsmail Tayfur’a dedi ki:

“Sizi görmek istediğimi dün söylemiştim. Hizmetinizden, çalışmanızdan memnun olduğumu söylemek isterdim.”

İsmail Tayfur birinci defa olarak böyle bir iltifatla şereflendirilmişti.

“Bu memnuniyeti size göstermek arzusundayım.” Ferdi Efendi yavaş bir sesle söylediklerinde bir onay beklermiş gibi ilave etti: “Maaşınız on iki lira değil mi? Bu kadar parayla kolay geçinmenin mümkün olamayacağını düşündüm. Size ticaretimizin net gelirinden yüzde yarım pay ayırıyorum.”

Ferdi Efendi, bu iyiliğin meydana getirdiği etkiyi anlamak istiyormuş gibi durdu. İsmail Tayfur bir teşekkür cümlesi mırıldanıyordu, genç adam gözlerinin beyazına kadar kızarmıştı.

Ferdi Efendi memurlarına söz söylerken hiç yapmadığı bir şey yaptı. Ayağa kalkarak ilerledi; ta yanında, söyleyeceği şeyin yavaş sesle söylenecek şeylerden olduğunu anlatan bir tarzla dedi ki:

“Bana edilebilecek en güzel teşekkür, bundan sonra daha büyük ödüle hak kazanmanızdır. Sizin için, Ferdi ve Şürekâsı Ticarethanesi’nin önemli bir parçası haline gelmenin mümkün olacağını unutmayınız.”

Ferdi Efendi karşısındakini bundan fazla memnun etmeyeceğini anlatacak şekilde durdu. İsmail Tayfur teşekkür etti. Genç adam, tam odadan çıkacağı sırada Ferdi Efendi dedi ki:

“Bunu arkadaşlarınıza söylemeye gerek görmeyiniz.”

İsmail Tayfur işittiği şeylerden sarhoş olmuş gibi beyni çalkalanarak odadan çıktı.

Henüz kapı gıcırdayarak kapanmıştı ki odanın hareme açılan kapısının yeşil perdesi titredi. Hacer, bir fırtına gibi içeriye hücum etti, babasının yanına kadar koştu, annesiz büyümüş kızlara özgü serbest bir tavırla kollarını babasının boynuna attı, “Teşekkür ederim baba!” dedi.

Bugün Hasan Tahsin Efendi ile İsmail Tayfur işlerini pek erken bitirmişlerdi, ikisi akşamüzeri çıkabildiler. Böyle erken çıktıkları günler bu ihtiyar ve genç arkadaş Köprü’ye9 giderler, biraz yaşadıklarını duyabilmek için bu kalabalığın içine atılırlar, bir süre kendilerini Köprü’den dalgalı bir nehir gibi geçen bu halkın çalkantısına salıverirler, hayatın böyle iki taraflarından akıp geçtiğini görmekten lezzet duyarlardı.

Bugün havada hoş bir yumuşaklık vardı. Kış akşamlarına özgü sarı bir güneş, erimeye başlayan karların üzerinde donmuş zannolunur yoğun bir yansımayla oynaşıyordu.

İkisi de paltolarının yakalarını kaldırarak, ellerini ceplerine sokarak artık yapacak bir işi kalmamış da biraz havayı koklamak isteyenlere özgü bir tavırla yürüyorlardı.

Bu iki arkadaş birbirinin yanında bulunmaktan aldıkları hazzı hiçbir şeyden duymazlardı; Hasan Tahsin Efendi, farkına varmaksızın gençliğini geçirmiş bir ihtiyar olduğu için İsmail Tayfur’un eşliğinden bir gençlik kokusu alır, bundan hoşlanırdı; İsmail Tayfur için Hasan Tahsin Efendi’nin altmış beş senesi kendisinin gençlik baharına zıt olarak sayılmazdı, o da ihtiyar bir adam demek değil miydi? Böyle, birbirinin ihtiyarlığını, gençliğini paylaşarak iki arkadaş saatlerce düşünürler, saatlerce söylerlerdi.

Bugün Köprü’yü geçerken kalabalığın, ıslak tahtalar üzerinden uzak bir gök gürlemesi gibi geçen gürültüsü içinde İsmail Tayfur arkadaşına sokularak dedi ki:

“Size garip bir şey söyleyecektim!”

Hasan Tahsin Efendi hayatında garip şeylere pek az tesadüf eden tecrübe sahibi şüphecilere özgü bir gözle baktı:

“Bugün cetveli içeriye götürdüğüm vakit ne dedi bilir misiniz?”

“Evet, rakamların henüz düzelmediğini söylemiştir.”

“Hayır! Tahmin edemeyeceğiniz bir şey! Öyle bir şey ki sizlere tekrar etmememi tembih ettiği halde işte söylüyorum.”

İsmail Tayfur bu girişle başladığı sözünde devam etti, Ferdi Efendi’yle arasında geçen konuşmayı tamamıyla anlattı, bitirdiği vakit Hasan Tahsin Efendi düşünüyordu.

Şimdi ayaklarını biraz yavaşlatmışlardı. Hasan Tahsin Efendi hep düşünüyordu, genç adam sormaya mecbur oldu:

“Ne düşünüyorsunuz? Bir şey demediniz...”

Hasan Tahsin Efendi arkadaşının elinden tuttu, Köprü’nün kenarına çekti. Burada ikisi de durdular. O vakit ihtiyar, İsmail Tayfur’un gözlerinin içine bakarak dedi ki:

“Bir kere şurasını zihnine yerleştirmelisin ki Ferdi, bu iyiliği bir iyilik olsun diye yapmamıştır. Amacı herhalde bir çıkar takip etmektedir. Mesele bu çıkarın ne olabileceğini belirlemekten oluşmaktadır. Sen bunun hakkında hiç düşünmedin mi?”

İsmail Tayfur’un dudaklarına bir kelime geldi, sonra kızardı, düşündüğünü söylemiyormuş gibi bir tutuklukla dedi ki:

“Düşünceniz pek doğrudur. Hatta sizi temin ederim, Ferdi Efendi bana bu iyiliği müjdelediği sırada kalbimde tuhaf bir korku vardı. Bu korku yine devam ediyor. Bir şey olacak, bir fenalık gelecek, bunun altında bir fesatlık var da o meydana çıkacak zannediyorum. Halbuki ne olabilir? Ferdi Efendi, o yüz bin bir liralık adam! Ben, İsmail Tayfur, ayda birkaç liraya hayatını satmış, ekmeğe muhtaç bir zavallı! Aramızda bir ilişki göremiyorum ki hatta bu ilişkide gizli bir amaç olsun.”

Hasan Tahsin Efendi ses çıkarmadı. Şimdi günbatımının ilk karartısı olarak etrafı ince bir sis kaplıyordu. Saf rengi, yarı şeffaf örtüsü altında çok az fark edilen bu hafif bulutlu kış göğünün bir köşesinde, güneşin kızıl yüzü üzülüp akıyor, Haliç’in durgun suları üzerinden yavaş yavaş çekiliyordu.

İhtiyar, düşünceli bir gözle bu manzaraya baktı, sonra birdenbire aklına bir şey gelmiş gibi İsmail Tayfur’a dedi ki:

“Hacer’i hatırlıyor musun?”

Genç adam kalbinin en gizli şüphesinden yakalanmıştı. Dedi ki:

“Elbette!”

Hasan Tahsin Efendi birtakım eski hatıraları canlandırıyormuş gibi gözlerini süzdü; bakışı, ufkun bulutları üzerinde günbatımının ışıklarından kalanların bir noktasına döndü:

“Bu kız, iki sene evvel henüz çocuk sayılacak bir yaştayken yahut babasının gözüne henüz öyle görünecek kadar büyümüşken bizim muhasebe odasından, özellikle senin yanından ayrılmazdı. Hatta bir gün bilmem hatırına geliyor mu? Senin yanına o kadar sokulmuş, o kadar sokulmuştu ki belki de bu on iki yaşındaki kızın sarı saçlarından yahut beyaz teninden çıkan bir koku, bir sıcaklık senin yüzünü sarartmış; dudaklarını titretmişti. O vakit sana dikkat etmiş, bunu anlamıştım, o vakte kadar Hacer’in artık büyüdüğünü ben de fark etmemiştim. İhtiyarlar, çocukların büyüdüklerine o kadar güç inanırlar ki. Fakat ondan sonra!”

İsmail Tayfur gözlerini indirerek dedi ki:

“Bilmem niçin bunlardan bahsediyorsunuz?”

İhtiyar tavrını değiştirmeksizin devam etti:

“Öyle zannediyorum ki bu hatıralarla halletmek istediğimiz mesele arasında bir ilişki, bir bağ var. Bir gün sabahleyin... Ben böyle şeyleri unutmam. İhtiyarlar, kalpleri artık aşka, şiire uzak kaldığı için başkalarının kalbindeki aşkı, fikrindeki şiiri özel bir titizlikle gözden geçirirler. O vakit ben de sizi öyle incelerdim. Şüphesiz onun için unutmamışım... Evet, bir gün, sen, sabahleyin gelip de defterini açtığın vakit kâğıtların arasından birçok gül yaprakları dökülmüştü. Bunu hepimiz görmüştük. Hepimiz sana dikkat ediyorduk. Sen kıpkırmızı olmuştun. Bunları saklamak, bize göstermemek istedin. Mümkün mü? Sen sayfaları çevirdikçe gül dökülüyor, bu rakamlardan başka bir şey görmeyen kâğıtlardan gül saçılıyordu. Defterin, bir gül sepeti olmuş gibiydi. Buradan beyaz, küçük, pembe tırnaklı, mavi damarlı bir çift elin geçtiği açıkça anlaşılıyordu. Bunu hepimiz anlamıştık. Daha devam edeyim mi?”

İsmail Tayfur durmasını rica eder bir tavırla elini uzatmak istedi fakat Hasan Tahsin Efendi söz söylemek istediği vakit kolayca susturulamazdı. Devam etti:

“Bir gün sabahleyin... Bir bahar günüydü. Sabahın taze, kokuyla dolu hafif bir rüzgârı pencerelerin perdelerini titreterek yazıhaneye giriyor; tel sepetler içindeki mektupları, ötede beride sürüklenen hesap kâğıtlarını oynatıyordu. Bu rüzgâr estiği vakit bilmem gençlere nasıl hisler yerleştirir. Sana hayran bir gözle bakan Hacer’in sarı saçlarını da bir demet ışık gibi savurarak senin başına, yüzüne, dudaklarına yöneltiyordu; baharın kokularını yanı başındaki canlı baharın saçlarıyla karıştırarak öyle koku ve ışıktan oluşan bir demet gibi seni hoş bir dokunuşla okşayan bu rüzgâr sarhoş ediyordu; bu kesindir. Sonra nasıl olduğunu iyi hatırlayamıyorum, senin yanından bir kâğıt parçası uçuyor gibi oldu; Hacer bu kâğıdı yakalamak istiyormuş gibi elini uzattı fakat seninki daha evvel uzanmıştı. Öyle ki Hacer’in küçük eli senin titremeye başlayan elinin üzerine düştü; çocuk, o küçük canavar, şimdi bu elin uçmasından korkuyormuş gibi pembe sedefli pençesini çekmekten çekiniyordu; bir süre birbirinize bakmaya cesaret edemeyerek kaldınız, sonra Hacer’in yüzü, elinin üstüne düştü, saçları, defterinin üzerine döküldü, gözleri sana dikildi. Oh! Gençlik! Gençlik! Hacer seni o vakitten beri seviyordu. Emin olabilirsin ki bugün Ferdi Efendi’nin sana ümit ettirdiği büyük ödül Hacer’den başka bir şey değildir. Hacer ne demektir bilir misin?”

İhtiyar sinirli bir hareketle genç adamın elini tuttu.

“Mavi gözlü, sarı saçlı, bir bahar bulutu gibi beyaz, bir su çiçeği gibi narin, on dört yaşında bir kız şeklinde yüz bin lira! Yüz bin lira! İşitiyor musun? Bu kelimenin dehşeti seni titretiyor mu? Yüz bin lira! Ah! Bu o kadar büyük bir şeydir ki ismi ağzıma sığmıyor zannediyorum.”

İsmail Tayfur küçümsemeyle dolu hüzünlü bir bakışla baktı, omuzları, o yüz bin lirayı hor görüyormuş gibi bir hareketle yükseldi; kararındaki kuvveti gösterir güçlü bir sesle dedi ki:

“İnanın bana, Hacer’i almayacağım.”

Hasan Tahsin Efendi, dünyada işittiği en garip fikirlerin en büyüğünü görüyormuş gibi hayretle dolu gözlerini açtı; bir süre suskun, hayran, İsmail Tayfur’a baktı; bir şey söylemek için dudakları titredi, sonra aklına başka bir şey gelmiş gibi başını silkerek dedi ki:

“İnan bana, Hacer’i alacaksın.”

Artık konuşmaya devam etmek mümkün değildi; yürümeye başladılar, şimdi sessizce geri dönüyorlardı.

9. Galata Köprüsü. (Y.N.)

*****

5

Hacer, bu akşam babasını odasında bıraktı, genç kızın yalnız kalmaya ihtiyacı vardı. Hacer, bu büyük evin tek sahibiydi; her yer, her oda, her köşe Hacer’e aitti; fakat Hacer’in bir odası vardı ki bu evin her yanından daha çok kendisine hastı; hatta sıkıldığı, kendisini yalnızlığa muhtaç gördüğü zamanlar, “Artık evime gidiyorum,” dediği yer burası, bu yatak odasıydı. Genç kızların hayatında yatak odası kutsal bir hayal tapınağı gibidir. Hayalin, o altın kanatlı şiirin yuvası, yatak odasıdır. Yatak odası; orası o kadar saf, o kadar hassas, o kadar nazik hayallere, emellere sığınak olmuş bir yerdir ki merak fikri bile oraya girmeye cesaret edemez, o gençlik hayal yuvasına sokulmaktan çekinir.

Neredeyse hep sürmeli olan bu oda kapanıp da genç kız yuvasında yalnız kaldığı vakit, işte o vakit genç kızdır.

Bahar göğü lacivert dalgalarını, geceler yıldızlarının şiirini genç kızların gözlerine o odanın küçük penceresinden sunar.

Hacer odasına atıldığı vakit orada bir şey bulacakmış; bir iskemlenin üzerinde, bir sedirin köşesinde saadet kendisine hazırmış da onu kucaklayacakmış gibiydi. İçeriye girdiği vakit kapısını sürmeledi. Oda karanlıktı, yalnız duvarın içine gömülmüş küçük bir ocağın alevleri kırmızı bir ışık yayıyordu.

Genç kız ilerledi, bir kibrit çaktı, odanın yarı aydınlığı içinde şeffaf bir yüzey gibi parlayan aynanın iki tarafındaki mumları yaktı. Şimdi oda hoş, gözleri okşar hafif bir ışıkla aydınlandı. Hacer vücudunu saran kürkü çıkardı attı; kürk, bir iskemlenin üzerine düştü; oda, vücudu tatlı bir gevşeklik içinde tutan bir sıcaklıkla ısınmıştı; denebilir ki burada genç kızın baharı hüküm sürüyordu. Hacer, üzerindeki ince yün elbiseyi de gereksiz gördü, elleri sinirli bir hızla düğmeleri iliklerinden fırlattı; kollarını arkasına uzatıp çekerek bu dar elbisenin içinden sıyrıldı; saçlarını tutan iğneyi çıkarıp attı, ayaklarından terlikler uçtu, yatağının kenarına yaklaşarak çoraplarını çekip fırlattı; şimdi ayakları halının kaba tüyleri içine gömülmüş, saçları dizlerine kadar inen beyaz gömleğinin üzerine saçılmıştı; bir süre böyle, yatağının kenarında, aynanın karşısında kendisine baktı; sonra biraz üşüyerek, biraz titreyerek ilerledi; yalnız genç kızların saklamasını bildiği yerlerden küçük, ince bir defter çıkardı. Bu, Hacer’in hatıra defteriydi. Yatağına atladı, vücudu yastıkların arasına gömüldü; yalnız yatağının beyazlıkları arasında başı, yatağın bir ucundan da ayağının bir parçası görünüyordu.

Bu oda, bir genç kızın hayalinden geçebilecek her arzuyu yerine getirmeye hazır bir servetle meydana gelebilecek süslere boğulmuş, her tarafına gösterişli eserler konulmuş, her köşesine sanat güzelliği saçılmış, zengin bir baba tarafından tek kızına yalnızlığını unutturmak için meydana getirilmiş bir harikadır. Odayı, yumuşak tüyleri, ayakları mavi bir zemin üzerinde tutan, ana renkleri garip şekiller meydana getiren bir Uşak halısı örtüyor. Duvar baştan aşağı pembe ipek bir kumaşla örtülmüş; tavanın çevresi, beyaz, pembe atlaslarla10 boğulmuştur. Tavan bir sanat harikasıdır: Ressam, bu genç kızın odasını yıldızlarla donanmış bir gökyüzüyle örtmek istemiş gibi mavi bir hava üzerine aydınlık, beyaz, ince bulutlar; durgun bir gölün köpüklerini andıran bulutlar arasına da gülümseyen ışık parçaları serpmişti. Odanın sol tarafını kaplayan yatak ile karşı tarafında bulunan tek bir pencere arasında geniş, alçak bir sedir vardır; duvarın üstünden, sanatkârın icat dehasından çıkmış garip, iri bir kuş kanatlarını açmış, uzun boynunu hoş bir eğimle uzatmış duruyor; bu acayip yaratığın pençelerinden sanki duvarın o tarafında atlaslar çözülmüş de dökülmüş gibi beyaz, pembe bir ipek tufanı akarak gözleri okşayan bir dalgayla halının üzerine düşmüş; sedirin üzerinde bir tak11 meydana getirmiştir. Sedir, her biri bir şekilde, başka renkte, her biri bir fikrin icadı birçok yastıkla örtülüdür. Bunlar, henüz üzerlerinden kalkan bir vücudun ısısı uçacak kadar zaman olmamış gibi ötesinde berisinde hafif çukurlar gösterir. Sedirin iki tarafından düşen perdenin etekleri arasında kaybolmuş iki büyük Çin saksısı; odanın her tarafını kaplayan çeşitli masalar, çekmeceler, iskemleler, koltuklar üzerine serpilmiş ufak tefek Japon yelpazeleri, Sevr saksılar, eski işlemeler, fağfur12 fincanlar, tunç heykeller, çini kâseler, o bin yerden gelen bin türlü hiçler, iskemlelerin, yatağın, sedirin ayaklarını öpüyormuş gibi önlerine atılıvermiş parlak gözlü, korkunç ağızlı kaplanlar, yatağın karşısında şişelerin, kâselerin, kutuların renkleri ve ışıltısıyla parlayan düzen takımı13, bu çeşitli eşyanın yansımasıyla parıldayan aynanın iki tarafından uzanan gümüş kollar üzerinde bir çiçek demetinin içinden çıkan şamdanlar, bütün bu güzellikler gözleri okşuyor, bu odanın her tarafından yayılan bir gençlik kokusu fikri sarhoş ediyordu; fakat burada bir yer vardır ki, odanın bir tarafını bir yığın beyaz köpük gibi dolduran bir yatak görünmektedir ki bundaki güzellik bütün o sanat eserlerinin sahibesidir.

Bu, sarı tunçtan, büyük, gösterişli bir yataktır. Burada beyazdan başka bir şey görülmez; tüller, ketenler, yünler, canfesler14, burada titrek, parlak, donuk beyazlıklarını karıştırmış; burasını köpükten, buluttan oluşan bir küme haline getirmiştir. Tavanın bir tarafında zarif, nazik bir el, sarı bir halka tutmaktadır, bu halkadan, tavan yarılmış da içeriye bir ışık demeti saçılmış gibi beyaz bir tül dökülmüş, yatağı bir melek yuvası gibi kucağına almıştır; bu tüller, ötede beride toplanmış, birer bağ oluşmuş, bunların üzerine birer beyaz güvercin konmuş, bu saflık yatağı, o saflık sembolünün korumasına emanet edilmişti.

Hacer, kar kümesi içine düşmüş bir çiçek gibi yatağının içinde gömülmüştü. Gözleri, düşünceli bir gezintiyle şurada gölge arkasında kalmış bir Saksonya saksısına, ötede bir rafın üstünde ortası yarılmış kırmızı bir şeftali gibi dudakları arasından beyaz dişleriyle sırıtan bir zenci heykeline, yatağın üzerinde şimdi kanatlanıp uçacakmış gibi duran güvercinlere, bir iskemlenin ayağı dibinde uzun tüyleri uzun kulaklarına karışmış alçıdan bir köpeğe dolaşıyor; yastığın üzerine saçılan sarı saçların arasından parlayan bu iki göz –genç kızın hayaline serseri bir rehber gibi– orada burada geziyordu.

Hacer henüz on beş yaşındadır. Zayıf vücudu, küçük başı altında, uzun ipek saçları arasında küçük beyaz yüzü, ona büyümemek, hep çocuk kalmak üzere yaratılmış gibi bir hal verir. Kemiklerinin inceliği, ellerine, kollarına, biraz uzun gibi görünen bedenine bir incelik vermiştir ki güneşin ışığından yoksun kalmış bir camekânın kapalı havasında yetişmiş bir çiçekteki zarafeti andırır. Renksizce, solukça dudaklarının altından küçük ve düzgün dişleri parlar; gözleri, saçlarının ışıktan bir bulut arasında tuttuğu yüzünün öyle iki yıldızıdır ki ışığı lacivert olsun.

Ocaktan bahar güneşlerine özgü hafif bir sıcaklık çıkıyor, mumlar odayı bir tan kızıllığı içinde tutuyordu. Bu sıcaklık Hacer’in vücudunu okşuyor; omuzlarından, göğsünden kayarak bütün cildine ateşli öpücükler konduruyor; bu ışık, odanın türlü renkleri üzerinde oynayarak gözlerini okşuyordu. Genç kız, ışık ve sıcaklık içinde yıkanıyormuş gibi sıcak su içinde bulunanlara özgü bir hazla mutlu oluyordu.

Bir aralık elini uzattı, göğsünün üzerine düşmüş duran defterini aldı. Bu mavi kaplı defter, genç kızın bir ikinci kalbiydi. İşte iki seneden beridir ki artık muhasebe odasına gitmemek icap etmiş; içeride yapayalnız yaşamaya gerek görülmüştü; iki seneden beri Hacer bu defteri edinmiş; düşündüğünü, duyduğunu oraya işaret etmeye alışmıştı.

İlk günü, babası, kendisini pek önemli bir şey söyleyecekmiş gibi bir akşam bir pencerenin önüne çekip de, “Hacer! Sana bir dikkatli bakayım! Sen artık bir genç kız olmuşsun haberin var mı? Bundan sonra içeride oturmak lazım geliyor,” dediği vakit Hacer, az kaldı, “Nasıl? Demek bundan sonra oraya gitmeyeceğim! O halde nasıl vakit geçecek? Nasıl yaşayacağım?” diyecekti. Bunu dememişti ama odasına çekilerek hüngür hüngür ağlamıştı. İşte o mavi kaplı defter o vakit meydana çıkmıştı. Birinci sayfası açılırsa şu görülür:

5 Mayıs 13..

Bugün babam, bana yazıhaneye gitmeyi yasakladı. Onu görmek mümkün olmayacak, böyle nasıl eğlenmeli bilmem! Kitaplarım, piyanom, bunların hiçbiri beni eğlendirmiyor. Aman Yarabbi! Bu koca evin içinde bir kişi ne yapacağım?

Bu bölümü takip eden bölümlerde “o” –genç kızların ilk duydukları aşka taktıkları bu isim– tekrar ediyor, gittikçe bir önem alıyor, gittikçe o yazıların biricik zeminini meydana getiriyordu. En küçük olaylar, burada uzun bir ayrıntıya sebep oluyordu. Mesela bir gün Hacer, sokakta gelirken avluda ona tesadüf etmiş yahut bir akşam babasının yazıhanesine perdenin arasından bakarken onu görmüş yahut bir sabahleyin bir pencereyi kaparken sokaktan o sapmış da gözleri karşılaşmış, bunlar önemli birer olay olur, bu defterde tarihî bir mesele gibi büyüklük ve değer kazanır; işte böylelikle hayalî bir aşk hikâyesi meydana gelirdi. Gittikçe “o”, genç kızın bütün hayatını ele geçirmiş, bütün düşüncesini etkilemişti. “O!” “O” kim? Kim olduğunun ne önemi var! “O” olması bir genç kız için yeterlidir. Yalnız büyümüş, bir baba öpücüğünden başka bir şefkat eseri görmemiş, açılmak isteyen goncasına bir sevgi damlası düşmemiş olan bu genç kız için İsmail Tayfur, o kumral saçlı, uzun boylu, yeşil gözlü genç adam herkesten, her şeyden başka bir şey olmuştu. İsmail Tayfur geldiği vakit Hacer dokuz yaşındaydı. O vakit bu dokuz yaşında çocuk, bu genç adamı işte dokuz yaşında bir çocuk nasıl severse öyle sevmiş, yanından ayrılmamış; onunla gülüşmek için kendisine bir arkadaş bilmişti; fakat sonra, dokuz yaşındaki çocuk on iki yaşında bir genç kız olduğu vakit küçücük kalbinde duyduğu sevginin biraz yakıcı, biraz üzücü bir şey olduğunu anlamaya başlamıştı. Önceleri gülerken Hacer artık gülmez olmuştu. Yazıhanenin içinde arkadaşının etrafında pervane gibi dolaşırken artık kanatlarına bir kement atılmış gibi onun bir tarafına oturakalır, kendini onun yanında unutmuş gibi saatlerce dururdu.

Hacer bunu pek anlayamıyordu; fakat ilk aşk anlaşılır mı? Yalnız babası, “İçeride oturmak lazım geliyor!” dediği vakit Hacer onu düşünmüş, odasına gidip ağlamaya gerek görmüş, o mavi kaplı defteri açıp hayatının ilk hikâyesine başlamıştı. Bu hikâyenin başlığına “O” demek gerekir. Her genç kızın ilk hikâyesi bu başlıkla başlar fakat ne yazık ki pek çoğu başka şekilde biter. Hacer bu defterin ilk sayfasını yazarken son sayfasına ne yazacağını düşünmemişti.

Bir gün sabahleyin bir rüyadan uyandığı vakit Hacer, kalbinde garip, tatlıya veyahut acıya benzer bir şey duymuştu.

Yatağının içinde bir hayli düşünerek, kalbinde böyle hem acıya hem tatlıya benzer garip bir his doğuran şeyin ne olabileceğini anlamak istemişti. Sonra aklına geldi. Bu bir rüyaydı! Hacer o rüyanın bütün ayrıntılarını kaybetmemek istiyormuş gibi yatağının içinde kımıldanmaya cesaret edemeyerek gözlerini açarsa –güneşe bakıldıktan sonra gözler yumulduğu vakit geçen hafif parıltılar gibi– belli belirsiz geçen rüyayı tutamayacakmış gibi kirpiklerini süzerek durmuştu.

Pek iyi tayin edemiyor fakat bulundukları yer, bildiği yerlerin hiçbirine benzemiyordu. Deniz gibi bir yerdeydiler. Üzerine ışık serpilmiş bir dalganın üstünde yuvarlanıyorlarmış gibiydi. Uzun kumral saçlı, yeşil gözlü bir yüz Hacer’in yüzüne yaklaşıyor, yanaklarına değiyordu; fakat o kadar hafif ki genç kız, yüzüne yalnız bir ışık saçılıyormuş zannediyordu. Üzerlerinde parlak bir bulut, altlarında çalkantılı bir dalga varmış gibi Hacer, İsmail Tayfur’un kolları arasında, yüzleri birbirine dokunarak bir boşluk içinde yuvarlanıyordu. Sonra birdenbire karanlık olmuş, ikisi de siyah bir deniz içinde kalmıştı. O vakit Hacer yavaş yavaş kendisinden kaçan o vücuda sarılmak için ellerini, o yüze asılmak istiyormuş gibi dudaklarını uzatmıştı. Fakat eyvah! Ayağının altında bir uçurum açılmış, birden oraya düşmeye başlamıştı.

Hacer rüyanın bütün bu ayrıntılarını düşünmüş, kalbinde içyüzünü belirleyemediği acı bir his duymuştu. Bu rüyayı birisine anlatmak, biraz ağlamak istedi. Zavallı kız! Kime anlatabilir? O vakit mavi defteri aklına geldi, yatağından atladı, giyinmeye gerek görmeyerek çekmesine15 koştu, hiç kimseye söyleyemeyeceği hislerini o defterin bir sayfasına açıklamak istedi.

Rüyayı yazdıktan sonra Hacer şu bölümü ilave etmişti:

Bugün ne olduğumu anlıyorum. Şimdiye kadar kalbimin taşıyamadığı hislerin yalnız bir kelimenin içinde toplandığını işte bugün anlıyorum. Evet, seviyorum! Bu söz dudaklarımı yakıyor, ciğerlerimi söküyor. Kalbimde garip bir ihtiyaç, nefes aldıkça büyüyerek, şişerek dudaklarımdan “Seviyorum!” feryadıyla taşmak istiyor. Şimdiye kadar bu kelime dişlerimin arasından çıkmaya cesaret edemiyordu. Fakat bundan sonra? Oh! Bundan sonra bulutlara, rüzgârlara, göğün bir köşesinden odama girerek bana gülümseyen aya, “Haberiniz var mı? Ben ne olduğumu anladım. Ben seviyorum!” diyeceğim. Ah! Bu sözü ona tekrar edebilsem! Bir gün, hiç hazır olmadığı bir zamanda deli olmuş gibi çıksam, gidip dizlerinin önüne düşsem; iki elini tutarak, onları göğsüme basarak, kalbinden vurulmuş bir kuş gibi ayaklarının altında çırpınarak, “Seviyorum! Seviyorum!” diye feryat etsem! Beni dinlese de üzgün üzgün ağlasa. Benim için ağlayacağını hayal ettikçe ne garip bir lezzet duyuyorum! Zavallı annesiz kız! Kim bilir? Eğer bir annem olaydı belki ona giderdim de derdim ki: “Anneciğim, beni mesut etmek ister misin? Hacer’i bahtiyar görmek arzu eder misin?” Annelere her şey söylenebilir fakat babalara! Talihsiz kız! Seni kim dinleyecek? Hiç!

Hacer artık devam edememişti, canı ağlamak istiyordu. Oraya, iskemlenin üzerine vücudunu salıvererek hüngür hüngür ağlamıştı.

O gün Hacer akşamüstü bir yerden geliyordu, odasına çıktı. Ara sıra böyle bir yerden geç geldiği vakitler babasını odasında kendisini bekler bulduğu olurdu. Bu akşam içeriye girdiği vakit babasını odanın içinde geziniyor gördü. Her vakit yaptığı gibi babasının boynuna atılmak, öpmek istedi. Fakat Ferdi bu akşam bir hüzün heykeli kadar gamlı, yüzü üzerini bir siyah bulut bürümüş gibi kararmıştı. Hacer, babasını bu halde asla görmemişti, ileriye gitmeye cesaret edemeyerek durdu; baba ile kız, sessiz, ağır bir bakışla birbirlerine baktılar.

Sonra Ferdi ilerledi, ellerini Hacer’in omzuna koyarak ve sedirin üzerinde açık duran mavi defteri göstererek ağır bir sesle dedi ki:

“Defterini okudum!”

Hacer bir yıldırım darbesiyle karşılaşmış gibi sarsıldı, gözleri döndü, kolları düştü, elinde hançeriyle yakalanmış bir cani gibi sinirleri titredi; bir saniye içinde ayaklarının altından dünya kaçıyor, başının üzerinden gökler çatlayarak dökülüyor zannetti. Bir şey söylemek, bir şey yapmak istedi; başarılı olamadı. Sonra bütün bu etkiler, bir gözyaşı tufanı halinde fışkırdı, Hacer, babasının kolları arasına düştü, çoktan beri şefkatli bir göğsün üzerinde ağlamaya muhtaç olan bu kız gözyaşlarını salıverdi.

Bir süre Hacer böyle istediği gibi ağladı, Ferdi Efendi tam bir sessizlik içindeydi; sonra kızının başını kaldırıp yüzüne bakarak dedi ki:

“Niçin bana haber vermemiştin? Bir anneye söylenecek şeyler bir babaya da niçin söylenmesin? Bugün defteri açık unutmayaydın kim bilir ne vakte kadar farkında olamayacaktım. Niçin bana bakmıyorsun Hacer? Ben senin saadetini düşünmek istemez miyim?”

Hacer gözlerini kaldırdı, baba kız bakıştılar. Şimdi ikisinin de gözlerinde bir gülümseme parlıyordu. Hacer, “Sahi mi baba?” demek istiyormuş gibi bakıyordu. Genç kız birdenbire doğruldu, babasının ellerini tuttu, artık kesin karar vermiş gibi dedi ki:

“Şöyle yanıma otur baba! Mademki dinlemek istiyorsun...”

* * *

Ferdi Efendi için İsmail Tayfur, bir damat hakkında arzu edebileceği nitelikleri tamamıyla toplamıştı. Ferdi Efendi’ye damat olacak kimsenin, ciddi, muhasebeci, fazla olarak bir genç kızı memnun edebilecek kadar güzel ve genç olması yeterli, halbuki İsmail Tayfur, bu niteliklere fazlasıyla sahip olduğu için Hacer’in, babasının kâtibini sevmiş olması belki başka bir babanın itibarına dokunabilecek bir şey olduğu halde, aksine Ferdi ve Şürekâsı Ticarethanesi reisinin arzusuna uygun düşmüştü; bunun için Hacer hikâyesini bitirip de yalvarış dolu gözlerini gözlerine dikerek, “İşte, baba!” dediği vakit Ferdi, “Söz veriyorum, İsmail Tayfur’u damat edeceğim,” demişti. Bu söz o kadar kuvvetli ve hükmedercesine söylenmişti ki, “İsmail Tayfur’a bana damat olmasını emredeceğim!” tarzında yorumlanması mümkündü.

Fakat ne yazık ki, dünyada parayla satın alınamayacak bir şey varsa o da kalptir! İşte Ferdi Efendi ile İsmail Tayfur arasında geçen konuşma bu olayın sonucuydu.

Bugün, akşamüstü babasıyla “o” isminden başka bir isim veremediği İsmail Tayfur’u dinledikten sonra kalbinin içine sığdıramadığı saadete tamamıyla kendisini teslim edebilmek üzere Hacer odasına kapanmak, mavi defterini açmak, kalbinin sırdaşına müjde vermek istemişti; fakat kendisini odada yalnız bulduğu vakit yatağına girip düşünmeyi tercih etmiş; mavi defterini göğsünün üzerine basarak gözlerini önünde açılan hayal ufkuna salıvererek işte öyle dalıp gitmişti.

10. Yüzü parlak, sık dokunmuş bir tür ipekli kumaş, saten. (Y.N.)

11. Geçit yapılacak caddelere geçici olarak kurulan, yazılar ve çiçeklerle süslenen kemer. (Y.N.)

12. Çin’de yapılmış kâse, fincan, tabak, vazo vb. porselen eşya. (Y.N.)

13. Ayna, tarak ve fırça seti. (Y.N.)

14. Üzerinde desen bulunmayan, ince dokunmuş, parlak, tok, ipekli kumaş. (Y.N.)

15. Çekmece. (Y.N.)

*****

6

Ferdi Efendi için kızı pek kıymetliydi. Babasının vefatından sonra bir aile kurmaya ihtiyaç görerek aldığı Çerkes kızını kaybettikten sonra Ferdi Efendi için artık hayatta iki amaç kalmıştı: kasasını mümkün olduğu kadar doldurmak, kasasını dolduran servete kızını mümkün olduğu kadar yaraşır bir hale getirmek.

Ferdi Efendi, yüz bin liralık bir adam olmaktayken kızını da yüz bin liralık bir kız haline getirmeyi istemişti. Hacer’e henüz yürümeye başladığı sırada yine kendi kadar küçük bir arkadaş verilmiş, emri altına bir mürebbiye16 tayin edilmiş, evin dışarı işlerine küçükhanım adına bakmakla görevli bir kalfa17 bulunmuş, bu minimini ev, hanımının emri altına verilmişti.

Hacer’in hayatı tam bir düzen içinde geçerdi. Sabahleyin erken kalkmak, babasını gidip odasında ziyaret etmek, o yazıhaneye çıktığı vakit musiki dersini almak, iki saat vazifelerini yazmak, sonra akşamın onuna kadar boş kalmak, bu zamanı yazıhanede muhasebecilerin ve özellikle İsmail Tayfur’un yanında geçirmek, akşam mürebbiyesiyle beraber küçük arabasına binerek Şişli’ye kadar gidip dönmek; pazar ve cuma günleri mürebbiyesiyle, nadir olarak babasıyla gezmeye gitmek, Hacer’in değişmeyen eğlencesidir.

Yalnız bu küçük çocuk, bir genç kız olduğu vakit yazıhaneye çıkması yasaklandığı için alışılmış hayatına bu kadar olsun bir kısıtlama gelmişti.

Hacer, bu yaşam tenhalığı, bu hayat sıradanlığı içinde hüzne eğilimli olmaktan uzaktır; aksine o kadar özen göstererek meydana gelen saadet yuvası içinde memnundur, bahtiyardır. Daima güler, evin her tarafında bir kahkahası duyurulur, daima söyler, bulunduğu yerde Hacer’in sesi mutlaka işitilir.

Mürebbiyesine hayrandır; bu genç bir kızdır ki kadın olmamayı tercih etmiş, fakir fakat namuslu bir aileden yetişerek hayatını öğretmen sıfatıyla geçirmeye karar vermiştir. Henüz mektepten çıkar çıkmaz, sekiz senelik bir beraberlik Hacer’i ona, onu Hacer’e o kadar bağlamıştı ki artık Nedime18 Hanım’ı vazifesinden ayrı tutmak düşüncesi mümkün bir şey değildi; şimdi o, bir mürebbiye değil, bu ailenin parçası gibiydi.

Melekzat, Hacer’in arkadaşıdır. Bu kız o kızlardandır ki onlar, evin bir köşesine konacak tuhaf bir heykel yahut arabanın bir tarafına atılacak güzel bir süs eşyası gibi alınır. Evde hâkim olanlar, birisini sevmek isterlerse o hazırdır, onu sevebilirler; birisini dövmek isterlerse o hazırdır, onu dövebilirler; o öyle bir şeydir ki her ihtiyaca hizmet etmek için bulundurulur; dövülür, sevilir, okşanır, azarlanır! Hacer oynamak için birisine muhtaçtı; işte ona Melekzat’ı vermişlerdi. Hacer çocuklarda yaradılıştan gelen hainlik güdüsüyle birisini dövmeye, ısırmaya, çimdiklemeye, oyuncağına kızdığı vakit bir şeyden öfke çıkarmaya, canı sıkıldığı vakit birisiyle uğraşmaya yahut ara sıra doğan sevgi ihtiyacı gereği birisini öpmeye, ona sarılmaya, halıların üstünde iki kedi yavrusu gibi yuvarlanmaya muhtaçtı; işte ona Melekzat’ı vermişlerdi. Hacer, Melekzat’ı çeşitli heveslerine yarar bir oyuncak, Melekzat da Hacer’i kafası okşanan yahut kulakları çekilen bir kedinin sahibini sevmesi gibi severdi.

Hacer’in, evin içinde hemen herkesten çok teklifsiz ilişkide bulunduğu babasıydı. Fakat mavi defteri yazmaya başladığı zaman bunun babadan saklanacak bir şey olduğunu anlayabilmişti. Ferdi Efendi, kızının en özel hallerine kadar karışırdı. Bir cuma günü giyeceği elbiseyi, bir bayram için alacağı kumaşı, odasının bir köşesine konmak için getirteceği bir şeyi; bütün bu ufak tefekleri, bu hiçleri baba kız beraber düşünürler, beraber kararlaştırırlardı; hatta bir gün bir şemsiye için aralarında hararetli bir konuşma meydana gelmişti; bu yolda anlaşmazlıklar oldukça konuşmalarını bir tebessümle dinleyen Nedime Hanım, sorunu çözerdi. Genellikle hak Hacer’de bulunurdu; o vakit kızına karşı hak kazanmaya cesaret etmeyen Ferdi Efendi güler, haksız çıkmaktan başka bir şey beklemiyormuş gibi içi rahat bir şekilde susardı.

Ferdi Efendi için yalnız bir endişe vardı: kızını mesut görmek! İşte Hacer, babasının kolları arasına atılarak hüngür hüngür ağladığı zaman Ferdi Efendi yalnız bir şey düşünmüştü: kızına istediğini vermek!

Hacer, İsmail Tayfur’u istiyordu değil mi? İsmail Tayfur, Hacer’e verilecek! O kadar!

16. Bir çocuğun eğitim ve bakımıyla görevlendirilmiş kadın. (Y.N.)

17. Saraylarda ve büyük konaklarda hizmetçilerin başında görevlendirilmiş kadın. (Y.N.)

18. 1895 baskısında Nerime olan isim 1945 baskısında Nedime olarak değiştirilmiştir. (Y.N.)

*****

7

Hacer sabahleyin aydınlık bir rüyadan kalktığı vakit mavi defterini göğsünün üzerinde buldu. Şimdi ocakta ateş sönmüş, oda soğumuştu. Hacer yatağından titreyerek atladı, kürküne sarıldı, kapısına giderek sürmesini çekti, zilin düğmesine bastı, sonra sedirin üzerine atıldı, üşüyerek kürkünün içinde büzüldü.

Melekzat içeriye girdiği vakit Hacer dedi ki:

“Ateş! Ateş! Donuyorum!”

On dakika sonra ocağın içinde odunlar çıtırdıyordu, Hacer’in dizinin dibinde Melekzat oturmuştu, Hacer diyordu ki:

“Bilsen ne kadar mesudum! Babam, ‘İsmail Tayfur’u damat edeceğim!’ dediği vakit bu bana o kadar garip görünmüştü ki inanmaya cesaret edememiştim. Fakat dün akşam... Artık inanmamak mümkün değildi. Ben orada perdenin arkasında hepsini işitiyordum. Babam onu çağırdı. Babam söz söylerken o titriyordu. Ah! Melekzat! Sen bu hisleri bilmezsin ki! Babam ona ödül vaat ederken gönül bana, ‘Ne duruyorsun? İşte o ödül sensin! Çıksana! Onun kollarının arasına atılarak, işte ödül, desene!’ diyordu. Biraz daha orada duraydı kendimi tutamayacaktım, o çıkar çıkmaz babamın yanına koştum, dünyada artık isteyecek bir şeyi kalmamış mesut bir