*****

CHARLES DARWIN

LAPA LAPA KELEBEK YAĞIYORDU

*****

Can Klasik

Lapa Lapa Kelebek Yağıyordu, Charles Darwin

İngilizce aslından çeviren: Emrah Serdan

It Was Snowing Butterflies

İlk baskı: The Voyage of Beagle, 1893

Bu çeviriye kaynak alınan basım: Penguin Classics, 2015

© 2020, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının

yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Nisan 2020, İstanbul

Dizi editörü: Ayça Sezen

Düzelti: Ebru Aydın, Melis Oflas

Mizanpaj: Emin Petek

Sanat yönetmeni: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

Kapak illüstrasyonu: Ferhat Akbaba

E-kitap: ISBN 978-975-07-4383-2

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

CHARLES DARWIN

LAPA LAPA KELEBEK YAĞIYORDU

ANLATI

İngilizce aslından çeviren

Emrah Serdan

*****

CHARLES ROBERT DARWIN, 1809’de İngiltere’de doğdu. Yüksek öğrenimine Edinburgh Üniversitesi’nde tıp eğitimiyle başlayan Darwin, Cambridge Üniversitesi’nde teoloji öğrenimi gördü. HMS Beagle gemisinin beş yıl süren dünya seyahatine katıldı. Bu yolculuk sırasında yaptığı gözlem ve keşiflerle henüz 30 yaşında İngiltere’nin sayılı biliminsanları arasına girdi. Jeoloji Cemiyeti ve Kraliyet Bilimler Akademisi’ne kabul edildi. 1858’de Alfred Russel Wallace’la birlikte doğal seçilim yoluyla evrim kuramını açıkladı. Darwin 1859’da yayımladığı Türlerin Kökeni adlı kitabında yer alan “doğal seçilim yoluyla evrim” kuramıyla tanındı. Evrim düşüncesini kuramsal bir çerçeveye oturtup sunduğu kanıtlar dizisiyle evrim olgusunun bilim dünyasınca kabulünü sağladı, biyoloji bilimini kökten değiştirdi. Bilimsel içerikli pek çok kitabı ve makalesi bulunan Darwin 1882’de öldü. Devlet töreniyle Londra’da Westminster Abbey’e defnedildi.

EMRAH SERDAN, 1986’da Şişli’de doğdu. İstanbul Bilgi Üniversitesi Karşılaştırmalı Edebiyat Bölümü’nden mezun olduktan sonra Oxford Üniversitesi’nde İngiliz ve Dünya Edebiyatı üzerine yüksek lisans yaptı. Edebiyat dersleri vermekte, editörlük ve çevirmenlik faaliyetlerini sürdürmektedir.

*****

PATAGONYA

6 ARALIK 1833 – Beagle, bir daha çamurlu sularına dönmemek üzere Río Plata’dan yelken açtı. Patagonya kıyısındaki Puerto Deseado’ya doğru yol alıyorduk. Devam etmeden önce, denizdeyken yaptığım birkaç gözlemi aktarmak istiyorum.

Plata’nın ağzına birkaç mil uzaklıktayken ve Kuzey Patagonya açıklarında olduğumuz diğer zamanlarda geminin her yanını böcekler sarmıştı. San Blas Körfezi’ne on mil kadar uzaklıkta olduğumuz akşamlardan birinde, binlerce kelebek, sürüler halinde gökyüzüne uzanıyordu. Denizciler, “Lapa lapa kelebek yağıyor!” diye haykırıyordu ve manzara gerçekten de öyleydi. Birden fazla cins mevcuttu ama çoğunluğu tam olarak türdeş olmamakla birlikte İngiltere’de yaygın olan Colias edusa’ya [sarı azamet] benziyordu. Güveler ve zarkanatlılar da kelebeklere eşlik ediyordu; sonra olağanüstü bir Calosoma gemiye kondu. Bu böceğin daha önce de açık denizde yakalanmış olması oldukça kayda değer bir durumdur; çünkü Carabidae [toprak böcekleri] familyasının uçtuğuna hiç denecek kadar az rastlanır. Güzel ve sakin bir gün olmuştu, bir önceki gün de aynıydı; rüzgâr hafif ve değişkendi. Böcekleri rüzgârın topraktan denize savurmuş olduğunu varsayamayacağımızdan, onların isteyerek kanatlandıkları sonucuna varmalıydık. Colias sürüleri, başta göçmen Vanessa cardui’lerinkine [diken kelebeği] benzer bir örnekmiş gibi gelseler de, aralarında rastlanan diğer böcekler bu vakayı diğerlerinden ayırıyor ve açıklamayı zorlaştırıyordu. Güneş batmadan kuzeyde şiddetli bir esinti patlak verince, on binlerce kelebeğin ve diğer böceklerin can vermesinin sebebini anlamış olduk.

Bir keresinde de Corrientes Burnu’na on yedi mil uzaklıktayken açık denizlerde yaşayan hayvanları yakalamak için denize bir ağ bıraktım. Geri çektiğimde ağın böceklerle kaplı olduğunu hayretler içinde fark ettim; açık denizde olmamıza rağmen tuzlu sudan zarar görmemiş gibilerdi. Topladığım bazı örnekleri sonra kaybettiysem de muhafaza edebildiklerim Colymbetes, Hydroporus, Hydrobius (iki tür), Notaphus, Cynucus, Adimonia ve Scarabæus cinslerine aitti. Başta bu böceklerin kıyıdan savrulmuş olduklarını düşündüm ama sonra sekiz cins arasında dördünün suda yaşadığını, ikisinin de kısmen su canlısı olduklarını hesaba kattığımda, Corrientes Burnu yakınlarında bir gölden akan minik bir ırmaktan denize sürüklenmiş olmalarının en muhtemeli olduğuna kanaat getirdim. Her halükârda en yakın toprak parçasına on yedi mil uzaklıkta bir böceği yaşar halde bulmak ilginç mi ilginç bir durum. Böceklerin Patagonya kıyısından savrulduğuna tanıklık edenler olmuştur. Kaptan Cook1 onlardan biriydi; daha yakın zamanda Adventure’ın kaptanı King2 de. Muhtemelen ağaç ya da tepe gibi sığınacak bir yer olmadığından, açıktan gelen bir esintiyle kanatlı böcekler de denize savruluyordu. Karadan en uzakta gördüğüm böcek iri bir çekirgeydi (Acrydium); Beagle Yeşil Burun Adaları’na doğru rüzgâr üstüyken geminin güvertesine savrulduğunda en yakın kara parçası, alizelere tam olarak karşı olmayan Blanco Burnu’ydu; üç yüz yetmiş mil uzaklıktaki Afrika kıyısındaydı.

Birkaç defa da Plata’nın ağzına yakınken geminin halatlarını ince bir Gossamer örümceği ağı kaplamıştı. Bir gün (1 Kasım 1832) bu duruma özellikle dikkat ettim. Hava açık ve bulutsuzdu; gökyüzü sabah İngiltere’de bir sonbahar sabahında olduğu gibi tiftikli bir ağla kaplıydı. Gemi karaya altmış mil uzaklıkta, düzenli ancak hafif esen bir rüzgâr yönünde ilerlemekteydi. Uzunluğu bir santimin dörtte birini geçmeyecek kadar minik, koyu kırmızı renkli bir örümcekten yüzlercesi bu ağlara yapışmış halde duruyordu. Gemide o sırada bunlardan binlerce olabileceğini düşünüyorum. Halata değdiği noktada minik örümcek tiftikli ağın değil, tek bir ipliğin üzerinde duruyordu. Ağ, bu ipliklerin birbirine geçmesinden oluşmuş gibiydi. Örümceklerin tamamı aynı tür olsa da her iki cinsiyettendi ve yavruları da vardı. Ufak ve daha koyu renkli olmaları yavruların ayırt edilebilmesini sağlıyordu. Bu örümceği tasvir etmeyecek, sadece Latreille’in3 saydığı cinsler arasında görmediğimi söylemekle yetineceğim. Minik havacı güverteye iniş yapar yapmaz harekete geçmiş, koşuşturmaya başlamıştı; düşüyor sonra yine aynı ipliği tırmanıyordu; bazen de ipliklerin köşesinden ufak ve düzensiz bir ağ örüyordu. Suyun yüzeyinde becerikli bir şekilde ilerleyebiliyordu. Rahatsız edildiği zaman ön bacaklarını kaldırarak hazır olda duruyordu. İlk geldiği zaman çok susamış gibiydi, üst çenesini uzatarak sıvıyı kana kana içti; aynı durumu Strack4 da gözlemlemiştir: Bu durumun, minik böceğin kuru ve oksijeni az bir atmosferden geçmiş olmasının bir sonucu olduğu söylenebilir mi? Örümceğin ağı bitmeyecek gibi duruyordu. Tek bir iplikten sarkan birkaçını izledikten sonra, küçücük bir nefeste bile yatay bir çizgi halinde havalandıklarını gözlemledim. Bir başka sefer (25’inde) yine benzer şartlarda aynı ufak örümcek türünün minik bir tümseğe bırakılması ya da tırmanması durumunda karnını kaldırdığını, ileri doğru bir ağ fırtlattığını ve yana doğru nedeni anlaşılmaz bir hızla süzüldüğünü defalarca gözlemledim. Örümceğin dile getirdiğim hazırlığı yerine getirmeden önce bacaklarını ipince bir iplikle bağladığını gördüğümü düşündüysem de bu gözlemim doğru muydu, emin değilim.

Bir gün Santa Fe’de5 benzer bir durumu daha iyi gözlemleme fırsatım oldu. Yedi buçuk milimetre uzunluğunda, görünüş olarak bir citigrada’yı6 andıran (dolayısıyla da Gossamer’den farklı) bir örümcek, bir direğin tepesinde dururken birden dört ya da beş ağ fırlattı. Gün ışığında pırıldarken ışık huzmelerine benziyorlardı; ancak düz değillerdi, rüzgârın savurduğu bir ipek şeridi gibi dalgalanıyorlardı. Ağ bir metreden uzundu ve ağzından yukarı doğru yükseliyordu. Örümcek bir anda ipliği bıraktı ve bir anda gözden kayboldu. Hava sıcaktı ve görünüşte oldukça durgundu ama bu hava şartlarında atmosfer asla bir örümceğin ağı kadar narin bir şeyi havalandıramayacak kadar dingin olamaz. Sıcak bir günde bir nesnenin kıyıya vuran gölgesine ya da uzak bir manzarada bir düzlüğe baktığımızda, ısınmış havanın yükselen akımının etkisi neredeyse her zaman görünür haldedir. Ve bu akım da ipliğinin üzerindeki minik bir örümcek kadar hafif bir nesneyi taşıyabilir. Aynı türden, fakat farklı cinsiyetten ve yaştan örümceklere büyük sayılar halinde karadan fersahlarca uzaklıkta birkaç defa rastlanması, bu ağı üretenlerin onlar olduğunu kanıtladığı gibi, havada süzülme becerisinin de belli bir örümcek kavminin özelliği olduğunu gösterir, dalış yapmanın Argyroneta’ların [su örümceği] bir özelliği olması gibi. O halde Gossamer’in kökeninin, Epeira [küre dokuma örümcek] veya Thomisa gibi diğer bazı cinslerin yavruların ağlarından geldiğini söyleyen Latreille’in varsayımını reddedebiliriz; diğer yandan öbür örümceklerin yavrularının da havada yolculuk etme becerisine sahip olduklarını görebiliyoruz.

Plata’nın güneyine çeşitli geçişlerimizde bayrak bezinden bir ağa sık sık tırmanır, bu şekilde pek çok ilginç hayvan yakalardım. Beroe’nin (bir çeşit deniz anası) yapısı, titreşim halindeki sıra sıra cilia’sı7 ve karmaşık olduğu kadar düzensiz dolaşım sistemiyle olağanüstüdür. Kabuklular içinde pek çok tuhaf ve tanımlanmamış cins bulunuyordu. Bazı açılardan notopodlara (ya da arka ayakları neredeyse sırtında olduğu için bu şekilde çıkıntıların alt kısmına tutunabilen yengeçlere) benzeyen bir tür, arka iyi ayağının yapısı sebebiyle oldukça ilginçtir. En altın bir üstündeki eklem, basit bir pençeye dönüşmez ve farklı uzunluklarda üç kıl benzeri uzantı halinde son bulur; içlerinde en uzunu bütün bir bacak uzunluğundadır. Bu pençeler oldukça incedir ve zemine doğru yaslı olan dişleri oldukça keskindir. Eğimli uzuvların yassılaştığı bu kısımda beş minik vantuz bulunur; bunlar da mürekkepbalığının kollarındaki vantuzları andırır. Bu hayvan açık denizde yaşadığı ve muhtemelen istirahat edecek bir yer aradığı için, güzel yapılı bu uzvu medüzlerin ya da diğer yüzücü deniz hayvanlarının yuvarlak vücutlarına yapışmaya uygundur.

Karadan uzakta derin sularda yaşayan canlıların sayısı oldukça azdır: 35° enlemin güneyinde birkaç beroe ile Entomostraca alt sınıfına ait minik bazı kabuklu türler dışında hiçbir şey yakalamayı başaramadım. Kıyıdan birkaç mil ötede sığ sularda pek çok kabuklu türüne ve diğer hayvanlara rastlansa da, yalnızca geceleri ortaya çıkıyorlardı. Horn Burnu’nun güneyinde, 56° ve 57° enlemleri arasında ağ birkaç kez geminin gerisinden atıldıysa da, son derece ufak birkaç kabuklu tür dışında hiçbir şey çıkarılamadı. Ancak balinalar ve foklar, fırtınakuşları ve albatroslar okyanusun bu kısmında sıkça görülür. Kıyıdan uzakta yaşayan bu türlerin neyle beslendiklerini hep merak ederim. Albatrosun da aynı kondor gibi uzun süre perhiz yapabildiğine, kokmuş balina leşiyle çektiği ziyafetin uzun bir açlık dönemi boyunca onun karnını tok tuttuğuna inanıyorum. Balıkla besleniyorlar demek de meseleyi kolaylaştırmıyor; çünkü düşününce, balıklar neyle besleniyor? Atlas’ın merkezi ve dönenceler arası sularını gözlemlediğimde, burada sürüler halinde bulunan pteropodları, kabukluları ve radiataları8, onları avlayan uçanbalıkları ve uçanbalıkları avlayan torik ve orkinosları düşündüğümde belki de bu derin deniz hayvanlarının bitkiler âleminin üyeleri gibi karbondioksit gazını ayrıştırabildiklerini düşünmeden edememiştim.

Karanlık bir gecede bu enlemlerde yolculuk ederken denizde olağanüstü güzel bir manzarayla karşılaştık. Şiddetli bir rüzgâr esti ve gündüz köpüklerle örtülü su yüzeyi birden solgun bir ışıkla parıldamaya başladı. Geminin pruvası fosforlu bir sıvıyı ikiye yarıyor, arkasından da süt kadar beyaz bir iz bırakıyordu. Tüm dalgalar göz alabildiğince parlıyordu ve ufuktaki gökyüzü, öfkeyle parlayan alevlerin de yansımasıyla artık karanlık değildi.

Güneye doğru ilerlediğimizde, denizde çok sık yakamoz olmaz; Horn Burnu uzaklarında da sadece bir kez öyle yakamoz gördüğümü anımsıyorum ki, o zaman da görüntü parlak değildi. Bu durum, muhtemelen okyanusun o tarafında organik varlıkların az olmasıyla yakından alakalıdır. Denizde yakamozlara dair Ehrenberg’in9 yazdığı ayrıntılı makaleden sonra, konu hakkında herhangi bir gözlemde bulunmam gereksizmiş gibi geliyor. Yalnızca Ehrenberg’in tarif ettiği parçalı, jelatinimsi zerreciklerin Kuzey’de olduğu gibi Güney Yarımküre’de de yakamozun ortak nedeni olduğunu eklemek isterim. Zerrecikler, bir tülbentin içinden geçebilecek kadar küçük olmakla birlikte birçoğu çıplak gözle seçilebiliyordu. Suyu bir bardağa döküp çalkaladığınızda kıvılcımlar saçılıyordu; ancak küçük bir deney tüpüne konulduğunda bu zerrecikler parıldıyor sayılmazdı. Ehrenberg bu zerreciklerin belli bir derecede uyarılabilir olduğunu ifade eder. Benimse su örneğini topladıktan sonra yaptığım bazı gözlemler başka bir sonuca işaret ediyor. Şunu da ayrıca dile getireyim; bir gece kullandıktan sonra ağın kısmen kurumasına izin vermiş, tekrar kullandığımdaysa yüzeyin sanki sudan yeni çıkarmışım gibi güçlü bir ışıkla parladığını görmüştüm. Zerreciklerin bu kadar süre boyunca canlı kalmış olması bana bu durumda pek mümkün görünmüyor. Dianæa türüne ait bir medüzü ölene dek sakladığımı ve tekrar suya koyduğumda suyun aydınlandığını da notlarımda belirtmişim. Dalgaların açık yeşil kıvılcımlarla pırıldadığını gördüğümde bunun nedeni ufacık kabuklu canlılardır diye düşünürüm. Gelgelelim birçok derin su hayvanının canlıyken etrafını aydınlattığı şüphe götürmez.

Denizin yüzeyin oldukça derinlerinde aydınlık olduğunu iki defa gözlemledim. Plata’nın ağzına yakın yerlerde, iki ile dört metre genişliğinde daire ve oval şeklinde lekeler kenarları belli olacak şekilde düzgün, ancak solgun bir ışıkla aydınlanıyordu; çevredeki sudaysa sadece yer yer kıvılcımlar seçiliyordu. Görüntü mehtabın yansımasını ya da başka bir ışıklı cismi andırıyordu; dalgalanan yüzeyde cismin kenarları da titreşiyordu. Suyun dört metre altına ulaşarak seyreden gemimiz bu lekeleri bozmadan geçti. Dolayısıyla bu hayvanların geminin dibinden daha derinde bir yerde toplanmış olduklarını varsaymalıyız.

Fernando de Noronha yakınlarında denizden yanıp sönen bir ışık geliyordu. Bu görüntü, aydınlık bir sıvıda hızla hareket eden büyük bir balığa benziyordu. Denizciler de durumu buna atfediyorlardı; ancak ışıkların yanıp sönme frekansı ve hızı nedeniyle şüphelerim yok değildi. Genel bir gözlemde bulunarak bu manzaraya soğuk ülkelerden çok sıcak ülkelerde rastlandığını daha önce belirtmiştim. Atmosferdeki elektriğe yapılan bir müdahalenin bazen elektrik üretimine yardımcı olduğunu hayal ederim. Denizde birkaç gün hava her zaman olduğundan daha sakinse suyun daha aydınlık olduğunu, çünkü hayvanların bu sulara üşüştüğünü düşünüyorum kesinlikle. Jelatinimsi zerreciklerle dolu suyun kirli olduğunu ve benzer tüm örneklerde suyun atmosferle temas edecek şekilde çalkalanmasından sonra ışığın elde edildiğini gözlemlediğimden, bu ışığın organik zerreciklerin çözünmesinin bir sonucu olduğunu ve bu süreçle (insanın buna solunum adını veresi geliyor) suyun temizlendiğini düşünmüşümdür.

23 ARALIK – Patagonya kıyısında 47° enlemindeki Puerto Deseado’ya vardık. Irmak, eni değişerek kıyıdan yaklaşık otuz kilometre içeriye ilerliyor. Beagle, eski bir İspanyol yerleşiminin girişinde bir yere demirledi.

Aynı akşam karaya indim. Yeni bir ülkeye ilk defa ayak basmak hep ilginçtir, özellikle de bu durumda olduğu gibi ziyaretin özgün ve belirgin bir amacı olduğunda. Altmış ile doksan metre arasında, porfir kütlelerinin arasında geniş bir ova uzanıyor ki bu tam Patagonya’ya özgü bir manzara. Yüzey oldukça düz; yassı çakıllar ve beyaz toprakla örtülü. Yer yer kahverengi ince çimen kümeleri, daha da az dikenli çalılar var. Hava kuru ve ılıman, mavi gökyüzü yalnızca zaman zaman bulutlarla örtülü. Bu kurak düzlüklerin ortasında dururken bir taraf hafifçe yüksekte kalan, ancak bir o kadar yassı ve tenha olan bir düzlüğün yamacıyla çevrelenmiş oluyor; diğer tarafta ise toprağın ısınmış yüzeyinden yükselen titrek serap her şeyi belirsizleştiriyor.

Düzlükleri yaran geniş, dibi düz vadilerdeyse çalılar daha bol yetişiyor. Ülkenin mevcut lağım şebekesi, böylesine geniş kanallar açmak için müsait değil. Bazı vadilerde karşılaşılan kadim bodur ağaçlar, sanki son sel olayından beri ne kadar zamanın geçtiğini kanıtlamak istercesine oraya