*****

HALİD ZİYA UŞAKLIGİL

KIRIK HAYATLAR

GÜNÜMÜZ TÜRKÇESİYLE

*****

Can Miras

Kırık Hayatlar, Halid Ziya Uşaklıgil

© 2020, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Orhaniye Matbaası, 1342 (1924)

Yazar tarafından dili sadeleştirilmiş birinci basım: Hilmi Kitabevi, 1944

Can Yayınları’nda 1. basım: Nisan 2020, İstanbul

Yayına hazırlayan: Mustafa Çevikdoğan

Düzelti: Melis Oflas

Mizanpaj: Emin Petek

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-4413-6

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

HALİD ZİYA UŞAKLIGİL

KIRIK HAYATLAR

GÜNÜMÜZ TÜRKÇESİYLE

Günümüz Türkçesine uyarlayan

Mustafa Çevikdoğan

ROMAN

*****

Halid Ziya Uşaklıgil’in Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Aşk-ı Memnu, 2016

Aşk-ı Memnu (Günümüz Türkçesiyle), 2016

Bu muydu?, 2016

Mai ve Siyah, 2016

Mai ve Siyah (Günümüz Türkçesiyle), 2016

Ferdi ve Şürekâsı, 2016

Ferdi ve Şürekâsı (Günümüz Türkçesiyle), 2016

Bitmemiş Defter, 2018

Saray ve Ötesi, 2019

Saklanan Düşman, 2019

Kırık Hayatlar, 2020

*****

HALİD ZİYA UŞAKLIGİL, 1865’te İstanbul’da doğdu. Aslen Uşaklı olan ailesi daha sonra İzmir’e yerleşmişti. 1878’de İstanbul’dan İzmir’e taşınan Halid Ziya, bu şehirde eğitimine devam etti, Fransızca ve İtalyanca öğrendi. Bir yandan Türkçe edebiyatta kendini geliştirirken bir yandan da Fransızcadan yaptığı çevirileri yayımlatma fırsatı buldu. Kitap olarak yayımlanan ilk çevirisi Jean Racine’in Le Thébaide adlı eseridir. Bir şiiri Muallim Naci’den sert bir eleştiri alınca şiirden uzaklaştı ve nesre yoğunlaştı. 1884’te İzmir’de arkadaşlarıyla Nevruz gazetesini çıkardı. Bir süre İstanbul’da yaşadıktan sonra tekrar İzmir’e dönüp Hizmet ve Ahenk gazetelerini kurdu. Sefile romanı ilk sayıdan itibaren Hizmet’te yayımlandı. Sefile’yi Nemide izledi. 1893’te tekrar İstanbul’a yerleşen Halid Ziya, 1896’da Mai ve Siyah’ın tefrikasıyla Servet-i Fünun’a katıldı. Ardından Aşk-ı Memnu geldi. Kırık Hayatlar’ın tefrikası bitmemişken istibdat idaresinin baskılarına dayanamayarak yazmayı bıraktı. 1908’e kadar ara verdiği yazı hayatına Sabah’ın başyazarı olarak döndü ve bu gazetede Nesl-i Ahir’in tefrikasına başladı. V. Mehmed’in tahta çıkmasından sonra İttihat ve Terakki idaresi tarafından mabeyin başkâtipliğine atandı. Bu göreve dört yıl devam etti. 1915’te Almanya’ya gönderildi. Cumhuriyetin ilanından sonra, 1906’dan beri yaşadığı Yeşilköy’deki köşküne çekildi ve eski eserlerinin dilini sadeleştirerek yeni baskılarını hazırlamaya başladı. 1937’de oğlu Vedat’ın intiharıyla büyük bir yıkım yaşadı. 1945’te Yeşilköy’de öldü.

Vakit gazetesinin 23 Mart 1922 sayısının ilk sayfasında, Kırık Hayatlar’ın ikinci defa tefrika edilmeye başlanacağı haber veriliyor:

“Yeni tefrikamız: Kırık Hayatlar

Uşşakizade Halid Ziya Bey’in en son romanı bugün üçüncü sahifemizde derce başlanmıştır. Halid Ziya Beyefendi, edebiyatımızın hakiki ve bedii manasıyla roman ve hikâye halikı olmak gibi müstesna payesini ihraz etmiş bir üstadı olduğu gibi üstadın bütün kudret-i sanatına tecelligâh olacak eserleri de Kırık Hayatlar’dır. Mai ve Siyah’ın, Aşk-ı Memnu’nun alelumum meshur ve musahhar kaarileri yeni tefrikamızı takip ettikçe üstadın bu yarım kalmış eserinin ikmal ve ve intişarına vasıta olmakla duyduğumuz iftiharda mutlaka bize iştirak edeceklerdir.”

*****

Can Yayınları’nın Notu

Kırık Hayatlar ilk olarak 23 Mayıs 1901’de Servet-i Fünun’da tefrika edilmeye başlanmıştı. Fakat dönemin sansür baskısına dayanamayan yazar, roman bitmeden tefrikayı sonlandırmaya karar verdi. Daha sonra 23 Mart 1922 ile 8 Temmuz 1922 tarihleri arasında romanın tamamı Vakit gazetesinde yayımlandı. Kitap olarak da ilk defa Arap harfleriyle 1924’te, Orhaniye Matbaası’nda basıldı. 1944’teki yeni harfli ilk baskıda yazar, romanı elden geçirip Arapça ve Farsça terkipleri Türkçeleştirmişti. Biz de elinizdeki kitabı hazırlarken bu 1944 baskısını esas aldık. Bu baskıda fark ettiğimiz bazı ek, kelime, cümle yanlışlarında 1924 baskısına başvurarak eksiklikleri köşeli parantezler içinde oradan tamamladık. Gerek gördükçe diğer baskılardan da yararlandık.

Kitabı günümüz Türkçesine uyarlarken yazarın diline en az müdahaleyle artık Türkçe sözlüklerden neredeyse tamamen çıkmış Arapça, Farsça kelimeler ve terkipler için en uygun karşılıkları bulmaya çalıştık; kitaptaki kelimenin tam karşılığı olsa bile metnin ahengini bozacak türdeki yeni kelimeleri metinde kullanmadık. Az da olsa hâlâ kullanımda olan, bağlamdan anlamı çıkarılabilen kelimelere müdahale etmedik, bunlar için kitabın sonuna bir sözlük hazırladık. Bugün sık kullanılmayan Türkçe kökenli bazı kelimelerin, halk deyişlerinin anlamlarını, yaygın anlamında kullanılmayan eski kelimelerin anlamlarını ve gündelik hayata ve döneme dair bazı açıklayıcı bilgileri de dipnotlarda vermeye çalıştık.

*****

Muharrir Ne Diyor?

Halid Ziya Uşaklıgil’den bu eseri hakkında fikrini anlamak istedim. Dedi ki:

“Benim yazılarımı iki sınıfa ayırmak icap eder. İzmir mahsulleri ki yazı sanatımın emekleyen çocukluk devresi demektir. Orada dört büyük roman yazdım: Hizmet gazetesinde tefrika olarak kalan ve kitap şeklinde basılmayacak olan Sefile ile tefrika edildikten sonra kitap şeklinde de basılan Nemide, Bir Ölünün Defteri ve Ferdi ve Şürekâsı. Bu üç roman sırasıyla sadeleştirilerek, yeni yazıyla tekrar basılmak üzere hazırdır. ‘Sadeleştirilerek’ dedim zira bunlarda bile bir süslemek hevesi vardı. Yanlış bir heves! Yazıldıkları zaman büyük bir rağbet kazanan, hatta taklitleri basılarak birçok sürülen bu eserler, bugün için pek ilkel şeyler kabilindendir. Onlarda başlayan süs düşkünlüğü, yani Arap ve Fars kelimeleri ile terkiplerde aranan ziynet, Edebiyat-ı Cedide devrinde öyle bir aşırılığa vardı ki bundan geri dönmek ve sadeliğe doğru gitmek lüzumuna inanmaya başlamıştım. İşte bu inanımın sevkiyle Kırık Hayatlar yazılmaya başlandı. O kadar sade olmaya yelteniyordum ki bir gün bana Mehmet Rauf bu eserden bahsederek, ‘Dikkat ediyorum, Edebiyat-ı Cedide’den ayrılıyorsun!’ demişti. Öyle olmakla beraber bugün kitabı yeni neslin diline yaklaştırmaya çalışırken gördüm ki lisanı yine pek yüklü, pek ağdalıdır ve sadeleştirmek için birçok yorgunluğa katlandım. Lisan bakımından bugün eser elbet çok daha iyi olmuştur.

Bir yazar kendi eserleri hakkında doğru bir fikir ileri süremez. Bununla beraber cesaret ederek diyeceğim ki Kırık Hayatlar gerek dil gerek yapı bakımından kendisinden önce yazılan ve nasılsa edebiyat tarihinde özel bir mevkiye layık görülen Mai ve Siyah ile Aşk-ı Memnu romanlarından çok üstündür. Eleştirmenler ne hüküm verirler, bunu bilmiyorum fakat bu iddiayı ileri sürerken hiçbir övünme hevesine kapılmadan söylemek isterim ki bu kitap, yazarının en olgunluk devresinin ürünüdür. Elbette bu hükmü, eser her türlü eleştiriye sebep olacak eksiklerden arınmıştır manasına almak doğru olmaz.

Eserin bir de kazaya uğrayarak ilk tefrika edilişinde kesildiğini anlattım, bunun hikâyesini kitabın başlangıcında naklettim.”

İbrahim Hilmi Çığıraçan

*****

Kırık Hayatlar, Bir Hikâyenin Hikâyesi

I

Yirmi beş yıllık bir uzaklıktan sonra geçmişe dönmüş bir gözle maziye bakınca o zaman Servet-i Fünun muhitinde var olan edebî hareketi daha belirgin çizgilerle çemberlenmiş görüyorum. Bu harekette her şeyden çok fark edilen özellik şuydu ki, o özel bir düzen dairesinde, sebepleri adeta siyasi bir hareket belirlemek için evvelden düşünülüp kurulan, kararlaştırılmış esaslar üzerine bina edilen danışma ve anlaşmalar neticesinde meydana gelmiş bir hadise değildi; hatta onda tam manasıyla bir anlaşma bile yoktu. Ancak bir tesadüf eseriydi. Şurada burada, kendi âlemlerinde, kendi bahtlarına yazılmış kaderlerini takip ederek ilk tecrübe basamaklarından geçmiş olan kalem erbabından birkaçı, hatta daha önceden pek iyi tanışmayarak, pek sıkı görüşmeyerek, nasılsa esivermiş bir rüzgârla aynı matbaanın çatısı altında toplanmışlar, aynı kitapçığın sayfalarına sanat aşkından başka bir şeyi önemsemeyerek yazılarını getirmişlerdi.

Aralarında anlaşma yoktu fakat buna karşın birliktelik vardı. Bir diğeriyle temas ettikçe sanat hakkında anlayışlarının uyumunu fark eden ve belki birbirine yakın yaşamakla birbirinden aşılanan bu adamlarda aynı konularda, aynı duygulara sahip olmaktan, aynı ufuklarda, aynı uçuş tarzına doğal bir meyil taşımaktan gelen bir birliktelik ki derhal aralarında dayanışma ve birbirine arka çıkma duygularını az çok zedeleyebilecek nitelikte ne varsa onları tamamıyla bir tarafa bırakmaya tabiatıyla lüzum gören bir muhabbet ve samimiyet doğurmuştu.

Ne muhit ne sınıf ne mevki ne yaş farkları bunların arasında esen sıcak dostluk havasına soğuk soluğunu üfürmeye fırsat bulamadı. Etraf ne kadar mümkünse o kadar muhalif unsurla, güç şartlarla doluyken, her adımda bir tehlikenin ihtimali kendilerini beklerken bütün o bezginlik ve gevşeme verecek sebeplere karşı tek kuvvet alabilecekleri manevi kaynak işte ancak aralarında var olması lazım gelen muhabbetti. Onun için, tabiatıyla etraflıca düşünüp taşınmaya lüzum bile hissetmeden, yalnız birbirine sokulmuş olmak ihtiyacının sevkiyle bu kalem erbabı ne kadar birbirlerini sevmek için ruhlarında yetenek varsa o kadar sevmişlerdi.

Ve her türlü yoksunlukların, tatsızlıkların, hak edilmemiş hücumlara, hakaretlere maruz kalmaktan doğan hüsranların, her fırsatta inkâr edilen, alay edilen sanatlarına dair üzüntülerin, yorgunlukların verdiği zararın karşılığı işte bu sevgiden ibaretti. Bununla mutlu, bununla şendiler; bununla her şeyin üstesinden geldiler. Yalnız bir şeye mağlup oldular, yalnız bir kader yumruğu vardı ki; başlarının üstünde tehdit vaziyetiyle dururken bir gün nihayet bu topluluğun ortasına düştü ve onları perişan ederek dağıttı.

Bu topluluk doğal olarak o zamana ait idarenin kuruntularını harekete geçirmekten geri durmuyordu, o bundan geri dursaydı bile etrafında kaynayan kıskançlığın uyarıcı sesi, kuruntuyu uyandırmak için icap eden fenalık vazifesini fazlasıyla yerine getiriyordu.

Her gün bu topluluk, kuruntulara ne derece hedef olduğunun bir işaretini görürdü ve her gün ona dair korunma vasıtalarının uygulanmasında daha fazla şiddete gerek duyan bir ihtiyaca kurban olurdu. Yılmadı. Hayatını boğmak için gittikçe daha sıkışan zincir gırtlağında her gün biraz daha dar delik bırakmakla beraber o böylece nefes alabileceğini, yaşamakta ısrar edebileceğini düşündü; nihayet bir gün birdenbire zincir tamamıyla sıkıştı, “Artık nefesini kes!” dedi. İşte ancak o zaman kalemleri kırmak, birer köşeye çekilmek ve senelerce, gittikçe yıpranan, gittikçe kendi kabiliyetlerini unutan bu gençler için sanatı eskimiş bir mal hükmünde bir dolabın karanlıklarında ve tozlarında uyutmak lazım geldi.

Bu sıradaydı ki kafilenin en sonunda, başlanmış bir hikâyeyle ben kaldım. Bu hikâye Kırık Hayatlar’dı. İstiyordum ki bu eserimde ondan önce gelen yazılarıma ait şiirsellikten ve hayalcilikten başka bir yol takip edeyim. Bunda sadece hayat olacaktı. Memleketin hakiki hayatından bir manzara ki onda gözleri oyalayacak, hayal gücünü eğlendirecek süslerden hiçbir iz bulunmasın. Balzac’ın, Stendhal’in, Bourget’nin1 başvurdukları usulde bir hikâye ki bu üstatların isimleri söylerken onlara yetişmek küstahlığına çıkışmamakla beraber kendi halince, kendi gücünce o türün mütevazı bir örneği olsun.

Hikâye hakkında o derece insafsız olmayan zaman bu hikâyenin bu niteliği üzerine hemen çengellerini çıkardı ve onu didiklemeye, delik deşik etmeye başladı. İlk önce kopan, çengellere takılarak giden parçalara rağmen yine devamı mümkün zannettim; fakat artık o karar vermişti. Ne olursa olsun, kafilenin son kalemini de kırmak ve bu muhitte uyanmış hareketin son titreşimini de söndürmek için kararlıydı.

Nihayet bir gün...

Bundan sonrasını o tarihte yazılarak bir tarafa atılmış olan ve bugün tekrar meydana çıkan şu kâğıtlarda görmek mümkündür:

6 Kanunevvel 1317 Cuma2 sabahı

Bugün yazıhanemin3 başına acı bir mecburiyetle oturuyorum: Nihayet yazı yazmaktan feragat etmek lazım geliyor. Yazı yazmak! Hayatımın yarısından fazlasını avutup oyalayan bir eğlence, bütün bitkinliklerine, yorgunluklarına, boşa çıkan ümitlerine bedel, bilinemez nasıl belirsiz bir avuntuyla işte ta çocukluktan bugüne kadar beni aldatan bir eğlence. Evet, nihayet bu eğlenceden de feragat etmek, artık hayatını bitirip de vârislerini düşünen aile babaları gibi yazıhanemin başında vasiyetname yazmak lazım geliyor. Çünkü artık bir şey yazmaya imkân yoktur:

İki gün evvel matbaanın minimini dizgicisi, henüz on dört yaşlarında güzel bir çocuk, elinde dört sütunluk matbaa müsveddesiyle yanıma geldi. Bunlar matbuatın kontrolünden geçerek zavallı sanat evladının kırmızı kanlarıyla bulanmış bir kalemle, zalim, gaddar, vahşi bir kalemle kanlar içinde bırakıldıktan sonra suratıma atılan müsveddelerdi. Bunları nasıl bir elle aldığımı, nasıl gözlerle seyrettiğimi anlamak için türlü mesaiden sonra ortaya çıkmış bir eserin bir dakika içinde bir tekmeyle paramparça edildiğine, hiçbir şey yapmaksızın, elden hiçbir şey gelmeksizin, miskin bir şahit olan bir sanat sahibi olmak gerekir.

Neler çıkarılmış, neler çizilmiş, nasıl masum fikirlerin gırtlakları sıkılarak boğulmuş! Sonra bunu yapan kalem o kadar fikirsiz, o kadar mantıksız ki birçoklarının niçin bu kalemin zulmünden kurtulamadıklarını tahmin etmek bile mümkün olamadı.

Bir eser tasavvur edilsin ki en fazla hayatla dolu görünen parçaları, en fazla bir şeye benzeyen fikirleri, mantık değil, hatta dilbilgisi kurallarına dikkat edilmeden kaldırılsın; sonra bu ötesi berisi yaralarla dolu eser umursamaz bir arkadaşın ihmalci tashihinden geçerek mantık hatalarının, dil yanlışlarının, dizgi yanlışlarının bütün kusurlarıyla ortaya atılsın. Oh! İşte nihayet buna razı gelemeyeceğim.

Ben o kırmızı kalemin hükmüne mağlup olanlar içinde, zannederim sonuncu kaldım. Bütün meslek arkadaşlarım birer birer çekildiler, ortada yalnız ben vardım. İtiraf ederim ki onun zulmüne en az ben hedef oluyordum. Küçük hikâyelerimde, Mai ve Siyah’ta, Aşk-ı Memnu’da böyle kurban edilmiş şeyler pek azdı. Buna büyük bir sebep var; bunlar her şeyden önce bütün bütün şiir ve hayale dayanan şeyler gibiydi. Hayatın acılıklarına yaklaştıkça bunları bütün süslerdim; fakat nihayet süslenemeyecek acılıklar, kırık hayatlar yazmak istedim ve o zaman kırmızı kalemle savaşmak gerekti. İşte altı aydır, bu savaş arasında yıkık ve perişanım, altı ay onda yorulmaz bir zulüm, bende yorulmaz bir inat, savaştık. Bu savaş arasında zavallı eser, Kırık Hayatlar, parça parça, hurdahaş oldu; fakat anlıyorum, daha ilerisine gitmek mümkün değil. Bugüne kadar eserin en dokunulamayacak yerleri yayımlanıyordu, bugünden sonra başlayacak kısmını aynı mücadeleyle kurtarmak mümkün değil, yahut ki eserden, sanattan feragat ederek bir karalama yazıcısı olmaya katlanmalı. Şimdiye kadar bunlardan biri olmadığıma –belki ayıp bir duyguyla– o kadar memnunum ki bugünden sonra da edebî hürriyetimi değiştirmeye lüzum görmüyorum.

Bundan sonra yayımlamak için yazılamayacak şeylerin intikamını, yayımlamamak için yazmakla almak mümkün olabilecek mi acaba? Günü gününe, vakit buldukça, hayatın zalim yorgunluk ve mesai saatlerinden on dakika çalabildikçe gelip şu yazıhanenin başında hayattan, etrafımda kaynayan –bir çamur mayasıyla, heyhat!– pis hayattan duygularımı işaret etmek, hissedildikleri gibi süssüz, güçlüksüz, güya gecelik elbiseleriyle zavallı, hasta hayat evladımı perişan kâğıt parçalarının üstüne atmak ne büyük bir avuntu olurdu.

Bu suretle Kırık Hayatlar kalmış fakat bunlardan belki daha acı, daha başka türlü bir acılıkla acı bir başka kırık hayat çıkmış olurdu.

II

Hiç zannetmek istemiyorum ki istibdat devri diye anılan senelerde bir yandan teftiş ve muayene encümeninin4, bir yandan matbuat idaresinin yazılanları incelemek hakkında günden güne artarak nihayet vehimliliğin deliliğe pek benzeyen bir şeklini alan vesvesesi asıl saltanat makamından ilham almış olsun. Bu daha çok etrafın aşırı hevesle, sanki birbirine karşı bağlılık örneği vermek eğiliminin bir yarış zemininde gittikçe artan bir şiddete kapılmış olmasına verilmelidir.

Az çok siyaset hatalarına düşmüş olmasına, bazı ruhi sebeplerle fıtratının vehimlere düşkünlüğü saltanatı zamanında birtakım idari aksaklıklar doğurmuş bulunmasına rağmen pek yüksek bir zekâya sahip olduğu tarihin şahitliğiyle sabit olan Abdülhamid’in kendisi bu derece küçük şeyleri onaylamamış olacağını düşünmek daha insaflıca olur inancındayım.

Onun için bugün o zamanın bu zemine ait vakalarını hatırlarken vicdanımın kızgınlığını idare çarkının asıl hareket kaynağına değil, onun dönüş tarzına yöneliyor görüyorum.

Aşağıda görülecek örneklerle, zannederim tamamıyla anlaşılacaktır ki bu türden şeyleri çizmek usulünü kabul eden kalemlerde tek bir mahrek, yine kendi kimliklerinin dokusunda saatten saate dişleri daha derinlere inen vesvese kurtlarından ibarettir.

Meselenin gereklilikleri gibi olması lazım gelen bu meselede o zaman hep böyle düşünürdük, o zamandan bugüne kadar da bu düşünce tarzını çürütecek bir işaret çıkmadı. Hatta bizleri böyle düşünmekte isabet olunduğuna daha da ikna edecek vakalar bile yaşandı: Yetkili memurlar tarafından yayımlanmasına izin verilmeyen makaleler oldu ki sahipleri, daha yüksek makamlara kapılanmış olduklarından, gidip başkaları tarafından yasaklanan yazılarına padişahın emriyle izin aldılar. Bu tarzda vakaları hemen her gün tekrar tekrar muayene memurlarının5 burunlarına uzatan bir ustalık ocağı vardı ki meşhur Baba Tahir’in6 Malumat Matbaası’ydı.

Merak erbabından bir araştırmacı ortaya çıksa da yetkili memurlar tarafından çizilen şeyleri, eğer hâlâ mevcutsa matbaalardan toplayarak bunlardan derlenen bir numune mecmuası ortaya çıkarsa ve buna karşın mesela Malumat Matbaası’nın yayınlarından seçilecek örnekleriyle kıyaslasa pek dikkat çekici bir eser vücuda getirmiş olurdu.

Ne kadar üzücüdür ki bahis mevzusu olan Kırık Hayatlar’dan kendi hesabıma çıkarılan şeyleri o zaman matbaa vesikalarından kopyalayarak korumuş değilim. Yalnız bu üzüntüyü biraz düzeltecek elde bir kâğıt kalabilmiş ki o da hikâyenin son tefrikalarına ait, çizilmiş parçaların bir küçük örneğidir.

Bunları uzun yıllardan sonra gözden geçirmek ve acaba şu kelime, bu ibare neden zararlı görülerek çıkarılmış diye düşünmek oldukça cazip bir eğlence olur. Bu eğlenceden hikâyenin bugünkü okurlarına bir pay ayırmak istedim. İtiraf ederim ki görülecek şeylerden birtakımının niçin çizilmiş olduğunu ben de tamamıyla anlayamadım.

Çıkarılan kelimeler ve ibareler parantez içine alınanlardır:

* * *

... hep zihninin içinde (gizli gizli yaşayan) dakikalar...

* * *

... Dul! (Bu kelimenin manasını öğrenecekti. Bu kelimenin manası rüyasız, ışıksız karanlık bir geceydi. Nasıl geçtiği fark edilemeyen bir ümit ve mutluluk devresiyle nasıl geleceği anlaşılamayan kuru bir geleceğin arasında uzun bir bekleyiş.)...

Bu ibarelerden birincisinde gizli gizli yaşayan ifadesinden Abdülhamid’in kendisine, ikincisinde dul ifadesinden o sırada saltanat ailesine ait bir boşanma meselesinin ortaya çıkmasına gönderme olduğu düşünülmüş olacak. Fazla olarak endişe verici bir gelecekten de bahsediliyor.

* * *

... çalışan gözünde (kardeşlerinin artık kıskançlıklar icat etmekten, didişmekten vazgeçen merhamete benzer muhabbetlerinde)...

* * *

... vaat ederdi. (Kim bilir? Evet, bu kim bilirlerle ne kadar gözyaşları kurutulacak, ne kadar ağarmış saç telleri koparılacaktı.)...

Bu iki ibarede çıkarma sebebi pek bellidir.

* * *

... bir dolaşsalar (bu, yerden bitiyormuşçasına fışkıran yeni şehri bir görseler) ...

Bu yerden biten şehir Feriköy ve Şişli semtleriydi. Fakat belki Yıldız binaları kastedilmiş olabilir düşüncesi üzerine çıkarılması uygun görülmüş.

* * *

(Damadını) tebrik ediyordu.

O sırada Mahmut Celaleddin Paşa ve Kemalettin Paşa vakaları yaşanmıştı. Onun için damat kelimesinin Türk dilinden uzak tutulması gerekiyordu.

* * *

... cebine koydu. (Mademki daima bir kahkahanın yanında bir matem inlemesi vardı, hayatı böyle kabul etmeliydi) ...

Bunun sebebini tam anlayamıyorum. Belki sevince engel olacak üzücü bir düşünceyi söylemek uygun görülmemiştir.

* * *

... Derhal (inkılap) ederdi.

İnkılap kelimesi reddedilmiş ifadelerdendi. Nasıl olmuş da o kadar tecrübelerden sonra yine gafil davranıp bu kelimeyi kullanmışım.

... yaslanmak lazım gelince (babasından ayırarak) annesine sevk ediyordu. (Tabiatın doğrudan doğruya hükmüne tabi olan takdirlerde babalık anneliğe oranla ne kadar yabancı kalıyordu.)

... o, (erkek, baba) annesine...

... hükmedemeyen (miskin erkeğe) kocasına...

Bu ibarelerde çıkarılan ifadeleri anlatmaya gerek yok. Pek az bir düşünüp taşınmayla muayene memurunun vehminde ne kadar hastalıklı bir keskinlik olduğu derhal anlaşılıyor.

* * *

... bir şefkatin (yücelik ve büyüklüğü, derin bir nefsî feragatin şiir ve kutsallığı) cisimleşmiş yüce bir heykel (Yüce ayağının tozuna yüzler sürünerek kasideler söylenecek kutsal bir put) olurdu.

Bugünün diline görece gülünç bir tantanayla yüklü görünen bu ibarede çıkarılan birinci parçanın sebebi pek anlaşılmıyor, en yüksek ihtimal muayene memuru şefkatin yücelik ve büyüklüğünü hele ondan sonra feragat kelimesini kullanarak nefsî feragatinin şiir ve kutsallığını hikâyesine koymak cesaretini alan bir yazarda pek yükseklere ulaşmak isteyen siyasi bir kötü niyet görmüş olacak. İkinci parçanın hükümdarın zatına bir gönderme içermesinden çekinilmiş.

* * *

... bu, nihayet, (bozgunculuğa meyilli), hasta...

Sebebi belli. O zaman bozgunculuğa meyilli bir şeyin, hatta bir hikâyede sade duygular anlatılırken bile mevcut olmasına izin verilemezdi.

* * *

.... düşmesin. (Ben yalnız sizi tutmak, siz bana yalnız tutunmak için birbirimizin elini sıkalım, ben sizi kurtarayım, sizin kurtarıcı bir biraderiniz olayım, siz de bana o kadar minnet duyunuz ki ben bununla mutlu olayım.) ...

Pek açık anlayamıyorum. Acaba saltanat ailesine dair bir ilişki için mi yahut vekiller veya padişahın yakınları arasında bir zat için mi yoksa Almanya imparatoruyla dost görünmek için mi, her nedense farklı mecralara sevki mümkün olan bu dolaşık cümle muayene memurunun rahat uyumak isteyen ruhunu üzecek nitelikte görülmüş ve kırmızı kalemle idama mahkûm edilmiş.

* * *

... tatil edenler (onu gergin bir söyleyişle gevezeliğinde serbest bırakarak) ...

Az çok anlaşılıyor.

* * *

... çocukları olmamış. (Behçet Efendi karısının üstüne evleneceğine, Nesime Hanım da Fener Bahçesi’nde arabalara, üzerinde bir güvercin gagasında mektup resmiyle nağmeler fırlatacağına) birer...

Ben de bugün düşünürken bu ibarede farklı sebeplerle ilişilebilecek fikirler ve kelimeler buluyorum. Düşünülürse onlar keşfedilir; her halde susmayı ve keşif lezzetini, arayacak olanlara bırakmayı tercih ediyorum.

... bir efsaneyi (kim bilir nasıl muhataplara) anlatıyordu.

Anlayamadım.

* * *

... bir (feragat) ...

Malum.

* * *

... işitilmeyen (bu mahrem yalnızlığın arasında) ...

Padişahın hayatına gönderme olabilir düşüncesiyle çıkarılmış.

* * *

İşte bu gösterilen örneklerle Kırık Hayatlar hikâyesinin nasıl bir sekteye uğradığı anlaşılmış olur. Yirmi sene kaldıktan sonra hikâye Vakit yazı işlerinin aracılığıyla yeniden hayat buluyor. Yazarına kalsaydı onu unutuluşa mahkûm bırakmaya yeğ gözüyle bakardı. Ona yeniden hayat bahşetmek lütfunu gösterenlerde mi isabet oldu yoksa onu büsbütün terk edilmiş bırakmak fikrinde bulunan yazarı [mı] makul bir harekette bulunmuş olurdu; bunu belirleme hakkına artık bugün sahip değilim.

1. Honoré de Balzac (1799-1850), Stendhal (1783-1842), Paul Bourget (1852-1935): Fransız yazarlar. (Y.N.)

2. 19 Aralık 1901. (Y.N.)

3. Yazı masası. (Y.N.)

4. Encümen-i Teftiş ve Muayene. Maarif Nezareti bünyesinde kurulan ve yayımlanması istenen eserleri inceleyip basılıp basılmamasına karar veren kurum. (Y.N.)

5. Sansür memuru. (Y.N.)

6. Malumatçı Mahmet Tahir Efendi (1864-1912): Gazeteci, matbaacı ve yayıncı. (Y.N.)

*****

KIRIK HAYATLAR

*****

I

“Vedide! Vedide!”

Bu henüz perdeleri takılmamış evin içinde kendisini bir parça sokakta farz eden genç kadın, saçlarının üstüne gelişigüzel dolanmış ince örtüsünü başından atamayarak kocasının sesine koştu ve onun kuvvetli darbelerle açmaya çalıştığı, boyaları henüz tamamıyla kurumamış, içi yeşil, dışı beyaza yakın mavi panjurun yanına yaklaştı. O zaman Ömer Behiç bu dolgun, taze kadın vücudunu, sekiz seneden beri hayatının bütün hislerine her vakit beraber bir yoldaş olan bu kıymetli eşi şu mutluluk dakikasında daha fazla yanında bulundurmak isteyerek omzundan tuttu. Hafifçe göğsüne çekerek nihayet açılan pencereden elini uzattı:

“Bak, görüyor musun? Ne manzara! İşte geniş kırlar, işte açık ufuklara karışan dağlar. Biraz ağaçsız, biraz yeşilliksiz; fakat düzlüklerin garip görünümleri, aniden kırılmaları burasını ağaçlardan çok, yeşilliklerden fazla süslüyor. Ya güneş! İtiraf et ki güneş burada daha başka türlü parlıyor. Bak bütün yaldızlanmış, sanki güneşten şeffaf bir gümüş şelalesi akıyor; havalarda, kırlarda beyaz bir alev kaynıyor.”

Karısını biraz daha çekti. Dudakları, örtüsünün kenarından sarkarak hafif hafif titreyen saçlarına sürünürken yavaş, sanki bu mutluluğu başkalarından esirgemek isteyen bir sesle ilave etti:

“Oh! Bilsen, ne bahtiyarım! Ne derin bir bahtiyarlıkla bahtiyarım! Hem senin yanında anlıyor musun, Vedide, senin yanında, işte böyle, omuz omuza, nefesin nefesimi okşayarak, ellerin ellerimi sıkarak, her gün böyle, her gün beraber...”

Sanki daha yakın, onunla daha beraber olmak isteyerek karısını hep biraz daha çekiyordu; bu defa örtüsünü yavaşça açarak, dudaklarıyla saçlarının arasından boynunu araştırdı. “Oh! Sen, sen!” dedi. “Hayatımın asıl mutluluğu, biricik mutluluğu...”

Vedide ufak bir ayıplama edasıyla, gözlerini Şişli’nin bu mayıs güneşi altında, büyük bir iç hazzıyla göğüsleri kabara kabara taze bir hayat içinde uyuyor zannolunan kırlarından ayırmayarak sordu:

“Selma ile Leyla’yı unutuyor musun?”

O birden cevap verdi:

“Lakin onlar, onlar da sen! Onlar bence senden başka bir şey değil ki... Senin vücudundan ayrılmış, senin ruhundan çıkmış, senin nefesinle büyümüş şeyler! Onları daha çok senin çocukların oldukları için seviyorum.”

Babasının sözlerine bir nakarat yapmak istiyormuşçasına, henüz hiçbir şey yerine konamayan bu yeni evde, bir ucu pencerenin demirine bir ucu kapının topuzuna bağlanarak geçici bir yatak haline getirilen hamağın içinden, gündüz uykusunu henüz tamamlayan Leyla’nın sesi işitildi:

“Anneni seviyo, bebabacı seviyo, abacı seviyo, episini seviyo...”

Vedide koştu:

“Ah! Sen hepsini mi seviyorsun? Anneni, beybabacığını, ablacığını, hepsini, hepsini mi seviyorsun? Bu minimini yürek herkes için bir şeyler mi duyuyor?”

Hamağın üzerine eğilerek onun pembe yanaklarından, terlemiş tombul ellerinden öpüyor; içinden taşıp gelen bir mutluluk sevinciyle çocuğu hırpalayarak, bu küçük narin şeyi adeta yorarak onu bir öpücük sağanağının içinde boğuyordu. Leyla, ister hırpalanarak, isterse yoğrularak sevilmekten, öpülmekten hoşnut, kesik kesik nefesiyle, sağanağın arasında vakit bulmaya çalışarak nakaratını tekrar ediyordu:

“Anneni seviyo, bebabacı seviyo, abacı seviyo, episini seviyo...”

Ömer Behiç yaklaşmış, dudaklarında geniş bir mutluluk tebessümüyle bu manzarayı seyrediyordu. Aman Yarabbi! Ne kadar mesuttu! Hayatında hiç kendisini böyle mesut hissetmemişti. İşte nihayet kendisini karısıyla, çocuklarıyla, evinde, kendi evinde görüyordu. Bu ev onun bütün hayatında emellerini özetleyen bir hayaldi ki işte sonunda gerçek olmuştu. Birinci defa olarak hayatının bir gününü kendi evinde geçiriyordu, o kadar beklenen, o kadar süslenip bezenilen mutluluk saati işte buydu.

Kendi evi!

Hayatının en uzak devrelerine kadar hatırasını sürükledikçe bu hayali bulurdu. Daha mektepteyken, sonra ameliyat için ecnebi şehirlerinden birinin fakir talebe odasında hayale zaman buldukça hep bunu düşünür, işte bu hayatı beklerdi. Biraz eğlenerek, her genç erkek gibi biraz kadın kollarının arasında yuvarlanarak geçen gençliğinde hiç ciddi bir aşka tesadüf etmemişti. Pek çocukluğuna ait bir sevda hatırası vardı ki yalnız onu düşünürken, belki o zaman âşık olmuş bulunduğu zannına kapılırdı; fakat bu o derece uzak ve uzaklığıyla o derece silik bir hatıraydı ki kesin bir hüküm verecek kadar ayrıntıyı hatırlayamazdı. Bütün aşk ve tutku emellerini evliliğe bırakmıştı, eşine hiç olmazsa el değmemiş ve temiz bir ruh hediye edecekti. Aşk mutluluğunu evlilikte bulacağına öyle bir kanaati vardı ki İstanbul’a dönüşünden sonra onun için henüz sınırlı bir daire içinde küçük bir tanınırlık başlar başlamaz hemen ilk karşısına çıkan evlilik fırsatlarından birini yakaladı.

Vedide’yi küçük bir soğuk algınlığı içinde görmüş ve kendi kendisine ilk sözü, “İşte beni mutlu edecek bir kadın!” olmuştu. Tahmininde hiç aldanmamış, eşini gençliğinin o zamana kadar hiçbir yere harcanmayan, zapt ve hapsedilen bütün sevme gücüyle sevmişti. Evlilik onun için ateşli bir gençliğin kıvılcımları söndürülecek bir dinlenme devresi değil, bütün sevda ihtiyacının külleri savrulacak bir alevlenme devresi oldu. Sonra çocuklar: Selma ile Leyla... Hemen ilk senesi Selma, altı sene arayla Leyla... Bu ikincisi bir oğlan olsaydı belki daha fazla sevinecekti fakat mutluluğunun parlaklığına toz kondurabilecek şeyleri zihninden derhal silmek için onun fıtratında bir acelecilik eğilimi vardı. İkinci çocuğunu da bir kız doğurmaktan biraz utanıyor görünen karısını hemen öperek, “Ne zararı var?” demişti. “Bunları çabuk gelin ederiz, o zaman oğullarımız da olur... Hem ben sana bir şey söyleyeyim mi? Bu senin için biraz daha iyi! Damatlar için pek iyi ana olan kadınlar gelinler için...”

Cümlesini tamamlayamamış ve sağ gözünü kırparak kesik bir gülüşle ne demek istediğini anlatmıştı. Bu şakasından o kadar memnundu ki artık bir erkek çocuğa sahip olmayı düşünmedi bile... Üçüncü çocuğa ikisi de karşıydı, onların üçüncü çocukları evleri olacaktı. Hayatın mutluluğunun, emellerin hayat bulmasının bütünlük kazanması için bir bu kalmıştı.

İkisi de sekiz sene bu ev hayaline gebe olmuşlar, onu ruhlarının meşimesinde sekiz sene beslemişlerdi.

Bugün Şişli’nin büyük caddesinde, beyaz taş cephesiyle gülümseyen bu minimini ev, bu neşeyle dolu mesut yuva onların ruhunda yavaş yavaş, her parçası ayrı ayrı, en ince, en ufak tafsilat ve teferruatına kadar birer birer, zerre zerre doğmuş, beslenmiş, büyümüştü.

Bu hayal ta ilk gecelerden başladı. Ömer Behiç o nadir damatlardan biriydi ki eşinin babasını, bu sağ kolu ile bacağı hafifçe felçli, emekli ihtiyar askeri sevmemiş değildi. Annesini seviyordu bile. Dünyada artık aralarındaki mesafe gittikçe, tabiatıyla genişlik kazanan bir abladan başka kimseye sahip olmamak kimsesizliğine karşılık buraya hemen ısınmıştı. Fakat eşinin ailesiyle kolayca kurulan bu bağ, onu sırf kendisine ait bir aile hayatı hayalinden men edemiyordu.

Bir ev, onun gözünde hayat denen şeyi bir misafirlik olmaktan çıkararak onunla kendisi arasında ilişkiyi teyit edecek bir perçin hükmündeydi. Bu benimdir, benim, yalnız benim, diyecek bir avuç toprağa sahip olmak onun gözünde öyle bir haz, öyle zevkinin sonu olmayan bir mutluluktu ki bu gerçekleşmeyecek olsa hayatını eksik kalmış bir rüya, varlığını sakat doğmuş bir cenin zavallılığına indirecekti.

Ve sekiz sene, gittikçe kuvvetlenen şöhretinin kazançlarını vârislerine saklayan cimri bir baba tasarrufuyla hep o emelin gerçekleşmesine ayırarak, hayatta kendisine nasip olacak o bir avuç toprağı aramış, orada kurulacak yuvanın zihninde resimlerini çizmişti. Daha o vücut bulmadan onun hayalinde bir vücuda, bir şekil ve görünüme sahipti. Gözlerini kapayınca zarif, hoş, kâğıttan oyulmuş gibi ince şehnişiniyle7, beyaz taştan cephesiyle, parmaklıktan geçildikten sonra binanın önünde nakışlı bir halı parçası şeklinde duran minimini bahçecikten kıvrılarak tırmanmış mermer merdiveniyle kendi evini görürdü. Şişli’de o bir avuç toprağı edindikten sonra ara sıra önünden gelip geçerken hayalinde bu derece berraklık ve kuvvetle var olan şeyin orada yokluğundan ufak bir hayret duyardı.

Bütün bir evde saklanacak şeyleri mermer merdivenin bir tarafından açılan kapısıyla zemin katına yerleştiriyor, sonra asıl evin kapısına girince kendisini geniş bir mermer sofada buluyordu. Buraya zarif saksılarla çiçekler, yapraklar yığacak, yer yer yeşillikler içine saklanmış kafeslerle kuşlar, hususuyla kanaryalar koyacak ve her gün hayatın acılıklarıyla ezilip hırpalandıktan sonra evine gelince burada kendisine koşan karısının, boynuna sarılan, dizlerine tırmanan Selma’sının, Leyla’sının arasında öldürücü ıstıraplarla geçmiş bir günün sızılarını dinlendiren bir hasta hazzıyla kanaryaların başının üstünden yağan şakırtılarıyla, çiçeklerin, yaprakların yüzünü, saçlarını okşayan öpüşleriyle dinlenecek, ruhunda acı çeken insanlığın sert temaslarından kalan lekeler bu mutluluk ve neşe muhitinin saf havasıyla yıkanacaktı.

Asıl o zaman burada yıkandıktan sonra evine girmiş olacaktı. Çalışma odası, bütün o tıbba ait, vakur, heybetli görünüşleriyle etrafa ağır bir ciddiyet havası serpen kitapları temiz, parlak, zarif fakat insanı üşüten aletleriyle beraber bu ilk katın cephesinde bulunacaktı. Yemek odası evin arka cephesini boydan boya işgal edecek ve buradan camlı bir kapıyla küçük bir kameriyeden sonra bahçeye inilecekti. Vedide’ye, “Yazın bütün oracıkta yemek yeriz!” derdi.

Sonra karıkoca bu hayal sarayının geniş, aydınlık merdiveninden çıkarlardı. Burada evin bütün ön cephesinde misafir kabulüne has bir oda yapıyorlardı. Burası her ikisinin icat kabiliyetine sonsuz bir açıklık zemini olurdu. Burayı yeniden döşeyeceklerdi. Kanepeler, koltuklar, tabureler, markizler8, hücreler9, geridonlar10 yığıyorlar, duvarları bin türlü küçük şeylerle, levhalarla, şallarla, minimini sanat eserleriyle, ipek ve nadir seccadelerle, gözleri şaşırtan, fikri bunaltan garip ufak tefeklerle örtüyorlardı. İkisinin de dükkânlarda, camekânların önlerinde uzun uzun durdukları olurdu. Böyle şurada burada zihinlerinde peylenmiş şeyler vardı. Sonra bir gün, evvelce beğenilmiş mesela bir heykel yerinden kalkmış görülünce ufak bir hüzün duyarlardı. Bir vaka ehemmiyetiyle biri diğerine haber verirdi:

“Sorma! Bizim heykeli aşırmışlar.”

Bu aşırılan şeyleri için meçhul müşteri hakkında bir kin duyarlardı. Arada bir heveslerine mağlup olurlar ve evin sermayesine küçük küçük gedikler açarlardı. Onların böyle birer birer alınmış, asıl yerlerine konmak zamanını bekleyerek saklanmış birçok ufak tefekleri vardı. En çok mağlup olan Ömer Behiç’ti. Bu meselede daha sağlam, nefsine daha hâkim davranan Vedide’den korkardı, hatta vicdanının üstünde, saklanmış fiyatların yalancı günahı bile vardı.

Diğer bir meselede aralarında fikir birliği hasıl olamamıştı: Bu katın arka cephesinde biri küçük, diğeri büyükçe, aralarında bir aralık kapısı bulunacak olan iki odayla yukarı katın ön ve arka taraflarında yine böyle ikişer oda olacaktı. Yatak odaları nasıl düzenlenecekti?

Ömer Behiç, “Çocuklar Andelip Bacı’yla yukarıda yatarlar,” diyordu. Vedide bunu uygun görmüyordu. “Mümkün değil,” derdi, “yanımızda küçük odada onlar yatarlar, aralık kapıyı kaldırırız. Bacının çocuk bakacak hali var mı! O da bir çocuk olmuş artık...”

Bu meselenin çözümünü ev yapılıp bittikten sonraya ertelemişlerdi. Nihayet bir gün, nasıl oldu bilinemez, artık başlatmak için karar verdiler. Sermayelerine o kadar güvenleri yoktu, bir sene daha beklemeye karar vermişlerdi, lakin o zamana kadar bekleyiş devrelerine tahammül etmek için buldukları kuvvet bir gün birden, daha fazla beklenecek olan bir seneye karşı devam edememişti.

Ömer Behiç, “Yavaş yavaş yaparız!” diyordu. “Para yetişmezse o zaman bekleriz.”

Bu fikir o derecede cazipti ki Vedide, bütün fıtratının dayanıklılığı sönüvererek, nihayet o kadar beklenen bu uzun özlem devresini bir sene öne çekmek zevkine mağlup oluvermişti.

O zaman Ömer Behiç için büyük bir telaş başlamış oldu. Mimarlara koşuyor, saatlerle ev resimlerinin karşısında dalıyor, güzel cephelere rastlamak emeliyle Moda’ya, Tarabya’ya, Büyükada’ya seferler yapıyor, bina yaptırmış dostlarını saatlerle sorguya çekiyor ve türlü hummalı tereddütlerden, şüphelerden sonra o görülen resimleri, karşısına çıkan binaları bir tarafa atarak kendi hayalinin beyaz taş cephesine, o kâğıttan oyulmuş kadar ince, zarif oyaya geri dönüyordu.

Karısından bir söz almıştı: O müsaade etmedikçe Vedide gidip yapıyı görmeyecekti. Asıl maksadı ev büsbütün bittikten, hatta eşya taşınıp döşendikten sonra Vedide’yi, Selma ile Leyla’yı bir arabaya koyup oraya götürmek ve, “İşte evimiz!” demekti. Hatta yapının ilk zamanlarında Vedide’ye ayrıntı bile vermemek için onun sorgulayan gözlerinin karşısında kendi dayanıklılığından pek de emin olamayarak dudaklarını sıkardı. Sonra bina yükselmeye, o hayal bir vücut kazanmaya başlayınca sabredemedi. Tozlara bulanmış, eve döndükçe, daha yıkanmaya vakit bulmadan o gün üçüncü çocuklarının ne kadar büyüdüğünü haber verir, resimlerini yaparak en küçük tafsilatı bile unutmazdı.

Kışın yağmurlu günleri gelmeden evvel çatı örtülmüştü. Fakat sermaye azaldıkça daha yapılacak şeylerin ehemmiyeti cesaretlerini kırıyordu. Kanunları11 yapıyı hemen tatil ederek geçirdiler; sonra şubatın, ara sıra yaklaşan baharın müjdesini getiren güneşli günleri bu üçüncü çocuğun damarlarında taze kan kaynaması, bir büyümek, serpilmek hevesi uyandırmış oldu. Ömer Behiç kararını unutarak bir gün karısını oraya götürdü. Beraber iki muhasebeci ciddiyetiyle yapılacak şeyleri düşündüler, sermayelerini hesap ettiler, sonra Vedide fedakârlık etti, nihayet para yetişmezse onun öteden beri hiç hoşuna gitmeyen üzüm salkımı biçiminde battal, berbat küpesini satacaktı. Vedide biraz utanarak buna yanaşmayan kocasını kandırmak için, “İşte hiç olmazsa yüz elli lira,” diyordu. “Sonra sen buna faiz olarak elli lira ilave edersin, bir tek taşlı küpe alırız.”

Bu şartla Ömer Behiç rıza gösteriyordu. Artık karar verilmiş oldu. Peder beyle valide hanımın Erenköy’e nakli esnasında onlar da evlerine geçeceklerdi.

Nisanın son haftasında Ömer Behiç bir gün, büyük bir haberle geldi:

“On beş gün sonra eve geçiyoruz.”

O zaman nasıl taşınacaklarını düşündüler. Ömer Behiç muntazam bir esas takip etmek istiyordu. Son çivi çakıldıktan, son fırça darbesi vurulduktan sonra evi sildirecek, temizletecek, muşambalarla kilimler ve halılar serpilecek, mutfak takımları gidip yerleşecek ve nihayet...

Burada kahkahadan kırışarak Vedide kocasını durdururdu:

“Hangi perdeler, hangi kilimlerle halılar, hangi mutfak takımları, rica ederim?”

Onlarda bu sayılan eşyadan hemen hiçbiri yoktu. Vedide, gelin olurken babasının, vaktinden evvel hizmetinden çekilmeye mecbur olarak miralay emekliliğine mahsus maaşıyla ailesine ancak rahatlığa yakın bir geçim hazırlayabilen bu eski askerin lütfundan çok babadan kalma, Beşiktaş’ta altında üç dükkânla bir eve, Erenköyü’nde geniş bir bağ içinde dar bir köşke sahip olan annesinin lütfuna güvenebilerek bir gelin odasıyla bir yatak odasından, birkaç parça mücevherle gümüşten başka bir şeye arzularını yönlendirememişti. Bu sekiz senelik evlilik devresi esnasında da onların bu sermayesine birçok lüzumsuz, faydasız şeylerden başka bir şey eklenememişti.

Şu halde yeni evleri boş kalacaktı, her şey yeniden yapılacaktı. Ömer Behiç pek nefis mefruşata, eski ve nadir eserlere emellerini yönlendiremeyerek mümkün olan şeylerden ayrılmıyor fakat bütün alınacak şeyleri nefis ve seçkin istiyordu. Beyoğlu’nda görülmüş mutfak takımlarından, bir yerde keşfedilmiş sofra kap kacağından, Baker’ın12 kilim döşemelerinden bahsediyor, karısına en ufak eşyaya kadar satın alacak bir yer gösteriyordu. O zaman Vedide sağlık ve mutlulukla dolu çehresini bir sevinçle örten gülümsemesiyle, “Ah,” derdi, “satılacak birkaç salkım küpe daha olsa...”

Ömer Behiç hemen cevap verirdi:

“Hayır, hayır.”

Bunlar hep yavaş yavaş, birer birer alınacak, yapılacaktı. Artık acele etmek için hiçbir sebep yoktu. Mademki şimdi bir evleri var, isterse çıplak olsun, isterse duvarları üryan, odaları boş, merdivenleri kilimsiz, pencereleri perdesiz olsun, evet, mademki şimdi kendi evlerinin bacasından minimini bir duman tütecek ve bu şehrin hayatının havasında var olduğunun kanıtını çizerek etrafa haber verecek ki şuracıkta bahtiyar bir ailenin kendi evlerinde, kendi ocaklarında namusu dairesinde kazanılmış tenceresi kaynıyor, asıl bu lazımdı. Ömer Behiç bu düşünce zemini üzerinde yorulmaz bir konuşmacı olurdu. Onun için en büyük bir mutluluk, insanın kendi evinin kapısını kapayıp sürmeledikten sonra, hayatını bütün dışarıdan, bütün cihanın dağdağasından çelikten bir setle ayrılmış görebilmekti. Ve bu ancak insanın kendi evinde, benliğinden, varlığından bir parçası olan kendi cihan köşesinde mümkün olabilirdi. Evi, hayat ile onun kendi hayatı arasında öyle bir ayırıcı çizgi olacaktı ki birinin sefaletleri, ıstırapları, acıları, diğerinin neşe ve mutluluğunu, huzur ve sükûnunu, saflık ve temizliğini gelip rencide edemeyecekti.

Bütün insan hayatının elemleri hücum ederken her zaman ayakta bir kaya dayanıklılığı ve sağlamlığıyla duran bu evi sert darbelerle sarsmak, yıkmak istedikçe onun henüz eşiğinde güçten düşmüş, bezgin, âciz, daha ileriye gidemeyerek, fazla bir hamle için kuvvet bulamayarak düşüp sönecekti. Ve Ömer Behiç sıcak, sakin bir odanın penceresinden fena bir kış gününün kar fırtınasını seyredercesine, kendi evinin sıcak ve sükûn veren kucağında, dış hayatın kayıtsız bir seyircisi olacaktı.

Bu bir parça bencillikti. Ömer Behiç bunu itiraf ederek dudaklarını burar, sonra küçük bir düşünce duraklamasının ardından ilave ederdi:

“Evet, fakat buna ihtiyaç var. Bencillik, elbette öyle, inkâr mümkün değil. Fakat her gün, her dakika, bütün hekimlik hayatımda kalbimi zehirleyen acılı insandan sonra bu bencillik, yalnız evimde geçecek birkaç saate ait olan bu bencillik bir nevi ilaç değil mi? Aynıyla hastalarıma verilen, onların ıstıraplarını avutuculuğuyla sakinleştiren devalar kabilinden bir ilaç, bir müddet, birkaç saat uyutan, uyuşturan, insanı ıstırabından ayırarak bir müddet uyku beşiği içinde sallayan bir ilaç.”

Sonra hayranlıkla, bütün hayatının aşkını gözlerinde toplayan bir bakışla karısını sararak, “İşte,” derdi, “o ilaç, sizler; sen, çocuklar ve ev...”

Onun hekimlik hayatının içinde, nasıl hastalıklı bir hassasiyetle her gün eve hasta olarak dönüşünü gören Vedide, kadınlığa mahsus bir şefkatin keşfiyle kendisinin de bu adam için ilgili bir tabip olması lüzumunu bulmuştu. Onun âdetiydi: Her gün daha soyunurken başlardı, hastalarını anlatırdı. Onlarla beraber hastalanarak, onlarla beraber dertlenerek, ağzından dökülen kesik kesik cümlelerle, birbirini kovalayan, saldıran kelimelerle, hayatın sıkıntıları için boğazında bir hıçkırık, bu sefaleti dindirmekten ve avutmaktan âciz bilim için bir kızgınlık nidasıyla bütün gördüklerini söylerdi. Sonra onu bu hastalıkların, bu sefaletlerin üstünde diğer bir şey, daha mühim, daha korkunç bir hastalık, daha zehirli, daha kötü bir sefalet, evlilik hayatı ve aile hastalıkları, taşkın bir sinir hassasiyetiyle çıldırtırdı. O zaman kendisini kaybeder, hekimlik hayatında mecburen öğrenilen, cemiyetin bütün o acı, mahrem sırlarıyla bütün vücudu titrerdi.

Onda böyle derece derece iki kimlik, maddi ve manevi hastalıklara ağlayan iki hekim kimliği ortaya çıkmıştı. Mesleğinin yolunda yaralarını sararak ilerleyen bu iki çeşit hastalık içinde o hasta düşerek, bir şey yapamamaktan, iki eliyle iki tarafına avuç avuç şifa ve esenlik serpememekten gelen isyanla hırpalanmış, yorulmuş karısına gelir ve onu genç ve zinde kadınlığının, bahtiyar eşliğinin içinde, yanakları sağlıkla dalgalı, gözleri mutlulukla şen gördükçe siyah bir geceden sonra pırıl pırıl bir sabah seyri hazzını duyardı.

Vedide dinleye dinleye onun gördüklerini bütün tanır olmuştu. Adeta bir ortak tanışıklık hasıl edilmiş dostlar hakkında bilgi alırcasına ona sorular sorar, filan ve filan hakkında haber isterdi. Hatta adım adım takip olunan hikâyeler, maceralar vardı; her ikisi de özel bir özenle bu aile hikâyelerinin müteakip evrelerini incelerlerdi.

Etraflarında böyle birçok, türlü acılarıyla, elemleriyle, türlü gözyaşlarıyla, iniltileriyle kırık hayatlar, çaresiz, hasta, kimi şifa bulamayacak yaralarla kemirilen, kimi bilinmeyen zehirlerle gizli gizli çürüyen hayatlar vardı. Onlar bu kırık hayatların arasında kendi aile hayatlarının zinde ve kuvvetli mutluluğunu daha açık bir hisle duyarak, kendilerini düşünen bir hazla, mutluluklarının leziz saatlerini nefis bir kevser içercesine, damla damla, süze süze, sarhoş ve mahmur yaşıyorlardı.

Nihayet işte bahtiyarlıklarının geniş bir gülümseme cilası hükmünde beyaz cephesiyle evleri, oradan geçenlere gülümseyen evleri, bu mamur aile hayatının yüceliğine ve üstünlüğüne bir delil şeklinde yükselmişti.

Sabahtan beri birinci defa olarak evlerinin içinde oldukları halde sevinçten, şaşkınlıktan, biraz da beceriksizlikten mümkün değil yerleşemiyorlar, hatta yerleşmeye başlamıyorlardı.

Vedide’nin babası Mansur Bey, felç olduğundan beri birden doğan fikirlerinden, hemen alınıveren ve herkese kabul ettirilen kararlarından olmak üzere mayısın parlak günlerini görür görmez birdenbire Erenköyü’ne taşınmak istemişti. Erenköyü’ne gidecek olan aile grubuyla Şişli’nin yeni ev sahipleri aynı günde Beşiktaş’tan ayrılmışlardı. Ömer Behiç bütün perşembeyi eşyayı göndermekle, Şişli ile Beşiktaş arasında birkaç sefer yapmakla geçirdikten sonra cuma sabahı, bugün, eşyanın son kalanlarıyla Vedide’sini, Selma ile Leyla’sını bir arabaya bindirmiş, arkalarında Andelip Bacı’yı, aşçı Sabriye Kadın’ı, hizmetçilikte kullandıkları Sabriye Kadın’ın kızı İsmet’i taşıyan bir ikinci arabayla bütün yeni evin halkını getirip yeni yuvaya koymuştu.

Bütün ev halkı, başlarında Ömer Behiç, hiçbir işe yaramayarak, hiçbir şeyi alıp yerine koyamayarak, karışmış zihinleriyle, evin köşesine bucağına alışmamış ayaklarıyla, şuraya buraya yığılan eşya kümelerinin arasında dolaşıyor; yarı açılmış bir hararın13 içinden çekilmeye başlanan yatak takımlarının, ipleri çözüldükten sonra açılıp boşaltılmaya vakit bulunamayan sandıkların üzerine ilişerek hiçbir iş görmeden yorulan bacaklarını dinlendiriyorlardı. Yukarıya çıkarılırken, hayır aşağıda kalacak, diye merdiven ayaklarında bırakılmış iskemleler, bohçalar, hamalların yanlışlığıyla en yukarı kata kadar çıkarılan içinde kim bilir ne karışık şeylerle çamaşır sepetleri evin içinde basılacak yer, hele koşmaksızın duramayan Selma’ya dört arşınlık bir yer bırakmamıştı.

Onun için Selma da Beşiktaş’tan büyükbabasından gizlice, İsmet’in yardımıyla toplanıp el sepetinin içinde büyük bir özenle getirilmiş gülleri yeni evin henüz toprakları çapalanmamış bahçesine dikmek bahanesiyle saatlerden beri içeri girmiyor, Sabriye Kadın’ın elinde dolu olarak gelip bugün öğleyin boşalan sefertasının bir gözüyle toprakların içine yatırılıvermiş güllere bol bol su taşıyordu. İsmet itiraz ettikçe o, “Göreceksin bak, öyle tutacak ki bir hafta sonra benim boyumda olacak,” diyor, sonra da orada peyda olan çamur gölünün içine baygın yapraklarını salıveren, melül, mahzun, boyunları bükük gülleri, bir hafta sonra Selma’nın boyunda bir fidan olabilmek ümidini paylaşamayarak gittikçe başları düşen bu çiçekleri annesine göstermek için bağırıyordu:

“Anne! Görmüyorsun ki bahçeyi! Büyükbabam şaşacak bizim bahçenin güllerine...”

Evin içinde herkesten ziyade Sabriye Kadın iş görmüş, her yerden evvel mutfak yerleşmişti. Ömer Behiç hiç kimseye haber vermeden tasavvurlarından hiç olmazsa mutfağa ait olanını uygulamıştı. Vedide’nin, “Hiç düşünmüyoruz, nerede yemek pişecek?” sorularını, “Hele bir kere taşınılsın da...” türünden belirsiz bir karşılıkla geçiştirdikten sonra bugün eve gelir gelmez karısını elinden tutmuş, mutfağın bir kenarında duran üç sandıkla bir küfeyi göstererek, “İşte!” demişti. “Yemeklerin nerede pişeceğini merak ediyordun. Bunlarda pişecek.”

Vedide şimdi Leyla’yı hamaktan indirmiş, parmaklarıyla çocuğun terden ıslanmış, yüzüne yapışmış saçlarını tarayarak kocasına, “Siz hâlâ yatakları bitirmezseniz çocuklar geceyi de hamakta geçirecekler,” diyordu.

O dolgun vücutlulara has bir üşeniklikle her vakit ağır işleri kocasına bırakırdı. Ömer Behiç arkasında yalnız bir gömlek, nihayet yukarı katta yapmaya karar verdikleri yatak odasını hazırlamak için saatlerle uğraşmış, aralık kapısını açık bırakmak suretiyle her zaman gözetim altında bulunduracakları çocuklara ayrılan küçük odaya onların yataklıklarını14 kurmuştu. Kuvveti daha ileriye gidemiyordu. Bedeni işlemeye alışmamış olanlara özgü bir gevşeklikle, ilk faaliyet hamlesi geçtikten sonra, karısının yanında gecikiyor, açılacak denklere uzaktan bakarak, “Artık ne kaldı?” diyordu. “Şilteleri çıkarıp seriversek en mühim iş bitmiş olur.”

Leyla annesinden kendisini kurtararak babasına koşmuştu. Minimini kollarıyla onu bacaklarından kavrayarak pantolonunu öpüyor, etrafın sevincinden, taze ciğerlerini şişiren bu mutluluk havasından gelme bir sevgi neşesiyle, “Bebabacı! Bebabacı!” diyordu. Sonra bu girişin ardından babasını kandırmak için ancak ensesine kadar dökülen düz siyah saçlarını dalgalandıran bir baş silkintisiyle sordu: “Abacı nede? Baaçede? Ben de gidecem...” Sarılmakta devam ederek onu çeke çeke sürüklemek istiyordu. Peltek telaffuzuyla, onu kandırmak için gülümseyen parlak siyah gözleriyle, bütün bu küçük duruşuyla öyle sokulgan, öyle sevgili bir hali vardı ki Ömer Behiç onu iki koltuklarından yakalayarak kaldırdı ve tombul yanaklarını peş peşe öpüşlerle örterek taştı:

“Ah! Nine kadın! Nine kadın! Babasının ninesi, minimini ninesi...”

Onu hep böyle severdi. Biraz fazla tombulluğuyla, biraz geç yürümüş olmaktan gelen ancak hissolunur paytaklığıyla, biraz karıkça15 sesine şirinlik veren peltekliğiyle, hele her yapmak istediği şey için başını sallayarak tuhaf, inatçı bir duruşuyla, hükümlü hükümlü, yapacam, gidecem, koşacam deyişinde, İsmet’in, eline geçen her şeyden yapıverdiği bebekleri ciddi bir ağırbaşlılıkla tutup sallayarak yine İsmet’ten geçen bir telaffuz tarzıyla, “Benim gızıma ninni!” nakaratıyla ninni söyleyişinde, bu nineliğe yaraşan, ona terütaze, ufak bir nine halini veren öyle bir havası vardı ki bu kelime babasının diline kendiliğinden gelmiş, Leyla’ya yalnız babası tarafından kullanılmaya mahsus bir işaret olmuştu.

Eve girer girmez ona bağırırdı:

“Nine! Neredesin nine?”

O karık ve peltek sesiyle cevap verirdi:

“Buada! Annecin yanında.”

Anneciğinin yanından ayrılmazdı. Hep koşarak, oyunlarını hep dolaşarak, oradan oraya çırpınarak seçmeyi huy edinen Selma’nın aksine Leyla bütün sakin oyunlar bulur, kendisine annesinin yanından, onun havasının etrafından ayrılmayacak eğlenceler tertip eder ve yüreğinin sonu gelmeyen bir sevgi kaynamasıyla ikide birde onun kucağına atılır, boynundan, yanaklarından, saçlarından öper, öper, sonra kendisini sırayla çehresinin her tarafından öptürür ve Vedide onu doymak bilmeyen öpücüklerle öperken Leyla kendinden geçerek hazdan gözleri süzülürdü. Babası çocukta bu sokulganlık ihtiyacını onu henüz bir yaşındayken az kaldı ellerinden alıverecek olan bir zatürreeden kaynaklı farz ederdi. O ne korkunç bir hatıraydı! Bir gün çocuk sütninesinin bir tedbirsizliğiyle bir gezinti esnasında birden çıkıveren soğuk bir mart rüzgârına bir saat maruz kaldıktan sonra eve gelmiş ve hemen o gece hastalık başlamıştı. Nihayet onuncu gün karıkoca Leylalarını baygın, bitkin, can çekişmeye benzeyen tutuk nefesinin içinde boğula boğula gidiyor görmeye tahammül edemeyerek öpmüşler, onunla vedalaşmışlar, son vazifeyi artık başkalarına bırakarak uzakta bir odaya kaçmışlar, orada birbirini teselliye kuvvet bulamayarak birden başlarının üstüne düşen bu matem darbesinin sersemliğiyle ıstıraplarından saatlerle kıvranmışlardı.

Birbirine bir kelime söylemeyerek, evin en küçük bir hayat titreşiminden anlam bekleyerek duruyorlardı. Ara sıra açılan bir kapı, yavaşça merdivenden inen bir ayak, sokak kapısının çekingen çıngırağı birer özel ifade kazanıyordu. Bir aralık odalarının kapısını hafif bir el açmış ve Salime Hanım, Vedide’nin annesi, başını uzatarak, “Gelsenize,” demişti, “çocuk kendisine geliyor.”

O matemden sonra bu ne büyük bir sevinç olmuştu! Hastalığın şiddetlenmesinden başlayarak Leyla’sını tedaviye kuvvet bulamayan ve onu dostlarından birinin ilgisine bırakan Ömer Behiç’in bu dakikadan sonra bütün erkeklik gücü uyuşukluğundan silkinerek tekrar ayağa kalkmış, tekrar bu adamda babalık sıfatı tabiplik sıfatının önünde silinmişti. Nekahet devresi pek iyi gitmişti; fakat bu tarihten sonra sonsuz dikkatlerden oluşan tedavi devresi başlamış oluyordu. En küçük sebepler çocukta pek büyük şeyler doğurabilirdi, hatta bir aralık çocuğun eski tombalaklığa dönüşte gecikmesini görerek kemik hastalığı illetine uğramasından korkmuştu. O zamandan sonra Leyla ufak tefek nezleden, öksürüklerden başka bir hastalık geçirmemişken bile hâlâ Ömer Behiç onun tombulluğuna tamamıyla güvenemiyordu. Onun için Leyla iki senedir türlü sıhhi özenler ve tedbirlerle çevrelenmişti.

Etrafındakilerin üzerine titremesinden, ne zaman soğuk olsa evin içinde herkesten evvel onun düşünülmesinden, yediğine içtiğine hatta her zaman hastalığından bahsolunan büyükbabasından çok kendisi için dikkat edilmesinden ileri gelen bir baylanlık16 ve bu kadar endişeye sebep olmasının mükâfatını etrafındakileri sevmekle vermek lazım geleceğine hükmeden çocuk mantığıyla hasıl olmuş bir sokulganlık Leyla’nın başlıca özelliği olmuştu. Evin içindekilere hep birer “ci” ilave ederdi: “Bebabaci! Anneci! Abaci!” Yalnız bacıya ilave olunacak bir şey bulamamıştı. Onu hatır için sevdiği, dişsiz, çıkık çenesiyle öpmesine gücenmesin diye ses çıkarmadığı belliydi. Ara sıra kendisini idare edemeyerek Andelip Bacı’dan kaçar fakat sonra onun, “A, baksana, hanımım benden kaçtı!” deyişine dayanamayarak kendini zorlayarak, ağzını mümkün mertebe uzak tutarak yanağını bacının çıkık çenesine uzatırdı.

Babası bugün onu böyle, bugünün mutluluğundan daha fazla taşan bir sevgiyle adeta emerek, sömürerek öperken aşağıdan Sabriye Kadın’ın Selma’ya çıkışan sesi işitildi. Sabriye Kadın’la Selma’nın arası hiç iyi değildi. Bugün çiçeklerine su taşımak için içeri dışarı sürekli seferler yapan Selma nihayet mutfağın çinilerini o kadar çamurlara bulamıştı ki evvela pest perdeden17 homurdanmakla yetinen Sabriye Kadın, ince, kara kuru vücudundan nasıl çıktığına hayret edilen iri, kalın sesiyle Selma’nın yaramazlıklarını babasıyla annesine işittirmek için bağırmaya başlamıştı:

“Artık yaptıkların yetişir!” diyordu. “Gül gibi taşları batırdın çıkardın. Nasıl çocuksun bilmem ki! Sabahtan akşama kadar didinirsin. Üstünü başını annen görmesin.” Sonra Selma’nın ince, yavaş sesiyle onu sakinleştirmeye çalıştığı anlaşılıyordu. Sabriye Kadın daha da sesini yükselterek ilave ediyordu: “Bari İsmet’e rahat ver de kız bir iş görsün. Senin sebebine benden yine dayak yiyecek.”

Annesinin en olmayacak bahanelerle, her sinirine dokunan şeyin öfkesini, kendisini dizlerinin arasında kıskıvrak bağlayarak yumruklamakla çıkardığını her gün tecrübe eden İsmet on dört yaşında, annesine benzer, kara kuru, babasının bir gün Bursa’ya bağlı köyünden getirerek İstanbul’da aşçılıkla para kazanıp yine kendisine yardım için gönderen Sabriye Kadın’ın başına atıverdiği bu cılız kız, şu dakikada kim bilir evin ne tarafında büzülmüş, sinmişti. Selma yavaşça silinerek merdivenleri ağır ağır çıkıyor, çamur olmuş üstü başıyla birden annesinin yanına girmeye cesaret edemeyerek bir bahane arıyordu.

O bahaneyi sofada buldu. Taşınılırken en son hatıra gelen şeyi Ömer Behiç kendi eliyle bir kâğıt parçasına sararak Andelip Bacı’nın koltuğuna kıstırmıştı. Selma onu alarak odaya girdi, annesine bakmaksızın babasına hitap etti:

“Beybaba, bunu ne zaman yerine koyacaksınız?”

Ömer Behiç birden hatırlayamayarak soruyordu:

“O nedir kızım? Nereden çıkardın?”

Leyla ablasına yaklaşmış, ellerini uzatarak kâğıdı açmaya çalışıyordu. O zaman sokak kapısının kenarına konacak olan sarı, zarif levha göründü. Ömer Behiç bunu çocukların elinden aldı, bir daha baktı:

Ömer Behiç

İç Hastalıkları Mütehassısı

Evet, ev bununla tamamlanmış olacaktı. Onu özellikle hazırlanan yerine kendi elleriyle koyacaktı. Karısına, “İşte her şeyden evvel yapılacak bir iş,” diyordu. Sonra çocuklarına, “Haydi,” dedi, “siz de önüme düşün, bana yardım edersiniz...”

Bu levha onun bütün hayatının özü, varlığının delili hükmündeydi. İsminin altına o yarım satırlık cümleyi yazabilmek için nasıl yorucu, yıpratıcı hayat devrelerinden geçmiş; ara sıra ümitleri kırılarak, artık çalışmaya kuvvet bulamayarak aylarca devam eden yorgunluklardan, tekrar uğraşmak, çalışmak, bu boş hayatı bir şey olmakla doldurmak için uyanan heveslerden oluşan o uzun azim ve çaba yıllarının silsilesini nasıl eziyetlere ve zahmetlere göğüs gererek sürüklemişti! O bir küçük memurun oğluydu, çocukluğunda tahsili düzensiz geçmişti. Babası İstanbul’un her mevsimi başka bir yerde geçiren kiracılarından biriydi. Onun için semt değiştikçe çocuk mektep değiştirirdi. Oldukça büyümüş bir yaşa kadar, babasının her dediğine hiçbir itiraz etmeksizin uyum sağlayan Ömer Behiç nihayet bir meslek seçimi için hazırlanmak lazım gelince kendi arzusundan başka bir şeyi dinlememekte inat göstermişti. O zamana kadar sessiz ve söz dinler karakterinden başka bir şeyini bilmedikleri bu çocukta birden bir azim ve arzu sahibi ortaya çıkıvermişti. Tabip olacaktı. Babası onu ahbabından bir kalem kâtibin himayesine ya içişlerine ya maliyeye kapılatmak fikrindeydi. Ona bütün resmî mesleğin gelecek ihtimalleri pırıltılı rüyaların göz kamaştıran cazibeleriyle tekrar edilmişti. Babası söylerken o hep somurtarak dinler, dinler, nihayet artık kandırılmış olduğuna hükmettikleri bir sırada başını kaldırarak cevap verirdi: “Ben tabip olacağım.”

Bir gün eve hiç umulmayan bir haberle geldi: “Ben mektebe girdim!” Hep hayret ederek yüzüne bakmışlardı. Evet, evde kimseye haber vermeden kendi işini kendi görmüş, nihayet Mülkiye tıbbiyesine18 girebilmek için çare bulmuştu.

Eniştesi, kendisinden dört yaş büyük olan ablasının kocası, o zaman Maliye Bakanlığı’nda bir kâtipken şimdi taşralarda muhasebecilikle dolaşan Şakir Bey, çocuğu himaye etmiş, nihayet Ömer Behiç’in bu emrivakiden sonra artık bir tabip olmasına karar verilmişti. Babasının oradan oraya ev değiştirmek merakına uyarak Sarıyer’den, Paşabahçesi’nden, Haydarpaşa’dan, Kısıklı’dan, Fener’ den, hatta Horhor’dan, Vefa’dan, Samatya’dan Gülhane’ye senelerce taşınmış; elbisesinden, yiyeceğinden kısarak harçlığından artırılan paralarla Beyoğlu’ndan tıbba ait kitaplar edinerek geceleri bunların üzerinde uykusundan bile vazgeçmişti. Onun etrafında gündüzleri kıymetli saatlerini tavla, dama başında geçirenler, Galata’nın itiraf olunamayacak sokaklarında dolaşanlar vardı. O ne zaman teşviklere mağlup olarak bunlara katılsa hatasının ardından onu aylarca tekrarlamaktan koruyan bir pişmanlık duyardı. Nihayet mektepten birincilikle çıkıp da Avrupa’ya gönderilecek olanlar arasına dahil edilince ne mektepte ne evde kimse şaşırmadı. Yalnız annesinde bu başarı, sevinçten çok keder uyandırmıştı. Bu kederde asıl bir derin matem anlamı vardı ki Ömer Behiç’in de sevincine bir acılık vermişti. Daha ilk senesi, pek az arayla annesini babasını kaybedince annesinin o matem anlamı anlam kazanmış oldu. Fakir odasında, kimsesizliğinin içinde kendisini büsbütün yetim bularak ne gözyaşları dökmüştü! Artık ona ne ruhunda destekçi ne varlığında yardımcı olacak kimse kalmamıştı. Yalnız onların vefatından sonra da taşrada bir memuriyet bularak İstanbul’dan ayrılan eniştesinden, ablasından nadir mektuplarla daha nadir küçük küçük yardımlar geliyordu. Bu ilk seneden sonra hayatı kimsesizliğinin hüsranı içinde büyük şehrin eğlenceleriyle bile geçmeyen bir hüzne mahkûm olmuştu. Hele bir kış, onu bir hafta yatağında alıkoyan bir hastalık esnasında, isterse uzaktan olsun, muhabbetiyle kendisini sarıp tedavi edecek bir anneden artık mahrum kalışını düşünerek saatlerle süren gözyaşı buhranları geçirdi.

Hayatının yalnızlıklarını bir hayal hayatı icadıyla neşelendirir olmuştu. Kendi kendisini kitaplarının üstüne kapanıp uyuklayarak düşünürdü: Burada tahsilini bitirdikten sonra İstanbul’a dönecekti. Orada yavaş yavaş, pek acele etmeyerek bir mevki tutmaya çalışacaktı. Nihayet mesleğinin ona ekmek verebileceğine ikna olunca bir aile hayatı kurmaya lüzum görecekti. Bu hayali süsleyerek gelecekteki eşini, çocuklarını, evini zihninde çizer; kalp ve hayalinde onlara birer hayat verirdi. Bu hayal, kimsesizliğinin buzlarını eriten bir sıcak esinti şifasıyla ona kuvvet ve teselli bahşederdi.

Ta o zaman kararlaştırılan bir hayal görüşüyle bir kapının kenarında, kendi ismiyle, o yarım satırlık cümleyle, sarı levhayı görürdü.

Bugün onu Selma ile Leyla’nın ellerinden alınca bir an içinde, şimdi uzak kalan o didinme yıllarının ıstırabını hatırladı. Bu anda tekrar annesini düşündü. Babasının hatırasına da bir bağlılığı vardı fakat üzüntü veya sevinç zamanlarında ruhunun irade dışında bir hamlesiyle hayali annesinin kucağına atılırdı. Annesizlik acısından hiçbir zaman şifa bulmamıştı. Hele de bugün onu ta ruhunun derinliklerinde sızlayarak hatırlıyordu. Ne olurdu, o da şu dakikada bu ailenin mutluluğuna şahit olsaydı, ne olurdu? Onun gözlerinden bugün sevinç yaşları dökülerek bu yeni evin havasına bir rahmet ve esenlik zemzemi gibi serpilseydi?

“Nine kadın! Elimi bırakma, düşeceksin.”

Selma önde, Leyla yanında iniyorlardı. Vedide merdivenin yukarısından Sabriye Kadın’a sesleniyordu:

“İsmet’le beraber gelseniz de biraz iş görülse!”

Sonra birden aklına Andelip Bacı geldi:

“Bacı nerede? Yine kendine uyuşacak bir yer bulmuş olmalı...”

Onu hep unutmuşlardı. Nihayet ele geçirilen İsmet’i önüne katarak merdivenden çıkmaya başlayan Sabriye Kadın, “Bacı kaç saattir yukarıda,” diyordu, “ben onu sizin yanınızda zannediyordum.”

Vedide yukarıya koştu, boş evin içinde bir yankılanan genişlikle öten sesiyle, kim bilir nerelerde uyuşup kalan bacıyı çağırıyordu.

“Bacı! Neredesin bacı?”

Vedide onu kendisine ayrılan küçük odada, hiç yanından ayrılmayan yemeni19 seccadesinin üzerine kıvrılarak, galiba öğle namazından sonra başından çıkarılmaya vakit bulunamamış örtüsüyle uyuyor buldu. Bacı sanki odasında sahiplik hakkına bir uzun uykuyla başlamak istemişti. Vedide’nin kahkahalarıyla açılan gözlerini ovuşturarak telaşla seccadesinin üzerinde toparlandı, “Ah, hanımım, ayıplama,” diyordu. “Yorulmuşum da... Ee, ne kadar olsa ihtiyarlık! Artık bacıdan iş beklenir mi? Ayıp ettim değil mi hanımım? Bugün hiç uyunacak gün mü?”

O her yaptığının ayıp olmasından her zaman şüphelenirdi. Yaşının bunaklığından gelen bir çene düşkünlüğüyle varsaydığı ayıplarını affettirmek için bitmez tükenmez cümleleri, artık halledilip bitmiş bahislerden sonra durup durup ayıp olmadıklarına karar verilmiş şeylere geri dönüşleri olurdu. Ona, “A, hiç ayıp değil, niçin ayıp olsun bacı?” denirdi. Artık ikna olur, susardı; sonra bir saat arayla birden yine onu hatırlayarak, “A, pek iyi ayıp ettim hanımım. Siz mahsus öyle söylediniz,” derdi.

Vedide, birden anladı ki bu uyku ayıbı akşama kadar onları meşgul edecek, bacının dilini tutmak için yarı ciddi yarı şaka bir tavırla, “A, elbette!” dedi. “Saatlerden beri işe başlamak için hep seni bekliyoruz.”

Bacı davranmıştı. Kırkık kınalı saçlarının arasında daha sarı görünen çehresinde pek şaka olduğuna güvenemediği bu ayıplamadan büyük bir endişeyle sırıtarak Sabriye Kadın’a soruyordu:

“Hanımım benimle eğleniyor değil mi? Hiç, bacının artık işe ne yardımı olur? Amma bacının bu haline bakıp da ayıplamamalı. Onun bir vakitler tek başına koca konakları idare ettiğini bilirler. Büyük kadınım size bir söylese de...”

Büyük kadını Vedide’nin annesiydi. Bacı, Salime Hanım’ın doğumunda alınmış, evliliğinde çırak çıkarılmıştı20. O zaman unvanı sade Andelip olan bacının on senelik bir evlilik hayatından sonra bir gün, birden ağlayarak kapısına döndüğü görülmüştü. Ta gençliğinden beri öyle meyve vermez, kavrulmuş bir ağaç hali vardı ki, uzun bir ümit devresinden sonra nihayet kocası, “Ben sana bir şey söyleyim mi?” demişti. “Ben asıl çocuk için evlendim. Senin çocuk doğuracağın yok. Ya bırakırsın üstüne evlenirim yahut...”

Andelip düşünmeye lüzum görmeden bu ikinci şıkka karar vermişti. Nasıl, onun kendi evine başka bir kadın gelecek ve ihtimal o, kocasına kendisinin vermediği şeyi verecekti öyle mi? Bu fikre isyan etmiş, kimseye danışmaksızın hemen o gün nikâhından vazgeçerek herifi evden dışarı atmıştı. Salime Hanım, “Ne yapalım,” demişti, “evini kiraya verirsin, başka kısmetin çıkıncaya kadar Vedide’ye bacılık edersin.”

Andelip’in bacılık unvanı bu günden başladı. Kalbinde gizli bir ümitle elbette bir gün dulluk hayatına son verecek olan kısmetin çıkmasını gözleyerek, beyninin içinde ikinci kocasına da bir çocuk veremeyerek yine ayrılmak korkusunun kurduyla dadılıktan bacılığa, sabırla, tevekkülle geçivermişti.

En evvel, yapılacak işlerinden bahsederek bir hafta ortadan kaybolmuştu. Döndüğünde haber verdi: Evine kiracılar girmişlerdi bile. Yalnız bir odasına en kıymetli eşyasını, çırak çıkarılırken ona verilen, o zamandan beri dokunulmaya kıyılamayarak yeşil tahta sandığında özenle saklanan cihazını21, hele Salime Hanım’ın gelinliğinden kalarak Andelip’le beraber çıkan mor kadife kürk kabını, sarı üstüne çiçeklerle donanmış uzun etekli mantin22 entariyi, bütün halayıklık23 hayatında bir karınca tutumluluğuyla toplanıp biriktirilen, ortalık süpürüldükten sonra faraşın içinden ayıklanarak, lazım olur fikriyle saklanan döküntülere, kırpıntılara kadar hepsini, ikinci evliliğine bırakarak yerleştirmişti. Bakır takımı, ot minderlerle yastıklarını, kurban derilerinden biriktirilerek bir büyük erkân minderi24 teşkil eden yünlerini, yataklarıyla yorganlarını, bunların arasında hanımın Vedide’ye lohusalığında işlettirilmiş mavi hare25 üzerine kasnak26 yorganı, sarı siniyle pirinç mangalını hep birer birer istif etmiş, üzerlerini örtmüş, farelere karşı bir önlem olmak üzere ortaya içi suyla dolu bir çukur tabakla bir kenara içinde bir parça peynirle bir kapan bıraktıktan sonra anahtarı besmeleyle iki kere çevirerek şal kuşağına bağlamış, yalnız koltuğunda ayrıca bir bohçayla eve gelmişti.

O anahtar kuşağını terk etmezdi. Andelip haftada, on beş günde bir Köprü’ye27 iner, oradan Eyüp’e kadar gider, Balcılar Yokuşu’nu tırmanarak evine girer, kiracılar komşuya çıkmışsa eşiğine çömelerek sabırla bekler, kömürlükten tavana kadar bu üç buçuk odalık harap kümesin her tarafına inceleyen gözlerle bakıp merdivene damlamış bir zeytinyağı lekesinden, bir çubuğu yerinden oynayarak bir bez parçasıyla tutturulmuş kafesten başlayarak kiracılara epeyce çıkıştıktan sonra kalbinde bir mabede girercesine derin bir huşuyla bütün servetinin hazinesini hiç unutulmayan besmelesiyle açar, anahtarı tekrar çıkararak artık kapıyı içeriden kilitler ve burada saatlerle kalır. Orada ne yapar?

Sık sık değişen kiracılardan hiçbiri bu sırrı öğrenememişti. Bir kere Andelip kapının bir tarafında meraklı bir göze yetecek derecede bir küçük delik fark ederek çabuk kilitlemiş ve artık bu deliği yapan kiracıya güveni kalmayarak onu hemen çıkarmıştı. Bir suç kadar önem verdiği bu vakayı, galiba bir tembih olarak, her yeni gelen kiracılara anlatmak artık bir kaidesidir. Kiracılar saatlerle süren bu ziyaret esnasında yalnız derinden bir çan sesi işitirler. Yeşil tahta sandığın kilidine mahsus olan bu marifeti keşfedemeyerek nihayet merakını bacıya sorarak halletmek isteyen bir kiracısına Andelip manalı bir tebessümle, “A, anlayamadın mı,” demişti, “hırsız dokunmasın diye odaya öyle bir tuzak kurdurdum.”

Bu kiracısına sanki bir tehdit olacaktı. Türlü aşırı abartılarla, o gün mahallenin içinde bu söz büyüyerek yayılmıştı:

“Ne dersiniz Andelip Hanım’a? Odasına tılsım28 yaptırmış. Evvel de odasını açarken kaparken hep bir şeyler okurmuş...”

Uzaktan uzağa kulağına çalınan bu rivayete Andelip kızmamış, onu yalanlamaya lüzum görmemiş, hatta o zamandan sonra tahta yeşil sandığın kilidini fazlaca bile öttürmeye başlamıştı.

Eşyasını birer birer inceleyip silktikten, tozlarını aldıktan sonra girip çıkarken odasının içine yabancı gözler için görme imkânı bırakmayarak çukur tabağın suyunu değiştirir, kapanın iğnesine, gelirken mahallenin bakkalından, “Ver bakalım benim tayınımı,” şakasıyla alınan bir topaç peyniri takar, ikinci kısmetin çıkışına kadar uyuyacak olan bu zavallı eşyaya derin bir göğüs geçirmesiyle veda ederek kapısını kilitler, kendi kendisine mırıldanarak, “Artık Allah’a emanet!” der, kiracılara her zaman tekrarlanan, “Evimi temiz tutun, sonra karışmam ha!” tembihiyle veda eder.

Bu iş bitince artık Andelip’in gezintisi başlar: Bütün eski komşularını dolaşır, kiminde beş dakika, kiminde bir saat dönen dedilerin koduların ehemmiyetine göre gecikerek nihayet bir haftalık, on beş günlük eğlencesinin yorgunluğuyla ve hep çıkması ümidi gelecek sefere bırakılan ikinci kısmetin gecikmesinin bezginliğiyle her dönüşünde duruşuna bir parça daha eğiklik gelerek sular kararırken eve dönerdi.

Seneler o kadar çabuk geçti, o duruş yavaş yavaş kıvrıla kıvrıla o kadar eğrilip çöktü ki nihayet Andelip çıkmamakta garip bir inat gösteren bu ikinci kısmetten artık ümit kesmek lazım geleceğine, kalbinden buzlar akıtan bir ürküntüyle hüküm verdi. Yalnız bir defa o ölmüş ümide taze bir hayat, o çökük duruşa bir yeni kuvvet verecek bir vaka oldu. Bir gün Andelip’i ziyaret için ta Eyüp’ten Beşiktaş’a kadar bir kadın geldi. Bu, hayatı şüpheli bir kadındı ki mahallede Fakihe Hoca namıyla tanınmıştı. Hayatının bilinmezliğinden, hocalık unvanından ve ona mahalle kadınlığının üstünde bir hal veren ağırbaşlılığından gelen bir hürmetle, her şeye uzanmaktan çekinmeyen mahallenin en keskin dilleri bile Fakihe Hoca’dan bahsederken mahfazalarında ancak birkaç kere döndükten sonra harekete gelirdi. O, Eyüp’ün bazı saygın aile çocuklarına ders verir, hastalara nefes eder, mevlit okur, düğünlerde yeni gelinlere güveylere en mahrem hizmetlerini sunar, pek acil durumlarda gizlice ebelik yapar ve özellikle köşede bucakta unutulmuş kızlarla dulların mutluluğuna çalışırdı. Hoca Fakihe Hanım’ı her şeyden çok bu son özelliğiyle tanıyan Andelip’in onu görür görmez yüreği hoplamıştı.

O gün evin içinde Andelip hep kabına sığamadı. Fakihe Hoca’ya nasıl ikram edeceğini bilemedi. Onu yalnızca bir odaya kapadı. Ancak yarım saatlik bir görüşme yanaklarına adeta taze bir hayatın kanını getirdi. Misafirini bir kahvaltı kabul etmeden salıvermek istemedi. Nihayet kapıdan geçirirken öpmek bahanesiyle elini alarak avucuna bir şey bile sıkıştırdı.

Evin içinde bu ziyaretin sebebi derhal anlaşılmış oldu. O zaman bir çocuk olan Vedide, bacısının boynuna atılarak, “Düğün ne vakit?” diyor, Mansur Bey, “Andelip’in başına yine kuş kondu. Lakin bu sefer göreyim seni Andelip, bir tosun çıkarmalı!” şakasıyla askerce kahkahalarını salıveriyordu. Bugünden sonra Andelip’in sık sık Eyüp’e gittiği, gecelerce ortadan kaybolduğu görüldü. Evinde artık odasını, eşyasını ihmal etti. Yalnız oraya girer, yeşil tahta sandığını açar, yine acele koltuğunda bir şeyle çıkardı. Mahallenin içinde Fakihe Hoca’ya hürmetle yalnız fiskosla cereyan eder bir söz olmak üzere, “Andelip bütün eşyasını elinden kaptırıyormuş ayol! Bari aslı faslı olsa!” deniliyordu. Bu meselenin aslı faslı olup olmadığına bir türlü hüküm verilemedi. Bir gün Fakihe Hoca gizlice ebelik ederken korkunç bir hata neticesiyle hem çocuğun hem ananın hayatını tehlikede bırakarak korkusundan sıvıştıktan sonra evine girer girmez avlunun ortasına boylu boyuna uzanıvermişti.

Andelip, Eyüp’e gelip de Fakihe Hoca’nın vefatı haberini daha yokuşun aşağısında işitir işitmez kemiklerinin bağları birden çözülüvermişçesine hemen oraya çöküvermiş ve ilk önce ağlayamayarak kuru gözlerle, bu kara haberi veren kadına şaşkın şaşkın bakakalmıştı.

Andelip o gün Beşiktaş’a dönünce başı omuzlarının arasından biraz daha öne doğru kaymış, duruşu biraz daha eğrilmiş göründü. Bu darbenin altından ona canlı bir soru işareti şekli veren bir görünüşle kalkmıştı. Bu şekliyle talihten şu ikinci kısmetin elinden alınmasının hâlâ sebebini soruyor gibidir. Bu vakadan sonra Andelip hafif bir humma29 geçirdi, Eyüp’e aylarca inmedi. Kendini büsbütün dul kalmaya mahkûm etmiş miydi? Bu şimdi bile tamamıyla hallolunamamıştır. Vedide’nin küçük biraderi, gelecek sene kurmay sınıfına geçmesi beklenen Sadettin, bütün tatil gecelerini Andelip Bacı’nın evliliğine dair icat edilmiş olan oyunlarla geçirir ve herkes fark eder ki bu oyunlardan Andelip’in zannettirmek istediği kadar canı sıkılmıyor. Ara sıra Sadettin bu kavrulmuş vücudu kollarının arasında sıkarak, “Benim minimini karıcığım!” hitabıyla onu öpmeye çalışırken Andelip adeta asabi bir temizlik korkusuyla pörsük yanaklarını kaçırmaya çalışır ve ciyak ciyak bağırarak, “Ayıp, ayıp! Ben senin anneni elimde büyüttüm. Hiç insan bacısına öyle şeyler söyler mi?” der. Bu savunmaları farz ettirir ki bu oyunların tamamıyla şaka olduğuna kesin olarak inanmamaktadır. Hatta Sadettin onu biraz ihmal eder ve oyunlarını biraz unutur görünse Andelip vesileler bularak sırnaşır, “Artık küçükbeyimi evlendirmeli,” girişiyle onun hatırına getirir.

Bugün Beşiktaş’ta ondan ayrılırken Sadettin, “Artık yeni eve taşınıldı, gelecek hafta orada güvey girerim!” demişti. Andelip yüzünü kapayarak feryat etmişti. “A, ayıp, ayıp!” Ve etrafındakileri şahit göstererek: “Bakın, bacısına neler söylüyor!”

Dünyada en büyük endişesi “ayıp”tı. Halayıklık hayatında her vesileyle zihnine sokulan bu kelime nihayet orada öyle derin bir izle kazınmıştı ki bilincinin anladıkları içinde en çok onun hayat ve kuvveti vardı. Kelimenin anlamı gittikçe büyüyen bir kapsam dairesiyle zihninde genişleye genişleye Andelip artık bütün hayat ve cihanı bu kelimenin arasından görür olmuştu. Dünya onun gözünde ayıp olan şeylerle ayıp olmayan şeylerden oluşan bir toplamdı ve şüphesiz, bu toplamı oluşturan şu iki unsurdan birincisi ikincisinden kim bilir ne kadar fazlaydı!

Hele bugün şu uyku ayıbı yüreğinin üstünde bir kabahat ağırlığıyla duruyordu. Vedide nihayet Sabriye Kadın’la İsmet’in harardan çıkararak getirdikleri şilteleri yataklıklara koyup yerleştirirken bacı o korkunç ayıbı affettirmek için çarşafların ucundan tutarak, yastıkların yüzlerini ütüleyerek, telaş içinde yardım etmeye, faydalı olmaya yelteniyordu.

Tatmin dolu derin bir bakışla hafifçe gülümseyerek Ömer Behiç sarı levhaya baktı. Selma ile Leyla bahçe kapısının parmaklıklarına tutunarak birbirini kovalayan tramvayları, bu yeni hayat muhitinin yeni eğlencesini seyretmekle meşgulken o, levhayı yerine takmıştı. Artık ev bununla tamam oluyordu.

Uzun bir şey okuyormuşçasına sessiz, gözlerinin harfler üzerinde geciken duraksamalarıyla, bu iki kısa satırı tekrar tekrar okuyordu ve bu iki satır büyüyerek, uzayarak, gelip geçenlere bir avutma seslenişiyle, “Geliniz,” diyordu, “geliniz, siz, bütün çaresizler, sefiller, hasta çocuklarına şifa dilenerek dolaşan analar, ciğerlerini kemiren yara için deva arayan gençler, yatakta, hasta, yarın ihtimal çocuklarınızı aç bırakacak babalar için bir parça daha hayat bekleyen kadınlar; hayatın bütün dertleriyle kahrolmuş, sefil, başıboş sürüklenen zavallılar, siz hepiniz buraya geliniz; burada bir parça ümit, gözyaşlarınıza ufak bir dinme ânı verecek bir avuntu, hatta kim bilir, ihtimal şifa bulacaksınız; fakat burada fazla bir şey bulacağınızdan emin olabilirsiniz: İnsanlığın sefaleti için bitmez tükenmez bir merhamet ve şefkat.”

Heyhat! Onun bütün o ağlayan, inleyen insanlara verilecek başka nesi var? İşte asırlardan beri üstün gelmek, bütün imkânsızlıkları kırıp parçalamak, ifşa edilmeye rıza gösteremeyen bütün sırları iradesine esir etmek isteyen, uğraşmaktan, her gün tazelenen, bezginlik nedir bilmeyen bir azimle hep savaşmaktan yorulmayan bilim, çaresiz insanların, o çaresiz insanların o çaresiz bilimi, nihayet ağzını açarak ateşten kavrulan ciğerlerine bir şifa damlası serpilmesini bekleyen insan ıstırabına sahte ümitlerden, yalan avuntulardan başka ne verebiliyordu? Bilim, gelecek nesillerin bu muhteşem güneşi, koynundan bütün hayat sefaletinin üzerine ısıtıp dirilten, yakıp temizleyen ateşlerinin tufanları boşanacak olan o güneş henüz ne kadar âciz, ne kadar miskindi. Yarabbi! Tabiplik hayatında kaç kereler adi bir nezlenin, inatçı bir öksürüğün karşısında ellerini ovuşturmaktan başka bir şey yapamamaya mahkûm oldukça bilimden şüphe etmiş, bilimin iflasına inanmak istemişti. Fakat sonra, inancını kirleten bu anlık sarsıntının ardından ümit yeniden hâkim olurdu. Bu âcizlik ve miskinlikle beraber bilimin kazanımları ve üstünlükleri ne görkemli bir başarı silsilesi oluşturuyordu. Onun gözlerinde ne kadar karanlık sırlar aydınlanmış, hayatın ne kadar karanlık gizlilikleri meydana çıkmıştı! Elbette nihayet, bugün ancak ilk ışıkları görülen bir göğün mutluluk güneşi doğacak ve onun aydınlığı ve sıcaklığı altında bir başka mesut insanlık yetişip yaşayacaktı. Bugünün bilimi hiç şüphe yok ki o beklenen güneş değildi fakat bu karanlıklar içinde mümkün mertebe düşmeksizin yürümek, onun görkemi ufukları tutuşturuncaya kadar ilerleyebilmek için bu, yol gösteren bir meşaleydi. Ömer Behiç kendi kendisine, “Onu taşıyanlar, bizler, yorulmamalı, durmamalı, yürümeli, her vakit yürümeliyiz. Ne zararı var? Biraz sendelemekten, arada bir düşmekten ne zarar çıkar? Yetişir ki düştüğümüz yerde kalmayalım,” derdi.

Leyla artık tramvayları seyretmekten usandı, ablasının güllerini görmek istiyordu. Şimdi babasının yanında, eline asılarak, “Bebabacı, aydi,” diyordu. “Baaçe gidecem.”

Selma nihayet bahçesine nöbet geldiğini görmekten sevinçle önlerine düştü. Yeni eve taşınmak haberi çıktıktan sonra Selma bütün talakatiyle babasını kandırmaya başlamıştı: Yeni evin bahçıvanı o olacaktı. Babası ona bir çapa, bir kova alacaktı; annesinden bahçeye mahsus bir önlük istiyordu. Sonra dayısıyla beraber çiçek pazarına gidecekler, oradan tahta kutular içinde çiçekler getireceklerdi. Bahçede babasına göstererek, “Buraya bir erik ağacı, oraya bir dut, bir de hünnap30 dikeriz, olmaz mı beybaba?” diyordu.

Selma evin içinde, çiçeklerden sonra yemiş merakıyla meşhurdu. Babasının hekimliğiyle hiç de uyuşamayan bu merak, hemen her gün ikisinin arasında Selma’nın gözyaşlarıyla sona eren konuşmalara sebep olurdu. Onun bu merakına başlıca büyükbabasıyla büyükannesi hizmet etmişlerdi.

Bugün Selma’nın bu fikrine birden itiraz etti:

“Bahçeye istediğin kadar çiçek dik: Güller, karanfiller, ortancalar, menekşeler, şebboylar, yasemenler; bütün çiçek pazarını buraya getirirsin fakat yemiş ağacı yok. Hele eriklerden, hani ya o senin ceplerinde bularak attığım yeşil eriklerden bir tane bile bu eve girmeyecek.” Sonra bu ciddi nutkuna çocuğu sevindirecek bir son vermek için ilave etti: “Hele iş bitsin, eve bir kere yerleşilsin de ben sana bahçıvan da getirtirim. Sana hatta Leyla’ya birer küçük çapa, ağızlarında minimini birer süzgeçle birer kova.”

Birden sustu. Kapı mı çalınmıştı? Evet, Selma da öyle zannetmişti. Yeni evlerinin kapısını birinci defa olarak işitiyorlardı. Bu, evin içinde mühim bir olay değerini aldı. Yukarıdan Vedide’nin sesi işitildi:

“Bey! Kapı mı çalındı?”

Çocuklar şaşkın, hatta biraz korkarak babalarının yüzüne bakıyorlardı. Kapı bir ikinci defa, bu sefer kuvvetlice, bu yerleşmemiş evin içinde fazla bir dönüşle öterek çalındı. Bu, üçüncü çocuklarının ilk hayat çığlığı gibiydi. Yukarıdan Vedide’nin sesi ilave etti:

“Aman, kapımızın ne güzel sesi varmış!”

Nihayet Selma koşmuş, kapıyı açmıştı. Ömer Behiç ilk bakışta giren kadını tanıyamadı, sonra kucağındaki çocuktan fark etti:

“A, sen misin Suzidil?”

Vedide gelenin kim olduğunu merak ederek merdivenin yukarısından bakıyordu. Kadın bir eliyle peçesini açarak kucağından çocuğu indirdi ve etekleyerek31 cevap verdi:

“Bugün Beşiktaş’a indim de, taşındığınızı orada haber verdiler de, daha hizmetçileri yoktur, gideyim yardım edeyim dedim...”

Soluk nefti çarşafının altından gözlerini kaldırmayarak söylüyordu. Şimdi Vedide de inmişti. Suzidil nihayet çocuğunu indirdi, Vedide’yi etekledi, “Allah mübarek etsin küçükhanım!” dedi. “Ev pek güzel olmuş. İnşallah daha daha konaklar yaptırırsınız.”

Vedide, “Ne iyi ettin de geldin Suzidil,” dedi, “biz de ne yapacağımızı şaşırdık. Sabriye Kadın mutfağından çıkınca büsbütün şaşırıyor.” Sonra kocasına döndü: “Sahi bey, her şeyden evvel hizmetçinin çaresine bakalım.”

Bu mesele Ömer Behiç’in en büyük dertlerinden biriydi. Kesin ihtiyaç doğmadıkça evin içine erkek hizmetçi koymamak aldığı kararlardan başlıcasıydı. Onun için öyle bir hizmetçinin tutulmasına lüzum vardı ki hem erkek misafirleri kabul edebilsin hem de sokakta çocuklara eşlik. Bu esasa karar verilmiş olmakla beraber uygulamasında ve hele de eve dahil edilecek olan bu yeni unsur için talihin bir yardımına tesadüfte o kadar güçlük tasavvur ediyordu ki kendisine yerleri haber verilen hizmetçi idarelerine başvurmaya henüz cesaret bulamamıştı. Bunları görmeden ne olmaları lazım geleceğini keşfediyordu. Fistanlarının etekleri kim bilir nasıl sokak çamurlarıyla kirlenmiş, çalıntı bir gömlek yahut berber kalfası bir âşık için çalıştığı yerden kovularak koltuğunda bir gazete parçasına sarılı üç buçuk murdar çamaşırıyla idarenin kırık sandalyesinde onu bu çamur dünyasından çekip götürecek müşterinin gelmesini bekleyen kıt akıllıları hayalinde görerek şimdiden tiksiniyordu.

Şimdi bir koluyla Selma’yı, bir koluyla Leyla’yı çekerek öpen Suzidil’e sordu:

“Ferit nasıl? Hâlâ göğsü ötüyor mu? Gel bakayım Ferit...”

Bu iki yaşını geçmişken hâlâ on adımdan fazla yürümek istemeyen, kansız, anasının sütünden mahrum edildikten sonra sade suya pirinç lapasından başka bir şeyle beslenemeyerek cılız, sıska kalan bir çocuktu ki hep nezleye hazır göğsü eski bir körük hışıltısıyla öter dururdu. Selma’nın eskisinden küçültülerek yapılmış bir ceket bozuntusunun içinde büzüldü, fesinin üstünden yüzünün yarısını örtecek şekilde bağlanmış sarı yemeni arasında daha sarı, adeta yeşil görünen çehresine, fakirliğin ve perişanlığın türlü yoksunluklarıyla solgun, hastalıklı, henüz iki yaşında derin bir kederle kaplanmış bu çehreye garip bir parlaklık, adeta bir güzellik veren uzun kirpiklerle gölgeli, iri, parlak siyah gözlerini Ömer Behiç’e dikti ve korkarak bir adım geri çekildi.

O ne zaman çocuğu görse alır, adeta soyarak uzun uzun göğsünü dinler, bu fakir vücuda bir parça kuvvet ve sıhhat verecek ilaçlar yaptırır, anasına türlü uyarılarla, tembihlerle takip edilecek hareket [yolunu]32 anlatırdı. Suzidil bunları sabırla dinler, sonra gözlerini kapayarak, göğsünü geçirerek, “Peki efendim, yaparız,” derdi. Bu “yaparız” cevabı nasıl bir sızlanma iniltisiyle çıkardı. Evet, yapmalı! Şüphesiz yapmak isterdi fakat nasıl? O, çocuğuna her sabah iki taze yumurta, her gün bir okka süt, biraz et kanı içirmek istemez miydi? İşte kendileri bütün kışı kuru börülceyle, pastırmayla, lahana kapuskasıyla geçirmişlerdi. Çocuğa efendilerinin cömertliğiyle yaptırılan ilaçlar tekrarlanamıyor, uzun kesintilere uğruyordu. Sonra bu yapılamayan şeylerin üzüntüsüyle yapılabilecek şeyler de artık ihmal olunarak işte sefaletin bu masum kurbanı büyüyecek yerde günden güne küçülüyordu. Onun bacaklarında gittikçe belirginleşen bir çarpıklık, omuzlarında başını içeri çekiyor zannolunan bir çöküklük vardı. Ömer Behiç’in merhamet ve şefkatle dolu gözleri bu zavallı sefil görüntünün üzerinde gecikti. Bu hasta çocuk, bütün bir sınıf insanların, bütün o doyacak kadar yiyemeyen, üşümeyecek kadar giyinemeyen, aşağılanan, hor görülen, tiksinilen, yokluk köşelerinde çürük, yıkık harabelerde, rutubetli, pis kokulu, kanı zehirleyen, kemikleri çürüten izbelerde nasipsiz hayatlarını nihayet götürülüp bir çukura atılacak bir yük ağırlığıyla sürükleyen zavallıların bir simgesi gibiydi. Çocuğun korktuğunu görerek ısrar etmedi. Vedide, Suzidil’e sordu:

“Seninkiyle nasılsınız? İki aydır gelmeyişinden anlıyordum ki herif biraz yola yatmış galiba...”

Suzidil’in dudaklarını hafif bir tebessüm açtı, kendi kendisine söylüyormuşçasına yavaş bir sesle, “Her vakit rahatsız edilir mi?” dedi. Sonra gözleri, bilinemez nasıl bir duygu akışını takip ederek, şimdi dişleriyle parmağını kemiren, hâlâ korku dolu gözlerini Ömer Behiç’ten ayırmayan Ferit’e yöneldi ve aynı saniyede iki iri damla kirpiklerinin ucundan damlayarak acele bir inişle yuvarlandı.

Ömer Behiç’le Vedide bakıştılar. İkisinin de kalbini bu mesut günün sevinç coşkusu esnasında birden bir pençe sıktı. Hayatın zorlukları onları takip etmiş ve bu gülümseyen beyaz evin kapısını açarak, bu mutluluk köşesine kadar sokularak gözlerinin yaşlarıyla, “Beni unutmayınız!” demişti. İkisinden de bir soğuk ürperti geçti, sanki bu iki damla yaş onların bahtiyarlığının üzerine düştü. İkisinin de neşelerini kıran bir şey oldu. Vedide, Ömer Behiç’in her vakit duygularını gözeten anneliğiyle konuşmayı bitirmek isteyerek kocasına, “Çocukları bacı oynatsın da biz Suzidil’le biraz iş görelim,” dedi.

Ömer Behiç karısının bu hazin bahsi hemen kapamak arzusuna uyarak, “Selma’yı bana bırakınız!” dedi. “O bana yardım edecek, değil mi Selma? Seninle bakalım kitapları yerleştirebilir miyiz?”

Bu Selma için bir bayram oldu. Babasının kitapları arasında bir gezinti yapabilmek Selma için ancak pek nadir fırsatlarla mümkün olabilen, hazzına doyulamayacak bir eğlenceydi. Yardım etmekten ziyade karışıklığa sebebiyet vererek, sanki onun hizmetinden pek memnun görünen babasına iki kitap uzattıktan sonra resimli bir mecmuanın resimlerinde saatlerle gecikerek, bitmez tükenmez sorularıyla, yaramaz bir kedi gibi oradan oraya bitmez tükenmez seferleriyle, artık cevap vermekten yorulan babasının merakını üzerine çekmeyi başarmak için türlü oyunlarıyla Selma bugün çalışma odasının yerleştirilmesinde faydalı olmaktan ziyade zararlı oldu; fakat onun orada vücudu Ömer Behiç’e bir eğlence oluyor, sanki çocuğun taşkın neşesinden bütün o ağırbaşlı siyah kitap ciltlerinin üzerine kahkahalar serpiliyordu.

Donuk cevizden iki büyük dolabı vardı ki aralarında ancak küçük yazıhanesiyle mahun33 sandalyesine yetecek kadar yer bıraktıktan sonra odanın yan duvarını hemen büsbütün doldurmuştu. Ömer Behiç kitaplara ayrılan birini hemen bitirdikten sonra ikincisine başlamak için aletlerin konduğu sandığı açmaya çalışırken Selma’dan uslu oturacağına söz almaya lüzum görüyordu, “Bak bunlar kitaplara benzemez kızım,” diyordu, “bir tanesine dokunup da kıracak olursan beybabayla külahları değişirsin.”

Selma saatlerden beri yaramazlıktan, çırpınmaktan gelen yorgun haliyle artık uslu oturacağına söz veriyor gibiydi ve kendisine yeni bir oyun vesilesi meydana çıkmasından ümitlenerek etrafına bakına bakına babasından sordu:

“Hangi külahları beybaba?”

7. Binanın dışarı, sokağa çıkıntısı. (Y.N.)

8. İki kişilik, alçak, oldukça geniş koltuk. (Y.N.)

9. Küçük dolap. (Y.N.)

10. Tek ayaklı, yuvarlak masa. (Y.N.)

11. Kanunuevvel ve kanunusani, yani aralık ve ocak ayları. (Y.N.)

12. İstanbul’da dört şubesi olan mağaza. Bu şubelerin üçü Beyoğlu’ndaydı. (Y.N.)

13. Çoğu kıldan dokunmuş, büyük çuval. (Y.N.)

14. Karyola. (Y.N.)

15. Kısık ses. (Y.N.)

16. Şımarıklık, naz, işve. (Y.N.)

17. Yavaş ve alçak bir sesle. (Y.N.)

18. Mektep-i Tıbbiye-i Mülkiye. 1867’de açılan, sivillerin girebildiği tıp okulu. (Y.N.)

19. Kalıpla basılıp elle boyanan, kadınların başlarına bağladıkları tülbent. (Y.N.)

20. Saraylarda, büyük konaklarda emektar çalışanların, geçimleri temin edildikten sonra kendi hayatlarını kurmalarına izin verilmesi. (Y.N.)

21. Çeyiz. (Y.N.)

22. Canfese benzeyen bir tür ipekli kumaş. (Y.N.)

23. Kadın köle, cariye. (Y.N.)

24. Ev ve konaklarda seçkin konukların oturması için yapılmış yer minderi. (Y.N.)

25. Üzerinde dalgalı çizgiler bulunan kumaş. (Y.N.)

26. Kasnağa gerilmiş kumaş üzerine yapılan kolay ve yaygın bir işleme şekli. (Y.N.)

27. Galata Köprüsü. (Y.N.)

28. Olağanüstü etki taşıdığına ve esrarlı işler yapabileceğine inanılan güç, sihir, büyü; muska. (Y.N.)

29. Ateşli hastalık, sıtma. (Y.N.)

30. Sarı çiçekli, dikenli yaprakları uzun, ufak ağaç veya çalı şeklindeki bitki, çiğde. (Y.N.)

31. Birinin eteğini saygı göstermek amacıyla öpmek veya öper gibi yapmak. (Y.N.)

32. Bu kitapta köşeli parantez içinde kullanılan ifadeler, 1924 baskısından alınmıştır. (Y.N.)

33. Tespih ağacıgillerden, sıcak bölgelerde yetişen büyük bir orman ağacı, akaju. (Y.N.) 

*****

II

Vedide’nin sesini işittiler:

“Bey! Bey! Koşunuz, burada seyirlik var!”

Artık büsbütün yorularak odanın cephe duvarını işgal eden geniş sedirin üzerinde yorgun serilen Selma uyuşukluğundan silkinerek babasından önce fırladı. Ömer Behiç işini bitirmeden ayrılmak istemeyerek soruyordu:

“Ne var Vedide? Nasıl seyirlik?”

“Kâğıthane dönüşü!34 Çabuk, çabuk geliniz!”

Ömer Behiç birden anlayamadı: “Kâğıthane dönüşü?” Bunu hiç hesap edememişti. Sahi bütün bir mevsim, cumalarla pazarlar, evlerinin önü İstanbul’un bir halkına, en dikkat çeken, en merak edilen bir zümreye geçit yeri olacaktı.

Çıktı. Vedide misafir odasının şehnişininde siperlenerek eliyle panjurları çekip kapamakla meşguldü. Kocasına, “Ne iyi,” dedi, “evimizin penceresinden bütün Kâğıthane’yi seyredeceğiz demek.”

Selma annesinin bu derece telaşla haber verdiği seyri anlamak için pencereden bir kere baktıktan sonra başlarının üstünde tepindikleri işitilen Leyla ve arkadaşlarının oyunlarını daha seyredilesi bularak yavaşça sıvıştı. O zaman karıkoca şehnişinde, panjurun arkasından baktılar. Etrafa sisler döken serin bir rüzgâr çıkmıştı. Dönüş henüz yeni başlamıştı. Köprü’yü geçecek olanlarla erken dönmek zorunda olanlar hızlı bir akışla birbirini kovalayarak gidiyorlardı. Sonra caddenin ötesinde berisinde ikişer üçer arabadan oluşan nadir kümeler, şüphesiz acele ettiklerine pişman, kenara çekilmiş bekliyorlardı. Mevsimin müsait geçen ilk cumalarından biri olan bu günde kira arabaları nadirdi. Bugünün halkı konaklarında geçirdikleri soğuk mevsimi dört-beş Kâğıthane gezmesiyle tamamladıktan sonra yazlıklarına çekilen seçkin sınıftan oluşuyordu.

Vedide birden, içinden gelen bir sesle, “Oh! Ne güzel atlar,” dedi. Onun en büyük hevesi bir çift hayvanla zarif bir arabaydı. Evlerinden sonra bir de arabaları olacaktı. Ondan sonra artık heves olunacak bir şey bulamıyordu. Ömer Behiç yalnız, “Pek güzel,” dedi, Vedide’ye Beyoğlu ahırlarına mensup olduğu arabacının kıyafetinden anlaşılan bir lando35 gösterdi:

“Kim olduklarını keşfedebilir misin?”

Vedide eğilerek baktı. Bu devirde İstanbul hayatında henüz kaybolmamış bir giyim tarzının en özenli örnekleri dikkatini çekti. Landonun içinde göğüsleri açık, yakaları geniş boncuklu harçlarla36 bezeli, yavruağzı, ikisi birörnek bir çift ferace37, sonra arabanın ilerlemesi arasında bir şimşek hızıyla saçların topuzunu takip eden bir şekilde iliştirilmiş ince yaşmaklar38 gördü. Landonun içindekiler, kadın olmaktan çok kız zannolunan iki taze çehreydi.

Vedide: “Ne güzel feraceler! Hele yaşmaklar! Nasıl yapıyorlar bilinmez ki, iki iğneyle öyle güzel bir şey icat ediyorlar ki... Kimlerdi bunlar?”

“Veli Bey’in kızları!”

Bu isim Vedide’ye büyük bir hayret verdi. İstanbul’un vaktiyle en ziyade tanınmış bir ailesinin son çocukları olan bu iki kız, annelerinin elinde kalan ufak tefek servet kırıntılarını terzilerle arabacılara verdikten sonra, münasebetleri ancak bir bahar mevsimi devam eden nişanlıların nazik dikkatlerinin getirisi olarak Beyoğlu ahırlarından tedarik edilmiş arabalarda mesire mesire dolaşmakla meşhurdular. Vedide, “Oh! Ne yazık,” dedi. Onun bunlar için gıyabi bir merhameti vardı. Çoğunlukla bu hayatın nasıl idare edilemeyen, önüne geçilemeyen, başlangıcında masum zannedilerek, tehlikeli bir sonuca götüreceği hesap edilmeksizin akışını değiştirmeye gerek duyulmamış olaylardan, tahlilden kaçacak kadar küçük küçük sebeplerin nihayet artık kuvvetine karşı konamayacak yığıntısından ortaya çıkmış merhamet edilesi bir sefil hayat olduğuna; kurbanlarının, nasılsa ihmal edilerek nihayet tedavisi imkânı bulunamayacak derecede dehşet kazanan hastalıklara uğramış hastalar türünden teselliye muhtaç zavallılar olduklarına; o cisimleşmiş, namus[una düşkün] kadınlığının güzel kalbiyle hüküm vererek, ikiyüzlü kınamalarla lanete mahkûm edilen bu zavallılara kalbini sızlatan derin bir merhametle acırdı.

Şimdi arabalar sıklaşıyor, halkaları gittikçe birbirine yaklaşan ağır bir zincir oluyordu; ara sıra bu zincirden tek tük arabalar ayrılarak kenarlarda kümelere katılıyorlardı. Karıkoca bütün geçenleri takip edemiyorlardı. Bir zaman oldu ki bu, gözlerini bulandıran, başlarını döndüren dalgalı bir akış haline geldi. Renkler, çehreler birbirine karışıyor; çarşafların, feracelerin gözleri okşayan renkleri koca bir demetin birdenbire dağılıvererek bir kasırga içinde yuvarlanan çiçekleri gibi akıp gidiyordu. Ara sıra akış kesintiye uğruyor, öteden bir araba, zinciri terk ederek bir kamçı şakırtısıyla, hızla süzülüp gidiyordu. Nadir landolar, daha çok küçük, ancak iki kişilik kupalar39, faytonlar, şurada burada arabaların arasından yol bulmaya çalışan atlılar, bu seçkin halk zümresinin arasında fakir duruşlarıyla kendilerini garip bulan kira arabaları, bütün bu ağır ve telaşlı hayat ve hareket çağlayanı, Şişli’nin geniş caddesini doldurarak, şimdi taşacak, şimdi kabara kabara etrafa dökülecek bir sel haliyle, üstünde tozdan bir bulut, akıp gidiyordu. Ara sıra Ömer Behiç tanınmış bir çehreyi gösteriyor, hatıralarında bütün bir hikâye uyandıran isimler tekrarlanıyordu. Karıkoca arasında okunmuş birtakım hikâyelerin şimdi resimlerine bakılıyor gibiydi. İstanbul’un hemen bütün sosyete âlemine ait maceralar, tuhaf aşk ilişkileri, bu büyük şehrin gülmeler, kahkahalar serpen havai bir fişek şeklinde birdenbire bir köşeden fırlamış garip maceralar, canlanarak, birer şekil ve suret kazanarak geçiyordu. Sonra bunların yanında Kâğıthane gezmesinin kayıtsız müdavimleri, isimlerinin etrafında anlatılacak hikâyeler, arabalarının arkasında pencereden atılabilmeye fırsat arayan kâğıtlar, ağırbaşlı ve ciddi çehrelerine hürmet ve itibardan başka bir hisle bakabilecek gözler olmayan soylu, üstün ve muhterem, ayrıcalıklı sınıf, dirsek dirseğe beraber gezilen diğer sınıftan fersahlarla uzakmışçasına sessiz ve sakin geçiyorlardı.

Ömer Behiç peçeleri kapalı iki siyah çarşaflı göstererek, “Vedide, bak!” dedi, “Şekûre Hanım’la annesi... Arabacılarından tanıdım. Mutlaka kocasını takip ediyor.” Sonra birden, ötede yolun kenarında iki arabadan oluşan bir kümeciğe parmağını uzatarak ilave etti: “İşte! İşte! Görüyor musun? Karşıda, siyah atlarla, yanında bir kira arabası var. Bahsederim ki Refet aşüftesinin arabası. Ah! Zavallı Şekûre! Zavallı mazlum kadın! Şüphesiz o, Ferruh, karısının arabasını gitmiş zannediyor, bilmiyor ki bu talihsiz melek burada can çekişiyor.”

O zaman karıkoca ciğerlerini parçalayacak bir şeye şahit oldular. Şekûre Hanım’la annesinin arabası onların şehnişinine yakın bir noktada, diğer arabaların arkasında siperlenerek, yalnız karşıda o iki arabadan oluşan küçük kümeyi görebilecek bir vaziyetteydi. Ömer Behiç’le Vedide, Ferruh Bey’in arabasının içinden yarım görünen çehresini fark ediyorlardı. Bir dakika oldu ki Refet’in arabası biraz daha ilerledi, iki araba hemen pencere pencereye yanaştı, bu ancak bir dakika süren bir görüşme oldu. Aynı dakikada karşıda, terk edilmiş, zavallı eşin arabasından bu ihanet manzarasını görmek, daha fazla görmek, görerek ölmek hevesiyle Şekûre’nin başını uzattığı, eğilerek baktığı, sonra artık o iki araba arasında alınıp verilecek dört kelime bitip de Refet’in arabası süzülerek zincire katılınca Şekûre’nin kırılmış, ezilmiş bir bitkinlik haliyle başını çekerek arabasının içine yaslandığı görüldü. O zaman annesinin sarkarak, telaşla arabacıya emir verdiğini anladılar. Artık Şekûre gezintisini tamamlamıştı.

Vedide gözlerinde belirmeye hazır iki damlayla, “Ah! Bu erkekler,” dedi.

Ömer Behiç dudaklarının arasından ilave etti:

“Bazen kadınlar, hatta genellikle hem erkekler hem kadınlar...”

Vedide, Şekûre Hanım’ın hikâyesini kocasından dinlemişti. Hatta bir sene önce İstanbul’da büyük bir olay değeri kazanan düğününe bile giderek onu bir kız kıyafetinde cisimleşmiş çiçek haliyle yakından görmüştü. Düğünden ancak sekiz ay sonra bir akşam Ömer Behiç eve döndüğünde ona, “Haberin var mı?” demişti. “Bugün Şekûre Hanım’dan geliyorum, hani ya senin düğününe gidip de inceliğinden, hoşluğundan bahsede ede bitiremediğin kız...” Sonra başını sallayarak ilave etmişti: “Korkarım ki bir sene sonra o kusursuz düğün acı bir hatıradan ibaret kalacak.”

Ve öyle olmuştu. İki-üç günde bir Ömer Behiç, Şekûre Hanım’a dair acı bir haberle geliyordu. Hastalık nasıl başlamıştı, onu belirleyemiyordu fakat korkutucu bir tahrip kararlılığıyla, bir adım geri çekilmek istemeyerek yürüyordu. Ortada hoppa, uşaklar elinde terbiye edilmiş, en büyük zevki Kâğıthane’de, Göksu’da40 arabaları, sandalları takip etmekte bulan, bütün ömründe bir eşin, mesela bir mevsim taşındıktan sonra bir köşeye atılarak unutulacak bir kravat iğnesinden daha fazla önemsenmeye değer olacağını asla düşünmemiş bir kocayla bir Refet, aile mutluluklarını dişlerinin insafsız bir darbesiyle kırıp parçalayan küçük canavarlardan biri vardı. Bunu bütün ev, hatta biraz da dışarıdakiler biliyorlardı. Şekûre’nin babası kızını öldüren bu şeyi haber alınca Ferruh’u, murdar, uğursuz bir kedi gibi kulaklarından tutarak sokağa fırlatmak istemişti fakat o istemiyordu. Bir şikâyet kelimesine lüzum görmeyerek, zavallı yaralı kalbinin bir feryadına izin vermeyi fazla sayarak, kocasının kendiliğinden ellerine sarılıp af isteyeceğini hiç yok olmayan bir ümitle fakat her gün bir parça daha ölerek bekliyordu.

Şekûre kocasının ihanetini nasıl anlamıştı; bunu ne kimse bilir ne de kendi anlatırdı. Hatta sabrına, tevekkülüne kızarak bakanlara mümkün mertebe bir müdahale hakkı vermemek için gözyaşlarını kurutarak, kalbinin taşmak isteyen feryadını yutkunarak, hiçbir şeyin farkında olmayan bir gölge sakinliğiyle, her gün bir parça daha eriyen, sararıp süzülen hüzünlü haliyle dolaşırdı.

Şekûre her şeye tahammül ederken yalnız bir şeye tahammül etmek için kuvvet bulamıyordu: Hasta olmak. Yalnız hasta olmaya, yatmaya, ölmeye tahammül edemiyor, yalnız bunu istemiyordu. Onu artık her gün saatlerce sarsan müthiş nöbetler esnasında soyup yatırmak için ısrar eden annesine itaatsizlik ederek, hep yeni gelin itinalarıyla giyinmiş, şuh elbiselerinin içinde bir kanepeye kıvrılır, dudakları kavrulmuş, gözlerinde siyah bir yangın, solgun yanaklarının üzerinde kırmızı birer pençe, kendisinin bir hüzünlü tebessümle sıtma dediği bu nöbetleri geçirirdi. Ölmemek, yaşamak, kendisine böyle acı bir nasip bırakan hayata asılmak için onda hastalıkla pençeleşen, ne olursa olsun mağlup olmamak isteyen çelikten bir azim vardı. Bahar gelince Şekûre’de bir gezme hevesi uyandı. Birden, havanın en küçük elverişliliğinden faydalanarak, küçük bir çocuk yılışıklığıyla annesine yalvarır, arabayı hazırlatarak çıkar, hiçbir kelime söylemeyerek, siyah peçesinin altından gözleri bir şeyler ararcasına saatlerce dolaşırdı. Şekûre bir şey mi arardı? Onu böyle sokaklara götüren, gözlerini hayat ve hareketle doldurmak ihtiyacından başka bir şey miydi? Kâğıthane mevsiminin başlangıcında Şekûre orasını istedi, kocasına orada rastladı. Birbirine gülüştüler.

Akşam dönüşte Ferruh ona sordu:

“Bugün Kâğıthane hoşunuza gitti mi?”

O cevap verdi:

“O kadar eğlenmedim, bir daha gitmeyeceğim.” Az kaldı ilave edecekti: “Refet orada mıydı? Oh! Bilseniz, onu ne kadar görmek istiyorum!”

Onu, hatta kocasıyla beraber görmek istiyordu. Şimdi onda yalnız bu arzu vardı. Sebebini bilmeksizin, bu arzuyla vücudunda fazla bir kuvvet bularak kocasını giydirip evden çıkardıktan sonra, artık bir daha gitmeyeceğini söylediği Kâğıthane’ye, işte üç haftadır, her cuma, her pazar gidiyor, uzaktan onları takip ediyordu.

En evvel Kâğıthane’ye inmeksizin tepede dönüşü beklemiş, onları o zaman görmüştü. Evde Ferruh’a hiçbir şey söylemedi, hiçbir zaman aralarında buna dair bir kelime bile konuşulmamıştı. Evde bu gezme hevesinin asıl sebebi anlaşılmamıştı. Yalnız bugün annesi, Şekûre’nin artık bir ıstırap hıçkırığını zapt ederek arabanın içine yarı baygın serildiğini görünce birden hepsini anlamıştı.

Vedide bütün fikrini özetleyen bir bakışla gözlerini kaldırarak kocasına baktı ve tekrar etti:

“Ah! Bu erkekler!”

Ömer Behiç bu defa doğrudan doğruya cevap vermeyerek karısına başka bir araba daha gösterdi:

“Bak, işte Kamer! Sana, ah bu erkekler sözünün cevabını vermek için geçiyor. Ah bu erkekler demek ne kadar doğruysa ah bu kadınlar demek de o kadar doğrudur. İnsanlar, kadın erkek, hep birbirine benzer. Aile hayatında bu iki unsura ayrılacak sorumluluk ve onun gerektirdiği kabahat payı zannetmem ki denk olmasın. Karısını aldatan bir Ferruh’un karşısında kocasını aldatan bir Kamer vardır. Karısının sadakatine körce bir güvenle onun süslerine, araba masraflarına, türlü çılgınca israflarına para yetiştirmek için çalışarak, her hafta bir âşık değiştiren bu kadını doyurmak için hayatını feda eden bu koca, Şekûre kadar acınacak bir mahluktur.”

Vedide dudaklarının arasından, “Zannetmem,” dedi, “aldatılan bir kadının zayıflığına, âcizliğine, zavallılığına karşılık aldatılan bir erkekte öyle bir kuvvet, öyle bir sağlamlık, öyle bir hâkimiyet vazifesi farz ederim ki o alçalmanın altında değersiz, sefil sürüklenen Kamer’in kocasına benzer erkeklere hatta haberdar olmamak bile aklanma sebebi olamaz.”

Konuşmaya vakit yoktu. Dönüş hızlanmıştı. Tepeden beri şurada burada toplanan kümeler artık yerlerinden oynayarak bütün Kâğıthane halkından arta kalanlar birden taşan cereyanla akıyordu, şimdi cadde birden erimiş, buzdan bir nehir dalgalanışıyla yuvarlanıyordu.

Karıkocanın gözleri önünden bir boşanma davası, bir kaynana hikâyesi, bir odalık meselesi, daha sonra karıkoca arasında karşılıklı bir izinle kurulmuş, tuhaf bir macera geçti; bunlar geçerken bütün işitilip öğrenilmiş maceralar yalnız birer isimle hatıralarında canlanıyordu. Ömer Behiç sırayla, “İşte Mürüvvet Hanım,” diyordu, “kocasından hâlâ ayrılacak. Bak, bak, Talat Bey’in annesine bak! Cadı, gelinini evden dışarı ettikten sonra şimdi Kâğıthane’de oğluna başka bir kadın arıyor galiba... Üstünde haremağasıyla sarı tekerlekli arabayı görüyor musun? Tayyar Efendi’nin odalığı! On beş yaşında ya var ya yok. Kim anlatıyordu bilmem. Geçen seneye kadar kız Tayyar Efendi’ye efendi baba dermiş. Bahse girerim ki şu siyah atlı açık arabadaki kelli felli efendiyi tanımadın: Behçet Efendi...”

Vedide sordu:

“Yanında oğluyla?”

Ömer Behiç karısının sorusundaki masum bilgisizliği giderebilecek bir cevap vermeyerek fakat onun zıddını işaretle karşılık vererek, “İlginçtir ki,” dedi, “karısı Nesime, cariyesiyle beraber bugün Kâğıthane’ye gelmemiş...”

Artık anlayan Vedide kalbinde bir iğrenme hissiyle, daha fazla görmek istemeyerek pencereden biraz çekildi. Bu seyirden eğlenmekten çok tiksinmişti. Bütün bu az çok murdar, az çok acı, daha bilinmemiş, işitilmemiş, büyük şehrin kim bilir [nasıl] meçhul köşelerinde kaybolmuş şeylerin varlığını tahmin ettirerek onun gözünde aile hayatını hep ihanetlerden oluşan, acıklı sırlarla dolu, kirli bir facia hükmüne getiriyordu. Demek bütün bu gözlerinin önünden aile hayatının türlü facialarını ve pisliklerini anlatarak geçen halk, birbirine dost ve bağlı olmak için o kadar sebepler varken tersine aralarına aldatma ve ihanet uçurumlarını koyan bütün bu karılar kocalar, zihninde aşırı bir genişlik kazanarak bıkkın, üzgün serilen, sayılamaz çokluğunun dehşetini hayalin havsalası kaldıramaz, harap, yıkık evlerden oluşan, sonsuz bir iç sıkıntısı ve perişanlık zemini şeklinde uzanıp giden siyah bir resim çiziyordu. Bu siyah resimde yıkılmış, enkazının içine gömülmüş, son yıkıntılarından arta kalan topraklarının dişlerinde kemirilen ölü evler, sonra, bunların yanında henüz ölmemiş, henüz başını kırıp düşürecek darbeyi almamış fakat ölmek üzere, kemiklerini çatırdatan çırpınışlarla kıvranarak nihayet eklemlerini kırıp parçalayacak dakikayı bekleyen, can çekişen evler, daha sonra süslü görünüşler altında gözlerden saklanmak istenen gizli dertlerle hasta, damarlarının zehirli kanlarıyla gizli gizli, için için çürüyüp yıpranan hasta evler vardı. Ve bütün bu korkunç manzaranın arasında, harabelerde dolaştıkları sanılan gölgeler belirsizliğiyle Vedide uzaklarda, bu düşkün evlerin yıkık duvarları kenarında, sarsılan çatıları altında kırık hayatlarının matemlerini tutan zelzeleye uğramış bir şehir halkı perişanlığıyla sersem sersem dolaşan gölgeler görüyordu.

Şimdi o soğuk akşam rüzgârı, buz gibi bir yokluk nefesi zulmüyle, biraz evvel burada kaynaşan hayat ve hareketten, toprakların derinliklerinden birden açılıvermiş bir uçuruma çöküp kaybolan bütün o gürültülü halktan sonra karanlık ve sessizlik saçarak, bu haraplık resminin hasta ufuklarına gittikçe siyah sisler yığarak kara bir kefenle her şeyi örtmek istiyordu.

Vedide arkasında düşünen kocasına bakmayarak, şimdi artık karanlıklaşan boş odaya bir göz gezdirdi. Kalbinde belirsiz bir soru vardı: Kendi evi, kendi yeni evleri ne olacaktı? Etrafında sallanıp yıkılan evlerin arasında, beyaz cephesinde her gün taze bir mutluluk ve sevinç pırıltısı parlayarak, hep sıhhatinin neşesiyle gülümseyerek devam edemeyecek miydi?

Şimdi oda o kadar karanlıktı ki bu karanlıkta o sorunun bilinmezliğine fazla bir şüphe bulaşıyormuşçasına ürktü. “Karanlık!” dedi.

[Ömer Behiç uyuşukluğundan silkinerek:]

“Onu hiç düşünmedik, evimizde ilk geceyi karanlıkta geçirirsek iyi olur!”

Ayağa kalktı, Vedide cevap vermeyerek gözleriyle onu takip etti. Dalgın, onun merdivenden inen ayaklarını dinledi, sonra vücudunu saran büyük gevşeklik içinde iskemlesinin üzerinde başı pencerenin kenarına dayanmış, düşündü. Bu bir düşünmekten çok bir uyuşukluk, bütün duygularını ve düşüncelerini birbirine karıştıran bir sarhoşluktu.

Birden bu mesut gün böyle hüzünlü bir sonla bitivermişti. Büyük sevinçleri takip eden üzüntü eğilimiyle Vedide, zihninde hüzünlenmek için bir sebep bulmaksızın, şu dakikada garip bir hüzün ihtiyacına benliğini teslim ediyordu. Hayatının mutluluğunda sürekli bir endişesi vardı ki onu en şen saatlerin arasında bile arayıp bularak takip ederdi: Bu mutluluğun devam edememesi; bir gün, en beklenmeyen, en umulmayan bir dakikada bir darbenin bu mutluluğu kırıp mahvetmesi ihtimali... Ve uzakta, belirsiz bir ufkun köşesinden çirkin, öfke dolu bir gülüşle bu ihtimal şimdi ısırıp parçalamaya hazır dişlerini gıcırdatarak onu ruhunun derinliklerine kadar titretirdi. Bu, gizli bir düşmanın, onların böyle bahtiyar olmalarına kin besleyen aslı esası belirsiz, manevi bir hasmın tehdit eden, intikam almak için dakikadan dakikaya bir fırsatı gözler çehresiydi ki bu kadının mutluluğuyla eğlenerek ona uzaktan, “Bahtiyar kadın, inanıyor musun ki bu böyle her zaman, her zaman devam etsin?” demek isteyen hain bir manayla bakardı.

Bu hayalin zalim takibinden hiç kurtulamadı. İşte bugün onu yine karşısında buluyordu. Hele, artık bütün bahtiyarlık emelleri son derecesine vararak biraz daha bahtiyar olmak için aranacak bir şeyi yokken o tehdit daha fazla berraklık kazanıyor; o düşman siması, mutluluğun bu tam zaferinden büsbütün taşan bir kinle artık öç almak dakikasını daha fazla ertelemeyecek, kudurmuş bir hırsla bakıyordu.

Kaç kereler kocasına bu korkusundan bahsetmiş, bir gün mutluluklarını tahrip edecek olan bu bilinmeyen düşmanın mümkün değil kendini sakınamadığı tehdidinden korunabilmek için kaç kereler bir çocuk sığınışıyla ona sokularak düşüncelerinin sakinleşmesini onun sevgi teminatlarında aramıştı. O karısını bir öpücükle, bir kelimeyle sakinleştirirdi.

“Çocuk!” derdi. “Siz kadınlar, hepiniz az çok çocuksunuz, hele bir endişeye, kalbinizde sizi kemirecek bir kurda her vakit muhtaçsınız. Bu öyle bir sinir hastalığı ki bunun tek devası gözyaşlarıdır. Mutluluğunuzun neşesini sağlıklı tutmak için sizi ufak tefek sebepler bularak ağlatmalı. Kadınlar ağlamazlarsa mutluluklarının sessizliğini dolduracak şeyler icat ederler, kuruntulanan belalarla kendilerini zehirlerler, mutlaka, hiç olmazsa bir parça mutsuz olmak için sebepler bulurlar ve genellikle bu o kadar tehlikeli, o kadar zararlı olur ki bir gün kendileri de fark etmeksizin artık bir daha mesut olmamak üzere mutsuz olmuş bulunurlar.” Ve gülerek ilave ederdi: “Haydi Vedide, bir parça ağla!”

Kaç kereler kocası ona, “Haydi! Bir parça ağla!” derken o hem kesik kesik gülmüş hem ağlamıştı. Ömer Behiç onu bırakır ve gözyaşı tedavisi adını verdiği bu usulle karısını üç-beş dakika tedavi ettikten sonra sorardı:

“Şimdi bitti mi? Artık on gün mükemmel bahtiyar olabiliriz. Mademki o kıskanç talihe borcumuzu ödedik...”

Vedide ona itiraf etmişti, en çok ondan, kocasından korkuyordu. “Beni sevdiğinize yahut hep seveceğinize emin olmak mümkün değil ki!” derdi.

Karısının bu yolda sorularından Ömer Behiç birer şakayla kurtulurdu. “Ondan ben de pek emin değilim,” derdi.

Ömer Behiç’in buna benzer bir şakası için Vedide bir gece sabaha kadar dargın durmuş, kocasının vicdan rahatlığıyla uyuyuşundan daha da şiddetlenen bir hırsla saatlerle yatağında ağlamıştı.

Evet, en çok ondan, onun hayatından korkardı. Bütün karıkoca hikâyelerini dinlerken hep beyninin içinde kendi mutluluğunu tehdit eden o korku vardı. O aile hayatı faciaları bu korkunun arasından görünmekle üzerinde fazla aşırı bir etki gösterir, Vedide kendisine merhamet hissi veren zavallılardan bir parça kendisine, kendi mutluluğunun olası yok oluşuna acırcasına üzülürdü. Bir çocuk cenazesinin karşısında kendi çocuğunun da kaybı ihtimalini düşünerek ağlayan anaların duydukları hisse benzer bir içsel kıyasla bu mahvolmuş mutluluklar karşısında Vedide düşünürdü: Bir gün kendi kocası da, işte bütün o zavallı Şekûreleri öldüren zalim Ferruhların hayatına benzer bir ihanetle ona artık bir daha altından kalkılamayacak, artık yaşamak için bir nefes daha almaya kuvvet bırakmayacak, kemiklerini hurdahaş ederek hemen oraya yıkıverecek bir darbe vuracaktı. O zaman o, beli kırılmış, kazaya uğramış bir kedi, bir ana kedi ümitsizliğiyle etrafında bağıran yavrularını çekerek, sürüklenerek toprakların içinde bulana bulana, bu kırık vücuda sakin bir devrilme köşesi bulmak için bir duvar kenarında yıkılıp kalacaktı. Selma ile Leyla’yı etrafında gözleri yaşlarla dolu gördü. Onlar masum gözlerinin anlayamayan bakışıyla, yaşlarının bulutları arasından, can çekişen annelerine bakarak, “Ne oldu?” diyeceklerdi. “Biz ki o kadar şen, o kadar bahtiyardık, niçin şimdi böyle bir duvar kenarında, terk edilmiş, can çekişiyoruz?”

Hayalinin bu acı manzarası karşısında gözleri dolar, arada bir bol yaşlarla taşarak ağlar, nihayet kendisini çocuk bularak bu gözyaşı taşkınından kesik kesik kahkahalarla çıktıktan sonra hayalinin bu acı manzarasına anlaşılır bir yalanlama bulmak ihtiyacıyla, gözleri kızarmış, dudaklarında mahcup bir tebessüm, kocasını bulur, onun yanına, ta yanına sokulur, başını omzuna koyarak gözlerini arar, “Gözyaşı tedavisinden geliyorum!” der.

Kocasına o kadar büyük bir güveni, onun hakkında öyle yüce bir iyi fikri vardı ki onun tarafından böyle aldatılmak varsayımlarına imkân bıraktıkça utanır, kendi kendisini kınar, kendini ona karşı bir günah işlemiş olmakla suçlu görerek bu günahın affını ona daha fazla sokulmakta, onu daha fazla gösterişlerle severek muhabbetinin daha annece özenleriyle sarmalamakta arardı.

Öyle saf, temiz bir çevrenin havasında, öyle hastalık tohumlarının istilasından korunmuş bir toprakta yetişmiş beyaz bir çiçek kadar ruhu el değmemişti ki evliliğine kadar hayat onun için düşüncesi tehlikeli, uzakta, henüz bir el sürülmeye, sayfaları çevrilmeye cesaret olunamamış, kapalı bir kitap hükmünde dururdu. Kocasından, çocuklarından, evinden başka meşgul olunacak bir şeyin var olduğuna inanmayan bir annenin kızıydı. O nadir ailelerden biriydiler ki onlar hayatta, sokaklardan akan çamurlardan kirlenmemek için eteklerini toplayarak, çekingence ve dikkatle dururlar. Evin içinde baba, tapılacak, en küçük arzularına kutsal birer emir hürmetiyle itaat edilecek, hâkimiyet ve amirliği insanlığın üstünde, bir başka türlü vücut hükmündedir. Ana ve çocuklar ona biraz yavaş, âcizlik ve mahkûmluklarını itiraf edercesine alçak bir sesle söz söylerler; o öfkelenirse başlarının üstünde bir fırtına hisseden büzülmüş kuşlar vaziyetiyle sinerler, gülmek için dudaklarının bir tebessümünü beklerler ve bu itaat, onun iradesine, onun varlığına bu bağlılık öyle ruhlarını itaat ve boyun eğme hazzıyla gıcıklayan bir şeydir ki onunla mesutturlar. Bir gün Ömer Behiç için ona, “Nasıl? Beybaban seni istersen verecek!” dedikleri zaman Vedide kıpkırmızı olmuş, cevap verememişti. Haftalarca babasının, annesinin yanında gözlerini kaldıramayarak gezerdi.

Andelip Bacı araya biraz şakacılık kor, bu ana ve baba ile kız arasına teklifsizlik koymak için şakalar icat eder, sonra onu kızarıyor, odadan fırlayarak kaçıyor gördükçe, “Ah, hanımım ayıp zannediyor,” derdi. “Ayıp değil ki, niçin ayıp olsun sanki?”

Andelip’in zihninde bu, hayatın ayıp olmayan nadir şeylerinden biriydi. İlk gece gözlerini kocasının yüzüne kaldıramayan Vedide’yi bir aralık bahaneyle odadan çıkarmış, “Niçin öyle duruyorsun hanımım?” demişti. “Pek ayıp, sonra ne pısırık kızları varmış derler.”

Vedide kocasına karşı bu pısırık[lık]tan senelerce kurtulamamıştı. Onu herkesten başka, hele kendisinden öyle yüksek bulmuştu ki onun yanında çocuklaşır, bir hata etmek, büsbütün çocuk görünmek korkusuyla lakırdı ederken, bir iş yaparken birden kendisini şaşırtan utangaçlıklar içinde bunalırdı. Önce sevdiğini bilmiyordu, ilk zamanlarda o hürmet edilecek, korkulacak bir tanrı hükmündeydi; sonra arada, kendini kaptırarak üzerinde uzun uzun saatler geçirilen bir beşik vücuda gelince buna bir samimiyet anlamı eklenmiş oldu. Vedide kocasına hürmetten başka bir hisle bağlı olduğunu o zaman anladı ve bu her gün, her saat bir parça daha kuvvetlenerek kendisini biraz daha kuvvetle hissettirmişti. Kendisini hiçbir zaman, hiçbir şeyde onunla denk bulamazdı, arada bir onun yanında meydana çıkıveren küçük cahilliklerinden gözlerinin beyazına kadar kızarırdı. Onu dinlerken bütün zihin kuvvetini kullanarak onun irfanı seviyesine yetişebilmek için çalışır, ikide birde aralarında açılan konuşmalarda onun talakatine, ikna kuvvetine karşı pek de zayıf kalmamak için uğraşırdı ve kuvveti için pek fazla gelen bu uğraşmalar arasında onun yüksek fikir tabakalarında dolaşan zekâsını, en adi meseleleri bir sihir dokunuşuyla aydınlatıp yücelten talakatini öyle ulaşılamayacak derecede bulurdu ki mağlup, perişan fakat hayran ve tutkun, onu o kadar yüksek düşündüğü, öyle güzel söylediği için daha da severek, onu daha da hürmet ve hayranlığa layık görmekten bahtiyar olarak, her şeyde böyle aşağısında bulunmaktan ve bunu hissetmekten garip bir hazla, gözlerinde bahtiyarlığının sevinciyle susardı.

Kendi kendisine aralarındaki irfan mesafesini o kadar uzak görmekten kaynaklanan üzüntüleri olurdu. Onun tanıdığı, hemen her gün gördüğü kadınlar arasında kim bilir ne kadar üstün eğitim alanların varlığını Ömer Behiç’in onlardan sonra kendisini kim bilir ne kadar düşük görerek payına sade bir kadının düşmüş olmasından üzülmesi ihtimalini düşünerek derin bir ıstırapla kalbi sızlar, uzaktan uzağa kendisine üstünlüklerini hissettiği, özellikle de onun tarafından tarif edilirken övülen kadınlar için bir kin duyardı.

Kendisine öyle geliyordu ki Ömer Behiç onu bir acıma ve merhamet duygusuyla seviyor. Bunu bir parça sadakaya benzer bir sevgi türünden görürdü, hatta kendisini güzel bulmuyordu bile. Biraz uzunca boyu genç kızlık hayatında ince ve zarifken şimdi gittikçe fazlalaşan bir dolgunlukla kalınlaşıyor, onu hareketlerinde daha az serbest, yürüyüşünde daha ağır yapıyordu. Dikkat etmişti, Ömer Behiç hep ince, zarif, bütün hayatlarında genç kız kalan kadınları güzel bulurdu. Vedide sokakta, eldivenlerinin içinde bir çocuk eli kadar minik duran elleriyle eteklerini kaldırarak kaldırımlar üstünde ancak ayaklarının hafif bir temasıyla sanki uçarak düzgün ve ahenkli yürüyen kadınlara rast geldikçe böyle olmadığına üzülür, kendi dolgunluğu, ağırlığı gözünde büyüyerek kalbinde derin bir sıkıntıyla o ince ve zarif kadınları kıskanırdı. Ömer Behiç orta boyuyla, redingotunun içinde belinin inceliği tamamıyla belirginleşen, hiçbir zaman şişman olmayacak asabi vücuduyla, çenesinde biraz uzun bırakılmış kırkık sakalıyla, ince ipek kaytanı kulağının üstünden dolanmış gözlüğünün altında tatlı bir tebessümle hep gülüyor zannolunan koyu sarı gözleriyle; giyinişinde, yürüyüşünde, söyleyişinde hiç aldanmayan nefis zevkiyle o kadar şık, o kadar zarifti ki Vedide’nin, onunla beraber bulunurken, aralarındaki farkın mesafesini lüzumundan fazla büyük görerek titrediği dakikalar olurdu.

O çocukları için iyi bir anne, evi için tam manasıyla bir kadın, kocası için biraz da analık eder bir eş olduğundan emindi; fakat evini kahkahalarının neşe ve hayatıyla canlandıran, ipek eteklerinin hışırtılarıyla çevresinin havasını dolduran, etrafındakileri hep güldürecek, eğlendirecek çocukluklarıyla, şakraklıklarıyla nerede bulunsalar orada zorunlu bir sevincin dalgaları içinde yuvarlanılan kadınlardan değildi. Kocasının uzun okuma saatleri esnasında çocuklarını uyutup elinde kenarı bastırılacak bir mendil yahut ilikleri tamir olunacak bir gömlekle geldikten sonra koltuklardan birine gömülür, biri kitaplarıyla, diğeri işiyle, uykuya benzer bir sakinlik içinde susarlardı.

Ara sıra onun ellerinden işi kayarak dizlerinin üzerine düşer, gözleri kocasına çevrilir, uzun uzun ona bakar, sonra böyle uzak durmak istemeyerek, kendisini mağlup eden bir sokulganlık ihtiyacıyla bir gölge kadar hafif, yanına gider, oturur, elini uzatarak onu bu derece meşgul eden sayfanın üzerine kapar ve başını hemen oraya, kitabın yanına koyarak, “Biraz da ben!” demek isteyen bir vaziyetle durur, bütün korkularının teminlerini onun bir öpüşünden beklerdi.

Bu akşam da, şurada, artık odayı tamamıyla kaplayan karanlıkta, ruhunu birden saran hüzün içinde ona sokulmak, kollarına atılmak ve, “Beni, hep beni seveceksin değil mi? Biz bütün o demin geçenlerden olmayacağız değil mi?” demek ihtiyacını duyuyordu.

Merdivenden inen çocukların gürültüsüyle uyuşukluğundan silkindi, bacının Leyla’ya, “Ya, küçükhanımım tıpış tıpış merdivenlerden iniyor,” diyen sesini işitti. İsmet, Suzidil’e bağırıyordu: “Teyze! Mumu göstersene! Ferit kucağımda, karanlıkta ikimiz birden düşeceğiz.”

Gürültü uzaklaşıyordu. Kocası nerede kalmıştı? Camlı kapıdan hafif bir ışığın titrediğini, sonra elinde bir mumla Suzidil’in geçtiğini gördü. Seslendi:

“Suzidil!”

O dönerek kapıyı açtı. “Siz burada mıydınız küçükhanım? Ben de sizi arıyordum. Beyefendi sizin için karanlıkta kalmasın dedi de...” Sonra mumu tahtanın üstüne bırakarak hemen oraya, Vedide’nin ayaklarının dibine diz çöktü ve ilave etti: “Allah daha eyi etsin küçükhanım, sizi böyle gördükçe ne kadar övünüyorum bilseniz... Beyefendi hep sizi düşünüyor, şimdi de aşağıda Sabriye Kadın’la beraber size ziyafet hazırlıyor.”

Gözlerini indirdi, söylenecek şeyi arıyor gibiydi. Vedide sordu:

“Siz nasılsınız Suzidil? Yine halinde bir gariplik var.”

Suzidil birden cevap vermedi, boğazını tıkayan bir şey vardı, sonra gözlerini kaldırmayarak, “Biz ne vakit iyi olduk ki?” dedi ve ardını getiremeyerek boşandı. Şimdi gözyaşları seri bir akışla şıpır şıpır damlayarak dizlerinin üstünde kilitlenmiş kuru, zayıf ellerini ıslatıyordu. Boğularak ilave etti: “Kovulduk da öyle geldik. Efendilerimiz olmasa sokaklarda kalacağız...” Hep gözünden yaşlar akarak artık her şeyi söylemek, hepsini anlatmak isteyen bir coşkunlukla devam etti: “Neler çektiğimi anlatamam ki... Nasıl dayandığıma şaşıyorum, ne de çıkmaz canım varmış. Sabahtan akşama kadar cadı anasının lakırdısını işitmeli. Aman ne ağıza alınmaz laflar küçükhanımcığım! Neler neler söylemiyor... Acaba dünyada benden aşağılık, benden kötü bir kadın var mıymış? Çıldıracak oluyorum. Gönül, ya bu karının gırtlağından yakala da sık ya kendini Ferit’inle beraber kaldır kuyuya at, diyor. Sonra gece, yatsılardan sonra yıkıla yıkıla, zilzurna eve gelir, o gün ne kazandıysa meyhaneye vermiştir. Yeleğinin cebinde ya unutulmuş birkaç kuruş ya meyhanede sürülememiş bir silik çeyrek bulunursa onu gizlice çalmalı da ertesi güne yiyecek nevale buluşturmalı. Haddin varsa ağız aç da bir söz söyle, o zaman tokat hazır... Tokat, şimdiye kadar yediğim tokatlar sayılamaz. İlk önce şaşmıştım. Kızlığımda karılarını döven erkekleri işitirdim de inanmazdım, bu hikâyeler bana uydurma gelirdi. Sonra bir gün, nedendi bilmem, olmayacak bir şey için onun ilk tokadını yiyince şaşırdım, sahiden vurmamış da bir yanlışlık olmuş zannettim. Sersem sersem bakıyordum, o yaptığından biraz utanarak gülüyordu. O zaman gözlerim cadıya tesadüf etti. Onun gözlerinde, ‘Oh olsun!’ diyen bir sevinç vardı. Onu öyle gördükten sonra ağlamaya başladım. Bu ilk tokattan sonra artık âdet oldu, ikide birde tokat... Ferit hasta olur tokat, cadı tencereyi ateşte bırakır, komşuya savuşur, yemeğin dibi tutmuş diye tokat, bahçeye başörtüsüz çıkmışsın der tokat, tokat! Tokatsız söz söylemez oldu. Ben artık ağlamaktan vazgeçtim. Niçin ağlayayım? Ne fayda çıkacak? Vücudumda artık yaş kalmadı ki...”

Vedide suskun, kalbinde bir pençenin tırnaklarıyla, bu sefil hayatın şikâyetlerini dinliyordu. Suzidil söyledikçe hırslanıyor, gözlerinde yaşlar uzun aralıklarla durarak ağzından kelimeler birbirini kovalarcasına dökülüyordu:

“Nihayet benden usandı. Artık diline Ferit’i doladı. Yine hep o cadının marifeti! Artık beni öldürecek başka bir çare bulmak isteyince aklına Ferit gelmişti. Oğlunu ikide birde kıstırıp Ferit şunu yaptı, Ferit bunu yaptı diye doldurur, doldurur. Nihayet bugün...”

Gözyaşları tekrar boşandı, Suzidil artık söylemiyordu, bir dakika evvel artık vücudunda yaş kalmadığından bahseden bu zavallı kadın şimdi gözyaşlarının arasında boğuluyor gibiydi. Vedide bir şey söylemeye lüzum görmüyordu. Niçin söyleyecekti? Avutmak için mi?

Suzidil mayası derin bir feragat hissiyle yoğrulmuş bir mahluktu. Hizmetçilik hayatında başkalarının emelleriyle hareket etmekten ibaret öyle uzun bir devre geçirmişti ki ona feragati, başka türlü bir hayatın vücudunu unutturacak kadar öğretmişti. Bu onda öyle hastalıklı bir huy olmuştu ki kendisinden çok başkalarının hesabına yaşıyor zannolunurdu. Ayaklarının altına bir fırça verirler, tahtalar silinecek derlerdi, o cılız bacaklarının üstünde, kirli sular içinde, meydan süpürgesinin çıkarılmış sapına tutuna tutuna, fırça gürültüsünden fırsat bularak çıkabilen sesinin mırıltılarıyla yorgunluklarını uyuşturarak tahta silerdi; önüne bir küçük dağ kadar çamaşır yığarlar, yıkanacak derlerdi, o hep bitmez tükenmez sabrının kuvvetiyle teknenin önüne çömelir, ellerinin derileri yüzülerek, parmaklarının kemikleri kırılarak kim bilir ne kadar uzak, bilinmez bir yarının gizli emellerini kaynar suların bulutlarında sezmeye çalışan hayaliyle çamaşır yıkardı. Ve bu her gün, her saat böyleydi. Çocuğu eğlendirir, evin bütün hastalarına bakar, gezmeye gidilirken eğer taşınılacak bohça yoksa ev beklettirilir, nihayet nadir bir tesadüfün yardımıyla artık emredilecek bir iş bulunamayıp da ona nihayet yorgun bacaklarını uzatarak dinlendirmeye fırsat verecek iki boş saat kalırsa eline bir dikiş tutuşturularak, “Al kız, şunu dikiver!” denilirdi.

O sessiz, şikâyetsiz, asla memnun olmayan azarlayan gözlerinin baskısı altında ezilerek, silinerek, kuruyup ufalan vücudunu bir kabahat saklarcasına, daha az yer işgal etmek, daha az dikkate hedef olmak için daha küçük yaparak, mahkûmiyetinin altında tevekkülle eğilerek, gözleri yerlerde sürünerek, zavallı mahrum hayatının öksüzlüğüyle evin içinde köşeden köşeye, aşağıdan yukarıya dolaşır, nihayet nefes alacak bir köşe arardı.

Hayatının en büyük mutlulukları bayramdan bayrama yapılan basma entarilerle senede bir kere yenilenen mercan terliklerdi. Fakat bütün bu cereyan eden yorgunluk ve sıkıntı yıllarına rağmen onun ruhunu taze tutan bir ümit, o bilinmez geleceğin ümitli hayali vardı ki onunla yetinirdi. Nihayet o kadar beklenen ümidin gerçekleşme zamanı gelip çatınca şaştı. Bu kadar çabuk geleceğini hiç düşünmemişti. Unutmuştu ki hayatının ve çalışmasının en işe yarayan kısmı artık geri dönmemek üzere gitmiştir, düşünmek istemedi ki hayatının bu saati, ömrü pahasına kazanılmış bir haraplık senetidir.

Vedide’nin dul teyzesinin vefatından sonra hanımın vasiyetiyle tavan çivisi iğnesinin41 satılarak kendisinin gelin edileceği söylenince çocukça sevindi. Bu öyle beklenmemiş bir mükâfattı ki onun gözünde hayatının bütün işkencelerini birden silmiş oldu. Uzun bir kısmet bekleyişinden sonra nihayet Suzidil’e bir talip çıktı. Bu elinden her iş gelir, ekmeğini taştan çıkarır bir adam deniyordu. Yalnız bir anası vardı. Muhacir mahallesinde bir evleri vardı ki o kadar fena değildi. Babası vaktiyle Rusçuk’ta hatırı sayılır bir adammış, kendisi de –Suzidil’e gülümsemeyle bakılarak ilave olunuyordu– güzel bir adamdı.

İlk akşamı kocası, Suzidil’e haber verdi, “Bak, ben sana söyleyeyim,” dedi, “anamın sözünden çıkmayacaksın. O ne derse o olacak.”

Ve ömründe birinci defa olarak emreden bir adamın gururuyla tütün kesesini Suzidil’in önüne fırlatarak, “Bana sigara yap bakalım!” demişti.

Suzidil için o kadar seneler beslenen mutluluk rüyasından hakikatin bu sert darbesiyle uyanış pek acı oldu. Bu kaynana, Suzidil için bütün hayatı güç ve servet içinde geçmiş bir hanımefendi oluyordu ki memleketinin hayal ürünü bir köşesinde bırakılan çiftliğinin, konağının tantanasının hatırasıyla gelinine hükmetmek istiyor, olanca amirlik arzularını onun kavrulmuş vücudunda deniyordu.

Daha ilk günlerde haber vermişti, “Ben mahsus kul cinsinden gelin aradım,” demişti, “yoksa oğluma karı mı yok! Elimi sallasam ellisi, başımı sallasam başı tellisi...”

O zaman Suzidil için bir başka ıstırap devresi başladı ve bu defa hükmedenler öyle tatmin edilemeyecek, ne kadar fedakârlık gösterilse asla memnun kalmayacak amirlerdi ki yavaş yavaş halayıklık hayatında bir itiraz kelimesine hak bulmayarak itaat etmek şeklinde kabul olunan terbiye sarsılmış, nihayet onun da sesi yükselmeye, tabaka tabaka artmaya başlayarak o da bu kaynananın gelini olmuştu. İkisinin arasında hayat bir mücadeleydi. Sabahleyin kaynana, gelininin etrafında dolaşmakla, bütün ondan evvelki günlerin kinini çıkaracak bir hücum vesilesi aramakla başlardı. Gelin fark etmiyormuşçasına, küçük bir tırnak ucu görse pençesini saldırmaya hazır, sefil hayatının birikmiş acılarıyla hırçın, yaklaşan kavganın hırsıyla titreyerek, vaktinden önce başlamamak için dudakları kısılmış, etrafında dolaşan düşmanı görmüyormuşçasına bakmayarak ya Ferit’e lapasını yedirir ya kocasının bir söküğünü dikerdi. Sonra birden, kimin sebep olduğu anlaşılamadan kavga başlardı. Bu saatlerle toplanmış bulutların birden patlayan gümbürtüsüyle müthiş bir sağanak suretinde taşardı; sonra ikisi de yorgun, hasta sinirlerinin kırılmış haliyle susarlar, kavga uzun kesintilere uğrardı. İkisi de ayrı ayrı köşelerde, uzaktan uzağa ufukları dolaşan gök gürültüleri gibi tek tek homurtularla düşmanlıklarının kavga esnasında söylenememiş zehirlerini boşaltırlardı. Ara sıra bir kıvılcım sebep olur, tekrar şimşekler tutuşurdu. Tekrar bu iki düşman, aralarında korkusundan bağıran Ferit’le birbirlerine sokulurlardı. Gözleri gözlerinde, yumrukları sıkılmış, dişleri kilitlenmiş, birbirini parçalamaya hazır iki canavar vahşetiyle şimdi boğuşacaklar zannolunurdu. Bir süreden beri Suzidil bu kavgalardan mağlup çıkıyordu. O yüzüne haykırırken artık fırlatılacak bir kelime bulamayarak birden boğazına bir şey tıkanıyor, sinirleri boşanıyor, sonra elleriyle çenelerini kilitleyerek, kolları uzanarak kaskatı düşüp seriliyordu.

Bu kadın, kocasından, nihayet mağlup olan direnme gücüne biraz avuntu verecek bir kelime, bir merhamet ve şefkat kelimesi bile işitmiyordu. Mehmet Ali hırçın, baruttan yaratılmış kadar parlamaya meyilli, toplumda payına düşen aşağı sınıf öfkesini evde emri altındaki zayıf mahluklardan çıkarmak isteyen canavarca sert, çarpar, sokar bir zalimdi ki kendi küçüklüğünü başkalarını daha küçükleştirmek, daha fazla aşağılamakla unutmak isterdi. Evliliğine kadar anasının bir dakika huzur vermeyen bir kahharıyken nihayet kabalığını hep aynı deneme zemininde uygulamaktan, zorbalık ihtiyacını hep aynı tatbik sahasına harcamaktan yorularak kullanacak bir başka vücut aramıştı. Onu evliliğe sürükleyen, hayvanlığının derinliğinde yatan bir sevgi ihtiyacının açığa çıkmasından çok bütün zorbaca emellerine daha fazla boyun eğen bir mahluka sahip olma ihtiyacıydı.

Kırmızı kuşağının arasından hiçbir zaman eksik olmayan küçük bir bıçağı çekecek kadar bir gün arkadaşlarıyla bir kavgada öfkesine mağlup olduktan sonra Feriköy birahanesinden kovularak ötekinin berikinin arabalarında gündelikle çalışıyordu. Akşam on birden başlayarak arabayı ahıra çekinceye kadar iki-üç saat içinde yoluna tesadüf eden meyhanelerden hemen peyke42 başında alınmış kadehlerle tütsülendikten sonra, eğer o gece kendisiyle beraber meyhanede gecikecek bir-iki dosta rast gelmemişse eve gelerek yarım kalan eğlencesini Suzidil’i kahretmekle tamamlardı. Suzidil onun elinde zalim bir çocuk eline düşmüş zavallı bir böcekti ki yavaş yavaş, bir bacağı, sonra bir kanadı koparılarak, mümkün mertebe kesin öldürme ânı geciktirilerek, ancak haz alınmak için işkence ediliyordu.

O bütün gün Ferit’in hastalıklarıyla, huysuzluklarıyla uğraştıktan, vaktiyle kocasından, son zamanlarında oğlundan çektiklerinin şimdi de gelininden intikamını alan kaynanasıyla savaştıktan, bir küçük memnuniyet kelimesi bile beklemeksizin bu müthiş savaşın arasında bulunabilen zamanlarını çamaşır yıkayarak, tahta silerek, ortalık süpürerek, dikiş dikerek geçirdikten sonra nihayet oturmaya vakit bulur, yorgun, donuk bir beyinle düşünmeksizin onu beklerdi.

Onu sevip sevmediğini kendi kendisine hiç sormamıştı. Bunu bilmiyordu. Onda yalnız dişileri erkeklerine boyun eğdiren hayvani bir bağlılık vardı ki kocasının bütün haksızlıklarına, zalimliklerine bir şikâyet kelimesi bile çıkarmayarak hep hor görülen, hep yalvaran bir ezilmişlikle, varlığını, dişleriyle erkeğinin yelesini kaşıyan dişi itaatiyle ona bırakırdı. Kalbinde böyle işkenceler içinde yaşamaktan tatlı bir zehrin vahşi lezzetini duyarak gözlerinden yaşlar akarken bir kenara büzülür, “Haydi bakalım, çok naz lazım değil,” cümlesiyle önüne atılan tütün kesesini çekerek kocasına sigara yapardı.

Yalnız bir noktada onun kocasına isyan edeceği fikrine kapılmışlardı: Ferit. Ana oğul, onu isyan ettirerek daha fazla işkencesine vesile bulmak için şimdi Ferit’le uğraşıyorlardı. İlk önce bu, Ferit bahanesiyle Suzidil’e saldırma şeklinde başlamıştı. Sonra yavaş yavaş, kaynananın geline düşmanlığı kör bir sapkın cereyanla daha fazla Ferit’e yönelir olmuştu. Bir gün saçlarını boyadığı kına kâğıdını hücreden çekerek döken Ferit’i, Suzidil’in orada bulunmayışından yararlanarak iki bacağının arasına kıstırmış ve o zavallı kavrulmuş, cılız ellerine iğne batırmıştı. Çocuğun feryadına koşan Suzidil o zaman çılgın bir ana öfkesiyle kocakarının saçlarını yakalamıştı, “Cadı!” diyordu. “Ben senin saçını demet demet koparayım da sonra sen kına yakacak şey ara...”

Bugün birinci defa olarak komşular müdahale etmişlerdi, herkes kaynanasına hak veriyordu. Suzidil’e lazım olan hak değildi, ona lazım olan Ferit’e dokunulmamasıydı. Bu vaka bir başka savaşın ilanına sebep oldu ve savaş sahası Ferit’in bitmeyen hastalıklarla çürümüş sıska vücudu, zavallı sefil vücuduydu.

Suzidil devam ederek, “Yavrucak artık evin içinde bucak bucak kaçıyor,” diyordu, “düşünün bir kere, a küçükhanımcığım, bu çocuğa insan nasıl acımadan vurur? Onun yumruk yiyecek hali mi var? Bir fiske vursanız yıkılacak. Dün cadı ne yaptı, ne duydu, bilmem ki, galiba biraz da fazla kaçırmıştı. Onu yemeğe bekliyorduk, çocuk acıkmış ağlıyordu, şimdi bırakmıyorlar ki onu ayrıca doyurup yatırayım. Babasıyla beraber yemeliymiş. Babasından yumruk yiyecek değil mi? Gelir gelmez ona çattı: ‘Sus! Piç, şimdi gebertirim!’ diye üstüne yürüdü. Ben ses çıkarmamalıydım. Ben karışınca çıldırıyor. Çocuğun arkasına işte o zaman bir yumruk...” Ağlamaktan söyleyemiyor, kelimeler boğazında boğuluyordu: “Ben de ağzımla eline yapıştım, ısırdım, ellerim kilitlendi, elini kurtaramıyordu...”

O zaman, gece, çocuğunu kucağına vererek Suzidil’i çıkarmışlardı. O komşulara sığınmıştı. Bugün saatlerce belirsiz bir ümitle hep kocasının gelip kendisini aramasını bekleyerek komşusunun evinde gecikmişti. Sonra hatırına efendi kapısı, o ikide birde gidilip gözyaşlarıyla başvurulan sığınak gelmişti. Ve hikâyesine son vererek Suzidil, “İşte böyle küçükhanım,” diyordu.

Suzidil içinin dertlerini döktükten sonra artık tamamıyla kuvvetini kaybederek oraya, Vedide’nin ayaklarının dibine, çıplak tahtaların üzerine, başını iki ellerinin arasına alarak yüzünü kapattı, zavallı, sıkıntılı hayatına şifa verecek bir manevi sığınağın şefkat eşiğinde bütün zehirlerini dökmek isteyerek taştı. Bu bir ağlamak değildi; bir inilti, bütün varlığını sızlatan ıstırapların uzun, boğuk şikâyet çığlıklarıyla bir uluyuştu.

Açık pencereden giren rüzgâr mumun ışığını üfürüyor, bir anda yüzlerce resme giren çırpınışlarla kıvırıyor, uzanıyor, bu zayıf ışık parçası kendisiyle oynayan rüzgârın her keyfine, her arzusuna uyarak, arada bir kopmuş, sönmüş zannolunurken yeni bir hayat ümidiyle tekrar canlanarak çırpınıyor, sonra yalnız bir saniye ferah bir nefesle dinleniyor, artık sakin, bahtiyar yaşayacak zannolunurken tekrar bir sert esinti onu hevesine takıyor, sanki bura bura kıvırıyor, uzatıyor, çeke çeke koparıyor, asla doymayan bir kinle takip ederek işkenceler içinde sarsıyordu. Ve etrafında karanlıklar bu işkence manzarasından korkuyla titrerken, zavallı ışık parçası, rüzgârın zayıf oyuncağı, biraz ötede uluyan Suzidil’e nazire yaparak, daha insafsız bir rüzgârın bu daha zayıf oyuncağına bir dert ortağı olarak, ağır damlalarla yavaş yavaş ağlıyordu.

Vedide dalgın gözlerle, bu yarı karanlık odada çırpınan ışığa bakarak, beyninin içinde bütün düşüncelerini müthiş bir kargaşaya döndüren bir kasırga, sanki uzaklardan, o demin hayalinde resmedilen harap, siyah manzaranın yıkık evlerinden geliyor gibi Suzidil’in uluyuşunu dinliyordu. Kendi kendisine soruyordu, “Bunda kabahat kimin, kim sorumlu?” diyordu. Bütün demin gözlerinin önünden geçen hayat faciaları, Veli Bey’in kızları, Ferruh’la Şekûre, hatta Refet, sonra Kamer, onun zavallı, saf, ahmak kocası, daha sonra ötekiler, daha bilinmeyen talihsizler, işte şu Suzidil, bunlar nasıl hükmedilemez, idare edilemez bir kuvvetin kurbanları; ne uzak kalmanın yolu bulunabilen ne tedavi şeklini keşfetmek mümkün olan hastalıkların mahkûm kurbanlarıydı? Ne yapmalıydı ki bu böyle olmasın? Hiç! Hiç!

Bu kelime soğuk bir düşüşle orada yardım bekleyen, inleyen Suzidil’in başına düşüyor gibiydi; hiç, hiç, yapılacak bir şey yoktu. Veli Bey’in kızları yavaş yavaş, başlarda hissetmeyerek, sonra tamam hissedince artık geri dönmek mümkün olmadığına karar vererek bu sefaleti mutluluk olarak gördüklerine kendilerini de inandırmak isteyen bir tebessümle gittikçe daha da çamurların içine düşeceklerdi. Şekûre, Ferruh için ölecekti. Suzidil böyle her zaman uluyacaktı, asıl birbirini sevmek zorunda olanlar, tersine tırmalaşacaklar, boğuşacaklardı.

O zaman tekrar kendisini düşünüyordu, bir saniye kendisini de böyle yerlere kapanmış, uluyor gördü. Kocasının sesiyle silkindi:

“Vedide! Ne yapıyorsun yukarıda?”

34. Lale Devri’nden itibaren kır eğlenceleri için en çok rağbet gören semtlerden biri. (Y.N.)

35. Üstü önden ve arkadan açılıp kapanır, körüklü, geniş araba. (Y.N.)

36. Giysiler dikilirken kullanılan tamamlayıcı veya süsleyici şeyler. (Y.N.)

37. Kadınların sokakta giydikleri, mantoya benzer, arkası bol, yakasız üst giysisi. (Y.N.)

38. Feraceyle birlikte giyilen, gözleri açıkta bırakan, ince yüz örtüsü. (Y.N.)

39. Kapalı ve yalnız arkada oturulacak yeri olan, genellikle atların çektiği araba. (Y.N.)

40. Boğaziçi’nin Anadolu yakasında bulunan, deresiyle ünlü yerleşim bölgesi. Uzun yıllar mesire yeri olarak ilgi görmüştür. (Y.N.)

41. Bir ziynet eşyası. (Y.N.)

42. Genellikle eski işyerlerinde ve evlerde bulunan, duvara bitişik tahta sedir, kerevet. (Y.N.)

*****

III

Artık yerleşmişlerdi. Misafir odasını sonra düşünmeye karar vererek evlerinin en lazım olan şeylerini tamamlamışlardı. Ömer Behiç’in karısından saklanmış ufak tefek borçları bile vardı. Vedide ara sıra ona takılıyordu, “Kulaklarımın delikleri tıkanacak,” diyordu. Ömer Behiç buna çare bulurdu:

“Birer küçük süpürge çöpü sokarsın, tehlike kalmaz...”

Bir aralık, hâlâ kocasının gelip kendisini arayacağını ümit eden Suzidil’le Sabriye Kadın’ı evde bırakarak çocuklar ve Andelip’le beraber Erenköyü’ne gitmişler, üç gece misafir olmuşlardı. Bu hafta içinde onları bekliyorlardı.

Bugün sabahleyin –bir pazar– aşağıda odasında Selma’yı birinci defa olarak elifbadan43 derse başlatmıştı. J’ye kadar pek iyi gidiyordu, oraya gelince tartışma başlıyordu.

Ömer Behiç: “Kızım, fena söylüyorsun. Z değil. Bak, dikkat et J...”

Selma sıkılıyor, babasına kızıyordu:

“Aman beybaba! İşte söylüyorum ya: Z... Z...”

O sabrını kaybetmemeye çalışarak örnek bulmak istiyordu:

“Erenköyü’nde komşumuzun ismi neydi, hani ya pembe evin hanımı?”

Selma tereddütsüz cevap veriyordu:

“Menize.”

“Menize değil kızım, Menije, Menije, je...”

Kapı çalındı. Selma daha ilk derste başlayan bu tahammül olunmaz sıkıntıdan kurtulmak için fırladı. Ömer Behiç’e muayenehanesine gelen mektuplarıyla evraklarını getiriyorlardı. Cuma ve pazar günleri muayenehanesine uğramamak âdetiydi. Selma için bu, tesadüfün özel bir iyiliği oldu, hiç olmazsa bir saat artık dersten bahsedilmeyecekti.

Ömer Behiç’in en önce kırmızı bir kâğıt dikkatini çekti: Bir telgraf! Aldı ve sapsarı oldu. Bu dakikada odaya giren Vedide, elinde kırmızı kâğıtla kocasını o kadar sarı gördü ki, birden bir felaketin soğuk nefesini hissederek sordu:

“Ne oluyorsunuz? Ne kadar sarısınız.”

Ömer Behiç cevap olarak karısına kâğıdı uzattı. Vedide bu bir satırlık şeyi okuduktan sonra söylenecek şeyi araştırarak susarken o düşüncesini ifade etti:

“Ablamın metanetinden o kadar eminim ki, eğer tehlike gayet ağır olmasa bu telaşa gerek duymayacağına hükmederdim. Mesele yine kalptense kurtulacağında hiç ümit yok. Bu öyle canavar bir dert ki pek nadir affeder.”

Vedide dudaklarının arasından, “Zavallı Meveddet Hanım,” dedi, “bu mateme nasıl dayanacak?”

Vedide görümcesini bilmezdi, onlar bütün vilayetlerde dolandıkları için İstanbul’a senelerce süren aralıklarla uğrarlardı. Ömer Behiç’in evliliğinden sonra onları İstanbul’a çekecek bir vesile olmamıştı. Vedide’nin hatta uzaktan bile tanışıklığı pek azdı. Ömer Behiç, eniştesiyle ablasından pek nadir fırsatlarla bahsederdi.

Eniştesini sevmemek için geçerli sebepler görmemekle beraber yalnız bu adamın eniştelik sıfatını, bir gün, birdenbire aile hayatının içine girerek evde babadan sonra ilk hâkimiyeti gasp eden, hayatta en ince ve nazik ilk sevgiyi, kız kardeş sevgisini hemen yabancılaştıran, artık ölmüş, soğumuş bir sevgi hatırası uzaklığına getiriveren o sıfatı affetmeyerek tamamıyla sevmeyi de başaramamıştı. Biraz ablasına da kini vardı.

Tahsilini tamamladıktan sonra babasıyla annesinin hatıralarına beraber ağlamak ihtiyacı onu ablasına yönlendirmişti. Küçük bir seyahat yaparak on beş gün onlarda misafir olmuştu. Bu kısa ikameti esnasında ablasını babasıyla annesinin hatırasından, kendisinden o kadar uzak ve bu adama o kadar yakın, onunla o kadar meşgul, ona o kadar benliğini ve hayatını sunmuş görmüştü ki, bu kardeş kalbinin artık bir daha kendisine geri dönmeyeceğine acı bir inançla hüküm vererek, asıl o zaman hayatta yalnızlığın bütün üzüntüsü ve tatsızlığıyla ciğerlerinden bir damar daha koparak yanlarından kaçmıştı.

Onların mümkün mertebe kendisiyle az kalmak, hatta on beş gün içinde bile birbirine sıkı bağlılıklarını en küçük bir arızadan kıskançça bir özenle korumaya çalışmak için öyle önüne geçemedikleri, gizleyemedikleri bir ihtiyaçları, onun yanındayken, hatta onunla konuşurken ablasının ondan bir uzaklığı, gözleriyle, gözlerinde uçan ruhuyla ötekine, enişteye öyle hissedilmemesine imkân olmayan bir yakınlığı vardı ki, Ömer Behiç haset, kin gibi bir sıkıntıyla acı çekmişti.

Onlarda bir de derin, ancak kendilerini düşünen bir benlik keşfetmişti. Evlilik hayatları çocuksuz geçmişti. Birbirlerine o kadar yetiyorlardı ki, bu semeresiz evlilikten hoşnut gibiydiler. Bitmez tükenmez bir fedakârlık, bir benlik feragati, bir başka vücut için yaşamak, yalnız onun için nefes almak hayatı demek olan babalık analık duyguları onların kalbi için keşfedilmemiş kalarak bütün sarf edilememiş sevgi ve bağlılık duyguları kendi kendilerine geri dönmüş, kalplerinin üzerinde etrafına taşamayarak gittikçe kabaran bir göl gibi birikerek kalmıştı.

Onun için nadir alınıp verilen mektuplarda bile bir yabancılık vardı. Ömer Behiç’te de yalnız kendi çevresinin içinde mahsur kalmak, dış dünyayla mümkün mertebe az alakası olmak huyu hissedilmez bir ilerlemeyle nüfuz edip yerleşmişti. Fakat bu dakikada karşısında Vedide açık bir görüş olarak, kocasına bağlı bir eş düşüncesiyle, o kadının kocasını kaybetmeye nasıl tahammül edeceğini sorarken Ömer Behiç birden ablasını gözleri yaşlarla dolu, çocuksuz, kocasız, kimsesiz, dulluğun bütün acılığıyla, bütün yalnızlığıyla dul gördü. “Evet,” dedi, “zavallı kadın! Sonra da hiç kimsesi yok, yapayalnız, hayatta tek bir vücut...”

Vedide birden atıldı, “Niçin?” dedi. “Siz yok musunuz? Ben, ben onun için bir karındaş değil miyim? Bilseniz onu nasıl teselli ederiz, aramızda nasıl tedavi ederiz.”

Bu o kadar kendiliğinden, bu iyi kadın kalbinden fışkırma bir teselli ve şefkat sesiydi ki Ömer Behiç ayağa kalktı ve karısına kadar ilerleyerek onu iki ellerinden tuttu. “Ah! Benim melekler kadar iyi, melekler kadar güzel karıcığım!” dedi. “Bilsen, bu yapmak istediğin şeyin derecesini bilsen! Bilsen ki bir evde bir başka vücut, bir üçüncü kalp, bir görümce, evet bir görümce ne ağır, ne ağır bir şeydir! Fakat sen o kadar iyi, o kadar güzel bir kalbe sahipsin, sonra beni o kadar seversin, o kadar seversin ki...” Şimdi onu çekip saçlarından, yüzünden, gözlerinden küçük küçük öpüşlerle öpüyor, ona teşekkürlerini bu öpüşlerle ödemek istiyordu. Bir aralık ilave etti: “Hem kim bilir? Belki bu mateme hazırlanmakta acele ettik...”

Şimdi biraz sakinleşerek tekrar yazıhanesine oturdu, mektuplarını açmaya başladı, bir küçük zarfı açtıktan sonra gülümsedi, gözlerini kaldırarak tuhaf bir manayla karısına baktı, gülümsüyordu.

Vedide sordu:

“Ne oluyorsunuz rica ederim? Neden bana öyle tuhaf tuhaf bakıyorsunuz?”

Ömer Behiç hep gülmekte devam ederek cevap verdi:

“Fena haber Vedide! Sana kıskanacak bir şey daha çıktı. Veli Bey’in hanımı bir zatürreeden yatıyormuş. Bekir Servet yarın sabah geçerek beni almak istiyor. Anlıyor musun? Küçükhanımlar...”

Vedide önemsemiyor görünerek, “Oh,” dedi, “onlar evli barklı, çoluklu çocuklu bir adamı ne yapsınlar? İşte onların Bekir Servet Beyleri var ya...”

Ömer Behiç bu meselede karısını üzmek âdetine uyarak, “Kim bilir,” dedi, “onlar için bütün erkekler, araba tutacak, elbise yapacak, parmaklarının o sayılamaz yüzüklerine birer yüzük daha ilave edecek mahluklardır. Hem ondan sonra biraz da benden korkulur.”

Vedide birden önemsemiyor görünmek oyununa devam ederek atıldı:

“Yok, pek de korkulmaz değil ya...”

Bu cümle Vedide’nin ağzından ruhunun öyle coşan bir samimiyetiyle taşarak çıkmıştı ki Ömer Behiç’in gözlerinden şaka manası silinerek endişeyle karısına baktı, dudaklarının arasından yalnız, “Tuhafsın Vedide!” dedi ve oturarak hangisini alacağında kararsız ellerle yeni gelen gazetelerin, dergilerin kuşaklarını çözmeye başladı.

Vedide sahi tuhaf mıydı? Ömer Behiç’in kendisinde de bu korku vardı. Evliliğin sakin bağıyla bütün ihtiras ve arzu emellerini uyutabilmiş uslu bir koca sıfatının arasından arada bir öyle isyan anları olurdu ki, bir başka Ömer Behiç, birden esen bir ateşli rüzgârla kanı tutuşmuş, bütün sinirli alevler içinde hırslı, kendinden geçmiş, garip bir cinnetin hummalarıyla iradesi elinden alınmış bir Ömer Behiç çıkardı. Bu uslu koca sıfatının, asıl kimlik özelliğiyle uzlaşmadığına, bu unsurlardan birincisinin ikincisini, o hiçbir zaman kapanmaz yarayı yalnız örtmekten başka bir şeye yaramayan, tesiri eksik bir yakıdan, onun her vakit az çok sızlamasının, az çok kanamasının önüne geçemeyen, en küçük bir arızayla deşmeye, nihayet o hastalıklı noktayı olanca çirkinliğiyle açık bırakmaya hazır, âciz ve miskin bir devadan ibaret kaldığını düşündürecek zayıf dakikaları olurdu. Nihayet onu sahte, aldatıcı bularak çıkarıp atacak kadar mağlup olmaktan korkardı. Gömleğine el uzatılsa da biraz açılsa o iğrenç yara şifa kabul etmez haliyle görülecekti. İçin için sızlayarak göğsünü kemiren bu hastalıklı noktayı örtmek, uyuşturmak, onu unutmak istiyordu.

Bu iki şeyin, birbiriyle hiç anlaşamayarak biri öbürünü boğup öldürmeye her vakit fırsat arayan bu iki unsurun son bulmayan mücadelesi arasında hiçbir zaman varlığına tamamıyla hükmedemeyerek, hiçbir zaman düşündüğünü yapacağından emin olamayarak ortaya çıkacak vesilelerin esiri, azgın bir selin zayıf ve karşı koyamayan çöp parçası, doğru giderken birden çılgıncasına etrafına çarpınarak, batıp çıkarak fakat hep yuvarlana yuvarlana, hep sürüklene sürüklene akıp gidiyordu. Mümkün müydü ki o selin dalgalarının üstünden yüzerek, yönünü şaşırmayan huzurlu bir akışla, hiç batmaksızın, hiç çarpmaksızın son noktaya kadar gidebilsin? Bundan emin değildi.

Göğüslerin duvarı arasından gizli hastalıkları hissedip bulmak sanatıyla inceleşmiş, keskinleşmiş, etkileyici bir tahlil hissiyle kendisini de incelerdi, sanki kulağını bu hastanın da türlü gizli hastalıkla dolu göğsüne koyarak dinlerdi. Bu zavallı hasta göğsünün içinde öyle hastalıklar, öyle korkunç illetler keşfediyordu ki kendi kendisinden korkuyordu. Bu hastalıklar kemirdikleri vücutlara öyle zorbalıkla hükmederek onları öyle hareketlerinden mesul olmayacak bir şekilde yönetip idare edecek şeylerdi ki bütün hayatlarında günahlar işlemiş görülenler artık onun gözünde az çok mahkûm, kendiliklerinden bir şey yapmaktan âciz, hastalıklarının derecesine göre kendilerini idare eden kuvvetin az çok iradesine bağlı, ayıplanmaktan çok acınacak bir sürü zavallılardı.

Bu meselede onun felsefi inanışına derin bir şüphecilik bulaşmaya başlamıştı. Bu şüphecilik asıl onda başkalarını ayıplarken, en küçük şeyleri mahkûm etmekte acele gösterirken kendisi de tamamıyla farkında olmaksızın, şüphesiz kendi samimiyetinin aldatıcılığına kapılarak, istemeksizin hükümlerinde aşırıya kaçtığını fark ederek başlamıştı. Kendi zaaf saatlerini hatırladıkça hükümlerinde sakınılacak şeyler araştırmaya mecbur hissederdi. Sırf kendi için icat ettiği hafifletici sebeplerle vicdanına karşı ortaya çıkan suçsuzluğu aynı kabahati başkalarında mahkûm etmek şeklinde pekiştirmeye çalışan, başkalarını ayıplarken kendi zayıflığı için ahlak mahkemesine kefil olmuş olan bir gafil olmaktan korkardı. Sonra birden kendini ayrı tutmak ihtiyacıyla, “Lakin mademki ben bu zaaf dönemlerine mağlup olmuyorum, mağlup olanlarla aramızda büyük bir fark var, işte bütün mesele bu farktadır,” derdi. Asıl gafiller, mağlup olup da vicdanlarını susturacak kadar kendilerini aldatanlardı. Şüphesiz şimdi Ferruh’a sorulsaydı o da kendisini suçlu görmeyecekti, onun da vicdanının kınayan sesini tıkayacak, kendine göre bir suçsuzluk belgesi vardı. Şu halde kimindi o kabahat ki bugün Şekûre’yi öldürüyordu? Toplumun bütün Şekûrelerini öldüren kabahat kimindi? Ahlak hususunda bu felsefenin nasıl korkunç bir girdap, insanın başını döndürecek, muhakemesini kasırgalar içinde çevirecek, bakış açısını her an bir başka noktaya koyarak her şeyi bir başka şekil ve görünümde gösterecek tehlikeli bir varta olduğunu biliyordu ve muhakemelerinin önünde güvenilmez bir soruya, bir uçurumun kenarına yaklaştığını hissedince cevap vermek için daha fazla gecikmek istemeyerek dönerdi. “Mademki hayat böyleydi ve böyle olmasına hiçbir şey, hiçbir kuvvet engel olamıyor, bunu böyle görmeye dayanmalı,” derdi.

Hatıralarını evliliğinden öncesine götürdükçe zaaflarına mağlubiyetlerinden sonra isyan eden, kendi kendinden iğrenen Ömer Behiç’i görürdü. Şu halde onda büyük bir temizlik mayası vardı, eleştirmeye, yan çizmeye tahammül etmeyen ahlak kurallarıyla hüküm vermeye hazır bir temizlik mayası... Lakin bunun yanında işte bir de bu hastalık vardı. Evet, pek iyi, pek açıkça hissederdi ki onun derin derin sızlayan bir yarası var. Ve arada bir bu yara öyle tahammülünü kıracak acılarla sızlardı ki onu çıldırtırdı. O zaman kendi kendisinden korkar, kendisini böyle hasta, böyle mağlup olmak için bir tesadüfe, bir zaaf dakikasına bağlı görmekten utanarak hayattan kaçmak istercesine bir inziva ihtiyacıyla evine gelir, Vedide’ye gider, onun sıcak şefkatinin havasında manevi bir iyileşme devresi geçirirdi.

O zaman şüpheciliğinin yerine bir başka felsefenin, kurtuluş ve huzur veren bir felsefenin temizlik ve namusluluğu geçerdi. Kendi kendisine, “İşte insan fazileti,” derdi, “tehlikeyi gördüğünüzde kaçmak, karınıza, çocuklarınıza, evinize sığınmak ve orada, bu sığınağın pak ve güzel kucağında uyuyarak şifa bulmak. Tehlike küçük bir gözün sizi çeken minimini bir gülümsemesinin ışıltısındadır. Bu ışıltı, heybetinin cazibe sihri altında sizi karınızla, çocuklarınızla, hayatınızın mutluluğuyla beraber yakacak, yutacak bir yangın saklıyor. Kurtuluş ondan kaçmaktadır, yetişir ki ondan her zaman kaçabilmek mümkün olsun.”

Ve kaçardı. Kaç defalar kaçmak için harcadığı kuvvetin yorgunluğuyla ezilmiş, hastalaşmış bir halde, onu birkaç saat içinde aylarca savaşmış kadar yorup kıran bir çökmüşlükle kaçılan şeyin yoksunluk acısı ciğerlerini yorarak, tedaviye muhtaç bir hasta sefaletiyle evine gelir, birden başlayan bir çalışma hummasıyla yazı odasına kapanarak, karşısında Vedide, uzakta Selma ile Leyla’nın gürültüleri, çalışırdı.

Yalnız meslek hayatında bu tehlikeden azadeydi. Hastalarının içinde onu hastalıklarından başka bir sebeple meşgul eden olmamıştı. Hekimlik sıfatı benliğinden, insanlığından soyutlanarak bir manevi kimlik şeklinde görünürdü.

Bu Ömer Behiç yalnız hastaların ıstıraplarıyla inleyen, onları işkenceden kurtarmak için insan hayatının üstünde bir merhamet ve şefkat hayatıyla yaşayan bir mahluk olurdu. Onu harap eden toplum hayatıydı. Ne zaman mesleğinin boş saatleri onu toplum hayatına yönlendirse içinde o diğer Ömer Behiç’in bütün sevgi ve arzusuyla, benliğinin her noktasında ateşten bir kadın ihtiyacı yanan mahlukun kaynayışını hisseder ve bu benliği, diğerini öyle vahşi bir baskıyla heveslerine mağlup etmek, nihayet taşmak isteyen bu zapt edilen sevda emelleriyle öyle bir girdap içine atmak isterdi ki bu mücadeleden hırpalanmış çıkardı.

Mağlubiyet dakikaları da olurdu. Kendi kendisine evliliğe tam sadakatini eleştirerek, “Ahmak!” derdi. Bu evlilik mademki onun bu sevda ihtiyacını tatmin edemiyor, şu halde evlilik sevdadan başka bir şeydi, onları birbirinden ayırmalıydı, ikincisinden birincisine zarar gelmemesi çaresini sağlamak, namus kaygısında bir vicdanı tatmin etmek için yeterli olmalıydı. Derhal bu muhakemenin sakat taraflarını fark ederek güler, “İşte,” derdi, “bütün kötülük yapanların kurallarını ben de uygulamaya başlıyorum: Hepsinden önce vicdanı aldatmak...”

Lakin eğlence âlemlerinde geçirilen gecelerin, insanı o en içyüzü bilinmez ihtiyaçların, en gerçekleşmesi imkânsız emellerin yakıcı dokunuşuyla zedeleyen saatlerin hummalarına karşı ne yapmalıydı? Böyle saatlerde ne anlatılamaz işkenceleri olurdu. İlk önce kendisini meşgul eden birkaç çehre olurdu. Birinin çıplak omuzları, diğerinin elbisesi, ötekinin gözlerinde fark edilen derin bir anlam, bir dördüncüsünün geçerken işitilmiş sesi, bütün bu ayrı ayrı şeyler onun ayrı ayrı bir damarını acıtarak titretirdi. Birden onu üstesinden gelemediği bir hüzün sarardı, etraftan yağan ışıkların parıltısı arasında o siyah bir adam kesilirdi. O çıplak omuzlar dudaklarının önünde mermerden heykel soğukluğuyla geçecekti, o ipek elbisenin hışırtısı kulaklarında alaycı bir ıslık bırakarak uzaklaşacaktı, o büyülü gözler sırlarına dair bir şey söylemeden kaybolacaktı, bu ses, demin ta ruhuna etki eden bu mırıldanan ses ona, yalnız ona has olarak iki kelime söylemeyecekti, bütün bu arkalarından titrenen, ölünen şeyler sizin için yabancıydı. Onların hepsine birden sahip olmak istediğiniz halde bir tanesine sahip olmayacaktınız. Onlar başkalarınındı, her biri bir başkasının... Sonra onlar da, o başkaları da aynıyla sizin kadar aç, sizin kadar mahrum. Onların da kalplerini yoran başka çıplak omuzlar, hışırtılı etekler, hain gözler, alaycı sesler vardı. Karanlık bir gölge hüznüyle dolaşırdı, sonra birden bir çehreye, ruhunu kavrayan bir vücuda rastlardı. Bu onun bütün emellerini, yoksunluklarını, ifade edilememiş hislerini, bir şekil alamamış rüyalarını toplayıp bir araya getiren bir hayal özü, bu hayalin etrafındakiler de gittikçe sönen bir hale olurdu. Uzaktan gözleriyle ona bakar, sanki ruhu eriyerek onun içine çekilir, kalbinde derin bir ümitsizlik duyar, orada birkaç saat can çekişir gibi olurdu.

Bir defa büyük bir akşam eğlencesinde böyle bir çehreye rast gelmişti. Bu bir genç kızdı ki biraz süzülmüş