*****

HALİD ZİYA UŞAKLIGİL

KIRIK HAYATLAR

*****

Can Miras

Kırık Hayatlar, Halid Ziya Uşaklıgil

© 2020, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Orhaniye Matbaası, 1342 (1924)

Yazar tarafından dili sadeleştirilmiş birinci basım: Hilmi Kitabevi, 1944

Can Yayınları’nda 1. basım: Nisan 2020, İstanbul

Yayına hazırlayan: Mustafa Çevikdoğan

Düzelti: Mert Tokur

Mizanpaj: Emin Petek

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-4414-3

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

HALİD ZİYA UŞAKLIGİL

KIRIK HAYATLAR

ROMAN

*****

Halid Ziya Uşaklıgil’in Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Aşk-ı Memnu, 2016

Aşk-ı Memnu (Günümüz Türkçesiyle), 2016

Bu muydu?, 2016

Mai ve Siyah, 2016

Mai ve Siyah (Günümüz Türkçesiyle), 2016

Ferdi ve Şürekâsı, 2016

Ferdi ve Şürekâsı (Günümüz Türkçesiyle), 2016

Bitmemiş Defter, 2018

Saray ve Ötesi, 2019

Saklanan Düşman, 2019

Kırık Hayatlar (Günümüz Türkçesiyle), 2020

*****

HALİD ZİYA UŞAKLIGİL, 1865’te İstanbul’da doğdu. Aslen Uşaklı olan ailesi daha sonra İzmir’e yerleşmişti. 1878’de İstanbul’dan İzmir’e taşınan Halid Ziya, bu şehirde eğitimine devam etti, Fransızca ve İtalyanca öğrendi. Bir yandan Türkçe edebiyatta kendini geliştirirken bir yandan da Fransızcadan yaptığı çevirileri yayımlatma fırsatı buldu. Kitap olarak yayımlanan ilk çevirisi Jean Racine’in Le Thébaide adlı eseridir. Bir şiiri Muallim Naci’den sert bir eleştiri alınca şiirden uzaklaştı ve nesre yoğunlaştı. 1884’te İzmir’de arkadaşlarıyla Nevruz gazetesini çıkardı. Bir süre İstanbul’da yaşadıktan sonra tekrar İzmir’e dönüp Hizmet ve Ahenk gazetelerini kurdu. Sefile romanı ilk sayıdan itibaren Hizmet’te yayımlandı. Sefile’yi Nemide izledi. 1893’te tekrar İstanbul’a yerleşen Halid Ziya, 1896’da Mai ve Siyah’ın tefrikasıyla Servet-i Fünun’a katıldı. Ardından Aşk-ı Memnu geldi. Kırık Hayatlar’ın tefrikası bitmemişken istibdat idaresinin baskılarına dayanamayarak yazmayı bıraktı. 1908’e kadar ara verdiği yazı hayatına Sabah’ın başyazarı olarak döndü ve bu gazetede Nesl-i Ahir’in tefrikasına başladı. V. Mehmed’in tahta çıkmasından sonra İttihat ve Terakki idaresi tarafından mabeyin başkâtipliğine atandı. Bu göreve dört yıl devam etti. 1915’te Almanya’ya gönderildi. Cumhuriyetin ilanından sonra, 1906’dan beri yaşadığı Yeşilköy’deki köşküne çekildi ve eski eserlerinin dilini sadeleştirerek yeni baskılarını hazırlamaya başladı. 1937’de oğlu Vedat’ın intiharıyla büyük bir yıkım yaşadı. 1945’te Yeşilköy’de öldü.

Vakit gazetesinin 23 Mart 1922 sayısının ilk sayfasında, Kırık Hayatlar’ın ikinci defa tefrika edilmeye başlanacağı haber veriliyor:

“Yeni tefrikamız: Kırık Hayatlar

Uşşakizade Halid Ziya Bey’in en son romanı bugün üçüncü sahifemizde derce başlanmıştır. Halid Ziya Beyefendi, edebiyatımızın hakiki ve bedii manasıyla roman ve hikâye halikı olmak gibi müstesna payesini ihraz etmiş bir üstadı olduğu gibi üstadın bütün kudret-i sanatına tecelligâh olacak eserleri de Kırık Hayatlar’dır. Mai ve Siyah’ın, Aşk-ı Memnu’nun alelumum meshur ve musahhar kaarileri yeni tefrikamızı takip ettikçe üstadın bu yarım kalmış eserinin ikmal ve ve intişarına vasıta olmakla duyduğumuz iftiharda mutlaka bize iştirak edeceklerdir.”

*****

Can Yayınları’nın Notu

Bu kitabı hazırlarken yazarın diline, üslubuna, kelime tercihlerine müdahale etmedik; sadece imlasını günümüz kurallarına uyarladık. Artık pek kullanılmayan Arapça, Farsça kelimeler için kitabın sonunda bir sözlük hazırladık. Yabancı kelimeleri de özgün şekilleriyle yazmaya çalıştık. Bugün sık kullanılmayan Türkçe kökenli bazı kelimelerin, halk deyişlerinin anlamlarını, gündelik hayata ve döneme dair gerekli bazı açıklayıcı bilgileri de dipnotlarda vermeye çalıştık.

Kırık Hayatlar ilk olarak 23 Mayıs 1901’de Servet-i Fünun’da tefrika edilmeye başlanmıştı. Fakat dönemin sansür baskısına dayanamayan yazar, roman bitmeden tefrikayı sonlandırmaya karar verdi. Daha sonra 23 Mart 1922 ile 8 Temmuz 1922 tarihleri arasında romanın tamamı Vakit gazetesinde yayımlandı. Kitap olarak da ilk defa Arap harfleriyle 1924’ te, Orhaniye Matbaası’nda basıldı. 1944’teki yeni harfli ilk baskıda yazar, romanı elden geçirip Arapça ve Farsça terkipleri Türkçeleştirmişti. Biz de elinizdeki kitabı hazırlarken bu 1944 baskısını esas aldık. Bu baskıda fark ettiğimiz bazı ek, kelime, cümle yanlışlarında 1924 baskısına başvurarak eksiklikleri köşeli parantezler içinde oradan tamamladık. Gerek gördükçe diğer baskılardan da yararlandık.

*****

Muharrir Ne Diyor?

Halid Ziya Uşaklıgil’den bu eseri hakkında fikrini anlamak istedim. Dedi ki:

“Benim yazılarımı iki sınıfa ayırmak icap eder. İzmir mahsulleri ki yazı sanatımın emekleyen çocukluk devresi demektir. Orada dört büyük roman yazdım: Hizmet gazetesinde tefrika olarak kalan ve kitap şeklinde intişar etmeyecek olan Sefile ile tefrika edildikten sonra kitap şeklinde de basılan Nemide, Bir Ölünün Defteri ve Ferdi ve Şürekâsı. Bu üç roman sırasıyla sadeleştirilerek, yeni yazıyla tekrar basılmak üzere hazırdır. ‘Sadeleştirilerek’ dedim zira bunlarda bile bir süslemek hevesi vardı. Yanlış bir heves! Yazıldıkları zaman büyük bir rağbet kazanan, hatta taklitleri basılarak birçok sürülen bu eserler, bugün için pek iptidai şeyler kabilindendir. Onlarda başlayan süs iptilası, yani Arap ve Fars kelimeler ile terkiplerde aranan ziynet, Edebiyat-ı Cedide devrinde öyle bir ifrata vardı ki bundan geri dönmek ve sadeliğe doğru gitmek lüzumuna inanmaya başlamıştım. İşte bu inanımın sevkiyle Kırık Hayatlar yazılmaya başlandı. O kadar sade olmaya yelteniyordum ki bir gün bana Mehmet Rauf bu eserden bahsederek, ‘Dikkat ediyorum, Edebiyat-ı Cedide’den ayrılıyorsun!’ demişti. Öyle olmakla beraber bugün kitabı yeni neslin diline yaklaştırmaya çalışırken gördüm ki lisanı yine pek yüklü, pek ağdalıdır ve sadeleştirmek için birçok yorgunluğa katlandım. Lisan bakımından bugün eser elbet çok daha iyi olmuştur.

Bir muharrir kendi eserleri hakkında sahih bir fikir beyan edemez. Bununla beraber cesaret ederek diyeceğim ki Kırık Hayatlar gerek dil gerek yapı bakımından kendisinden evvel yazılan ve nasılsa edebiyat tarihinde hususi bir mevkiye müstahak addedilen Mai ve Siyah ile Aşk-ı Memnu romanlarından çok üstündür. Münekkitler ne hüküm verirler, bunu bilmiyorum fakat bu iddiayı serdederken hiçbir övünme hevesine kapılmadan söylemek isterim ki bu kitap, muharririnin en olgunluk devresinin mahsulüdür. Elbette bu hükmü, eser her türlü tenkide sebep olacak nakıselerden aridir manasına almak doğru olmaz.

Eserin bir de kazaya uğrayarak ilk tefrika edilişinde kesildiğini anlattım, bunun hikâyesini kitabın başlangıcında naklettim.”

İbrahim Hilmi Çığıraçan

*****

Kırık Hayatlar, Bir Hikâyenin Hikâyesi

I

Yirmi beş yıllık bir mesafeden sonra rici bir nazarla maziye bakınca o zaman Servet-i Fünun muhitinde tahaddüs eden edebî hareketi daha vazıh çizgilerle çemberlenmiş görüyorum. Bu harekette her şeyden ziyade fark olunan hususiyet şuydu ki, o bir mahsus tertip dairesinde, amilleri adeta siyasi bir cereyan tayin etmek için evvelden düşünülüp kurulan, mukarrer esaslar üzerine bina edilen bir müşavere ve müfahemesi neticesinde husule gelmiş bir hadise değildi; hatta onda tam manasıyla bir ittifak bile yoktu. Ancak bir tesadüf eseriydi. Şurada burada, kendi âlemlerinde, kendi talih cephelerine menkuş mukadderatı takip ederek ilk tecrübe merhalelerinden geçmiş olan kalem erbabından birkaçı, hatta daha evvelden pek iyi tanışmayarak, pek sıkı görüşmeyerek, nasılsa esivermiş bir nefes rüzgârla aynı matbaanın çatısı altında toplanmışlar, aynı risalenin sahifelerine sanat aşkından başka bir şeyle mütehassis olmayarak yazılarını getirmişlerdi.

Aralarında ittifak yoktu fakat buna mukabil ittihat vardı. Yekdiğeriyle temas ettikçe sanat hakkında telakkilerinin tecanüsüne vâkıf olan ve belki birbirine yakın yaşamakla birbirinden aşılanan bu adamlarda aynı mebahiste, aynı tahassüsata malik olmaktan, aynı afakta, aynı uçuş tarzına fıtri kabiliyet taşımaktan mütevellit bir ittihat ki derhal aralarında tesanüt ve tekafül hissiyatını az çok zedeleyebilecek mahiyette ne varsa onları tamamıyla bir tarafa bırakmaya tabiatıyla lüzum gören bir muhabbet ve samimiyet tevlit etmişti.

Ne muhit ne sınıf ne mevki ne sin farkları bunların arasında esen sıcak refakat havasına soğuk soluğunu üfürmeye fırsat bulamadı. Etraf ne kadar mümkünse o kadar muhalif anasırla dolu, müşkül şeraitle memluyken, her hatvede bir tehlikenin ihtimali kendilerine muntazırken bütün o fütur ve kesel verecek esbaba karşı tek kuvvet alabilecekleri manevi memba işte ancak aralarında mevcut olmak lazım gelen muhabbetti. Onun için, tabiatıyla teemmül ve tefekküre lüzum bile hissetmeden, yalnız birbirine sokulmuş olmak ihtiyacının sevkiyle bu kalem erbabı ne kadar sevişmek için ruhlarında kudret varsa o kadar sevişmişlerdi.

Ve her türlü mahrumiyetlerin, meraretlerin, istihkak kesp olunmamış hücumlara, tahkirlere maruz kalmaktan doğan hüsranların, her vesileyle inkâr edilen, tezyife uğrayan sanatlarına müteallik yeislerin, kesellerin tek tazmin vesilesi işte bu sevişmekten ibaretti. Bununla mesut, bununla şaddılar; bununla her şeye galebe çaldılar. Yalnız bir şeye mağlup oldular, yalnız bir kaza yumruğu vardı ki; başlarının üstünde tehdit vaziyetiyle dururken bir gün nihayet bu zümrenin ortasına düştü ve onları muzmahil ederek dağıttı.

Bu zümre tabiatıyla o zamana ait idarenin vehimlerini tahrik etmekten hâlî değildi, o bundan hâlî olsaydı bile etrafında kaynayan hasedin ikaz sedası, evhamı uyandırmak için icap eden mefsedet vazifesini fazlasıyla ifa ediyordu.

Her gün bu zümre, vehimlere ne derece mahrek olduğunun bir burhanını görürdü ve her gün ona müteallik tahaffuz vasıtalarının tatbikinde daha ziyade şiddet iltizam eden bir ihtiyaca kurban olurdu. Fütur getirmedi. Hayatını boğmak için gittikçe daha sıkışan zincir gırtlağında her gün biraz daha dar menfez bırakmakla beraber o böylece teneffüs edebilmek, yaşamakta ısrar edebilmek zumunda bulundu; nihayet bir gün birdenbire zincir tamamıyla sıkıştı, “Artık nefesini kes!” dedi. İşte ancak o zaman kalemleri kırmak, birer köşeye çekilmek ve senelerce, gittikçe yıpranan, gittikçe kendi kabiliyetlerini unutan bu gençler için sanatı fersude bir meta hükmünde bir dolabın karanlıklarında ve tozlarında uyutmak lazım geldi.

Bu sıradaydı ki kafilenin en sonunda, başlanmış bir hikâyeyle ben kaldım. Bu hikâye Kırık Hayatlar’dı. İstiyordum ki bu eserimde ona takaddüm eden yazılarıma ait şiir vesaiti ve hülyadan başka bir usul takip edeyim. Bunda sadece hayat olacaktı. Memleketin hakiki hayatından bir levha ki onda gözleri oyalayacak, hayali taltif edecek süslerden hiçbir iz bulunmasın. Balzac’ın, Stendhal’in, Bourget’nin1 müracaat ettikleri usulde bir hikâye ki bu üstatların namlarını ihtar ederken onlara yetişmek küstahlığına çıkışmamakla beraber kendi halince, kendi kadrince o nevin mütevazı bir numunesi olsun.

Hikâye hakkında o derece insafsız olmayan zaman bu hikâyenin bu mahiyeti üzerine hemen çengellerini çıkardı ve onu didiklemeye, delik deşik etmeye başladı. İlk önce kopan, çengellere takılarak giden parçalara rağmen yine devamı mümkün zannettim; fakat artık o karar vermişti. Ne olursa olsun, kafilenin son kalemini de kırmak ve bu muhitte uyanmış hareketin son ihtizazını da söndürmek için azmi vardı.

Nihayet bir gün...

Bundan sonrasını o tarihte yazılarak bir tarafa atılmış olan ve bugün tekrar meydana çıkan şu kâğıtlarda görmek mümkündür:

6 Kanunevvel 1317 Cuma2 sabahı

“Bugün yazıhanemin3 başına elîm bir mecburiyetle oturuyorum: Nihayet yazı yazmaktan feragat etmek lazım geliyor. Yazı yazmak! Hayatımın yarısından ziyadesini avutup oyalayan bir eğlence, bütün mefturiyetlerine, keselanlarına, boşa çıkan ümitlerine bedel, bilinemez nasıl müphem bir tesliyetle işte ta çocukluktan bugüne kadar beni aldatan bir eğlence. Evet, nihayet bu eğlenceden de feragat etmek, artık hayatını bitirip de vârislerini düşünen aile babaları kabilinden yazıhanemin başında vasiyetname yazmak lazım geliyor. Çünkü artık bir şey yazmaya imkân yoktur:

İki gün evvel matbaanın minimini mürettibi, henüz on dört yaşlarında güzel bir çocuk, elinde dört sütunluk matbaa müsveddesiyle yanıma geldi. Bunlar matbuatın muayenesinden geçerek biçare sanat evladının kırmızı kanlarıyla bulanmış bir kalemle, zalim, gaddar, vahşi bir kalemle kanlar içinde bırakıldıktan sonra suratıma atılan müsveddelerdi. Bunları nasıl bir elle aldığımı, nasıl gözlerle seyrettiğimi anlamak için türlü mesaiden sonra vücuda gelmiş bir eserin bir dakika içinde bir tekmeyle hurdahaş edildiğine, hiçbir şey yapmaksızın, elden hiçbir şey gelmeksizin, miskin bir şahit olan bir sanat sahibi olmak icap eder.

Neler çıkarılmış, neler çizilmiş, nasıl masum fikirlerin gırtlakları sıkılarak boğulmuş! Sonra bunu yapan kalem o kadar fikirsiz, o kadar mantıksız ki birçoklarının niçin bu kalemin kahrından kurtulamadıklarını tahmin etmek bile kabil olamadı.

Bir eser tasavvur olunsun ki en ziyade hayatla mühtez görünen parçaları, en ziyade bir şeye benzeyen fikirleri, mantık değil, hatta sarf ve nahiv rabıtalarına dikkat edilmeden kaldırılsın; sonra bu ötesinde berisinde şerhalarla mecruh eser kayıtsız bir refikin ihmal eden tashihinden geçerek mantık rabıtasızlıklarının, lisan sakatlarının, tertip yanlışlarının bütün meayibiyle ortaya atılsın. Oh! İşte nihayet buna muvafakat edemeyeceğim.

Ben o kırmızı kalemin hükmüne mağlup olanlar içinde, zannederim sonuncu kaldım. Bütün meslek arkadaşlarım birer birer çekildiler, ortada yalnız ben vardım. İtiraf ederim ki onun gadrine en az ben hedef oluyordum. Küçük hikâyelerimde, Mai ve Siyah’ta, Aşk-ı Memnu’da böyle kurban edilmiş şeyler pek azdı. Buna büyük bir sebep var; bunlar evvela bütün bütün şiir ve hayale müstenit şeyler gibiydi. Hayatın acılıklarına takarrüp ettikçe bunları bütün süslerdim; fakat nihayet süslenemeyecek acılıklar, kırık hayatlar yazmak istedim ve o zaman kırmızı kalemle cenk etmek icap etti. İşte altı aydır, bu cenk arasında muzmahil ve perişanım, altı ay onda yorulmaz bir zulüm, bende yorulmaz bir inat, cenk ettik. Bu cenk arasında biçare eser, Kırık Hayatlar, parça parça, hurdahaş oldu; fakat anlıyorum, daha ilerisine gitmek mümkün değil. Bugüne kadar eserin en dokunulamayacak yerleri intişar ediyordu, bugünden sonra başlayacak kısmını aynı mücadeleyle kurtarmak mümkün değil, yahut ki eserden, sanattan feragat ederek bir karalama yazıcısı olmaya katlanmalı. Şimdiye kadar bunlardan biri olmadığıma –belki mayub bir duyguyla– o kadar memnunum ki bugünden sonra da edebî hürriyetimi tebdile lüzum görmüyorum.

Bundan sonra neşretmek için yazılamayacak şeylerin intikamını, neşretmemek için yazmakla almak mümkün olabilecek mi acaba? Günü gününe, vakit buldukça, hayatın zalim metaib ve mesai saatlerinden on dakika çalabildikçe gelip şu yazıhanenin başında hayattan, etrafımda galeyan eden –bir çamur tahammürüyle, heyhat!– murdar hayattan ihtisasatımı işaret etmek, hissolundukları gibi ziynetsiz, tekellüfsüz, güya gecelik elbiseleriyle biçare, mariz hayat evladımı perişan kâğıt parçalarının üstüne atmak ne büyük bir tesliyet teşkil ederdi.

Bu suretle Kırık Hayatlar kalmış fakat bunlardan belki daha acı, daha başka türlü bir acılıkla acı bir başka kırık hayat çıkmış olurdu.

II

Hiç zannetmek istemiyorum ki istibdat devri diye yâd edilen senelerde bir yandan teftiş ve muayene encümeninin4 bir yandan matbuat idaresinin yazılanları tetkik hakkında günden güne artarak nihayet tevehhümün cinnete pek müşabih bir şeklini iktisap eden vesvesesi asıl saltanat makamından ilham almış olsun. Bu daha ziyade etrafın fart-ı gayretle, sanki birbirine karşı sadakat numunesi vermek temayülünün bir müsabaka zemininde gittikçe mütezayit bir şiddete kapılmış olmasına hamledilmelidir.

Az çok siyaset hatalarına düşmüş olmasına, bazı ruhi ahval saikasıyla fıtratının vehimlere inhimaki saltanatı zamanında birtakım idari sakamet tevlit etmiş bulunmasına mukabil pek yüksek bir zekâya malikiyeti tarihin şahadetiyle sabit olan Abdülhamid’in kendisi bu derece küçük şeyleri tasvip etmemiş olacağına zahib olmak daha insafa muvafık olur itikadındayım.

Onun için bugün o zamanın bu zemine ait vakalarını tahattur ederken vicdanımın itabını idare çarkının asıl hareket mastarına değil, onun deveran tarzına teveccüh ediyor görüyorum.

Aşağıda görülecek misallerle, zannederim tamamıyla tebarüz edecektir ki bu kabilden şeyleri çizmek usulünü kabul eden kalemlerde tek bir mahrek yine kendi hüviyetlerinin ensicesinde saatten saate dişleri daha derinlere inen evham kurtlarından ibarettir.

Maslahatın zaruretleri icabından olmak lazım gelen bu meselede o zaman hep böyle düşünürdük, o zamandan bugüne kadar da bu tefekkür tarzını cerhedecek bir burhan zuhur etmedi. Hatta bizleri böyle düşünmekte isabet olunduğuna daha ziyade ikna edecek vakalar bile meşhut oldu: Mütehassıs memurları tarafından neşri tecviz edilmeyen makaleler oldu ki eshabı, daha yüksek makamlara intisabı haiz olduklarından, gidip başkaları tarafından men edilen yazılarına irade-i seniyeyle müsaade aldılar. Bu tarzda vakaları hemen her gün tekrar tekrar muayene memurlarının5 enf-i hayretine uzatan bir marifet ocağı vardı ki meşhur Baba Tahir’in6 Malumat Matbaası’ydı.

Merak erbabından bir mütetebbi zuhur etse de mütehassıs memurlar tarafından çizilen şeyleri, eğer hâlâ mevcutsa matbaalardan toplayarak bunlardan müntehab bir numune mecmuası vücuda getirse ve buna mukabil mesela Malumat Matbaası’nın neşriyatından seçilecek emsileyle mukayese yürütse pek dikkate şayan bir eser vücuda getirmiş olurdu.

Ne kadar teessüf etmelidir ki bahis mevzusu olan Kırık Hayatlar’dan kendi hesabıma çıkarılan şeyleri o zaman matbaa vesikalarından istinsah ederek muhafaza etmiş değilim. Yalnız bu teessüfü biraz tadil edecek elde bir kâğıt kalabilmiş ki o da hikâyenin son tefrikalarına ait, çizilmiş parçaların bir küçük suretidir.

Bunları uzun yıllardan sonra gözden geçirmek ve acaba şu kelime, bu ibare neden muzır addolunarak çıkarılmış diye düşünmek oldukça cazip bir eğlence teşkil eder. Bu eğlenceden hikâyenin bugünkü karilerine bir hisse ifraz etmek istedim. İtiraf ederim ki görülecek şeylerden birtakımının niçin çizilmiş olduğuna ben de tamamıyla vukuf hasıl edemedim.

Çıkarılan kelimeler ve ibareler muterize içine alınanlardır:

* * *

... hep zihninin içinde (gizli gizli yaşayan) dakikalar...

* * *

... Dul! (Bu kelimenin manasını öğrenecekti. Bu kelimenin manası rüyasız, ziyasız karanlık bir geceydi. Nasıl geçtiği fark edilemeyen bir devre-i ümit ve saadetle nasıl geleceği keşfolunamayan yabis bir atinin arasında medid bir intizar.)...

Bu ibarelerden birincisinde gizli gizli yaşayan tabirinden Abdülhamid’in kendisine, ikincisinde dul tarifinden o sırada hanedan-ı saltanata ait bir talak meselesinin zuhuruna telmih tevehhüm edilmiş olacak. Fazla olarak endişe-aver bir istikbalden de bahsediliyor.

* * *

... çalışan nazarında (kardaşlarının artık kıskançlıklar icat etmekten, didişmekten feragat eden merhamete benzer muhabbetlerinde)...

* * *

... vaat ederdi. (Kim bilir? Evet, bu kim bilirlerle ne kadar gözyaşları kurutulacak, ne kadar ağarmış saç telleri koparılacaktı.)...

Bu iki ibarede tayy sebebi pek aşikârdır.

* * *

... bir dolaşsalar (bu, yerden tenebbüt ediyorcasına fışkıran yeni şehri bir görseler) ...

Bu yerden tenebbüt eden şehir Feriköy ve Şişli semtleriydi. Fakat belki Yıldız mebanisi maksut olabilir mütalaası üzerine hazfı tensip edilmiş.

* * *

(Damadını) tebrik ediyordu.

O sırada Mahmut Celaleddin Paşa ve Kemalettin Paşa vakaları hadis olmuştu. Onun için damat kelimesi Türk dilinden mehcur tutulmak lazım geliyordu.

* * *

... cebine koydu. (Mademki daima bir kahkahanın yanında bir enîn-i matem vardı, hayatı böyle kabul etmeliydi) ...

Bunun sebebini layıkıyla anlayamıyorum. Belki ihlal-i neşata bais olacak bir mütalaa-i hazine serdi mücaz addedilmemiştir.

* * *

... Derhal (inkılap) ederdi.

İnkılap kelimesi merdut tabirlerdendi. Nasıl olmuş da o kadar tecrübelerden sonra yine gafil davranıp bu kelimeyi istimal etmişim.

... yaslanmak lazım gelince (babasından ayırarak) annesine sevk ediyordu. (Tabiatın doğrudan doğruya hükmüne tabi olan takdirlerde babalık anneliğe nispetle ne kadar bigâne kalıyordu.)

... o, (erkek, baba) annesine...

... hükmedemeyen (miskin erkeğe) kocasına...

Bu ibarelerde tayy olunan tabirler teşrihe muhtaç değil. Cüzi bir teemmülle muayene memurunun vehminde ne kadar mariz bir keskinlik hasıl olduğu derhal anlaşılıyor.

* * *

... bir şefkatin (ulviyet ve azameti, derin bir feragat-ı nefsiyenin şiir ve kutsiyeti) temessül etmiş bir heykel-i mualla (hak-i pa-i rifatine yüzler sürünerek kasideler söylenecek bir sanempare-i mukaddes) olurdu.

Bugünün lisanına nispeten gülünç bir tantanayla mahmul görünen bu ibarede tayy edilen birinci parçanın sebebi pek anlaşılmıyor, en galip ihtimal muayene memuru şefkatin ulviyet ve azametini hele ondan sonra feragat kelimesini kullanarak nefsî feragatinin şiir ve kutsiyetini hikâyesine koymak cesaretini alan bir muharrirde pek yükseklere ulaşmak isteyen bir suikast-ı siyasi görmüş olacak. İkinci parçanın hükümdarın zatına bir telmih ihtiva etmesinden hazer edilmiş.

* * *

... bu, nihayet, (meyyal-i fesat), malul...

Sebebi aşikâr. O zaman meyyal-i fesat bir şeyin, hatta bir hikâyede sade hissiyat tasvir edilirken bile mevcut olmasına müsaade edilemezdi.

* * *

.... düşmesin. (Ben yalnız sizi tutmak, siz bana yalnız tutunmak için birbirimizin elini sıkalım, ben sizi kurtarayım, sizin bir birader-i halaskârınız olayım, siz de bana o kadar minnettar olunuz ki ben bununla bahtiyar olayım.) ...

Pek vuzuhla anlayamıyorum. Acaba hanedan-ı saltanata müteallik bir münasebet için mi yahut vükela veya mukarribîn arasında bir zat için mi yoksa Almanya imparatoruyla muhadenet tecelliyatı için mi, her nedense muhtelif mecralara sevki mümkün olan bu dolaşık cümle muayene memurunun rahat uyumak isteyen ruhunu tazip edecek mahiyette görülmüş ve kırmızı kalemle idama mahkûm edilmiş.

* * *

... tatil edenler (onu asabi bir iratla gevezeliğinde serbest bırakarak) ...

Az çok anlaşılıyor.

* * *

... çocukları olmamış. (Behçet Efendi karısının üstüne evleneceğine, Nesime Hanım da Fener Bahçesi’nde arabalara, üzerinde bir güvercin gagasında mektup resmiyle nağmeler fırlatacağına) birer...

Ben de bugün düşünürken bu ibarede muhtelif sebeplerle ilişilebilecek fikirler ve kelimeler buluyorum. Düşünülürse onlar keşfedilir; her halde sükût etmeyi ve keşif lezzetini arayacak olanlara bırakmayı tercih ediyorum.

... bir efsaneyi (kim bilir nasıl muhataplara) anlatıyordu.

Anlayamadım.

* * *

... bir (feragat) ...

Malum.

* * *

... işitilmeyen (bu mahrem yalnızlığın arasında) ...

Padişahın hayatına telmih olabilir mütalaasıyla hazfedilmiş.

* * *

İşte bu gösterilen numunelerle Kırık Hayatlar hikâyesinin nasıl bir sekteye uğradığı anlaşılmış olur. Yirmi sene kaldıktan sonra hikâye Vakit tahrir heyetinin vesatetiyle yeniden hayat buluyor. Muharririne kalsaydı onu nisyana mahkûm bırakmaya müreccah nazarıyla bakardı. Ona yeniden hayat bahşetmek lütfunu gösterenlerde mi isabet oldu yoksa onu büsbütün metruk bırakmak fikrinde bulunan muharriri [mi] makul bir harekette bulunmuş olurdu; bunu tayin etmek hakkına artık bugün malik değilim.

1. Honoré de Balzac (1799-1850), Stendhal (1783-1842), Paul Bourget (1852-1935): Fransız yazarlar. (Y.N.)

2. 19 Aralık 1901. (Y.N.)

3. Yazı masası. (Y.N.)

4. Encüman-i Teftiş ve Muayene. Maarif Nezareti bünyesinde kurulan ve yayımlanması istenen eserleri inceleyip basılıp basılmamasına karar veren kurum. (Y.N.)

5. Sansür memuru. (Y.N.)

6. Malumatçı Mehmet Tahir Efendi (1864-1912): Gazeteci, matbaacı ve yayıncı. (Y.N.)

*****

KIRIK HAYATLAR

*****

I

“Vedide! Vedide!”

Bu henüz perdeleri takılmamış evin içinde kendisini bir parça sokakta farz eden genç kadın, saçlarının üstüne gelişigüzel dolanmış ince örtüsünü başından atamayarak kocasının sesine koştu ve onun kavi darbelerle açmaya çalıştığı, boyaları henüz tamamıyla kurumamış, içi yeşil, dışı beyaza yakın mavi panjurun yanına yaklaştı. O zaman Ömer Behiç bu dolgun, taze kadın vücudunu, sekiz seneden beri hayatının bütün hislerine her vakit beraber bir refik olan bu kıymetli zevceyi şu saadet dakikasında daha ziyade yanında bulundurmak isteyerek omzundan tuttu. Hafifçe göğsüne çekerek nihayet açılan pencereden elini uzattı:

“Bak, görüyor musun? Ne manzara! İşte geniş sahralar, işte açık ufuklara karışan dağlar. Biraz ağaçsız, biraz yeşilliksiz; fakat satıhların garip irtisamları, nagehani inkisarları burasını ağaçlardan ziyade, yeşilliklerden ziyade süslüyor. Ya güneş! İtiraf et ki güneş burada daha başka türlü parlıyor. Bak bütün yaldızlanmış, sanki güneşten şeffaf bir gümüş şelalesi akıyor; havalarda, sahralarda beyaz bir alev kaynıyor.”

Karısını biraz daha çekti. Dudakları, örtüsünün kenarından sarkarak hafif hafif titreyen saçlarına sürünürken yavaş, sanki bu saadeti başkalarından esirgemek isteyen bir sesle ilave etti:

“Oh! Bilsen, ne bahtiyarım! Ne derin bir bahtiyarlıkla bahtiyarım! Hem senin yanında anlıyor musun, Vedide, senin yanında, işte böyle, omuz omuza, nefesin nefesimi okşayarak, ellerin ellerimi sıkarak, her gün böyle, her gün beraber...”

Sanki daha yakın, onunla daha beraber olmak isteyerek karısını hep biraz daha çekiyordu; bu defa örtüsünü yavaşça açarak, dudaklarıyla saçlarının arasından boynunu araştırdı. “Oh! Sen, sen!” dedi. “Hayatımın asıl saadeti, biricik saadeti...”

Vedide ufak bir muaheze edasıyla, gözlerini Şişli’nin bu mayıs güneşi altında azîm bir deruni hazla göğüsleri kabara kabara taze bir hayat içinde uyuyor zannolunan sahralarından ayırmayarak sordu:

“Selma ile Leyla’yı unutuyor musun?”

O birden cevap verdi:

“Lakin onlar, onlar da sen! Onlar bence senden başka bir şey değil ki... Senin vücudundan ayrılmış, senin ruhundan çıkmış, senin nefesinle büyümüş şeyler! Onları daha ziyade senin çocukların oldukları için seviyorum.”

Babasının sözlerine bir nakarat yapmak istiyormuşçasına, henüz hiçbir şey yerine konamayan bu yeni evde, bir ucu pencerenin demirine bir ucu kapının topuzuna bağlanarak muvakkat bir yatak haline getirilen hamağın içinden, gündüz uykusunu henüz ikmal eden Leyla’nın sesi işitildi:

“Anneni seviyo, bebabacı seviyo, abacı seviyo, episini seviyo...”

Vedide koştu:

“Ah! Sen hepsini mi seviyorsun? Anneni, beybabacığını, ablacığını, hepsini, hepsini mi seviyorsun? Bu minimini yürek herkes için bir şeyler mi duyuyor?”

Hamağın üzerine eğilerek onun pembe yanaklarından, terlemiş tombul ellerinden öpüyor; içinden taşıp gelen bir saadet sevinciyle çocuğu hırpalayarak, bu küçük narin şeyi adeta yorarak onu bir buse sağanağının içinde boğuyordu. Leyla, velev hırpalanarak, velev yoğrularak sevilmekten, öpülmekten mahzuz, kesik kesik nefesiyle, sağanağın arasında vakit bulmaya çalışarak nakaratını tekrar ediyordu:

“Anneni seviyo, bebabacı seviyo, abacı seviyo, episini seviyo...”

Ömer Behiç yaklaşmış, dudaklarında geniş bir saadet tebessümüyle bu levhayı seyrediyordu. Aman Yarabbi! Ne kadar mesuttu! Hayatında hiç kendisini böyle mesut hissetmemişti. İşte nihayet kendisini karısıyla, çocuklarıyla, evinde, kendi evinde görüyordu. Bu ev onun bütün hayatında emellerini hülasa eden bir hülyaydı ki işte nihayet tahakkuk etmişti. Birinci defa olarak hayatının bir gününü kendi evinde geçiriyordu, o kadar beklenen, o kadar süslenip bezenilen saadet saati işte buydu.

Kendi evi!

Hayatının en uzak devrelerine kadar hatırasını sevk ettikçe bu hülyayı bulurdu. Daha mektepteyken, sonra ameliyat için ecnebi şehirlerinden birinin fakir talebe odasında hülyaya zaman buldukça hep bunu düşünür, işte bu hayatı beklerdi. Biraz eğlenerek, her genç erkek gibi biraz kadın kollarının arasında yuvarlanarak geçen şebabında hiç ciddi bir aşka tesadüf etmemişti. Pek çocukluğuna ait bir sevda hatırası vardı ki yalnız onu düşünürken, belki o zaman âşık olmuş bulunduğuna zahib olurdu; fakat bu o derece uzak ve uzaklığıyla o derece silik bir hatıraydı ki sahih bir hüküm verecek kadar tafsilatı tahattur edemezdi. Bütün garam ve şegaf emellerini izdivaca bırakmıştı, zevcesine hiç olmazsa bikir ve pakize bir ruh ihda edecekti. Aşk saadetini izdivaçta bulacağına öyle bir kanaati vardı ki İstanbul’a avdetinden sonra onun için henüz mahdut bir daire içinde küçük bir iştihar mukaddimesi başlar başlamaz hemen ilk zuhur eden izdivaç vesilelerinden birini yakaladı.

Vedide’yi küçük bir soğuk algınlığı içinde görmüş ve kendi kendisine ilk sözü, “İşte beni mesut edecek bir kadın!” olmuştu. Tahmininde hiç aldanmamış, zevcesini şebabının o zamana kadar hiçbir yere sarf olunmayan, zapt ve hapsedilen bütün garam istidadıyla sevmişti. İzdivaç onun için ateşli bir gençliğin şerareleri söndürülecek bir sükûn devresi değil, bütün sevda ihtiyacının külleri savrulacak bir inşial devresi oldu. Sonra çocuklar: Selma ile Leyla... Hemen ilk senesi Selma, altı sene fasılayla Leyla... Bu ikincisi bir oğlan olsaydı belki daha ziyade sevinecekti fakat saadetinin incilasına toz kondurabilecek şeyleri zihninden derhal silmek için onun fıtratında bir istical meyli vardı. İkinci çocuğunu da bir kız doğurmaktan biraz utanıyor görünen karısını hemen öperek, “Ne zararı var?” demişti. “Bunları çabuk gelin ederiz, o zaman oğullarımız da olur... Hem ben sana bir şey söyleyeyim mi? Bu senin için biraz daha iyi! Damatlar için pek iyi ana olan kadınlar gelinler için...”

Cümlesini ikmal etmemiş ve sağ gözünü kırparak kesik bir handeyle ne demek istediğini anlatmıştı. Bu latifesinden o kadar memnundu ki artık bir erkek çocuğa malikiyeti düşünmedi bile... Üçüncü çocuğa ikisi de muhalifti, onların üçüncü çocukları evleri olacaktı. Hayatın saadeti, emellerin tahakkuku bütünlük kesp etmek için bir bu kalmıştı.

İkisi de sekiz sene bu ev hülyasına gebe olmuşlar, onu ruhlarının meşimesinde sekiz sene beslemişlerdi.

Bugün Şişli’nin büyük caddesinde, beyaz taş cephesiyle gülümseyen bu minimini ev, bu neşeyle dolu mesut yuva onların ruhunda yavaş yavaş, her parçası ayrı ayrı, en ince, en hurda tafsilat ve teferruatına kadar birer birer, zerre zerre doğmuş, beslenmiş, büyümüştü.

Bu hülya ta ilk gecelerden başladı. Ömer Behiç o nadir damatlardan biriydi ki zevcesinin babasını, bu sağ kolu ile bacağı hafifçe mefluç, mütekait ihtiyar askeri sevmemiş değildi. Annesini hatta seviyordu. Dünyada artık aralarındaki mesafe gittikçe, tabiatıyla vüsat peyda eden bir abladan başka kimseye malik olmamak kimsesizliğine mukabil buraya hemen ısınmıştı. Fakat zevcesinin ailesiyle kolayca hasıl olan bu irtibat, onu sırf kendisine ait bir aile hayatı hülyasından men edemiyordu.

Bir ev, onun nazarında hayat denen şeyi bir müsaferet mahiyetinden çıkararak onunla kendisi arasında münasebeti teyit edecek bir perçin hükmündeydi. Bu benimdir, benim, yalnız benim, diyecek bir avuç toprağa malik olmak onun nazarında öyle bir haz, öyle zevkine payan olmayan bir saadetti ki bu tahakkuk etmeyecek olsa hayatını nakıs kalmış bir rüya, mevcudiyetini sakat doğmuş bir cenin zavallılığına indirecekti.

Ve sekiz sene, gittikçe teeyyüt eden iştiharının kazançlarını vârislerine hasreden cimri bir baba tasarrufuyla hep o emelin husulüne vakfederek, hayatta kendisine nasip olacak o bir avuç toprağı aramış, orada kurulacak yuvanın zihninde resimlerini çizmişti. Daha o vücut bulmadan onun hayalinde bir vücuda, bir şekil ve heyete malikti. Gözlerini kapayınca zarif, hoş, kâğıttan oyulmuş gibi ince şehnişiniyle7, beyaz taştan cephesiyle, parmaklıktan geçildikten sonra binanın önünde münakkaş bir halı parçası şeklinde duran minimini bahçecikten kıvrılarak tırmanmış mermer merdiveniyle kendi evini görürdü. Şişli’de o bir avuç toprağı edindikten sonra ara sıra önünden gelip geçerken hayalinde bu derece vuzuh ve kuvvetle mevcut olan şeyin orada yokluğundan ufak bir hayret duyardı.

Bütün bir evde saklanacak şeyleri mermer merdivenin bir tarafından açılan kapısıyla zemin katına yerleştiriyor, sonra asıl evin kapısına girince kendisini geniş bir mermer sofada buluyordu. Buraya zarif saksılarla çiçekler, yapraklar yığacak, yer yer yeşillikler içine saklanmış kafeslerle kuşlar, hususuyla kanaryalar koyacak ve her gün hayatın acılıklarıyla ezilip hırpalandıktan sonra evine gelince burada kendisine koşan karısının, boynuna sarılan, dizlerine tırmanan Selma’sının, Leyla’sının arasında öldürücü ıstıraplarla geçmiş bir günün sızılarını dinlendiren bir hasta hazzıyla kanaryaların başının üstünden yağan şakırtılarıyla, çiçeklerin, yaprakların, yüzünü, saçlarını okşayan buseleriyle dinlenecek, ruhunda mustarip beşeriyetin anif temaslarından kalan lekeler bu saadet ve neşe muhitinin saf havasıyla yıkanacaktı.

Asıl o zaman burada yıkandıktan sonra evine girmiş olacaktı. Çalışma odası, bütün o tababete ait, vakur, mehib heyetleriyle etrafa ağır bir ciddiyet havası serpen kitapları, temiz, parlak, zarif fakat insanı üşüten aletleriyle beraber bu ilk katın cephesinde bulunacaktı. Yemek odası evin arka cephesini boydan boya işgal edecek ve buradan camlı bir kapıyla küçük bir kameriyeden sonra bahçeye inilecekti. Vedide’ye, “Yazın bütün oracıkta yemek yeriz!” derdi.

Sonra karıkoca bu hülya sarayının geniş, münevver merdiveninden çıkarlardı. Burada evin bütün ön cephesinde misafir kabulüne mahsus bir oda yapıyorlardı. Burası her ikisinin icat kabiliyetine sonsuz bir küşayiş zemini olurdu. Burayı yeniden döşeyeceklerdi. Kanepeler, koltuklar, tabureler, markizler8, hücreler9, geridonlar10 yığıyorlar, duvarları bin türlü hurda şeylerle, levhalarla, şallarla, minimini sanat eserleriyle, ipek ve nadir seccadelerle, gözleri şaşırtan, fikri bunaltan garip ufak tefeklerle örtüyorlardı. İkisinin de dükkânlarda, camekânların önlerinde uzun uzun tevakkufları olurdu. Böyle şurada burada zihinlerinde peylenmiş şeyler vardı. Sonra bir gün, evvelce beğenilmiş mesela bir heykel yerinden kalkmış görülünce ufak bir hüzün duyarlardı. Bir vaka ehemmiyetiyle biri diğerine haber verirdi:

“Sorma! Bizim heykeli aşırmışlar.”

Bu aşırılan şeyleri için meçhul müşteri hakkında bir kin duyarlardı. Arada bir heveslerine mağlup olurlar ve evin sermayesine küçük küçük rahneler açarlardı. Onların böyle birer birer alınmış, asıl yerlerine konmak zamanını bekleyerek saklanmış birçok ufak tefekleri vardı. En ziyade mağlup olan Ömer Behiç’ti. Bu meselede daha metin, nefsine daha hâkim davranan Vedide’den korkardı, hatta vicdanının üstünde saklanmış fiyatların kazib günahı bile vardı.

Diğer bir meselede beynlerinde fikir itilafı hasıl olamamıştı: Bu katın arka cephesinde biri küçük, diğeri büyükçe, aralarında bir aralık kapısı bulunacak olan iki odayla yukarı katın ön ve arka taraflarında yine böyle ikişer oda olacaktı. Yatak odaları nasıl tertip edilecekti?

Ömer Behiç, “Çocuklar Andelip Bacı’yla yukarıda yatarlar,” diyordu. Vedide buna muvafakat etmiyordu. “Kabil değil,” derdi, “yanımızda küçük odada onlar yatarlar, aralık kapıyı kaldırırız. Bacının çocuk bakacak hali var mı! O da bir çocuk olmuş artık...”

Bu meselenin hallini ev yapılıp bittikten sonraya talik etmişlerdi. Nihayet bir gün nasıl oldu bilinemez, artık başlatmak için karar verdiler. Sermayelerine o kadar itimatları yoktu, bir sene daha beklemeye azmetmişlerdi, lakin o zamana kadar intizar devrelerine tahammül etmek için buldukları kuvvet bir gün birden, daha fazla beklenecek olan bir seneye karşı devam edememişti.

Ömer Behiç, “Yavaş yavaş yaparız!” diyordu. “Para yetişmezse o zaman bekleriz.”

Bu fikir o derecede cazipti ki Vedide, bütün fıtratının metaneti sönüvererek, nihayet o kadar beklenen bu uzun intizar devresini bir sene ihtisar etmek zevkine mağlup oluvermişti.

O zaman Ömer Behiç için azîm bir telaş başlamış oldu. Mimarlara koşuyor, saatlerle ev resimlerinin karşısında dalıyor, güzel cephelere tesadüf etmek emeliyle Moda’ya, Tarabya’ya, Büyükada’ya seferler yapıyor, bina yaptırmış dostlarını saatlerle istintak ediyor ve türlü hummalı tereddütlerden, şüphelerden sonra o görülen resimleri, tesadüf olunan binaları bir tarafa atarak kendi hülyasının beyaz taş cephesine, o kâğıttan oyulmuş kadar ince, zarif oyaya avdet ediyordu.

Karısından bir vaat almıştı: O müsaade etmedikçe Vedide gidip yapıyı görmeyecekti. Asıl maksadı ev büsbütün bittikten, hatta eşya taşınıp döşendikten sonra Vedide’yi, Selma ile Leyla’yı bir arabaya koyup oraya götürmek ve, “İşte evimiz!” demekti. Hatta yapının ilk zamanlarında Vedide’ye tafsilat bile vermemek için onun istintak eden gözlerinin karşısında kendi metanetinden pek de emin olamayarak dudaklarını sıkardı. Sonra bina yükselmeye, o hayal bir vücut kesp etmeye başlayınca sabredemedi. Tozlara müstağrak, eve avdet ettikçe, daha yıkanmaya vakit bulmadan o gün üçüncü çocuklarının ne kadar büyüdüğünü haber verir, resimlerini yaparak en küçük tafsilatı bile unutmazdı.

Kışın yağmurlu günleri gelmeden evvel çatı örtülmüştü. Fakat sermaye azaldıkça daha yapılacak şeylerin ehemmiyeti cesaretlerini kırıyordu. Kanunları11 yapıyı hemen tatil ederek geçirdiler; sonra şubatın, ara sıra mütekarrib baharın müjdesini getiren müşemmes günleri bu üçüncü çocuğun damarlarında taze dem cevelanı, bir büyümek, serpilmek hevesi uyandırmış oldu. Ömer Behiç kararını unutarak bir gün karısını oraya götürdü. Beraber iki muhasip ciddiyetiyle yapılacak şeyleri düşündüler, sermayelerini hesap ettiler, sonra Vedide fedakârlık etti, nihayet para yetişmezse onun öteden beri hiç hoşuna gitmeyen üzüm salkımı biçiminde battal, berbat küpesini satacaktı. Vedide biraz utanarak başıyla imtina eden kocasını kandırmak için, “İşte hiç olmazsa yüz elli lira,” diyordu. “Sonra sen buna faiz olarak elli lira ilave edersin, bir tek taşlı küpe alırız.”

Bu şartla Ömer Behiç rıza gösteriyordu. Artık karar verilmiş oldu. Peder beyle valide hanımın Erenköy’e nakli esnasında onlar da evlerine geçeceklerdi.

Nisanın son haftasında Ömer Behiç bir gün büyük bir haberle geldi:

“On beş gün sonra eve geçiyoruz.”

O zaman nasıl taşınacaklarını düşündüler. Ömer Behiç muntazam bir kaide takip etmek istiyordu. Son çivi çakıldıktan, son fırça darbesi vurulduktan sonra evi sildirecek, temizletecek, muşambalarla kilimler ve halılar serpilecek, mutfak takımları gidip yerleşecek ve nihayet...

Burada kahkahadan kırışarak Vedide kocasını tevkif ederdi:

“Hangi perdeler, hangi kilimlerle halılar, hangi mutfak takımları, rica ederim?”

Onlarda bu sayılan eşyadan hemen hiçbiri yoktu. Vedide gelin olurken babasının, vaktinden evvel hizmetinden çekilmeye mecbur olarak miralay12 mütekaitliğine mahsus maaşıyla ailesine ancak refahiyete mütekarrib bir maişet ihzar edebilen bu eski askerin lütfundan ziyade babadan kalma, Beşiktaş’ta altında üç dükkânla bir eve, Erenköyü’nde geniş bir bağ içinde dar bir köşke malik olan annesinin lütfuna istinat edebilerek bir gelin odasıyla bir yatak odasından, birkaç parça mücevherle gümüşten başka bir şeye arzularını sevk edememişti. Bu sekiz senelik izdivaç devresi esnasında da onların bu sermayesine birçok lüzumsuz, faydasız şeylerden başka bir şey inzimam edememişti.

Şu halde yeni evleri boş kalacaktı, her şey yeniden yapılacaktı. Ömer Behiç pek nefis mefruşata, eski ve nadir eserlere emellerini sevk edemeyerek mümkün olan şeylerden ayrılmıyor fakat bütün alınacak şeyleri nefis ve müntehab istiyordu. Beyoğlu’nda görülmüş mutfak takımlarından, bir yerde keşfedilmiş sofra evanisinden, Baker’ın13 kilim döşemelerinden bahsediyor, karısına en hurda eşyaya kadar bir iştira mahalli gösteriyordu. O zaman Vedide sıhhat ve saadetle dolu çehresini bir neşatla örten handesiyle, “Ah,” derdi, “satılacak birkaç salkım küpe daha olsa...”

Ömer Behiç hemen cevap verirdi:

“Hayır, hayır.”

Bunlar hep yavaş yavaş, birer birer alınacak, yapılacaktı. Artık acele etmek için hiçbir sebep yoktu. Mademki şimdi bir evleri var, velev çıplak olsun, velev duvarları üryan, odaları tehi, merdivenleri kilimsiz, pencereleri perdesiz olsun, evet, mademki şimdi kendi evlerinin bacasından minimini bir duman tütecek ve bu şehrin hava-i hayatında mevcudiyetinin burhanını tersim ederek etrafa haber verecek ki şuracıkta bahtiyar bir ailenin kendi evlerinde, kendi ocaklarında namusu dairesinde kazanılmış tenceresi kaynıyor, asıl bu lazımdı. Ömer Behiç bu mütalaa zemini üzerinde yorulmaz bir natuk olurdu. Onun için en büyük bir saadet, insanın kendi evinin kapısını kapayıp sürmeledikten sonra, hayatını bütün hariciden, bütün cihanın dağdağasından çelikten bir setle ayrılmış görebilmekti. Ve bu ancak insanın kendi evinde, benliğinden, mevcudiyetinden bir cüzü olan kendi cihan köşesinde kabil olabilirdi. Evi, hayat ile onun kendi hayatı arasında öyle bir fasıl hat olacaktı ki birinin sefaletleri, ıstırapları, acıları, diğerinin neşe ve saadetini, huzur ve sükûnunu, saffet ve nezahetini gelip rencide edemeyecekti.

Bütün beşer hayatının elemleri hücum ederken her zaman ayakta bir kaya metanet ve muhkemiyetiyle duran bu evi anif sadmelerle sarsmak, yıkmak istedikçe onun henüz eşiğinde mecalden düşmüş, meftur, âciz, daha ileriye gidemeyerek, fazla bir hamle için kuvvet bulamayarak düşüp sönecekti. Ve Ömer Behiç sıcak, asude bir odanın penceresinden fena bir kış gününün kar fırtınasını seyredercesine, kendi evinin sıcak ve sükûn veren aguşunda, hariç hayatın kayıtsız bir seyircisi olacaktı.

Bu bir parça hodkâmlıktı. Ömer Behiç bunu itiraf ederek dudaklarını burar, sonra küçük bir mütalaa vakfesini müteakip ilave ederdi:

“Evet, fakat buna ihtiyaç var. Hodkâmlık, elbette öyle, inkâr mümkün değil. Fakat her gün, her dakika bütün tababet hayatımda kalbimi zehirleyen mustarip beşerden sonra bu hodkâmlık, yalnız evimde geçecek birkaç saate ait olan bu hodkâmlık bir nevi ilaç değil mi? Aynıyla hastalarıma verilen, onların ıstıraplarını tesliyetiyle teskin eden devalar kabilinden bir ilaç, bir müddet, birkaç saat uyutan, uyuşturan, insanı ıstırabından ayırarak bir müddet uyku beşiği içinde sallayan bir ilaç.”

Sonra meftun, bütün hayatının aşkını gözlerinde toplayan bir nigâhla karısını sararak, “İşte,” derdi, “o ilaç, sizler; sen, çocuklar ve ev...”

Onun tababet hayatının içinde, nasıl mariz bir hassasiyetle her gün eve hasta olarak avdetini gören Vedide, kadınlığa mahsus bir şefkatin keşfiyle kendisinin de bu adam için müdavi bir tabip olması lüzumunu bulmuştu. Onun âdetiydi: Her gün daha soyunurken başlardı, hastalarını anlatırdı. Onlarla beraber hastalanarak, onlarla beraber dertlenerek, ağzından dökülen kesik kesik cümlelerle, birbirini kovalayan mütehacim kelimelerle, hayatın mihnetleri için boğazında bir şehka, bu sefaleti teskin ve tesliyeden âciz fen için bir gazap nidasıyla bütün gördüklerini söylerdi. Sonra onu bu hastalıkların, bu sefaletlerin fevkinde diğer bir şey, daha mühim, daha müthiş bir hastalık, daha zehirli, daha kötü bir sefalet, izdivaç âlemi ve aile hastalıkları, taşkın bir asap hassasiyetiyle çıldırtırdı. O zaman kendisini kaybeder, tababet hayatında zaruri olarak vâkıf olunan cemiyetin bütün o feci hacle esrarıyla bütün vücudu titrerdi.

Onda böyle tedriçle iki hüviyet, cismani ve manevi hastalıklara ağlayan iki tabip hüviyeti inkişaf etmişti. Mesleğinin yolunda yaralarını sararak cereyan eden bu iki nevi emraz içinde o malul düşerek, bir şey yapamamaktan, iki eliyle iki tarafına avuç avuç şifa ve selamet serpememekten mütevellit isyanla hırpalanmış, yorulmuş karısına gelir ve onu genç ve zinde kadınlığının, bahtiyar zevceliğinin içinde, yanakları sıhhatle mütemevvic, gözleri saadetle münbasit gördükçe siyah bir geceden sonra müşaşa bir sabah temaşası hazzını duyardı.

Vedide dinleye dinleye onun gördüklerini bütün tanır olmuştu. Adeta bir müşterek muarefe hasıl edilmiş dostlar hakkında malumat alırcasına ona sualler irat eder, filan ve filan hakkında havadis isterdi. Hatta hatve hatve takip olunan hikâyeler, maceralar vardı; her ikisi de bir hususi takayyütle bu aile sergüzeştlerinin müteakip safahatını tetkik ederlerdi.

Etraflarında böyle birçok, türlü acılarıyla, elemleriyle, türlü gözyaşlarıyla, enînleriyle kırık hayatlar, biçare, hasta, kimi şifa bulamayacak yaralarla kemirilen, kimi hafi zehirlerle gizli gizli çürüyen hayatlar vardı. Onlar bu kırık hayatların arasında kendi aile hayatlarının zinde ve tuvana saadetini daha celi bir hisle duyarak, kendilerini düşünen bir hazla, saadetlerinin leziz saatlerini nefis bir kevser içercesine, katre katre, süze süze, mest ve mahmur yaşıyorlardı.

Nihayet işte bahtiyarlıklarının geniş bir hande incilası hükmünde beyaz cephesiyle evleri, oradan geçenlere gülümseyen evleri, bu mamur aile hayatının rifat ve izzetine bir burhan şeklinde yükselmişti.

Sabahtan beri birinci defa olarak evlerinin içinde oldukları halde sevinçten, şaşkınlıktan, biraz da beceriksizlikten mümkün değil yerleşemiyorlar, hatta yerleşmeye başlamıyorlardı.

Vedide’nin babası Mansur Bey, mefluciyetinden beri birden doğan fikirlerinden, hemen alınıveren ve herkese kabul ettirilen kararlarından olmak üzere mayısın parlak günlerini görür görmez birdenbire Erenköyü’ne taşınmak istemişti. Erenköyü’ne gidecek olan aile fırkasıyla Şişli’nin yeni ev sahipleri aynı günde Beşiktaş’tan ayrılmışlardı. Ömer Behiç bütün perşembeyi eşyayı göndermekle, Şişli ile Beşiktaş arasında birkaç sefer yapmakla geçirdikten sonra cuma sabahı, bugün, eşyanın son bakiyeleriyle Vedide’sini, Selma ile Leyla’sını bir arabaya bindirmiş, arkalarında Andelip Bacı’yı, aşçı Sabriye Kadın’ı, hizmetçilikte kullandıkları Sabriye Kadın’ın kızı İsmet’i taşıyan bir ikinci arabayla bütün yeni evin halkını getirip yeni yuvaya koymuştu.

Bütün ev halkı, başlarında Ömer Behiç, hiçbir işe yaramayarak, hiçbir şeyi alıp yerine koyamayarak, karışmış zihinleriyle, evin köşesine bucağına alışmamış ayaklarıyla, şuraya buraya yığılan eşya kümelerinin arasında dolaşıyor; yarı açılmış bir hararın14 içinden çekilmeye başlanan yatak takımlarının, ipleri çözüldükten sonra açılıp boşaltılmaya vakit bulunamayan sandıkların üzerine ilişerek hiçbir iş görmeden yorulan bacaklarını dinlendiriyorlardı. Yukarıya çıkarılırken, hayır aşağıda kalacak, diye merdiven ayaklarında bırakılmış iskemleler, bohçalar, hamalların yanlışlığıyla en yukarı kata kadar çıkarılan içinde kim bilir ne karışık şeylerle çamaşır sepetleri evin içinde basılacak yer, hele koşmaksızın duramayan Selma’ya dört arşınlık bir yer bırakmamıştı.

Onun için Selma da Beşiktaş’tan, büyükbabasından gizlice, İsmet’in muavenetiyle toplanıp el sepetinin içinde büyük bir takayyütle getirilmiş gülleri yeni evin henüz toprakları çapalanmamış bahçesine dikmek bahanesiyle saatlerden beri içeri girmiyor, Sabriye Kadın’ın elinde dolu olarak gelip bugün öğleyin boşalan sefertasının bir gözüyle toprakların içine yatırılıvermiş güllere bol bol su taşıyordu. İsmet itiraz ettikçe o, “Göreceksin bak, öyle tutacak ki bir hafta sonra benim boyumda olacak,” diyor, sonra da orada peyda olan çamur gölünün içine baygın yapraklarını salıveren, melül, mahzun, boyunları bükük gülleri, bir hafta sonra Selma’nın boyunda bir fidan olabilmek ümidini paylaşamayarak gittikçe başları düşen bu çiçekleri annesine göstermek için bağırıyordu:

“Anne! Görmüyorsun ki bahçeyi! Büyükbabam şaşacak bizim bahçenin güllerine...”

Evin içinde herkesten ziyade Sabriye Kadın iş görmüş, her yerden evvel mutfak yerleşmişti. Ömer Behiç hiç kimseye haber vermeden tasavvurlarından hiç olmazsa mutfağa ait olanını icra etmişti. Vedide’nin, “Hiç düşünmüyoruz, nerede yemek pişecek?” suallerini, “Hele bir kere taşınılsın da...” kabilinden müphem bir mukabeleyle geçiştirdikten sonra bugün eve gelir gelmez karısını elinden tutmuş, mutfağın bir kenarında duran üç sandıkla bir küfeyi göstererek, “İşte!” demişti. “Yemeklerin nerede pişeceğini merak ediyordun. Bunlarda pişecek.”

Vedide şimdi Leyla’yı hamaktan indirmiş, parmaklarıyla çocuğun terden ıslanmış, yüzüne yapışmış saçlarını tarayarak kocasına, “Siz hâlâ yatakları bitirmezseniz çocuklar geceyi de hamakta geçirecekler,” diyordu.

O dolgun vücutlulara mahsus bir üşeniklikle her vakit ağır işleri kocasına bırakırdı. Ömer Behiç arkasında yalnız bir gömlek, nihayet yukarı katta yapmaya karar verdikleri yatak odasını hazırlamak için saatlerle uğraşmış, aralık kapısını açık bırakmak suretiyle her zaman nezaret altında bulunduracakları çocuklara tahsis olunan küçük odaya onların yataklıklarını15 kurmuştu. Kuvveti daha ileriye gidemiyordu. Bedeni işlemeye alışmamış olanlara mahsus bir gevşeklikle, ilk faaliyet hamlesi geçtikten sonra, karısının yanında gecikiyor, açılacak denklere uzaktan bakarak, “Artık ne kaldı?” diyordu. “Şilteleri çıkarıp seriversek en mühim iş bitmiş olur.”

Leyla annesinden kendisini kurtararak babasına koşmuştu. Minimini kollarıyla onu bacaklarından kavrayarak pantolonunu öpüyor, etrafın sevincinden, taze ciğerlerini şişiren bu saadet havasından mütevellit bir muhabbet inbisatıyla, “Bebabacı! Bebabacı!” diyordu. Sonra bu mukaddimeyi müteakip babasını kandırmak için ancak ensesine kadar dökülen düz siyah saçlarını dalgalandıran bir baş silkintisiyle sordu: “Abacı nede? Baaçede? Ben de gidecem...” Sarılmakta devam ederek onu çeke çeke sürüklemek istiyordu. Peltek telaffuzuyla, onu kandırmak için gülümseyen parlak siyah gözleriyle, bütün bu küçük heyetiyle öyle sokulgan, öyle sevgili bir hali vardı ki Ömer Behiç onu iki koltuklarından yakalayarak kaldırdı ve tombul yanaklarını mütevali buselerle örterek taştı:

“Ah! Nine kadın! Nine kadın! Babasının ninesi, minimini ninesi...”

Onu hep böyle severdi. Biraz fazla tombulluğuyla, biraz geç yürümüş olmaktan mütevellit ancak hissolunur paytaklığıyla, biraz karıkça16 sesine halavet bahşeden peltekliğiyle, hele her yapmak istediği şey için başını sallayarak tuhaf bir muannit vaz’ıyla hükümlü hükümlü, yapacam, gidecem, koşacam deyişinde, İsmet’in, eline geçen her şeyden yapıverdiği bebekleri ciddi bir vakarla tutup sallayarak yine İsmet’ten sirayet eden bir telaffuz tarzıyla, “Benim gızıma ninni!” nakaratıyla ninni söyleyişinde, bu nineliğe yaraşan, ona terütaze hurda bir nine halini veren öyle bir havası vardı ki bu kelime babasının diline kendiliğinden gelmiş, Leyla’ya yalnız babası tarafından istimal olunmaya mahsus bir alem olmuştu.

Eve girer girmez ona bağırırdı:

“Nine! Neredesin nine?”

O karık ve peltek sesiyle cevap verirdi:

“Buada! Annecin yanında.”

Anneciğinin yanından ayrılmazdı. Hep koşmakla, oyunlarını hep dolaşarak, oradan oraya çırpınarak intihap etmekle mütehallik olan Selma’nın hilafına Leyla bütün sakin oyunlar bulur, kendisine annesinin yanından, onun havası muhitinden ayrılmayacak eğlenceler tertip eder ve yüreğinin sonu gelmeyen bir muhabbet nebeanıyla ikide birde onun kucağına atılır, boynundan, yanaklarından, saçlarından öper, öper, sonra kendisini sırayla çehresinin her tarafından öptürür ve Vedide onu doymak bilmeyen buselerle öperken Leyla mest olarak hazdan gözleri süzülürdü. Babası çocukta bu sokulganlık ihtiyacını onu henüz bir yaşındayken az kaldı ellerinden alıverecek olan bir zatürreeden mütevellit farz ederdi. O ne müthiş bir hatıraydı! Bir gün çocuk sütninesinin bir ihtiyatsızlığıyla bir seyran esnasında birden çıkıveren müncemid bir mart rüzgârına bir saat maruz kadıktan sonra eve gelmiş ve hemen o gece hastalık başlamıştı. Nihayet onuncu gün karıkoca Leylalarını baygın, bitkin, sekerata benzeyen tutuk nefesinin içinde boğula boğula gidiyor görmeye tahammül edemeyerek öpmüşler, onunla veda etmişler, son vazifeyi artık başkalarına bırakarak uzakta bir odaya kaçmışlar, orada birbirini tesliyeye kuvvet bulamayarak birden başlarının üstüne düşen bu matem darbesinin sersemliğiyle ıstıraplarından saatlerle kıvranmışlardı.

Birbirine bir kelime söylemeyerek, evin en küçük bir hayat ihtizazından mana bekleyerek duruyorlardı. Ara sıra açılan bir kapı, yavaşça merdivenden inen bir ayak, sokak kapısının muhteriz çıngırağı birer hususi ifade kesp ediyordu. Bir aralık odalarının kapısını hafif bir el açmış ve Salime Hanım, Vedide’nin annesi, başını uzatarak, “Gelsenize,” demişti, “çocuk kendisine geliyor.”

O matemden sonra bu ne büyük bir sevinç olmuştu! Hastalığın şiddet kesp etmesinden başlayarak Leyla’sını tedaviye kuvvet bulamayan ve onu refiklerinden birinin nezaretine bırakan Ömer Behiç’in bu dakikadan sonra bütün recüliyet azmi uyuşukluğundan silkinerek tekrar ayağa kalkmış, tekrar bu adamda babalık sıfatı tabiplik sıfatının önünde silinmişti. Nekahet devresi pek iyi gitmişti; fakat bu tarihten sonra daimi takayyütlerden müterekkib tedavi devresi iptida etmiş oluyordu. En küçük sebepler çocukta pek büyük şeyler tevlit edebilirdi, hatta bir aralık çocuğun eski tombalaklığa avdette gecikmesini görerek küsahat illetine uğramasından korkmuştu. O zamandan sonra Leyla ufak tefek nezleden, öksürüklerden başka bir hastalık geçirmemişken bile hâlâ Ömer Behiç onun tombulluğuna tamamıyla mutemid değildi. Onun için Leyla iki senedir türlü sıhhi takayyütler ve tedbirlerle muhattı.

Etrafındakilerin üzerine titremesinden, ne zaman soğuk olsa evin içinde herkesten evvel onun düşünülmesinden, yediğine içtiğine hatta her zaman hastalığından bahsolunan büyükbabasından ziyade kendisi için takayyüt olunmasından münbais bir baylanlık17 ve bu kadar endişeye sebep olmasının mükâfatını etrafındakileri sevmekle vermek lazım geleceğine hükmeden sabi mantığıyla hasıl olmuş bir sokulganlık Leyla’nın başlıca hassası olmuştu. Evin içindekilere hep birer “ci” ilave ederdi: “Bebabaci! Anneci! Abaci!” Yalnız bacıya ilave olunacak bir şey bulamamıştı. Onu hatır için sevdiği, dişsiz, çıkık çenesiyle öpmesine gücenmesin diye muvafakat ettiği belliydi. Ara sıra kendisini idare edemeyerek Andelip Bacı’dan kaçar fakat sonra onun, “A, baksana, hanımım benden kaçtı!” deyişine dayanamayarak nefsine cebirle, ağzını mümkün mertebe uzak tutarak yanağını bacının çıkık çenesine uzatırdı.

Babası bugün onu böyle, bugünün saadetinden daha ziyade taşan bir muhabbetle adeta emerek, sömürerek öperken aşağıdan Sabriye Kadın’ın Selma’ya çıkışan sesi işitildi. Sabriye Kadın’la Selma’nın arası hiç iyi değildi. Bugün çiçeklerine su taşımak için içeri dışarı mütemadi seferler yapan Selma nihayet mutfağın çinilerini o kadar çamurlara bulamıştı ki evvela pest perdeden18 homurdanmakla kanaat eden Sabriye Kadın, ince, kara kuru vücudundan nasıl çıktığına hayret edilen iri, kalın sesiyle Selma’nın yaramazlıklarını babasıyla annesine işittirmek için bağırmaya başlamıştı:

“Artık yaptıkların yetişir!” diyordu. “Gül gibi taşları batırdın çıkardın. Nasıl çocuksun bilmem ki! Sabahtan akşama kadar didinirsin. Üstünü başını annen görmesin.” Sonra Selma’nın ince, yavaş sesiyle onu teskine çalıştığı anlaşılıyordu. Sabriye Kadın daha ziyade sesini yükselterek ilave ediyordu: “Bari İsmet’e rahat ver de kız bir iş görsün. Senin sebebine benden yine dayak yiyecek.”

Annesinin en olmayacak bahanelerle, her sinirine dokunan şeyin öfkesini, kendisini dizlerinin arasında kıskıvrak bağlayarak yumruklamakla çıkardığını her gün tecrübe eden İsmet on dört yaşında, annesine benzer, kara kuru, babasının bir gün Bursa’ya muzaf köyünden getirerek İstanbul’da aşçılıkla para kazanıp yine kendisine muavenet için gönderen Sabriye Kadın’ın başına atıverdiği bu cılız kız, şu dakikada kim bilir evin ne tarafında büzülmüş, sinmişti. Selma yavaşça silinerek merdivenleri ağır ağır çıkıyor, çamur olmuş esvabıyla birden annesinin yanına girmeye cesaret edemeyerek bir bahane arıyordu.

O bahaneyi sofada buldu. Taşınılırken en son hatıra gelen şeyi Ömer Behiç kendi eliyle bir kâğıt parçasına sararak Andelip Bacı’nın koltuğuna kıstırmıştı. Selma onu alarak odaya girdi, annesine bakmaksızın babasına hitap etti:

“Beybaba, bunu ne zaman yerine koyacaksınız?”

Ömer Behiç birden tahattur edemeyerek soruyordu:

“O nedir kızım? Nereden çıkardın?”

Leyla ablasına yaklaşmış, ellerini uzatarak kâğıdı açmaya çalışıyordu. O zaman sokak kapısının kenarına konacak olan sarı, zarif levha göründü. Ömer Behiç bunu çocukların elinden aldı, bir daha baktı:

Ömer Behiç

Dahilî Hastalıklar Mütehassısı

Evet, ev bununla itmam edilmiş olacaktı. Onu hassaten ihzar edilen yerine kendi elleriyle vazedecekti. Karısına, “İşte her şeyden evvel yapılacak bir iş,” diyordu. Sonra çocuklarına, “Haydi,” dedi, “siz de önüme düşün, bana yardım edersiniz...”

Bu levha onun bütün hayatının zübdesi, mevcudiyetinin hücceti hükmündeydi. İsminin altına o yarım satırlık cümleyi yazabilmek için nasıl yorucu, yıpratıcı hayat devrelerinden geçmiş; ara sıra ümitleri kırılarak, artık çalışmaya kuvvet bulamayarak aylarca devam eden keselanlardan, tekrar uğraşmak, çalışmak, bu boş hayatı bir şey olmakla doldurmak için uyanan heveslerden mürekkep o uzun azim ve say’ yıllarının silsilesini nasıl meşakk ve mezahime göğüs gererek sürüklemişti! O bir küçük memurun oğluydu, çocukluğunda tahsili ıttıratsız geçmişti. Babası İstanbul’un her mevsimi başka bir yerde geçiren kiracılarından biriydi. Onun için semt değiştikçe çocuk mektep değiştirirdi. Oldukça büyümüş bir yaşa kadar, babasının her dediğine hiçbir itiraz etmeksizin muvafakat gösteren Ömer Behiç nihayet bir meslek ihtiyarı için hazırlanmak lazım gelince kendi arzusundan başka bir şeyi dinlememekte inat göstermişti. O zamana kadar muti ve münkad tabından başka bir şeyine vâkıf olmadıkları bu çocukta birden bir azim ve meram sahibi tecelli edivermişti. Tabip olacaktı. Babası onu ahbabından bir kalem mümeyyizinin19 himayesine ya dahiliyeye ya maliyeye intisap ettirmek fikrindeydi. Ona bütün resmî mesleğin ikbal ihtimalleri müşaşa rüyaların göz kamaştıran cazibeleriyle tekrar olunmuştu. Babası söylerken o hep somurtarak dinler, dinler, nihayet artık kandırılmış olduğuna hükmettikleri bir sırada başını kaldırarak cevap verirdi: “Ben tabip olacağım.”

Bir gün eve hiç umulmayan bir haberle geldi: “Ben mektebe girdim!” Hep hayret ederek yüzüne bakmışlardı. Evet, evde kimseye haber vermeden kendi işini kendi görmüş, nihayet Mülkiye tıbbiyesine20 girebilmek için çare bulmuştu.

Eniştesi, kendisinden dört yaş büyük olan ablasının kocası, o zaman Maliye Nezareti’nde bir kâtipken şimdi taşralarda muhasebecilikle dolaşan Şakir Bey, çocuğu himaye etmiş, nihayet Ömer Behiç’in bu emrivakiden sonra artık bir tabip olmasına karar verilmişti. Babasının oradan oraya ev değiştirmek merakına uyarak Sarıyer’ den, Paşabahçesi’nden, Haydarpaşa’dan, Kısıklı’dan, Fener’den, hatta Horhor’dan, Vefa’dan, Samatya’dan Gülhane’ye senelerce taşınmış; elbisesinden, yiyeceğinden kısarak harçlığından artırılan paralarla Beyoğlu’ndan tıbba ait kitaplar edinerek geceleri bunların üzerinde uykusundan bile vazgeçmişti. Onun etrafında gündüzleri kıymetli saatlerini tavla, dama başında geçirenler, Galata’nın itiraf olunamayacak sokaklarında dolaşanlar vardı. O ne zaman teşviklere mağlup olarak bunlara refakat etse hatasının akabinde onu aylarca tekerrürden muhafaza eden bir nedamet duyardı. Nihayet mektepten birincilikle neşet edip de Avrupa’ya gönderilecek olanlar meyanına idhal edilince ne mektepte ne evde kimse taaccüp etmedi. Yalnız annesinde bu muvaffakiyet, sevinçten ziyade keder uyandırmıştı. Bu kederde asıl bir derin matem manası vardı ki Ömer Behiç’in de meserretine bir acılık vermişti. Daha ilk senesi, pek az fasılayla annesini babasını kaybedince annesinin o matem manası sarahat kesp etmiş oldu. Fakir odasında, kimsesizliğinin içinde kendisini büsbütün yetim bularak ne gözyaşları dökmüştü! Artık ona ne ruhunda zahîr ne varlığında muin olacak kimse kalmamıştı. Yalnız onların vefatından sonra da taşrada bir memuriyet bularak İstanbul’dan ayrılan eniştesinden, ablasından nadir mektuplarla daha nadir küçük küçük muavenetler geliyordu. Bu ilk seneden sonra hayatı kimsesizliğinin hüsranı içinde büyük şehrin eğlenceleriyle bile zail olamayan bir melale mahkûm olmuştu. Hele bir kış, onu bir hafta yatağında alıkoyan bir hastalık esnasında, velev uzaktan olsun, muhabbetiyle kendisini sarıp tedavi edecek bir anneden artık mahrumiyetini düşünerek saatlerle süren gözyaşı buhranları geçirdi.

Hayatının yalnızlıklarını bir hülya hayatı icadıyla tenşit eder olmuştu. Kendi kendisini kitaplarının üstüne kapanıp uyuklayarak düşünürdü: Burada tahsilini ikmal ettikten sonra İstanbul’a avdet edecekti. Orada yavaş yavaş, pek acele etmeyerek bir mevki tutmaya çalışacaktı. Nihayet mesleğinin ona ekmek verebileceğine kanaat hasıl edince bir aile hayatı teşkiline lüzum görecekti. Bu hülyayı süsleyerek istikbalin zevcesini, çocuklarını, evini zihninde tersim eder; kalp ve hayalinde onlara birer hayat verirdi. Bu hülya kimsesizliğinin buzlarını eriten bir sıcak nefha şifasıyla ona kuvvet ve tesliyet bahşederdi.

Ta o zaman takarrür eden bir hayal rüyetiyle bir kapının kenarında, kendi ismiyle, o yarım satırlık cümleyle, sarı levhayı görürdü.

Bugün onu Selma ile Leyla’nın ellerinden alınca bir an içinde, şimdi uzak kalan o didinme yıllarının ıstırabını tahattur etti. Bu anda tekrar annesini düşündü. Babasının hatırasına da bir merbutiyeti vardı fakat elem veya sürur zamanlarında ruhunun ihtiyar dışında bir hamlesiyle hayali annesinin aguşuna atılırdı. Annesizlik acısından hiçbir zaman şifa bulmamıştı. Hususuyla bugün onu ta ruhunun derinliklerinde sızlayarak tahattur ediyordu. Ne olurdu, o da şu dakikada bu ailenin saadetine şahit olsaydı, ne olurdu? Onun gözlerinden bugün sevinç yaşları dökülerek bu yeni evin havasına bir rahmet ve selamet zemzemi gibi serpilseydi?

“Nine kadın! Elimi bırakma, düşeceksin.”

Selma önde, Leyla yanında iniyorlardı. Vedide merdivenin yukarısından Sabriye Kadın’a sesleniyordu:

“İsmet’le beraber gelseniz de biraz iş görülse!”

Sonra birden aklına Andelip Bacı geldi:

“Bacı nerede? Yine kendine uyuşacak bir yer bulmuş olmalı...”

Onu hep unutmuşlardı. Nihayet ele geçirilen İsmet’i önüne katarak merdivenden çıkmaya başlayan Sabriye Kadın, “Bacı kaç saattir yukarıda,” diyordu, “ben onu sizin yanınızda zannediyordum.”

Vedide yukarıya koştu, boş evin içinde bir inikas vüsatıyla öten sesiyle kim bilir nerelerde uyuşup kalan bacıyı çağırıyordu.

“Bacı! Neredesin bacı?”

Vedide onu kendisine tahsis olunan küçük odada, hiç yanından ayrılmayan yemeni21 seccadesinin üzerine kıvrılarak, galiba öğle namazından sonra başından çıkarılmaya vakit bulunamamış örtüsüyle uyuyor buldu. Bacı sanki odasında tasarruf hakkına bir uzun uykuyla iptida etmek istemişti. Vedide’nin kahkahalarıyla açılan gözlerini ovuşturarak telaşla seccadesinin üzerinde toparlandı, “Ah, hanımım, ayıplama,” diyordu. “Yorulmuşum da... Ee, ne kadar olsa ihtiyarlık! Artık bacıdan iş beklenir mi? Ayıp ettim değil mi hanımım? Bugün hiç uyunacak gün mü?”

O her yaptığının ayıp olmasından her zaman şüphelenirdi. Yaşının bunaklığından mütevellit bir çene düşkünlüğüyle mevhum ayıplarını affettirmek için bitmez tükenmez cümleleri, artık halledilip bitmiş bahislerden sonra durup durup ayıp olmadıklarında ittifak hasıl olan şeylere ricatleri olurdu. Ona, “A, hiç ayıp değil, niçin ayıp olsun bacı?” denirdi. Artık kanaat hasıl eder, susardı; sonra bir saat fasılayla birden yine onu tahattur ederek, “A, pek iyi ayıp ettim hanımım. Siz mahsus öyle söylediniz,” derdi.

Vedide, birden anladı ki bu uyku ayıbı akşama kadar onları meşgul edecek, bacının dilini tutmak için yarı ciddi yarı latife bir tavırla, “A, elbette!” dedi. “Saatlerden beri işe başlamak için hep seni bekliyoruz.”

Bacı davranmıştı. Kırkık kınalı saçlarının arasında daha sarı görünen çehresinde pek latife olduğuna itimat edemediği bu muahezeden azîm bir endişeyle sırıtarak Sabriye Kadın’a soruyordu:

“Hanımım benimle eğleniyor değil mi? Hiç, bacının artık işe ne yardımı olur? Amma bacının bu haline bakıp da ayıplamamalı. Onun bir vakitler tek başına koca konakları idare ettiğini bilirler. Büyük kadınım size bir söylese de...”

Büyük kadını Vedide’nin annesiydi. Bacı, Salime Hanım’ın tevellüdünde alınmış, izdivacında çırak çıkarılmıştı22. O zaman unvanı sade Andelip olan bacının on senelik bir izdivaç hayatından sonra bir gün, birden ağlayarak kapısına avdeti görülmüştü. Ta gençliğinden beri öyle meyve vermez, kavrulmuş bir ağaç hali vardı ki, uzun bir ümit devresinden sonra nihayet kocası, “Ben sana bir şey söyleyim mi?” demişti. “Ben asıl zürriyet için evlendim. Senin çocuk doğuracağın yok. Ya bırakırsın üstüne evlenirim yahut...”

Andelip düşünmeye lüzum görmeden bu ikinci şıkka karar vermişti. Nasıl, onun kendi evine başka bir kadın gelecek ve ihtimal o, kocasına kendisinin vermediği şeyi verecekti öyle mi? Bu fikre isyan etmiş, kimseye danışmaksızın hemen o gün nikâhından vazgeçerek herifi evden dışarı atmıştı. Salime Hanım, “Ne yapalım,” demişti, “evini kiraya verirsin, başka kısmetin çıkıncaya kadar Vedide’ye bacılık edersin.”

Andelip’in bacılık unvanı bu günden başladı. Kalbinde gizli bir ümitle elbette bir gün dulluk hayatına hatime verecek olan kısmetin çıkmasına intizar ederek, beyninin içinde ikinci kocasına da bir çocuk veremeyerek yine ayrılmak korkusunun kurduyla dadılıktan bacılığa, sabırla, tevekkülle geçivermişti.

En evvel, yapılacak işlerinden bahsederek bir hafta gaybubet etmişti. Avdetinde haber verdi: Evine kiracılar girmişlerdi bile. Yalnız bir odasına en kıymetli eşyasını, çırak çıkarılırken ona verilen, o zamandan beri dokunulmaya kıyılamayarak yeşil tahta sandığında takayyütle saklanan cihazını23, hele Salime Hanım’ın gelinliğinden kalarak Andelip’le beraber çıkan mor kadife kürk kabını, sarı üstüne çiçeklerle donanmış uzun etekli mantin24 entariyi, bütün halayıklık25 hayatında bir karınca iktisadıyla toplanıp biriktirilen, ortalık süpürüldükten sonra faraşın içinden ayıklanarak, lazım olur fikriyle saklanan döküntülere, kırpıntılara kadar hepsini, ikinci izdivacına talik ederek yerleştirmişti. Bakır takımı, ot minderlerle yastıklarını, kurban derilerinden biriktirilerek bir büyük erkân minderi26 teşkil eden yünlerini, yataklarıyla yorganlarını, bunların arasında hanımın Vedide’ye lohusalığında işlettirilmiş mavi hare27 üzerine kasnak28 yorganı, sarı siniyle pirinç mangalını hep birer birer istif etmiş, üzerlerini örtmüş, farelere karşı bir ihtiyat tedbiri olmak üzere ortaya içi suyla dolu bir çukur tabakla bir kenara içinde bir parça peynirle bir kapan bıraktıktan sonra anahtarı besmeleyle iki kere çevirerek şal kuşağına bağlamış, yalnız koltuğunda ayrıca bir bohçayla eve gelmişti.

O anahtar kuşağını terk etmezdi. Andelip haftada, on beş günde bir Köprü’ye29 iner, oradan Eyüp’e kadar gider, Balcılar Yokuşu’nu tırmanarak evine girer, kiracılar komşuya çıkmışsa eşiğine çömelerek sabırla bekler, kömürlükten tavana kadar bu üç buçuk odalık harap kümesin her tarafını nazar-ı tetkikten geçirip merdivene damlamış bir zeytinyağı lekesinden, bir çubuğu yerinden oynayarak bir bez parçasıyla tutturulmuş kafesten başlayarak kiracılara epeyce çıkıştıktan sonra kalbinde bir mabede girercesine derin bir huşuyla bütün servetinin hazinesini hiç unutulmayan besmelesiyle açar, anahtarı tekrar çıkararak artık kapıyı içeriden kilitler ve burada saatlerle kalır. Orada ne yapar?

Sık sık değişen kiracılardan hiçbiri bu sırra vâkıf olamamıştı. Bir kere Andelip kapının bir tarafında mütecessis bir göze kifayet edecek derecede bir küçük delik fark ederek çabuk kilitlemiş ve artık bu deliği yapan kiracıdan emniyeti münselib olarak onu hemen çıkarmıştı. Bir cinayet30 kadar ehemmiyet verdiği bu vakayı, galiba bir tembih makamında, her yeni zuhur eden kiracılara anlatmak artık bir kaidesidir. Kiracılar saatlerle süren bu ziyaret esnasında yalnız derinden bir çan sesi işitirler. Yeşil tahta sandığın kilidine mahsus olan bu marifeti keşfedemeyerek nihayet merakını bacıdan sualle halletmek isteyen bir kiracısına Andelip manalı bir tebessümle, “A, anlayamadın mı,” demişti, “hırsız dokunmasın diye odaya öyle bir tuzak kurdurdum.”

Bu kiracısına sanki bir tehdit olacaktı. Türlü müfrit mübalağalarla, o gün mahallenin içinde bu söz büyüyerek yayılmıştı:

“Ne dersiniz Andelip Hanım’a? Odasına tılsım31 yaptırmış. Evvel de odasını açarken kaparken hep bir şeyler okurmuş...”

Uzaktan uzağa kulağına çalınan bu rivayete Andelip kızmamış, onu tekzibe lüzum görmemiş, hatta o zamandan sonra tahta yeşil sandığın kilidini fazlaca bile öttürmeye başlamıştı.

Eşyasını birer birer muayene edip silktikten, tozlarını aldıktan sonra girip çıkarken odasının içine yabancı gözler için initaf imkânı bırakmayarak, çukur tabağın suyunu değiştirir, kapanın iğnesine, gelirken mahallenin bakkalından, “Ver bakalım benim tayınımı,” şakasıyla alınan bir topaç peyniri takar, ikinci kısmetin zuhuruna kadar uyuyacak olan bu zavallı eşyaya derin bir göğüs geçirmesiyle veda ederek kapısını kilitler, kendi kendisine mırıldanarak, “Artık Allah’a emanet!” der, kiracılara her zaman tekerrür eden, “Evimi temiz tutun, sonra karışmam ha!” tembihiyle veda eder.

Bu iş bitince artık Andelip’in seyranı başlar: Bütün eski komşularını dolaşır, kiminde beş dakika, kiminde bir saat deveran eden dedilerin koduların ehemmiyetine göre gecikerek nihayet bir haftalık, on beş günlük eğlencesinin yorgunluğuyla ve hep zuhuru ümidi gelecek sefere talik olunan ikinci kısmetin teehhürü füturuyla her avdetinde kametine bir parça daha inhina gelerek sular kararırken eve dönerdi.

Seneler o kadar çabuk geçti, o kamet yavaş yavaş kıvrıla kıvrıla o kadar eğrilip çöktü ki nihayet Andelip çıkmamakta garip bir taannüt gösteren bu ikinci kısmetten artık ümit kesmek lazım geleceğine, kalbinden buzlar akıtan bir raşeyle hüküm verdi. Yalnız bir defa o ölmüş ümide taze bir hayat, o çökük kamete bir yeni kuvvet verecek bir vaka oldu. Bir gün Andelip’i ziyaret için ta Eyüp’ten Beşiktaş’a kadar bir kadın geldi. Bu, hayatı meşkûk bir kadındı ki mahallede Fakıhe Hoca namıyla tanınmıştı. Hayatının meçhuliyetinden, hocalık unvanından ve ona mahalle kadınlığının fevkinde bir hal veren vakarından mütevellit bir hürmetle, her şeye uzanmaktan çekinmeyen mahallenin en keskin dilleri bile Fakıhe Hoca’dan bahsederken mahfazalarında ancak birkaç kere döndükten sonra harekete gelirdi. O, Eyüp’ün bazı muteber aile çocuklarına ders verir, hastalara nefes eder, mevlit okur, cemiyetlerde32 yeni gelinlere güveylere en mahrem hizmetlerini tahsis eder, pek müstacel takdirlerde gizlice ebelik yapar ve hususuyla köşede bucakta unutulmuş kızlarla dulların saadetine çalışırdı. Hoca Fakıhe Hanım’ı her şeyden ziyade bu son meziyetiyle tanıyan Andelip’in onu görür görmez yüreği hoplamıştı.

O gün evin içinde Andelip hep kabına sığamadı. Fakıhe Hoca’ya nasıl ikram edeceğini bilemedi. Onu yalnızca bir odaya kapadı. Ancak yarım saatlik bir mülakat yanaklarına adeta taze bir hayatın kanını getirdi. Misafirini bir kahvaltı kabul etmeden salıvermek istemedi. Nihayet kapıdan geçirirken öpmek bahanesiyle elini alarak avucuna bir şey bile sıkıştırdı.

Evin içinde bu ziyaretin mahiyeti derhal anlaşılmış oldu. O zaman bir çocuk olan Vedide, bacısının boynuna atılarak, “Düğün ne vakit?” diyor, Mansur Bey, “Andelip’in başına yine kuş kondu. Lakin bu sefer göreyim seni Andelip, bir tosun çıkarmalı!” latifesiyle askerce kahkahalarını salıveriyordu. Bugünden sonra Andelip’in sık sık Eyüp’e gittiği, gecelerce gaybubet ettiği görüldü. Evinde artık odasını, eşyasını ihmal etti. Yalnız oraya girer, yeşil tahta sandığını açar, yine acele koltuğunda bir şeyle çıkardı. Mahallenin içinde Fakıhe Hoca’ya hürmetle yalnız fiskosla cereyan eder bir söz olmak üzere, “Andelip bütün eşyasını elinden kaptırıyormuş ayol! Bari aslı faslı olsa!” deniliyordu. Bu meselenin aslı faslı olup olmadığına bir türlü hüküm verilemedi. Bir gün Fakıhe Hoca gizlice ebelik ederken müthiş bir hata neticesiyle hem çocuğun hem ananın hayatını tehlikede bırakarak korkusundan sıvıştıktan sonra evine girer girmez avlunun ortasına boylu boyuna uzanıvermişti.

Andelip, Eyüp’e gelip de Fakıhe Hoca’nın vefatı haberini daha yokuşun aşağısında işitir işitmez kemiklerinin bağları birden çözülüvermişçesine hemen oraya çöküvermiş ve ilk önce ağlayamayarak kuru gözlerle, bu kara haberi veren kadına şaşkın şaşkın bakakalmıştı.

Andelip o gün Beşiktaş’a avdet edince başı omuzlarının arasından biraz daha öne doğru kaymış, kameti biraz daha eğrilmiş göründü. Bu darbenin altından ona canlı bir istifham işareti şekli veren bir heyetle kalkmıştı. Bu şekliyle talihten şu ikinci kısmetin elinden alınmasının hâlâ sebebini soruyor gibidir. Bu vakadan sonra Andelip hafif bir humma33 geçirdi, Eyüp’e aylarca inmedi. Nefsini büsbütün dul kalmaya mahkûm etmiş miydi? Bu şimdi bile tamamıyla hallolunamamıştır. Vedide’nin küçük biraderi, gelecek sene erkânıharp sınıfına geçmesine intizar olunan Sadettin, bütün tatil gecelerini Andelip Bacı’nın izdivacına dair icat edilmiş olan oyunlarla geçirir ve herkes fark eder ki bu oyunlardan Andelip’in zannettirmek istediği kadar canı sıkılmıyor. Ara sıra Sadettin bu kavrulmuş vücudu kollarının arasında sıkarak, “Benim minimini karıcığım!” hitabıyla onu öpmeye çalışırken Andelip adeta asabi bir ismet tevahhuşuyla pörsük yanaklarını kaçırmaya çalışır ve ciyak ciyak bağırarak, “Ayıp, ayıp! Ben senin anneni elimde büyüttüm. Hiç insan bacısına öyle şeyler söyler mi?” der. Bu müdafaaları farz ettirir ki bu oyunların tamamıyla latife olduğuna kati surette kanaati yoktur. Hatta Sadettin onu biraz ihmal eder ve oyunlarını biraz unutur görünse Andelip vesileler bularak sırnaşır, “Artık küçükbeyimi evlendirmeli,” mukaddimesiyle onun hatırına getirir.

Bugün Beşiktaş’ta ondan ayrılırken Sadettin, “Artık yeni eve taşınıldı, gelecek hafta orada güvey girerim!” demişti. Andelip yüzünü kapayarak feryat etmişti. “A, ayıp, ayıp!” Ve etrafındakileri istişhad ederek: “Bakın, bacısına neler söylüyor!”

Dünyada en büyük endişesi “ayıp”tı. Halayıklık hayatında her vesileyle zihnine sokulan bu kelime nihayet orada öyle derin bir eserle intikaş etmişti ki dimağının mahsusatı içinde en ziyade onun hayat ve kuvveti vardı. Kelimenin manası gittikçe büyüyen bir şümul dairesiyle zihninde vüsat kesp ede ede Andelip artık bütün hayat ve cihanı bu kelimenin arasından görür olmuştu. Dünya onun nazarında ayıp olan şeylerle ayıp olmayan şeylerden mürekkep bir mecmuaydı ve şüphesiz, bu mecmuayı teşkil eden şu iki unsurdan birincisi ikincisinden kim bilir ne kadar fazlaydı!

Hele bugün şu uyku ayıbı yüreğinin üstünde bir cinayet sıkletiyle duruyordu. Vedide nihayet Sabriye Kadın’la İsmet’in harardan çıkararak getirdikleri şilteleri yataklıklara koyup yerleştirirken bacı o müthiş ayıbı affettirmek için çarşafların ucundan tutarak, yastıkların yüzlerini ütüleyerek, telaş içinde muavenet etmeye, müfit olmaya yelteniyordu.

Derin bir itminan nazarıyla hafifçe gülümseyerek Ömer Behiç sarı levhaya baktı. Selma ile Leyla bahçe kapısının parmaklıklarına tutunarak birbirini kovalayan tramvayları, bu yeni hayat muhitinin yeni eğlencesini seyretmekle meşgulken o, levhayı yerine takmıştı. Artık ev bununla tamam oluyordu.

Uzun bir şey mütalaa ediyormuşçasına sakit, gözlerinin harfler üzerinde geciken tevakkuflarıyla, bu iki kısa satırı tekrar tekrar okuyordu ve bu iki satır büyüyerek, uzayarak, gelip geçenlere bir tesliyet hitabesiyle, “Geliniz,” diyordu, “geliniz, siz, bütün biçareler, sefiller, hasta çocuklarına şifa dilenerek dolaşan analar, ciğerlerini kemiren yara için deva arayan gençler, yatakta, hasta, yarın ihtimal çocuklarınızı aç bırakacak babalar için bir parça daha hayat bekleyen kadınlar; hayatın bütün dertlerini makhur, sefil, sergerdan sürüklenen zavallılar, siz hepiniz buraya geliniz; burada bir parça ümit, gözyaşlarınıza ufak bir sükûn vakfesi verecek bir tesliyet, hatta kim bilir, ihtimal şifa bulacaksınız; fakat burada fazla bir şey bulacağınızdan emin olabilirsiniz: Beşer sefaleti için bitmez tükenmez bir merhamet ve şefkat.”

Heyhat! Onun bütün o ağlayan, inleyen insanlara verilecek başka nesi var? İşte asırlardan beri galebe çalmak, bütün mümteniatı kırıp parçalamak, faş edilmeye rıza gösteremeyen bütün esrarı iradesine esir etmek isteyen, uğraşmaktan, her gün tazelenen bir fütursuz azimle hep cenk etmekten yorulmayan fen, biçare insanların, o biçare insanların o biçare fenni, nihayet ağzını açarak ateşten kavrulan ciğerlerine bir katre şifa zülali serpilmesini bekleyen beşer ıstırabına sahte ümitlerden, yalan tesliyetlerden başka ne bahşedebiliyordu? Fen, müstakbel beşeriyetin bu muhteşem güneşi, sinesinden bütün hayat sefaletinin üzerine ısıtıp dirilten, yakıp temizleyen ateşlerinin tufanları boşanacak olan o güneş henüz ne kadar âciz, ne kadar miskindi. Yarabbi! Tabiplik hayatında kaç kereler adi bir nezlenin, muannit bir öksürüğün karşısında ellerini ovuşturmaktan başka bir şey yapamamaya mahkûm oldukça fenden şüphe etmiş, fennin iflasına inanmak istemişti. Fakat sonra itimatına arız olan bu muvakkat tezelzülü müteakip ümit yeniden hâkim olurdu. Bu acz ve meskenetle beraber fennin fütuhatı ve muzafferiyeti ne şaşaalı bir muvaffakiyet silsilesi teşkil ediyordu. Onun gözlerinde ne kadar karanlık esrar vuzuh kesp etmiş, hayatın ne kadar karanlık gizlilikleri aleniyete çıkmıştı! Elbette nihayet, bugün ancak ilk fecri görülen bir semanın saadet güneşi doğacak ve onun ziya ve harareti altında bir başka mesut beşeriyet yetişip yaşayacaktı. Bugünün fenni hiç şüphe yok ki o beklenen güneş değildi fakat bu karanlıklar içinde mümkün mertebe düşmeksizin yürümek, onun şaşaası afakı tutuşturuncaya kadar ilerleyebilmek için bu, yol gösteren bir meşaldi. Ömer Behiç kendi kendisine, “Onu taşıyanlar, bizler, yorulmamalı, durmamalı, yürümeli, her vakit yürümeliyiz. Ne beis var? Biraz sendelemekten, arada bir düşmekten ne zarar çıkar? Yetişir ki düştüğümüz yerde kalmayalım,” derdi.

Leyla artık tramvayları seyretmekten usandı, ablasının güllerini görmek istiyordu. Şimdi babasının yanında, eline asılarak, “Bebabacı, aydi,” diyordu. “Baaçe gidecem.”

Selma nihayet bahçesine nöbet geldiğini görmekten sevinçle önlerine düştü. Yeni eve taşınmak haberi çıktıktan sonra Selma bütün talakatiyle babasını kandırmaya başlamıştı: Yeni evin bahçıvanı o olacaktı. Babası ona bir çapa, bir kova alacaktı; annesinden bahçeye mahsus bir önlük istiyordu. Sonra dayısıyla beraber çiçek pazarına gidecekler, oradan tahta kutular içinde çiçekler getireceklerdi. Bahçede babasına göstererek, “Buraya bir erik ağacı, oraya bir dut, bir de hünnap34 dikeriz, olmaz mı beybaba?” diyordu.

Selma evin içinde, çiçeklerden sonra yemiş merakıyla meşhurdu. Babasının tababetiyle hiç de imtizaç edemeyen bu merak, hemen her gün ikisinin arasında Selma’nın gözyaşlarıyla hitam bulan mübahaselere sebebiyet verirdi. Onun bu merakına başlıca büyükbabasıyla büyükannesi hizmet etmişlerdi.

Bugün Selma’nın bu fikrine birden itiraz etti:

“Bahçeye istediğin kadar çiçek dik: Güller, karanfiller, ortancalar, menekşeler, şebboylar, yasemenler; bütün çiçek pazarını buraya getirirsin fakat yemiş ağacı yok. Hele eriklerden, hani ya o senin ceplerinde bularak attığım yeşil eriklerden bir tane bile bu eve girmeyecek.” Sonra bu ciddi nutkuna çocuğu sevindirecek bir hatime vermek için ilave etti: “Hele iş bitsin, eve bir kere yerleşilsin de ben sana bahçıvan da getirtirim. Sana hatta Leyla’ya birer küçük çapa, ağızlarında minimini birer süzgeçle birer kova.”

Birden sustu. Kapı mı çalınmıştı? Evet, Selma da öyle zannetmişti. Yeni evlerinin kapısını birinci defa olarak işitiyorlardı. Bu, evin içinde mühim bir vaka ehemmiyetini aldı. Yukarıdan Vedide’nin sesi işitildi:

“Bey! Kapı mı çalındı?”

Çocuklar mütehayyir, hatta biraz korkarak babalarının yüzüne bakıyorlardı. Kapı bir ikinci defa, bu sefer kuvvetlice, bu yerleşmemiş evin içinde fazla bir irtidatla öterek çalındı. Bu, üçüncü çocuklarının ilk hayat avazesi gibiydi. Yukarıdan Vedide’nin sesi ilave etti:

“Aman, kapımızın ne güzel sesi varmış!”

Nihayet Selma koşmuş, kapıyı açmıştı. Ömer Behiç ilk bakışta giren kadını tanıyamadı, sonra kucağındaki çocuktan fark etti:

“A, sen misin Suzidil?”

Vedide gelenin kim olduğunu merak ederek merdivenin yukarısından bakıyordu. Kadın bir eliyle peçesini açarak kucağından çocuğu indirdi ve etekleyerek35 cevap verdi:

“Bugün Beşiktaş’a indim de, taşındığınızı orada haber verdiler de, daha hizmetçileri yoktur, gideyim yardım edeyim dedim...”

Soluk nefti çarşafının altından gözlerini kaldırmayarak söylüyordu. Şimdi Vedide de inmişti. Suzidil nihayet çocuğunu indirdi, Vedide’yi etekledi, “Allah mübarek etsin küçükhanım!” dedi. “Ev pek güzel olmuş. İnşallah daha daha konaklar yaptırırsınız.”

Vedide, “Ne iyi ettin de geldin Suzidil,” dedi, “biz de ne yapacağımızı şaşırdık. Sabriye Kadın mutfağından çıkınca büsbütün şaşırıyor.” Sonra kocasına döndü: “Sahi bey, her şeyden evvel hizmetçinin çaresine bakalım.”

Bu mesele Ömer Behiç’in en büyük dertlerinden biriydi. Kati ihtiyaç hasıl olmadıkça evin içine erkek hizmetçi koymamak mukarreratından başlıcasıydı. Onun için öyle bir hizmetçinin tutulmasına lüzum vardı ki hem erkek misafirleri kabul edebilsin hem de sokakta çocuklara refakat. Bu esasa karar verilmiş olmakla beraber icrasında ve hususuyla eve idhal edilecek olan bu yeni unsur için talihin bir lütfuna tesadüfte o kadar müşkülat tasavvur ediyordu ki kendisine mahalleri haber verilen hizmetçi idarelerine müracaat etmeye henüz cesaret bulamamıştı. Bunları görmeden ne olmaları lazım geleceğini keşfediyordu. Fistanlarının etekleri kim bilir nasıl sokak çamurlarıyla kirlenmiş, mesruk bir gömlek yahut berber kalfası bir âşık için kapısından36 kovularak koltuğunda bir gazete parçasına sarılı üç buçuk murdar çamaşırıyla idarenin kırık sandalyesinde onu bu çamur dünyasından çekip götürecek müşterinin zuhuruna müterakkıb sefiheleri hayalinde görerek şimdiden tiksiniyordu.

Şimdi bir koluyla Selma’yı, bir koluyla Leyla’yı çekerek öpen Suzidil’e sordu:

“Ferit nasıl? Hâlâ göğsü ötüyor mu? Gel bakayım Ferit...”

Bu iki yaşını geçmişken hâlâ on adımdan ziyade yürümek istemeyen, kansız, anasının sütünden mahrum edildikten sonra sade suya pirinç lapasından başka bir şeyle beslenemeyerek cılız, sıska kalan bir çocuktu ki hep nezleye müstait göğsü fersude bir körük hışıltısıyla öter dururdu. Selma’nın eskisinden küçültülerek yapılmış bir ceket bozuntusunun içinde büzüldü, fesinin üstünden yüzünün yarısını örtecek surette bağlanmış sarı yemeni arasında daha sarı, adeta yeşil görünen çehresine, fakrın ve sefaletin türlü mahrumiyetleriyle solgun, mariz, henüz iki yaşında derin bir kederle mağmum bu çehreye garip bir revnak, adeta bir güzellik veren uzun kirpiklerle gölgeli, iri, parlak siyah gözlerini Ömer Behiç’e dikti ve korkarak bir adım geri çekildi.

O ne zaman çocuğu görse alır, adeta soyarak uzun uzun göğsünü dinler, bu fakir vücuda bir parça kuvvet ve sıhhat bahşedecek ilaçlar yaptırır, anasına türlü ihtarlarla, tembihlerle takip edilecek [hatt-ı]37 hareketi izah ederdi. Suzidil bunları sabırla dinler, sonra gözlerini kapayarak, göğsünü geçirerek, “Peki efendim, yaparız,” derdi. Bu “yaparız” cevabı nasıl bir şekva enîniyle çıkardı. Evet, yapmalı! Şüphesiz yapmak isterdi fakat nasıl? O, çocuğuna her sabah iki taze yumurta, her gün bir okka süt, biraz et kanı içirmek istemez miydi? İşte kendileri bütün kışı kuru börülceyle, pastırmayla, lahana kapuskasıyla geçirmişlerdi. Çocuğa efendilerinin mürüvvetiyle yaptırılan ilaçlar tekerrür edemiyor, uzun fasılalara uğruyordu. Sonra bu yapılamayan şeylerin yeisiyle yapılabilecek şeyler de artık ihmal olunarak işte sefaletin bu masum kurbanı büyüyecek yerde günden güne küçülüyordu. Onun bacaklarında gittikçe teeyyüt eden bir çarpıklık, omuzlarında başını içeri çekiyor zannolunan bir çöküklük vardı. Ömer Behiç’in merhamet ve şefkatle dolu gözleri bu biçare sefil heyetin üzerinde gecikti. Bu mariz çocuk bütün bir sınıf insanların, bütün o doyacak kadar yiyemeyen, üşümeyecek kadar giyinemeyen, zelil, hakir, müstekreh, zaruret köşelerinde çürük, yıkık harabelerde, ratıp, müteaffin, kanı zehirleyen, kemikleri çürüten izbelerde nasipsiz hayatlarını nihayet götürülüp bir çukura atılacak bir yük sıkletiyle sürükleyen zavallıların bir timsali gibiydi. Çocuğun korktuğunu görerek ısrar etmedi. Vedide, Suzidil’e sordu:

“Seninkiyle nasılsınız? İki aydır gelmeyişinden anlıyordum ki herif biraz yola yatmış galiba...”

Suzidil’in dudaklarını hafif bir tebessüm açtı, kendi kendisine söylüyormuşçasına yavaş bir sesle, “Her vakit taciz edilir mi?” dedi. Sonra gözleri, bilinemez nasıl bir hissiyat mecrasını takip ederek, şimdi dişleriyle parmağını kemiren, hâlâ mütevahhiş nazarını Ömer Behiç’ten ayırmayan Ferit’e initaf etti ve aynı saniyede iki iri katre kirpiklerinin ucundan damlayarak acele bir sukutla yuvarlandı.

Ömer Behiç’le Vedide bakıştılar. İkisinin de kalbini bu mesut günün sevinç feveranı esnasında birden bir pençe sıktı. Hayatın meşakkati onları takip etmiş ve bu mütebessim beyaz evin kapısını açarak, bu saadet köşesine kadar sokularak gözlerinin yaşlarıyla, “Beni unutmayınız!” demişti. İkisinden de bir soğuk raşe cereyan etti, sanki bu iki katre yaş onların bahtiyarlığının üzerine düştü. İkisinin de neşelerini kıran bir şey oldu. Vedide, Ömer Behiç’in her vakit hassasiyetini himaye eden valideliğiyle muhavereyi devamdan men etmek isteyerek kocasına, “Çocukları bacı oynatsın da biz Suzidil’le biraz iş görelim,” dedi.

Ömer Behiç karısının bu hazin bahsi hemen kapamak arzusuna tebaiyet ederek, “Selma’yı bana bırakınız!” dedi. “O bana yardım edecek, değil mi Selma? Seninle bakalım kitapları yerleştirebilir miyiz?”

Bu Selma için bir bayram oldu. Babasının kitapları arasında bir seyeran yapabilmek Selma için ancak pek nadir fırsatlarla mümkün olabilen, hazzına doyulamayacak bir eğlenceydi. Yardım etmekten ziyade karışıklığa sebebiyet vererek, sanki onun hizmetinden pek memnun görünen babasına iki kitap uzattıktan sonra bir musavver mecmuanın resimlerinde saatlerle gecikerek, bitmez tükenmez sualleriyle, yaramaz bir kedi gibi oradan oraya mütemadi seferleriyle, artık cevap vermekten yorulan babasının merakını celbe muvaffak olmak için türlü desiseleriyle Selma bugün çalışma odasının yerleştirilmesinde müfit olmaktan ziyade muzır oldu; fakat onun orada vücudu Ömer Behiç’e bir eğlence oluyor, sanki çocuğun taşkın neşesinden bütün o vakur siyah kitap ciltlerinin üzerine kahkahalar serpiliyordu.

Donuk cevizden iki büyük dolabı vardı ki aralarında ancak küçük yazıhanesiyle mahun38 sandalyesine kifayet edecek kadar yer bıraktıktan sonra odanın yan duvarını hemen büsbütün doldurmuştu. Ömer Behiç kitaplara tahsis olunan birini hemen bitirdikten sonra ikincisine başlamak için aletleri muhtevi olan sandığı açmaya çalışırken Selma’dan uslu oturacağına teminat almaya lüzum görüyordu, “Bak bunlar kitaplara benzemez kızım,” diyordu, “bir tanesine dokunup da kıracak olursan beybabayla külahları değişirsin.”

Selma saatlerden beri yaramazlıktan, çırpınmaktan mütevellit yorgun haliyle artık uslu oturacağına teminat veriyor gibiydi ve kendisine yeni bir oyun vesilesi meydana çıkmasından ümitlenerek etrafına bakına bakına babasından sordu:

“Hangi külahları beybaba?”

7. Binanın dışarı, sokağa çıkıntısı. (Y.N.)

8. İki kişilik, alçak, oldukça geniş koltuk. (Y.N.)

9. Küçük dolap. (Y.N.)

10. Tek ayaklı, yuvarlak masa. (Y.N.)

11. Kanunuevvel ve kanunusani yani aralık ve ocak ayları. (Y.N.)

12. Albay. (Y.N.)

13. İstanbul’da dört şubesi olan mağaza. Bu şubelerin üçü Beyoğlu’ndaydı. (Y.N.)

14. Çoğu kıldan dokunmuş, büyük çuval. (Y.N.)

15. Karyola. (Y.N.)

16. Kısık ses. (Y.N.)

17. Şımarıklık, naz, işve. (Y.N.)

18. Yavaş ve alçak bir sesle. (Y.N.)

19. Bir dairede yazıcıların yazılarını düzelten kâtip. (Y.N.)

20. Mektep-i Tıbbiye-i Mülkiye. 1867’de açılan, sivillerin girebildiği tıp okulu. (Y.N.)

21. Kalıpla basılıp elle boyanan, kadınların başlarına bağladıkları tülbent. (Y.N.)

22. Saraylarda, büyük konaklarda emektar çalışanların, geçimleri temin edildikten sonra kendi hayatlarını kurmalarına izin verilmesi. (Y.N.)

23. Çeyiz. (Y.N.)

24. Canfese benzeyen bir tür ipekli kumaş. (Y.N.)

25. Kadın köle, cariye. (Y.N.)

26. Ev ve konaklarda seçkin konukların oturması için yapılmış yer minderi. (Y.N.)

27. Üzerinde dalgalı çizgiler bulunan kumaş. (Y.N.)

28. Kasnağa gerilmiş kumaş üzerine yapılan kolay ve yaygın bir işleme şekli. (Y.N.)

29. Galata Köprüsü. (Y.N.)

30. “Suç” anlamında kullanılmıştır. (Y.N.)

31. Olağanüstü etki taşıdığına ve esrarlı işler yapabileceğine inanılan güç, sihir, büyü; muska. (Y.N.)

32. Düğün. (Y.N.)

33. Ateşli hastalık, sıtma. (Y.N.)

34. Sarı çiçekli, dikenli yaprakları uzun, ufak ağaç veya çalı şeklindeki bitki, çiğde. (Y.N.)

35. Birinin eteğini saygı göstermek amacıyla öpmek veya öper gibi yapmak. (Y.N.)

36. Gelir, geçim, kısmet sağlayan yer, kaynak veya imkân. (Y.N.)

37. Bu kitapta köşeli parantez içinde kullanılan ifadeler, 1924 baskısından alınmıştır. (Y.N.)

38. Tespih ağacıgillerden, sıcak bölgelerde yetişen büyük bir orman ağacı, akaju. (Y.N.) 

*****

II

Vedide’nin sesini işittiler:

“Bey! Bey! Koşunuz, burada seyir var!”

Artık büsbütün yorularak odanın cephe duvarını işgal eden geniş sedirin üzerinde yorgun serilen Selma uyuşukluğundan silkinerek babasından evvel fırladı. Ömer Behiç işini bitirmeden ayrılmak istemeyerek soruyordu:

“Ne var Vedide? Nasıl seyir?”

“Kâğıthane dönüşü!39 Çabuk, çabuk geliniz!”

Ömer Behiç birden intikal edemedi: “Kâğıthane dönüşü?” Bunu hiç hesap edememişti. Sahi bütün bir mevsim, cumalarla pazarlar, evlerinin önü İstanbul’un bir halkına, en dikkate şayan, en merakı calip bir zümreye cereyan zemini olacaktı.

Çıktı. Vedide misafir odasının şehnişininde siperlenerek eliyle panjurları çekip kapamakla meşguldü. Kocasına, “Ne iyi,” dedi, “evimizin penceresinden bütün Kâğıthane’yi seyredeceğiz demek.”

Selma annesinin bu derece telaşla haber verdiği seyri anlamak için pencereden bir kere baktıktan sonra başlarının üstünde tepindikleri işitilen Leyla ve arkadaşlarının oyunlarını daha temaşaya şayan bularak yavaşça sıvıştı. O zaman karıkoca şehnişinde, panjurun arkasından baktılar. Etrafa sisler döken serin bir rüzgâr çıkmıştı. Dönüş henüz mukaddimesindeydi. Köprü’yü geçecek olanlarla erken avdet etmek zorunda olanlar seri bir akışla birbirini kovalayarak gidiyorlardı. Sonra caddenin ötesinde berisinde ikişer üçer arabadan müteşekkil nadir kümeler, şüphesiz acele ettiklerine nedametle, kenara çekilmiş bekliyorlardı. Mevsimin müsait cereyan eden ilk cumalarından biri olan bugünde kira arabaları nadirdi. Bugünün halkı konaklarında geçirdikleri soğuk mevsimi dört-beş Kâğıthane seyranıyla itmam ettikten sonra sayfiyelerine çekilen güzide sınıftan mürekkepti.

Vedide birden, içinden gelen bir nidayla, “Oh! Ne güzel atlar,” dedi. Onun en büyük hevesi bir çift hayvanla zarif bir arabaydı. Evlerinden sonra bir de arabaları olacaktı. Ondan sonra artık heves olunacak bir şey bulamıyordu. Ömer Behiç yalnız, “Pek güzel,” dedi, Vedide’ye Beyoğlu ahırlarına mensup olduğu arabacının kıyafetinden anlaşılan bir lando40 gösterdi:

“Kim olduklarını keşfedebilir misin?”

Vedide eğilerek baktı. Bu devirde İstanbul hayatında henüz kaybolmamış bir giyim tarzının en mutena numuneleri dikkatini celp etti. Landonun içinde göğüsleri açık, yakaları geniş boncuklu harçlarla41 müzeyyen, yavruağzı, ikisi birörnek bir çift ferace42, sonra arabanın seyranı arasında bir şimşek süratiyle saçların topuzunu takip eden bir resimde43 iliştirilmiş ince yaşmaklar44 gördü. Landonun içindekiler, kadın olmaktan ziyade kız zannolunan iki taze çehreydi.

Vedide: “Ne güzel feraceler! Hele yaşmaklar! Nasıl yapıyorlar bilinmez ki, iki iğneyle öyle güzel bir şey icat ediyorlar ki... Kimlerdi bunlar?”

“Veli Bey’in kızları!”

Bu isim Vedide’ye büyük bir hayret verdi. İstanbul’un vaktiyle en ziyade tanınmış bir ailesinin son çocukları olan bu iki kız, annelerinin elinde kalan ufak tefek servet kırıntılarını terzilerle arabacılara verdikten sonra, münasebetleri ancak bir bahar mevsimi devam eden nişanlıların nazik dikkatleri semeresi olarak Beyoğlu ahırlarından tedarik olunmuş arabalarda mesire mesire dolaşmakla meşhurdular. Vedide, “Oh! Ne yazık,” dedi. Onun bunlar için gıyabi bir merhameti vardı. Ekseriyet üzere bu hayatın nasıl idare edilemeyen, önüne geçilemeyen, başlangıcında masum zannedilerek, mühlik bir neticeye isal edeceği hesap edilmeksizin cereyanını tebdile lüzum görülememiş vakalardan, tahlilden kaçacak kadar küçük küçük sebeplerin nihayet artık kuvvetine karşı konamayacak terakümünden hasıl olmuş merhamete şayan bir sefil hayat olduğuna; kurbanları, nasılsa ihmal edilerek nihayet tedavisi imkânı bulunamayacak derecede dehşet kesp eden marazlarla malul hastalar kabilinden tesliyete muhtaç biçareler olduklarına; o mücessem namus[kâr] kadınlığının güzel kalbiyle hüküm vererek, riyalı tayiplerle lanete mahkûm edilen bu zavallılara kalbini sızlatan derin bir rikkatle acırdı.

Şimdi arabalar sıklaşıyor, halkaları gittikçe birbirine takarrüp eden ağır bir zincir oluyordu; ara sıra bu zincirden tek tük arabalar ayrılarak kenarlarda kümelere iltihak ediyorlardı. Karıkoca bütün geçenleri takip edemiyorlardı. Bir zaman oldu ki bu, gözlerini bulandıran, başlarını döndüren bir mütelatım cereyan haline geldi. Renkler, çehreler birbirine karışıyor; çarşafların, feracelerin gözleri okşayan renkleri azîm bir demetin birdenbire dağılıvererek bir kasırga içinde yuvarlanan çiçekleri gibi akıp gidiyordu. Ara sıra cereyana bir sekte geliyor, öteden bir araba, zinciri terk ederek bir kamçı şakırtısıyla seri, süzülüp gidiyordu. Nadir landolar, daha ziyade küçük, ancak iki kişilik kupalar45, faytonlar, şurada burada arabaların arasından yol bulmaya çalışan atlılar, bu güzide halk zümresinin arasında fakir heyetleriyle kendilerini garip bulan kira arabaları, bütün bu bati ve mütelaşi hayat ve hareket çağlayanı, Şişli’nin geniş caddesini doldurarak, şimdi taşacak, şimdi kabara kabara etrafa dökülecek bir sel haliyle, fevkinde tozdan bir bulut, akıp gidiyordu. Ara sıra Ömer Behiç tanınmış bir çehreyi gösteriyor, hatıralarında bütün bir hikâye uyandıran isimler tekerrür ediyordu. Karıkoca arasında okunmuş birtakım hikâyelerin şimdi resimleri temaşa ediliyor gibiydi. İstanbul’un hemen bütün kibar âlemine ait maceralar, tuhaf aşk münasebetleri, bu büyük şehrin handeler, kahkahalar serpen havai bir fişek şeklinde birdenbire bir köşeden fırlamış garip sergüzeştler, canlanarak, birer şekil ve suret kesp ederek geçiyordu. Sonra bunların yanında Kâğıthane seyranının kayıtsız müdavimleri, isimlerinin etrafında naklolunacak hikâyeler, arabalarının arkasında pencereden atılabilmeye fırsat arayan kâğıtlar, vakur ve ciddi çehrelerine hürmet ve riayetten başka bir hisle initaf edebilecek gözler olmayan asil, necip ve muhterem mümtaz sınıf, dirsek dirseğe beraber gezilen diğer sınıftan fersahlarla uzakmışçasına asude ve sakin geçiyorlardı.

Ömer Behiç peçeleri kapalı iki siyah çarşaflı göstererek, “Vedide, bak!” dedi, “Şekûre Hanım’la annesi... Arabacılarından tanıdım. Mutlaka kocasını takip ediyor.” Sonra birden ötede yolun kenarında iki arabadan müteşekkil bir kümeciğe parmağını uzatarak ilave etti: “İşte! İşte! Görüyor musun? Karşıda, siyah atlarla, yanında bir kira arabası var. Bahsederim ki Refet aşüftesinin arabası. Ah! Biçare Şekûre! Biçare mazlum kadın! Şüphesiz o, Ferruh, karısının arabasını gitmiş zannediyor, bilmiyor ki bu bedbaht melek burada can çekişiyor.”

O zaman karıkoca ciğerlerini parçalayacak bir şeye şahit oldular. Şekûre Hanım’la annesinin arabası onların şehnişinine yakın bir noktada, diğer arabaların arkasında siperlenerek, yalnız karşıda o iki arabadan müteşekkil küçük kümeyi görebilecek bir vaziyetteydi. Ömer Behiç’le Vedide, Ferruh Bey’in arabasının içinden nim görünen çehresini fark ediyorlardı. Bir dakika oldu ki Refet’in arabası biraz daha ilerledi, iki araba hemen pencere pencereye yanaştı, bu ancak bir dakika süren bir mülakat oldu. Aynı dakikada karşıda, metruk biçare zevcenin arabasından bu hıyanet manzarasını görmek, daha ziyade görmek, görerek ölmek hevesiyle Şekûre’nin başını uzattığı, eğilerek baktığı, sonra artık o iki araba arasında teati olunacak dört kelime bitip de Refet’in arabası süzülerek zincire iltihak edince Şekûre’nin kırılmış, ezilmiş bir makhuriyet vaz’ıyla başını çekerek arabasının içine yaslandığı görüldü. O zaman annesinin sarkarak, telaşla arabacıya emir verdiğini anladılar. Artık Şekûre seyranını ikmal etmişti.

Vedide gözlerinde belirmeye müheyya iki katreyle, “Ah! Bu erkekler,” dedi.

Ömer Behiç dudaklarının arasından ilave etti:

“Bazen kadınlar, hatta ekseriya hem erkekler hem kadınlar...”

Vedide, Şekûre Hanım’ın hikâyesini kocasından dinlemişti. Hatta bir sene evvel İstanbul’da büyük bir vaka ehemmiyetini alan düğününe bile giderek onu bir kız kıyafetinde temessül etmiş çiçek haliyle yakından görmüştü. Düğünden ancak sekiz ay sonra bir akşam Ömer Behiç eve avdetinde ona, “Haberin var mı?” demişti. “Bugün Şekûre Hanım’dan geliyorum, hani ya senin düğününe gidip de inceliğinden, hoşluğundan bahsede ede bitiremediğin kız...” Sonra başını sallayarak ilave etmişti: “Korkarım ki bir sene sonra o mükellef düğün, acı bir hatıradan ibaret kalacak.”

Ve öyle olmuştu. İki-üç günde bir Ömer Behiç, Şekûre Hanım’a müteallik acı bir haberle geliyordu. Hastalık nasıl başlamıştı, onu tayin edemiyordu fakat müthiş bir tahrip azmiyle, bir hatve geri çekilmek istemeyerek yürüyordu. Ortada hoppa, uşaklar elinde terbiye olmuş, en büyük zevki Kâğıthane’de, Göksu’da46 arabaları, sandalları takip etmekte bulan, bütün ömründe bir zevcenin mesela bir mevsim taşındıktan sonra bir köşeye atılarak unutulacak bir kravat iğnesinden daha ziyade ehemmiyeti haiz olacağını asla düşünmemiş bir kocayla bir Refet, aile saadetlerini dişlerinin insafsız bir darbesiyle kırıp parçalayan küçük canavarlardan biri vardı. Bunu bütün ev, hatta biraz da hariçtekiler biliyorlardı. Şekûre’nin babası kızını öldüren bu şeyi haber alınca Ferruh’u, murdar, menhus bir kedi gibi kulaklarından tutarak sokağa fırlatmak istemişti fakat o istemiyordu. Bir şikâyet kelimesine lüzum görmeyerek, biçare yaralı kalbinin bir feryadına müsaadeyi fazla addederek, kocasının kendiliğinden ellerine sarılıp af isteyeceğine fütur getirmeyen bir ümitle fakat her gün bir parça daha ölerek intizar ediyordu.

Şekûre kocasının hıyanetine nasıl vâkıf olmuştu; bunu ne kimse bilir ne de kendi izah ederdi. Hatta sabrına, tevekkülüne muaheze nazarıyla bakanlara mümkün mertebe bir müdahale hakkı vermemek için gözyaşlarını kurutarak, kalbinin taşmak isteyen feryadını yutkunarak hiçbir şeye vâkıf olmayan bir gölge sükûnuyla, her gün bir parça daha eriyen, sararıp süzülen hazin haliyle dolaşırdı.

Şekûre her şeye tahammül ederken yalnız bir şeye tahammül etmek için kuvvet bulamıyordu: Hasta olmak. Yalnız hasta olmaya, yatmaya, ölmeye tahammül edemiyor, yalnız bunu istemiyordu. Onu artık her gün saatlerce sarsan müthiş nöbetler esnasında soyup yatırmak için ısrar eden annesine itaatsizlik ederek, hep yeni gelin itinalarıyla giyinmiş, şuh elbiselerinin içinde bir kanepeye kıvrılır, dudakları kavrulmuş, gözlerinde siyah bir yangın, solgun yanaklarının üzerinde kırmızı birer pençe, kendisinin bir hazin tebessümle sıtma dediği bu nöbetleri geçirirdi. Ölmemek, yaşamak, kendisine böyle acı bir nasip bırakan hayata asılmak için onda hastalıkla pençeleşen, ne olursa olsun mağlup olmamak isteyen çelikten bir azim vardı. Bahar gelince Şekûre’de bir seyran hevesi uyandı. Birden, havanın en küçük müsaadesinden istifade ederek, küçük bir çocuk yılışıklığıyla annesine yalvarır, arabayı hazırlatarak çıkar, hiçbir kelime söylemeyerek, siyah peçesinin altından gözleri bir şeyler ararcasına saatlerce dolaşırdı. Şekûre bir şey mi arardı? Onu böyle sokaklara sevk eden, gözlerini hayat ve hareketle doldurmak ihtiyacından başka bir şey miydi? Kâğıthane mevsiminin başlangıcında Şekûre orasını istedi, kocasına orada tesadüf etti. Birbirine gülüştüler.

Akşam avdette Ferruh ona sordu:

“Bugün Kâğıthane hoşunuza gitti mi?”

O cevap verdi:

“O kadar eğlenmedim, bir daha gitmeyeceğim.” Az kaldı ilave edecekti: “Refet orada mıydı? Oh! Bilseniz, onu ne kadar görmek istiyorum!”

Onu, hatta kocasıyla beraber görmek istiyordu. Şimdi onda yalnız bu arzu vardı. Sebebini bilmeksizin, bu arzuyla vücudunda fazla bir kuvvet bularak kocasını giydirip evden çıkardıktan sonra, artık bir daha gitmeyeceğini söylediği Kâğıthane’ye, işte üç haftadır, her cuma, her pazar gidiyor, uzaktan onları takip ediyordu.

En evvel Kâğıthane’ye inmeksizin tepede dönüşü beklemiş, onları o zaman görmüştü. Evde Ferruh’a hiçbir şey söylemedi, hiçbir zaman aralarında buna dair bir kelime bile teati olunmamıştı. Evde bu seyran hevesinin asıl sebebi anlaşılmamıştı. Yalnız bugün annesi, Şekûre’nin artık bir ıstırap şehkasını zapt ederek arabanın içine yarı baygın serildiğini görünce birden hepsini anlamıştı.

Vedide bütün fikrini icmal eden bir nazarla gözlerini kaldırarak kocasına baktı ve tekrar etti:

“Ah! Bu erkekler!”

Ömer Behiç bu defa doğrudan doğruya cevap vermeyerek karısına başka bir araba daha gösterdi:

“Bak, işte Kamer! Sana, ah bu erkekler sözünün cevabını vermek için geçiyor. Ah bu erkekler demek ne kadar doğruysa ah bu kadınlar demek de o kadar doğrudur. İnsanlar, kadın erkek, hep birbirine benzer. Aile hayatında bu iki unsura tefrik edilecek mesuliyet ve ondan terettüp eden töhmet hissesi zannetmem ki mütesavi olmasın. Karısını aldatan bir Ferruh’un karşısında kocasını aldatan bir Kamer vardır. Karısının sadakatine körce bir itimatla onun süslerine, araba masraflarına, türlü çılgınca israflarına para yetiştirmek için çalışarak, her hafta bir âşık değiştiren bu kadını doyurmak için hayatını feda eden bu koca, Şekûre kadar acınacak bir mahluktur.”

Vedide dudaklarının arasından, “Zannetmem,” dedi, “aldatılan bir kadının zaafına, aczine, zavallılığına mukabil aldatılan bir erkekte öyle bir kuvvet, öyle bir metanet, öyle bir hâkimiyet vazifesi farz ederim ki o zilletin altında hakir, sefil sürüklenen Kamer’in kocasına benzer erkeklere hatta gaflet bile beraat medarı olamaz.”

Mübahaseye vakit yoktu. Dönüş germî peyda etmişti. Tepeden beri şurada burada toplanan kümeler artık yerlerinden oynayarak bütün Kâğıthane halkının bakiyesi birden taşan cereyanla akıyordu, şimdi cadde birden zeveban etmiş bir müncemid nehir telatumuyla yuvarlanıyordu.

Karıkocanın gözleri önünden bir talak davası, bir kaynana hikâyesi, bir istifraş meselesi, daha sonra zevç ve zevce arasında mütekabil bir müsaade üzerine müesses, tuhaf bir sergüzeşt geçti; bunlar geçerken bütün işitilip öğrenilmiş maceralar yalnız birer isimle hatıralarında canlanıyordu. Ömer Behiç sırayla, “İşte Mürüvvet Hanım,” diyordu, “kocasından hâlâ ayrılacak. Bak, bak, Talat Bey’in annesine bak! Acuze, gelinini evden dışarı ettikten sonra şimdi Kâğıthane’de oğluna başka bir kadın arıyor galiba... Üstünde haremağasıyla sarı tekerlekli arabayı görüyor musun? Tayyar Efendi’nin müstefreşesi! On beş yaşında ya var ya yok. Kim naklediyordu bilmem. Geçen seneye kadar kız Tayyar Efendi’ye efendi baba dermiş. Bahis ederim ki şu siyah atlı açık arabadaki mükellef efendiyi tanımadın: Behçet Efendi...”

Vedide sordu:

“Yanında oğluyla?”

Ömer Behiç karısının sualinde mündemiç masum gafleti refedebilecek bir cevap vermeyerek fakat onun zıddını işaretle mukabele ederek, “Taaccüp olunur ki,” dedi, “karısı Nesime, cariyesiyle beraber bugün Kâğıthane’ye gelmemiş...”

Artık anlayan Vedide kalbinde bir istikrah hissiyle, daha ziyade görmek istemeyerek pencereden biraz çekildi. Bu temaşadan eğlenmekten ziyade tiksinmişti. Bütün bu az çok murdar, az çok acı, daha bilinmemiş, işitilmemiş, büyük şehrin kim bilir [nasıl] meçhul köşelerinde kaybolmuş şeylerin mevcudiyetini tahmin ettirerek onun nazarında aile hayatını hep hıyanetlerden mürekkep, elîm esrarla dolu, mülevves bir facia hükmüne getiriyordu. Demek bütün bu gözlerinin önünden aile hayatının türlü facialarını ve levslerini takrir ederek geçen halk, birbirine muhip ve mukayyet olmak için o kadar sebepler varken tersine aralarına iğfal ve hıyanet uçurumlarını koyan bütün bu karılar kocalar, zihninde müfrit bir şümul kesp ederek melül, mağmum serilen, sayılamaz kesretinin dehşetini hayalin havsalası istiap edemez, harap, fersude evlerden mürekkep, sonsuz bir zucret ve izmihlal satıhası şeklinde uzanıp giden siyah bir levha tersim ediyordu. Bu siyah levhada yıkılmış, enkazının içine gömülmüş, son harabiyeti bakiyeleri topraklarının dişlerinde kemirilen ölü evler, sonra, bunların yanında henüz ölmemiş, henüz başını kırıp düşürecek darbeyi almamış fakat ihtizarından kemiklerini çatırdatan ihtilaçlarla kıvranarak nihayet mafsallarını kırıp parçalayacak dakikaya muntazır can çekişen evler, daha sonra müzeyyen görünüşler altında gözlerden saklanmak istenen hafi illetlerle malul, damarlarının müsemmim kanlarıyla gizli gizli, için için çürüyüp yıpranan hasta evler vardı. Ve bütün bu korkunç manzaranın arasında, harabelerde dolaştıkları vehmolunan gölgeler müphemiyetiyle Vedide uzaklarda, bu üftade evlerin yıkık duvarları kenarında, mütezelzil çatıları altında kırık hayatlarının matemlerini tutan zelzeleye uğramış bir şehir halkı perişanlığıyla sersem sersem dolaşan gölgeler görüyordu.

Şimdi o soğuk akşam rüzgârı müncemid bir adem nefesi zulmüyle, biraz evvel burada kaynaşan hayat ve hareketten, toprakların derinliklerinden birden açılıvermiş bir uçuruma çöküp kaybolan bütün o velveleli halktan sonra zulmet ve sükût saçarak, bu harabi levhasının melul ufuklarına gittikçe siyah sisler yığarak muzlim bir kefenle her şeyi örtmek istiyordu.

Vedide arkasında düşünen kocasına bakmayarak, şimdi artık karanlıklaşan boş odaya bir göz gezdirdi. Kalbinde müphem bir sual vardı: Kendi evi, kendi yeni evleri ne olacaktı? Etrafında sallanıp yıkılan evlerin arasında beyaz cephesinde her gün taze bir saadet ve meserret leması parlayarak, hep sıhhatinin neşesiyle gülümseyerek devam edemeyecek miydi?

Şimdi oda o kadar karanlıktı ki bu karanlıkta o sualin meçhuliyetine fazla bir meşkûkiyet sirayet ediyormuşçasına ürktü. “Karanlık!” dedi.

[Ömer Behiç uyuşukluğundan silkinerek:]

“Onu hiç düşünmedik, evimizde ilk geceyi karanlıkta geçirirsek iyi olur!”

Ayağa kalktı, Vedide cevap vermeyerek gözleriyle onu takip etti. Dalgın, onun merdivenden inen ayaklarını dinledi, sonra vücudunu istila eden azîm gevşeklik içinde iskemlesinin üzerinde başı pencerenin kenarına dayanmış, düşündü. Bu bir düşünmekten ziyade bir uyuşukluk, bütün duygularını ve düşüncelerini birbirine karıştıran bir sermestlikti.

Birden bu mesut gün böyle hazin bir hatimeyle bitivermişti. Büyük sevinçleri takip eden melal meyliyle Vedide, zihninde mahzun olmak için bir sebep bulmaksızın, şu dakikada garip bir hüzün ihtiyacına nefsini teslim ediyordu. Hayatının saadetinde daimi bir endişesi vardı ki onu en mesrur saatlerin arasında bile arayıp bularak takip ederdi: Bu saadetin devam edememesi; bir gün, en beklenmeyen, en umulmayan bir dakikada bir sadmenin bu saadeti kırıp mahvetmesi ihtimali... Ve uzakta, müphem bir ufkun köşesinden çirkin bir gayz handesiyle bu ihtimal şimdi ısırıp parçalamaya müheyya dişlerini gıcırdatarak onu ruhunun derinliklerine kadar titretirdi. Bu, hafi bir düşmanın, onların böyle bahtiyar olmalarına adavet eden mahiyeti meçhul, manevi bir hasmın tehdit eden, intikam almak için dakikadan dakikaya bir fırsatı gözler çehresiydi ki bu kadının saadetiyle eğlenerek ona uzaktan, “Bahtiyar kadın, inanıyor musun ki bu böyle her zaman, her zaman devam etsin?” demek isteyen hain bir manayla bakardı.

Bu hayalin zalim takibinden hiç kurtulamadı. İşte bugün onu yine karşısında buluyordu. Hususuyla, artık bütün bahtiyarlık emelleri son haddine vararak biraz daha bahtiyar olmak için aranacak bir şeyi yokken o tehdit daha ziyade sarahat kesp ediyor; o düşman siması, saadetin bu tam muzafferiyetinden büsbütün taşan bir kinle artık öç almak dakikasını daha ziyade tehir etmeyecek, kudurmuş bir hırsla bakıyordu.

Kaç kereler kocasına bu korkusundan bahsetmiş, bir gün saadetlerini tahrip edecek olan bu meçhul düşmanın mümkün değil nefsini vikaye edemediği tehdidinden masun kalabilmek için kaç kereler bir çocuk ilticasıyla ona sokularak fikrinin sükûnunu onun muhabbet teminlerinde aramıştı. O karısını bir buseyle, bir kelimeyle teskin ederdi.

“Çocuk!” derdi. “Siz kadınlar, hepiniz az çok çocuksunuz, hele bir endişeye, kalbinizde sizi kemirecek bir kurda her vakit muhtaçsınız. Bu öyle bir asabi maluliyet ki bunun tek devası gözyaşlarıdır. Saadetinizin neşesini salim olarak bırakmak için sizi ufak tefek vesileler bularak ağlatmalı. Kadınlar ağlamazlarsa saadetlerinin sükûnunu dolduracak şeyler icat ederler, mevhum musibetlerle kendilerini zehirlerler, mutlaka hiç olmazsa bir parça bedbaht olmak için sebepler bulurlar ve ekseriyet üzere bu o kadar mühlik, o kadar muzır olur ki bir gün kendileri de fark etmeksizin artık bir daha mesut olmamak üzere bedbaht olmuş bulunurlar.” Ve gülerek ilave ederdi: “Haydi Vedide, bir parça ağla!”

Kaç kereler kocası ona, “Haydi! Bir parça ağla!” derken o hem kesik kesik gülmüş hem ağlamıştı. Ömer Behiç onu bırakır ve tedavi-bi’d-dumu namını verdiği bu usulle karısını üç-beş dakika tedavi ettikten sonra sorardı:

“Şimdi bitti mi? Artık on gün mükemmel bahtiyar olabiliriz. Mademki o kıskanç talihe borcumuzu ödedik...”

Vedide ona itiraf etmişti, en ziyade ondan, kocasından korkuyordu. “Beni sevdiğinize yahut hep seveceğinize emin olmak mümkün değil ki!” derdi.

Karısının bu yolda suallerinden Ömer Behiç birer latifeyle kurtulurdu. “Ondan ben de pek emin değilim,” derdi.

Ömer Behiç’in buna benzer bir latifesi için Vedide bir gece sabaha kadar dargın durmuş, kocasının vicdan selametiyle uyuyuşundan daha ziyade iştidad eden bir hırsla saatlerle yatağında ağlamıştı.

Evet, en ziyade ondan, onun hayatından korkardı. Bütün karıkoca hikâyelerini dinlerken hep beyninin içinde kendi saadetini tehdit eden o korku vardı. O aile hayatı faciaları bu korkunun arasından görünmekle üzerinde fazla müfrit bir tesir icra eder, Vedide kendisine merhamet ihsas eden zavallılardan bir parça kendisine, kendi saadetinin muhtemel inkırazına acırcasına müteessir olurdu. Bir çocuk cenazesinin karşısında kendi çocuğunun da zıyaı ihtimalini düşünerek ağlayan anaların duydukları hisse şebih bir nefsî kıyasla bu mahvolmuş saadetler karşısında Vedide düşünürdü: Bir gün kendi kocası da, işte bütün o biçare Şekûreleri öldüren zalim Ferruhların hayatına benzer bir hıyanetle ona artık bir daha altından kalkılamayacak, artık yaşamak için bir nefes daha almaya kuvvet bırakmayacak, kemiklerini hurdahaş ederek hemen oraya yıkıverecek bir darbe vuracaktı. O zaman o, beli kırılmış, kazaya uğramış bir kedi, bir ana kedi yeisiyle etrafında bağıran yavrularını çekerek, sürüklenerek toprakların içinde bulana bulana, bu kırık vücuda sakin bir sukut köşesi bulmak için bir duvar kenarında yıkılıp kalacaktı. Selma ile Leyla’yı etrafında gözleri yaşlarla dolu gördü. Onlar masum gözlerinin anlayamayan nazarıyla, yaşlarının bulutları arasından, can çekişen annelerine bakarak, “Ne oldu?” diyeceklerdi. “Biz ki o kadar şen, o kadar bahtiyardık, niçin şimdi böyle bir duvar kenarında, metruk, can çekişiyoruz?”

Hayalinin bu acı manzarası karşısında gözleri dolar, arada bir bol yaşlarla taşarak ağlar, nihayet kendisini çocuk bularak bu gözyaşı tuğyanından kesik kesik kahkahalarla çıktıktan sonra hayalinin bu acı levhasına sarih bir tekzip bulmak ihtiyacıyla, gözleri kızarmış, dudaklarında mahcup bir tebessüm, kocasını bulur, onun yanına, ta yanına sokulur, başını omzuna koyarak gözlerini arar, “Tedavi-bi’d-dumudan geliyorum!” der.

Kocasına o kadar büyük bir itimatı, onun hakkında öyle azîm bir iyi fikri vardı ki onun tarafından böyle aldatılmak farziyatına imkân bıraktıkça utanır, kendi kendisini muaheze eder, nefsini ona karşı bir günah işlemiş olmakla müttehem görerek bu günahın affını ona daha ziyade sokulmakta, onu daha fazla nümayişlerle severek muhabbetinin daha analık takayyütleriyle ihata etmekte arardı.

Öyle saf, münezzeh bir muhitin havasında, öyle maraz tohumlarının istilasından masun kalmış bir toprakta yetişmiş beyaz bir çiçek kadar ruhu nezihti ki izdivacına kadar hayat onun için mütalaası mühlik, uzakta, henüz bir el sürülmeye, sayfaları çevrilmeye cesaret olunamamış, kapalı bir kitap hükmünde dururdu. Kocasından, çocuklarından, evinden başka iştigal olunacak bir şeyin vücuduna inanmayan bir annenin kızıydı. O nadir ailelerden biriydiler ki onlar hayatta, sokaklardan akan çamurlardan kirlenmemek için eteklerini toplayarak, içtinap ve ihtiyat vaz’ıyla dururlar. Evin içinde baba perestiş olunacak, en küçük arzularına mukaddes birer emir hürmetiyle itaat edilecek, hâkimiyet ve amiriyeti insanlığın fevkinde, bir başka türlü vücut hükmündedir. Ana ve çocuklar ona biraz yavaş, acz ve mahkûmiyetini itiraf edercesine mahviyetli bir sesle söz söylerler; o hiddet ederse başlarının üstünde bir fırtına hisseden büzülmüş kuşlar vaziyetiyle sinerler, gülmek için dudaklarının bir tebessümünü beklerler ve bu itaat, onun iradesine, onun mevcudiyetine bu merbutiyet öyle ruhlarını itaat ve inkıyat hazzıyla gıcıklayan bir şeydir ki onunla mesutturlar. Bir gün Ömer Behiç için ona, “Nasıl? Beybaban seni istersen verecek!” dedikleri zaman Vedide kıpkırmızı olmuş, cevap verememişti. Haftalarca babasının annesinin yanında gözlerini kaldıramayarak gezerdi.

Andelip Bacı araya biraz şakacılık kor, bu ana ve baba ile kız arasına teklifsizlik koymak için latifeler icat eder, sonra onu kızarıyor, odadan fırlayarak kaçıyor gördükçe, “Ah, hanımım ayıp zannediyor,” derdi. “Ayıp değil ki, niçin ayıp olsun sanki?”

Andelip’in zihninde bu, hayatın ayıp olmayan nadir şeylerinden biriydi. İlk gece gözlerini kocasının yüzüne kaldıramayan Vedide’yi bir aralık bahaneyle odadan çıkarmış, “Niçin öyle duruyorsun hanımım?” demişti. “Pek ayıp, sonra ne pısırık kızları varmış derler.”

Vedide kocasına karşı bu pısırık[lık]tan senelerce kurtulamamıştı. Onu herkesten başka, hele kendisinden öyle yüksek bulmuştu ki onun yanında çocuklaşır, bir hata etmek, büsbütün çocuk görünmek korkusuyla lakırdı ederken, bir iş yaparken birden kendisini şaşırtan mahcubiyetler içinde bunalırdı. Önce sevdiğine vâkıf değildi, ilk zamanlarda o hürmet edilecek, korkulacak bir mabut hükmündeydi; sonra arada, istiğrakla üzerinde uzun uzun saatler geçirilen bir beşik vücuda gelince buna bir samimiyet manası inzimam etmiş oldu. Vedide kocasına hürmetten başka bir hisle merbutiyetini o zaman anladı ve bu her gün, her saat bir parça daha teeyyüt ederek kendisini biraz daha kuvvetle ihsas etmişti. Kendisini hiçbir zaman, hiçbir şeyde onunla müsavi bulamazdı, arada bir onun yanında meydana çıkıveren küçük cehaletlerinden gözlerinin beyazına kadar kızarırdı. Onu dinlerken bütün zihin kuvvetini sarf ederek onun irfanı seviyesine yetişebilmek için çalışır, ikide birde aralarında açılan mübahaselerde onun talakatine, ikna kuvvetine karşı pek de zayıf kalmamak için uğraşırdı ve kuvveti için pek fazla gelen bu uğraşmalar arasında onun yüksek fikir tabakalarında dolaşan zekâsını, en adi meseleleri bir sihir temasıyla tenvir ve ila eden talakatini öyle ulaşılamayacak derecede bulurdu ki mağlup, perişan fakat hayran ve meftun, onu o kadar yüksek düşündüğü, öyle güzel söylediği için daha ziyade severek, onu daha ziyade hürmet ve perestişe layık görmekten bahtiyar olarak, her şeyde böyle dûnunda bulunmaktan ve bunu hissetmekten garip bir hazla, gözlerinde bahtiyarlığının meserretiyle susardı.

Kendi kendisine aralarındaki irfan mesafesini o kadar uzak görmekten mütevellit yeisleri olurdu. Onun tanıdığı, hemen her gün gördüğü kadınlar arasında kim bilir ne kadar mümtaz terbiye alanların mevcudiyetini Ömer Behiç’in onlardan sonra kendisini kim bilir ne kadar zelil görerek hissesine sade bir kadının düşmüş olmasından tahassürleri ihtimalini düşünerek derin bir ıstırapla kalbi sızlar, uzaktan uzağa kendisine faikiyetlerini hissettiği, hususuyla onun tarafından tarif edilirken metholunmuş kadınlar için bir kin duyardı.

Kendisine öyle geliyordu ki Ömer Behiç onu bir atıfet ve merhamet duygusuyla seviyor. Bunu bir parça sadakaya benzer bir muhabbet nevinden telakki ederdi, hatta kendisini güzel bulmuyordu bile. Biraz uzunca boyu genç kızlık hayatında ince ve zarifken şimdi gittikçe fazlalaşan bir dolgunlukla kalınlaşıyor, onu hareketlerinde daha az serbest, mişvarında daha ağır yapıyordu. Dikkat etmişti, Ömer Behiç hep ince, zarif, bütün hayatlarında genç kız kalan kadınları güzel bulurdu. Vedide sokakta, eldivenlerinin içinde bir çocuk eli kadar hurda duran elleriyle eteklerini kaldırarak kaldırımlar üstünde ancak ayaklarının hafif bir temasıyla sanki uçarak mevzun ve ahenkli yürüyen kadınlara tesadüf ettikçe böyle olmadığına tahassür eder, kendi dolgunluğu, ağırlığı nazarında ifrat kesp ederek kalbinde derin bir ezayla o ince ve zarif kadınları kıskanırdı. Ömer Behiç orta boyuyla, redingotunun içinde belinin inceliği tamamıyla teressüm eden, hiçbir zaman şişman olmayacak asabi vücuduyla, çenesinde biraz uzun bırakılmış kırkık sakalıyla, ince ipek kaytanı kulağının üstünden dolanmış gözlüğünün altında tatlı bir tebessümle hep gülüyor zannolunan koyu sarı gözleriyle; giyinişinde, yürüyüşünde, söyleyişinde hiç aldanmayan nefis zevkiyle o kadar şık, o kadar zarifti ki Vedide’nin, onunla beraber bulunurken, aralarındaki farkın mesafesini lüzumundan fazla büyük görerek titrediği dakikalar olurdu.

O çocukları için iyi bir anne, evi için bütün manasının şümulüyle bir kadın, kocası için biraz da analık eder bir eş olduğundan emindi; fakat evini kahkahalarının neşe ve hayatıyla canlandıran, ipek eteklerinin feşfeşe musikisiyle muhitinin havasını dolduran, etrafındakileri hep güldürecek, eğlendirecek çocukluklarıyla, şakraklıklarıyla nerede bulunsalar orada zaruri bir meserretin dalgaları içinde yuvarlanılan kadınlardan değildi. Kocasının uzun mütalaa saatleri esnasında çocuklarını uyutup elinde kenarı bastırılacak bir mendil yahut ilikleri tamir olunacak bir gömlekle geldikten sonra koltuklardan birine gömülür, biri kitaplarıyla, diğeri işiyle, uykuya benzer bir sükûn içinde susarlardı.

Ara sıra onun ellerinden işi kayarak dizlerinin üzerine düşer, gözleri kocasına çevrilir, uzun uzun ona bakar, sonra böyle uzak durmak istemeyerek, kendisini mağlup eden bir sokulganlık ihtiyacıyla bir gölge kadar hafif, yanına gider, oturur, elini uzatarak onu bu derece meşgul eden sahifenin üzerine kapar ve başını hemen oraya, kitabın yanına koyarak, “Biraz da ben!” demek isteyen bir vaziyetle durur, bütün korkularının teminlerini onun bir busesinden beklerdi.

Bu akşam da, şurada, artık odayı tamamıyla kaplayan karanlıkta, ruhunu birden istila eden hüzün içinde ona sokulmak, kollarına atılmak ve, “Beni, hep beni seveceksin değil mi? Biz bütün o demin geçenlerden olmayacağız değil mi?” demek ihtiyacını duyuyordu.

Merdivenden inen çocukların gürültüsüyle uyuşukluğundan silkindi, bacının Leyla’ya, “Ya, küçükhanımım tıpış tıpış merdivenlerden iniyor,” diyen sesini işitti. İsmet, Suzidil’e bağırıyordu: “Teyze! Mumu göstersene! Ferit kucağımda, karanlıkta ikimiz birden düşeceğiz.”

Gürültü uzaklaşıyordu. Kocası nerede kalmıştı? Camlı kapıdan hafif bir ziyanın titrediğini, sonra elinde bir mumla Suzidil’in geçtiğini gördü. Seslendi:

“Suzidil!”

O dönerek kapıyı açtı. “Siz burada mıydınız küçükhanım? Ben de sizi arıyordum. Beyefendi sizin için karanlıkta kalmasın dedi de...” Sonra mumu tahtanın üstüne bırakarak hemen oraya, Vedide’nin ayaklarının dibine diz çöktü ve ilave etti: “Allah daha eyi etsin küçükhanım, sizi böyle gördükçe ne kadar iftihar ediyorum bilseniz... Beyefendi hep sizi düşünüyor, şimdi de aşağıda Sabriye Kadın’la beraber size ziyafet hazırlıyor.”

Gözlerini indirdi, söylenecek şeyi arıyor gibiydi. Vedide sordu:

“Siz nasılsınız Suzidil? Yine halinde bir hoşluk var.”

Suzidil birden cevap vermedi, boğazını tıkayan bir şey vardı, sonra gözlerini kaldırmayarak, “Biz ne vakit iyi olduk ki?” dedi ve ikmal edemeyerek boşandı. Şimdi gözyaşları seri bir sukutla şıpır şıpır damlayarak dizlerinin üstünde kilitlenmiş kuru, zayıf ellerini ıslatıyordu. Boğularak ilave etti: “Kovulduk da öyle geldik. Efendilerimiz olmasa sokaklarda kalacağız...” Hep gözünden yaşlar akarak artık her şeyi söylemek, hepsini anlatmak isteyen bir coşkunlukla devam etti: “Neler çektiğimi anlatamam ki... Nasıl dayandığıma şaşıyorum, ne de çıkmaz canım varmış. Sabahtan akşama kadar cadı anasının lakırdısını işitmeli. Aman ne ağıza alınmaz laflar küçükhanımcığım! Neler neler söylemiyor... Acaba dünyada benden aşağılık, benden kötü bir kadın var mıymış? Çıldıracak oluyorum. Gönül, ya bu karının gırtlağından yakala da sık ya kendini Ferit’inle beraber kaldır kuyuya at, diyor. Sonra gece, yatsılardan sonra yıkıla yıkıla, zilzurna eve gelir, o gün ne kazandıysa meyhaneye vermiştir. Yeleğinin cebinde ya unutulmuş birkaç kuruş ya meyhanede sürülememiş bir silik çeyrek bulunursa onu gizlice çalmalı da ertesi güne yiyecek nevale tedarik etmeli. Haddin varsa ağız aç da bir söz söyle, o zaman tokat hazır... Tokat, şimdiye kadar yediğim tokatlar sayılamaz. İlk önce şaşmıştım. Kızlığımda karılarını döven erkekleri işitirdim de inanmazdım, bu hikâyeler bana uydurma gelirdi. Sonra bir gün, nedendi bilmem, olmayacak bir şey için onun ilk tokatını yiyince şaşırdım, sahiden vurmamış da bir yanlışlık olmuş zannettim. Sersem sersem bakıyordum, o yaptığından biraz utanarak gülüyordu. O zaman gözlerim cadıya tesadüf etti. Onun gözlerinde, ‘Oh olsun!’ diyen bir sevinç vardı. Onu öyle gördükten sonra ağlamaya başladım. Bu ilk tokattan sonra artık âdet oldu, ikide birde tokat... Ferit hasta olur tokat, cadı tencereyi ateşte bırakır, komşuya savuşur, yemeğin dibi tutmuş diye tokat, bahçeye başörtüsüz çıkmışsın der tokat, tokat! Tokatsız söz söylemez oldu. Ben artık ağlamaktan vazgeçtim. Niçin ağlayayım? Ne fayda çıkacak? Vücudumda artık yaş kalmadı ki...”

Vedide sakit, kalbinde bir pençenin tırnaklarıyla, bu sefil hayatın şikâyetlerini dinliyordu. Suzidil söyledikçe hırslanıyor, gözlerinde yaşlar uzun fasılalarla durarak ağzından kelimeler birbirini kovalarcasına dökülüyordu:

“Nihayet benden usandı. Artık diline Ferit’i doladı. Yine hep o cadının marifeti! Artık beni öldürecek başka bir çare bulmak isteyince aklına Ferit gelmişti. Oğlunu ikide birde kıstırıp Ferit şunu yaptı, Ferit bunu yaptı diye doldurur, doldurur. Nihayet bugün...”

Gözyaşları tekrar boşandı, Suzidil artık söylemiyordu, bir dakika evvel artık vücudunda yaş kalmadığından bahseden bu bedbaht kadın şimdi gözyaşlarının arasında boğuluyor gibiydi. Vedide bir şey söylemeye lüzum görmüyordu. Niçin söyleyecekti? Tesliye için mi?

Suzidil mayası derin bir feragat hissiyle yoğrulmuş bir mahluktu. Hizmetçilik hayatında başkalarının emelleriyle hareket etmekten ibaret öyle uzun bir devre geçirmişti ki ona feragati, başka türlü bir hayatın vücudunu unutturacak kadar talim etmişti. Bu onda öyle marazi bir tabiat olmuştu ki kendisinden ziyade başkalarının hesabına yaşıyor zannolunurdu. Ayaklarının altına bir fırça verirler, tahtalar silinecek derlerdi, o cılız bacaklarının üstünde, kirli sular içinde, meydan süpürgesinin çıkarılmış sapına tutuna tutuna, fırça gürültüsünden fırsat bularak çıkabilen sesinin mırıltılarıyla yorgunluklarını uyuşturarak tahta silerdi; önüne bir küçük dağ kadar çamaşır yığarlar, yıkanacak derlerdi, o hep bitmez tükenmez sabrının kuvvetiyle teknenin önüne çömelir, ellerinin derileri yüzülerek, parmaklarının kemikleri kırılarak kim bilir ne kadar uzak bir meçhul ferdanın gizli emellerini kaynar suların bulutlarında sezmeye çalışan hayaliyle çamaşır yıkardı. Ve bu her gün, her saat böyleydi. Çocuğu eğlendirir, evin bütün hastalarına bakar, gezmeye gidilirken eğer taşınılacak bohça yoksa ev beklettirilir, nihayet nadir bir tesadüfün lütfuyla artık emrolunacak bir iş bulunamayıp da ona nihayet yorgun bacaklarını uzatarak dinlendirmeye müsaade verecek iki boş saat kalırsa eline bir dikiş tutuşturularak, “Al kız, şunu dikiver!” denilirdi.

O sessiz, şikâyetsiz, asla memnun olmayan itap gözlerinin kahrı altında ezilerek, silinerek, kuruyup ufalan vücudunu bir kabahat saklarcasına, daha az yer işgal etmek, daha az dikkate hedef olmak için daha küçük yaparak, mahkûmiyetinin altında tevekkülle eğilerek, gözleri yerlerde sürünerek, biçare mahrum hayatının öksüzlüğüyle evin içinde köşeden köşeye, aşağıdan yukarıya dolaşır, nihayet nefes alacak bir mülteca arardı.

Hayatının en büyük saadetleri bayramdan bayrama yapılan basma entarilerle senede bir kere teceddüt eden mercan terliklerdi. Fakat bütün bu cereyan eden yorgunluk ve mihnet yıllarına rağmen onun ruhunu taze tutan bir ümit, o meçhul ferdanın ümit-bahş hülyası vardı ki onunla iktifa ederdi. Nihayet o kadar beklenilen ümidin tahakkuku zamanı hulul edince şaştı. Bu kadar çabuk geleceğine hiç zahib olmamıştı. Unutmuştu ki hayat ve faaliyetinin en işe yarayan kısmı artık avdet etmemek üzere gitmiştir, düşünmek istemedi ki hayatının bu saati ömrünün bahasıyla kazanılmış bir harabiyet hüccetidir.

Vedide’nin dul teyzesinin vefatından sonra hanımın vasiyetiyle tavan çivisi iğnesinin47 satılarak kendisinin gelin edileceği söylenince çocukça sevindi. Bu öyle beklenmemiş bir mükâfattı ki onun nazarında hayatının bütün işkencelerini birden silmiş oldu. Uzun bir kısmet intizarından sonra nihayet Suzidil’e bir talip çıktı. Bu elinden her iş gelir, ekmeğini taştan çıkarır bir adam deniyordu. Yalnız bir anası vardı. Muhacir mahallesinde bir evleri vardı ki o kadar fena değildi. Babası vaktiyle Rusçuk’ta hatırı sayılır bir adammış, kendisi de –Suzidil’e gülümsemeyle bakılarak ilave olunuyordu– güzel bir adamdı.

İlk akşamı kocası, Suzidil’e haber verdi, “Bak, ben sana söyleyeyim,” dedi, “anamın sözünden çıkmayacaksın. O ne derse o olacak.”

Ve ömründe birinci defa olarak emreden bir adamın gururuyla tütün kesesini Suzidil’in önüne fırlatarak, “Bana sigara yap bakalım!” demişti.

Suzidil için o kadar seneler beslenen saadet rüyasından hakikatin bu anif sadmesiyle uyanış pek acı oldu. Bu kaynana Suzidil için bütün hayatı izzet ve servet içinde geçmiş bir hanımefendi oluyordu ki memleketinin muhayyel bir köşesinde bırakılan çiftliğinin, konağının tantanası hatırasıyla gelinine hükmetmek istiyor, olanca amirlik arzularını onun kavrulmuş vücudunda tecrübe ediyordu.

Daha ilk günlerde haber vermişti, “Ben mahsus kul cinsinden gelin aradım,” demişti, “yoksa oğluma karı mı yok! Elimi sallasam ellisi, başımı sallasam başı tellisi...”

O zaman Suzidil için bir başka ıstırap devresi başladı ve bu defa hükmedenler öyle tatmin edilemeyecek, ne kadar fedakârlık gösterilse asla memnun kalmayacak amirlerdi ki yavaş yavaş halayıklık hayatında bir itiraz kelimesine salahiyet bulmayarak itaat etmek suretinde kabul olunan terbiye sarsılmış, nihayet onun da sesi yükselmeye, tabaka tabaka artmaya başlayarak o da bu kaynananın gelini olmuştu. İkisinin arasında hayat bir mücadeleydi. Sabahleyin kaynana, gelininin etrafında dolaşmakla, bütün ondan evvelki günlerin kinini çıkaracak bir hücum vesilesi aramakla başlardı. Gelin fark etmiyormuşçasına, küçük bir tırnak ucu görse pençesini saldırmaya müheyya, sefil hayatının müterakim acılarıyla hırçın, müterakkıb kavganın hırsıyla titreyerek, vaktinden evvel başlamamak için dudakları kısılmış, etrafında dolaşan düşmanı görmüyormuşçasına bakmayarak ya Ferit’e lapasını yedirir ya kocasının bir söküğünü dikerdi. Sonra birden, kimin tarafından sebebiyet verildiğine hükmolunamamaksızın kavga başlardı. Bu saatlerle toplanmış bulutların birden patlayan tarrakasıyla müthiş bir sağnak suretinde taşardı; sonra ikisi de yorgun, malul asabiyetlerinin kırılmış haliyle susarlar, kavga uzun fasılalara uğrardı. İkisi de ayrı ayrı köşelerde, uzaktan uzağa afakı dolaşan ra’dlar gibi münferit homurtularla husumetlerinin kavga esnasında söylenememiş zehirlerini boşaltırlardı. Ara sıra bir kıvılcım sebep olur, tekrar şimşekler tutuşurdu. Tekrar bu iki düşman, aralarında korkusundan bağıran Ferit’le birbirlerine sokulurlardı. Gözleri gözlerinde, yumrukları sıkılmış, dişleri kilitlenmiş, birbirini parçalamaya müheyya iki canavar vahşetiyle şimdi boğuşacaklar zannolunurdu. Bir müddetten beri Suzidil bu kavgalardan mağlup çıkıyordu. O yüzüne haykırırken artık fırlatılacak bir kelime bulamayarak birden boğazına bir şey tıkanıyor, sinirleri boşanıyor, sonra elleriyle çenelerini kilitleyerek, kolları uzanarak kaskatı düşüp seriliyordu.

Bu kadın, kocasından, nihayet mağlup olan mukavemetine biraz tesliyet verecek bir kelime, bir merhamet ve şefkat kelimesi bile işitmiyordu. Mehmet Ali hırçın, baruttan yaratılmış kadar inşiale müstait, cemiyette hissesine düşen aşağı sınıf gayzını evde emrolunabilecek zayıf mahluklardan çıkarmak isteyen canavarca haşin, çarpar, sokar bir zalimdi ki kendi küçüklüğünü başkalarını daha küçükleştirmek, daha ziyade tezlil etmekle unutmak isterdi. İzdivacına kadar anasının bir dakika âram bırakmaz bir kahharıyken nihayet huşuneti hep aynı tecrübe zemininde cevelan etmekten, tahakküm ihtiyacı hep aynı tatbik sahasına masruf olmaktan yorularak tasarruf olunacak bir başka vücut aramıştı. Onu izdivaca sevk eden, hayvaniyetinin derinliğinde metfun bir sevgi ihtiyacının inkişafından ziyade bütün tahakküm emellerine daha ziyade münkad bir mahluka temellük ihtiyacıydı.

Kırmızı kuşağının arasından hiçbir zaman eksik olmayan küçük bir bıçağı çekecek kadar bir gün refikleriyle bir münazaada tehevvürüne mağlup olduktan sonra Feriköy birahanesinden kovularak ötekinin berikinin arabalarında gündelikle çalışıyordu. Akşam on birden başlayarak arabayı ahıra çekinceye kadar iki-üç saat içinde yoluna tesadüf eden meyhanelerden hemen peyke48 başında alınmış kadehlerle tütsülendikten sonra, eğer o gece kendisiyle beraber meyhanede gecikecek bir-iki dosta tesadüf edememişse eve gelerek nakıs kalan eğlencesini Suzidil’i kahretmekle ikmal ederdi. Suzidil onun elinde zalim bir çocuk eline düşmüş biçare bir böcekti ki yavaş yavaş, bir bacağı, sonra bir kanadı koparılarak, mümkün mertebe kati itlaf ânı tehir olunarak, ancak haz alınmak için işkence ediliyordu.

O bütün gün Ferit’in hastalıklarıyla, huysuzluklarıyla uğraştıktan, vaktiyle kocasından, son zamanlarında oğlundan çektiklerinin şimdi de gelininden intikamını alan kaynanasıyla cenkleştikten, bir küçük memnuniyet kelimesine bile intizar etmeksizin bu müthiş cengin arasında bulunabilen zamanlarını çamaşır yıkayarak, tahta silerek, ortalık süpürerek, dikiş dikerek geçirdikten sonra nihayet oturmaya vakit bulur, yorgun, donuk bir beyinle düşünmeksizin onu beklerdi.

Onu sevip sevmediğini kendi kendisine hiç sormamıştı. Bunu bilmiyordu. Onda yalnız dişileri erkeklerine münkad eden bir hayvani merbutiyet vardı ki kocasının bütün haksızlıklarına, zalimliklerine bir şikâyet kelimesi bile refetmeyerek hep zelil, hep müsterhim bir makhuriyetle, mevcudiyetini dişleriyle erkeğinin yelesini kaşıyan dişi itaatiyle ona sevk ederdi. Kalbinde böyle işkenceler içinde yaşamaktan tatlı bir zehrin vahşi lezzetini duyarak gözlerinden yaşlar akarken bir kenara büzülür, “Haydi bakalım, çok naz lazım değil,” cümlesiyle önüne atılan tütün kesesini çekerek kocasına sigara yapardı.

Yalnız bir noktada onun kocasına isyan edeceğine vâkıf olmuşlardı: Ferit. Ana oğul, onu isyan ettirerek daha ziyade işkencesine vesile bulmak için şimdi Ferit’le uğraşıyorlardı. İlk önce bu, Ferit bahanesiyle Suzidil’e hücum suretinde başlamıştı. Sonra yavaş yavaş, kaynananın geline husumeti kör bir münharif cereyanla daha ziyade Ferit’e teveccüh eder olmuştu. Bir gün saçlarını boyadığı kına kâğıdını hücreden çekerek döken Ferit’i, Suzidil’in orada bulunmayışından istifade ederek iki bacağının arasına kıstırmış ve o biçare kavrulmuş, cılız ellerine iğne batırmıştı. Çocuğun feryadına koşan Suzidil o zaman çılgın bir ana tehevvürüyle kocakarının saçlarını yakalamıştı, “Cadı!” diyordu. “Ben senin saçını demet demet koparayım da sonra sen kına yakacak şey ara...”

Bugün birinci defa olarak komşular müdahale etmişlerdi, herkes kaynanasına hak veriyorlardı. Suzidil’e lazım olan hak değildi, ona lazım olan Ferit’e dokunulmamasıydı. Bu vaka bir başka harbin ilanına sebep oldu ve harp sahası Ferit’in mütemadi hastalıklarla çürümüş sıska vücudu, biçare sefil vücuduydu.

Suzidil devam ederek, “Yavrucak artık evin içinde bucak bucak kaçıyor,” diyordu, “düşünün bir kere, a küçükhanımcığım, bu çocuğa insan nasıl acımadan vurur? Onun yumruk yiyecek hali mi var? Bir fiske vursanız yıkılacak. Dün cadı ne yaptı, ne duydu, bilmem ki, galiba biraz da ziyade kaçırmıştı. Onu yemeğe bekliyorduk, çocuk acıkmış ağlıyordu, şimdi bırakmıyorlar ki onu ayrıca doyurup yatırayım. Babasıyla beraber yemeliymiş. Babasından yumruk yiyecek değil mi? Gelir gelmez ona çattı: ‘Sus! Piç, şimdi gebertirim!’ diye üstüne yürüdü. Ben ses çıkarmamalıydım. Ben karışınca çıldırıyor. Çocuğun arkasına işte o zaman bir yumruk...” Ağlamaktan söyleyemiyor, kelimeler boğazında boğuluyordu: “Ben de ağzımla eline yapıştım, ısırdım, ellerim kilitlendi, elini kurtaramıyordu...”

O zaman, gece, çocuğunu kucağına vererek Suzidil’i çıkarmışlardı. O komşulara iltica etmişti. Bugün saatlerce müphem bir ümitle hep kocasının gelip kendisini aramasına intizar ederek komşusunun evinde gecikmişti. Sonra hatırına efendi kapısı, o ikide birde gidilip gözyaşlarıyla müracaat olunan mülteca gelmişti. Ve hikâyesine hatime vererek Suzidil, “İşte böyle küçükhanım,” diyordu.

Suzidil içinin dertlerini döktükten sonra artık tamamıyla kuvvetini kaybederek oraya, Vedide’nin ayaklarının dibine, çıplak tahtaların üzerine, başını iki ellerinin arasına alarak yüzünü kapattı, biçare musibet hayatına şifa bahşedecek bir manevi mültecanın atıfetin atebesinde bütün zehirlerini dökmek isteyerek taştı. Bu bir ağlamak değildi; bir inilti, bütün varlığını sızlatan ıstırapların medid, boğuk şikâyet nevhalarıyla bir uluyuştu.

Açık pencereden giren rüzgâr mumun ziyasını üfürüyor, bir anda yüzlerce resme giren ihtilaçlarla kıvırıyor, uzanıyor, bu zayıf ziya parçası kendisiyle oynayan rüzgârın her keyfine, her arzusuna tabi, arada bir kopmuş, sönmüş zannolunurken yeni bir hayat ümidiyle tekrar canlanarak çırpınıyor, sonra yalnız bir saniye ferih bir nefesle dinleniyor, artık sakin, bahtiyar yaşayacak zannolunurken tekrar bir sert nefha onu hevesine takıyor, sanki bura bura kıvırıyor, uzatıyor, çeke çeke koparıyor, asla doymayan bir kinle takip ederek işkenceler içinde sarsıyordu. Ve etrafında zulmetler bu işkence manzarasından haşyetle titrerken, biçare ziya parçası, rüzgârın zayıf baziçesi, biraz ötede uluyan Suzidil’i tanzir ederek, daha insafsız bir rüzgârın bu daha zayıf baziçesine bir dert ortağı olarak, ağır katrelerle yavaş yavaş ağlıyordu.

Vedide dalgın gözlerle, bu yarı karanlık odada çırpınan ziyaya bakarak, beyninin içinde bütün düşüncelerini müthiş bir hercümerce döndüren bir kasırga, sanki uzaklardan, o demin hayalinde irtisam eden harap, siyah levhanın yıkık evlerinden geliyor gibi Suzidil’in uluyuşunu dinliyordu. Kendi kendisine soruyordu, “Bunda kabahat kimin, kim mesul?” diyordu. Bütün demin gözlerinin önünden geçen hayat faciaları, Veli Bey’in kızları, Ferruh’la Şekûre, hatta Refet, sonra Kamer, onun biçare saf, ahmak kocası, daha sonra ötekiler, daha bilinmeyen bedbahtlar, işte şu Suzidil, bunlar nasıl hükmolunamaz, idare edilemez bir kuvvetin kurbanları; ne içtinabına çare bulunabilen ne tedavisi suretini keşfetmek mümkün olan illetlerin mahkûm musablarıydı? Ne yapmalıydı ki bu böyle olmasın? Hiç! Hiç!

Bu kelime barid bir sukutla orada medet bekleyen, inleyen Suzidil’in başına düşüyor gibiydi; hiç, hiç, yapılacak bir şey yoktu. Veli Bey’in kızları yavaş yavaş, iptidasında hissetmeyerek, sonra tamam hissedince artık geri dönmek mümkün olmadığına kanaat ederek bu sefaleti mesut telakki ettiklerine kendilerini de inandırmak isteyen bir tebessümle gittikçe daha ziyade çamurların içine düşeceklerdi. Şekûre, Ferruh için ölecekti. Suzidil böyle her zaman uluyacaktı, asıl birbirini sevmek mecburiyetinde olanlar, tersine tırmalaşacaklar, boğuşacaklardı.

O zaman tekrar kendisini düşünüyordu, bir saniye kendisini de böyle yerlere kapanmış, uluyor gördü. Kocasının sesiyle silkindi:

“Vedide! Ne yapıyorsun yukarıda?”

39. Lale Devri’nden itibaren kır eğlenceleri için en çok rağbet gören semtlerden biri. (Y.N.)

40. Üstü önden ve arkadan açılıp kapanır, körüklü, geniş araba. (Y.N.)

41. Giysiler dikilirken kullanılan tamamlayıcı veya süsleyici şeyler. (Y.N.)

42. Kadınların sokakta giydikleri, mantoya benzer, arkası bol, yakasız üst giysisi. (Y.N.)

43. “Usulde, şekilde” anlamında kullanılmıştır. (Y.N.)

44. Feraceyle birlikte giyilen, gözleri açıkta bırakan, ince yüz örtüsü. (Y.N.)

45. Kapalı ve yalnız arkada oturulacak yeri olan, genellikle atların çektiği araba. (Y.N.)

46. Boğaziçi’nin Anadolu yakasında bulunan, deresiyle ünlü yerleşim bölgesi. Uzun yıllar mesire yeri olarak ilgi görmüştür. (Y.N.)

47. Bir ziynet eşyası. (Y.N.)

48. Genellikle eski işyerlerinde ve evlerde bulunan, duvara bitişik tahta sedir, kerevet. (Y.N.)

*****

III

Artık yerleşmişlerdi. Misafir odasını sonra düşünmeye karar vererek evlerinin en lazım olan şeylerini ikmal etmişlerdi. Ömer Behiç’in karısından saklanmış ufak tefek borçları bile vardı. Vedide ara sıra ona takılıyordu, “Kulaklarımın delikleri tıkanacak,” diyordu. Ömer Behiç buna çare bulurdu:

“Birer küçük süpürge çöpü sokarsın, tehlike kalmaz...”

Bir aralık, hâlâ kocasının gelip kendisini arayacağını ümit eden Suzidil’le Sabriye Kadın’ı evde bırakarak çocuklar ve Andelip’le beraber Erenköyü’ne gitmişler, üç gece misafir olmuşlardı. Bu hafta içinde onları bekliyorlardı.

Bugün sabahleyin –bir pazar– aşağıda odasında Selma’yı birinci defa olarak elifbadan49 derse başlatmıştı. J’ye kadar pek iyi gidiyordu, oraya gelince mübahase başlıyordu.

Ömer Behiç: “Kızım, fena söylüyorsun. Z değil. Bak, dikkat et J...”

Selma sıkılıyor, babasına kızıyordu:

“Aman beybaba! İşte söylüyorum ya: Z... Z...”

O sabrını kaybetmemeye çalışarak misal bulmak istiyordu:

“Erenköyü’nde komşumuzun ismi neydi, hani ya pembe evin hanımı?”

Selma tereddütsüz cevap veriyordu:

“Menize.”

“Menize değil kızım, Menije, Menije, je...”

Kapı çalındı. Selma daha ilk derste başlayan bu tahammül olunmaz sıkıntıdan kurtulmak için fırladı. Ömer Behiç’e tedavihanesine gelen mektuplarıyla evrakını getiriyorlardı. Cuma ve pazar günleri tedavihanesine uğramamak âdetiydi. Selma için bu, tesadüfün hususi bir lütfu oldu, hiç olmazsa bir saat artık dersten bahsolunmayacaktı.

Ömer Behiç’in en evvel kırmızı bir kâğıt dikkatini celp etti: Bir telgraf! Aldı ve sapsarı oldu. Bu dakikada odaya giren Vedide, elinde kırmızı kâğıtla kocasını o kadar sarı gördü ki, birden bir musibetin soğuk nefesini hissederek sordu:

“Ne oluyorsunuz? Ne kadar sarısınız.”

Ömer Behiç cevap olarak karısına kâğıdı uzattı. Vedide bu bir satırlık şeyi okuduktan sonra söylenecek şeyi araştırarak susarken o düşüncesini beyan etti:

“Ablamın metanetinden o kadar eminim ki, eğer tehlike gayet ağır olmasa bu telaşa lüzum görmeyeceğine hükmederdim. Mesele yine kalptense kurtulacağında hiç ümit yok. Bu öyle canavar bir dert ki pek nadir affeder.”

Vedide dudaklarının arasından, “Biçare Meveddet Hanım,” dedi, “bu mateme nasıl tahammül edecek?”

Vedide görümcesini bilmezdi, onlar bütün vilayetlerde dolandıkları için İstanbul’a senelerce süren fasılalarla uğrarlardı. Ömer Behiç’in izdivacından sonra onları İstanbul’a celp edecek bir vesile olmamıştı. Vedide’nin hatta uzaktan bile muarefesi pek nakıstı. Ömer Behiç eniştesiyle ablasından pek nadir fırsatlarla bahsederdi.

Eniştesini sevmemek için muhik sebepler görmemekle beraber yalnız bu adamın eniştelik sıfatını, bir gün, birdenbire aile hayatının içine girerek evde babadan sonra ilk hâkimiyeti gasp eden, hayatta en nerm ve nazik ilk muhabbeti, kız karındaş muhabbetini hemen yabancılaştıran, artık ölmüş, soğumuş bir muhabbet hatırası uzaklığına getiriveren o sıfatı affetmeyerek tamamıyla sevmeye de muvaffak olamamıştı. Biraz ablasına da kini vardı.

Tahsilini ikmal ettikten sonra babasıyla annesinin hatıralarına beraber ağlamak ihtiyacı onu ablasına sevk etmişti. Küçük bir seyahat icra ederek on beş gün onlarda misafir olmuştu. Bu kısa ikameti esnasında ablasını babasıyla annesinin hatırasından, kendisinden o kadar uzak ve bu adama o kadar yakın, onunla o kadar meşgul, ona o kadar nefsini ve hayatını bahşetmiş görmüştü ki, bu karındaş kalbinin artık bir daha kendisine avdet etmeyeceğine acı bir kanaatle hüküm vererek, asıl o zaman hayatta yalnızlığın bütün yeisiyle ve meraretiyle ciğerlerinden bir damar daha koparak yanlarından kaçmıştı.

Onların mümkün mertebe kendisiyle az kalmak, hatta on beş gün içinde bile birbirine sıkı bağlılıklarını en küçük bir arızadan kıskanç bir takayyütle vikayeye çalışmak için öyle galebe çalamadıkları, ketmedemedikleri bir ihtiyaçları, onun yanındayken, hatta onunla konuşurken ablasının ondan bir uzaklığı, gözleriyle, gözlerinde uçan ruhuyla ötekine, enişteye öyle hissedilmemesine imkân olmayan bir yakınlığı vardı ki, Ömer Behiç haset, kin gibi bir ezayla muazzep olmuştu.

Onlarda bir de derin, ancak kendilerini düşünen bir benlik keşfetmişti. İzdivaç hayatları çocuksuz geçmişti. Birbirine o kadar kifayet ediyorlardı ki, bu semeresiz izdivaçtan hoşnut gibiydiler. Bitmez tükenmez bir fedakârlık, bir nefis feragati, bir başka vücut için yaşamak, yalnız onun için nefes almak hayatı demek olan babalık analık duyguları onların kalbi için keşfedilmemiş kalarak bütün sarf edilememiş muhabbet ve bağlılık duyguları kendi nefislerine ricat etmiş, kalplerinin üzerinde etrafına taşamayarak gittikçe kabaran bir göl terakümüyle kalmıştı.

Onun için nadir teati olunan mektuplarda bile bir yabancılık vardı. Ömer Behiç’te de yalnız kendi muhitinin içinde mahsur kalmak, hariçle mümkün mertebe az alakası olmak tabiatı hissolunmaz bir terakkiyle nüfuz edip yerleşmişti. Fakat bu dakikada karşısında Vedide açık bir mütalaa olarak, kocasına merbut bir zevce düşüncesiyle, o kadının kocasını kaybetmeye nasıl tahammül edeceğini sorarken Ömer Behiç birden ablasını gözleri yaşlarla dolu, çocuksuz, kocasız, kimsesiz, dulluğun bütün acılığıyla, bütün yalnızlığıyla dul gördü. “Evet,” dedi, “biçare kadın! Sonra da hiç kimseye malik değil, yapyalnız, hayatta tek bir vücut...”

Vedide birden atıldı, “Niçin?” dedi. “Siz yok musunuz? Ben, ben onun için bir karındaş değil miyim? Bilseniz onu nasıl tesliye ederiz, aramızda nasıl tedavi ederiz.”

Bu o kadar kendiliğinden, bu iyi kadın kalbinden fışkırma bir tesliyet ve şefkat sedasıydı ki Ömer Behiç ayağa kalktı ve karısına kadar ilerleyerek onu iki ellerinden tuttu. “Ah! Benim melekler kadar iyi, melekler kadar güzel karıcığım!” dedi. “Bilsen, bu yapmak istediğin şeyin derecesini bilsen! Bilsen ki bir evde bir başka vücut, bir üçüncü kalp, bir görümce, evet bir görümce ne ağır, ne ağır bir şeydir! Fakat sen o kadar iyi, o kadar güzel bir kalbe maliksin, sonra beni o kadar seversin, o kadar seversin ki...” Şimdi onu çekip saçlarından, yüzünden, gözlerinden küçük küçük buselerle öpüyor, ona teşekkürlerini bu buselerle ödemek istiyordu. Bir aralık ilave etti: “Hem kim bilir? Belki bu mateme hazırlanmakta acele ettik...”

Şimdi biraz sükûnla tekrar yazıhanesine oturdu, mektuplarını açmaya başladı, bir küçük zarfı açtıktan sonra gülümsedi, gözlerini kaldırarak tuhaf tuhaf bir manayla karısına baktı, gülümsüyordu.

Vedide sordu:

“Ne oluyorsunuz rica ederim? Neden bana öyle tuhaf tuhaf bakıyorsunuz?”

Ömer Behiç hep gülmekte devam ederek cevap verdi:

“Fena havadis Vedide! Sana kıskanacak bir şey daha çıktı. Veli Bey’in hanımı bir zatürreeden yatıyormuş. Bekir Servet yarın sabah geçerek beni almak istiyor. Anlıyor musun? Küçükhanımlar...”

Vedide ehemmiyet vermiyor görünerek, “Oh,” dedi, “onlar evli barklı, çoluklu çocuklu bir adamı ne yapsınlar? İşte onların Bekir Servet Beyleri var ya...”

Ömer Behiç bu meselede karısını üzmek âdetine tebaiyet ederek, “Kim bilir,” dedi, “onlar için bütün erkekler, araba tutacak, esvap yapacak, parmaklarının o sayılamaz yüzüklerine birer yüzük daha ilave edecek mahluklardır. Hem ondan sonra biraz da benden korkulur.”

Vedide birden ehemmiyet vermiyor görünmek oyununa devam ederek atıldı:

“Yok, pek de korkulmaz değil ya...”

Bu cümle Vedide’nin ağzından ruhunun öyle coşan bir samimiyetiyle taşarak çıkmıştı ki Ömer Behiç’in gözlerinden latife manası silinerek endişeyle karısına baktı, dudaklarının arasından yalnız, “Tuhafsın Vedide!” dedi ve oturarak hangisini alacağında mütereddit ellerle yeni gelen ceridelerin, risalelerin kuşaklarını çözmeye başladı.

Vedide sahi tuhaf mıydı? Ömer Behiç’in kendisinde de bu korku vardı. İzdivacın sakin merbutiyetiyle bütün ihtiras ve garam emellerini uyutabilmiş uslu bir zevç sıfatının arasından, arada bir öyle isyan anları olurdu ki, bir başka Ömer Behiç, birden esen bir ateşli rüzgârla kanı tutuşmuş, bütün asabi alevler içinde haris, mest, garip bir cinnetin hummalarıyla iradesi meslub bir Ömer Behiç çıkardı. Bu uslu koca sıfatının asıl hüviyetinin cibilliyetiyle telif kabul etmediğine, bu unsurlardan birincisinin ikincisini, o hiçbir zaman kapanmaz yarayı yalnız örtmekten başka bir şeye yaramayan, tesiri nakıs bir yakıdan, onu her vakit az çok sızlamaktan, az çok kanamaktan men edemeyen en küçük bir arızayla deşmeye, nihayet o malul noktayı olanca çirkinliğiyle açık bırakmaya müheyya, âciz ve miskin bir devadan ibaret kaldığına hüküm verdirecek zayıf dakikaları olurdu. Nihayet onu sahte, muğfil bularak çıkarıp atacak kadar mağlup olmaktan korkardı. Gömleğine el uzatılsa da biraz açılsa o iğrenç yara şifa kabul etmez haliyle görülecekti. İçin için sızlayarak göğsünü kemiren bu malul noktayı örtmek, uyuşturmak, onu unutmak istiyordu.

Bu iki şeyin, birbiriyle hiç imtizaç edemeyerek biri öbürünü boğup öldürmeye her vakit fırsat arayan bu iki unsurun son bulmayan cidali arasında hiçbir zaman varlığına tamamıyla hükmedemeyerek, hiçbir zaman düşündüğünü yapacağından emin olamayarak zuhur edecek vesilelerin esiri, azgın bir selin zayıf ve mukavemetsiz çöp parçası, doğru giderken birden çılgıncasına etrafına çarpınarak, batıp çıkarak fakat hep yuvarlana yuvarlana, hep sürüklene sürüklene akıp gidiyordu. Mümkün müydü ki o selin dalgalarının üstünden yüzerek, istikametini şaşırmayan asude bir cereyanla, hiç batmaksızın, hiç çarpmaksızın son noktaya kadar gidebilsin? Bundan emin değildi.

Göğüslerin duvarı arasından gizli marazları hissedip bulmak sanatıyla inceleşmiş, keskinleşmiş nafiz bir tahlil hissiyle kendisini de tetkik ederdi, sanki kulağını bu hastanın da türlü gizli emrazla malul göğsüne koyarak dinlerdi. Bu biçare malul göğsünün içinde öyle hastalıklar, öyle müthiş marazlar keşfediyordu ki kendi kendisinden korkuyordu. Bu maluliyetler kemirdikleri vücutlara öyle istibdatla hükmederek onları öyle hareketlerinden mesul olmayacak bir suretle tevcih ve idare edecek şeylerdi ki bütün hayatlarında seyyielere düşmüş görülenler artık onun nazarında az çok mahkûm, kendiliklerinden bir şey yapmaktan âciz, maluliyetlerinin derecesine göre kendilerini idare eden kuvvetin az çok iradesine münkad, tayip olunmaktan ziyade acınacak bir sürü zavallılardı.

Bu meselede onun felsefi mezhebine derin bir reybiyyet arız olmaya başlamıştı. Bu reybiyyet asıl onda başkalarını tayip ederken, en küçük şeyleri mahkûm etmekte acele gösterirken kendisi de tamamıyla vâkıf olmaksızın, şüphesiz kendi samimiyetinin iğfallerine kapılarak, istemeksizin hükümlerinde ifrat ettiğine vâkıf olarak başlamıştı. Kendi zaaf saatlerini tahattur ettikçe hükümlerinde ihtiraz kayıtları araştırmaya mecburiyet görürdü. Nefsine mahsus olarak icat ettiği muhaffif sebeplerle vicdanına karşı hasıl olan beraati aynı töhmeti başkalarında mahkûm etmek suretiyle takviyeye çalışan, başkalarını tayip ederken kendi zaafı için ahlak mahkemesine daman tediye etmiş olan bir gafil olmaktan korkardı. Sonra birden nefsini münezzeh görmek ihtiyacıyla, “Lakin mademki ben bu zaaf safhalarına mağlup olmuyorum, mağlup olanlarla aramızda büyük bir fark var, işte bütün ehemmiyet bu farktadır,” derdi. Asıl gafiller mağlup olup da vicdanlarını iskat edecek kadar kendilerini aldatanlardı. Şüphesiz şimdi Ferruh’a sorulsaydı o da kendisini müttehem görmeyecekti, onun da vicdanının muaheze sedasını tıkayacak, kendine göre bir beraat hücceti vardı. Şu halde kimindi o töhmet ki bugün Şekûre’yi öldürüyordu, cemiyetin bütün Şekûrelerini öldüren töhmet kimindi? Ahlak hususunda bu felsefenin nasıl müthiş bir girdap, insanın başını döndürecek, muhakemesini kasırgalar içinde çevirecek, rüyet nazarını her an bir başka noktaya koyarak her şeyi bir başka şekil ve surette gösterecek mühlik bir varta olduğuna vâkıftı ve muhakemelerinin önünde hatarlı bir suale, bir uçurumun kenarına takarrübünü hissedince cevap vermek için daha ziyade gecikmek istemeyerek dönerdi. “Mademki hayat böyleydi ve böyle olmasına hiçbir şey, hiçbir kuvvet mâni olamıyor, bunu böyle görmeye tahammül etmeli,” derdi.

Hatıralarını teehhülünden evvele irca ettikçe zaaflarına mağlubiyetlerinden sonra isyan eden, kendi kendinden iğrenen Ömer Behiç’i görürdü. Şu halde onda büyük bir ismet mayası vardı, muaheze etmeye, tevillere tahammül etmeyen ahlak kaideleriyle hüküm vermeye hazır bir ismet mayası... Lakin bunun yanında işte bir de bu maluliyet vardı. Evet, pek iyi, pek sarih hissederdi ki onun derin derin sızlayan bir yarası var. Ve arada bir bu yara öyle tahammülünü kıracak acılarla sızlardı ki onu çıldırtırdı. O zaman kendi kendisinden korkar, kendisini böyle malul, böyle mağlup olmak için bir tesadüfe, bir zaaf dakikasına tabi görmekten utanarak hayattan kaçmak istercesine bir inziva ihtiyacıyla evine gelir, Vedide’ye gider, onun sıcak şefkati havasında manevi bir teşfiye devresi geçirirdi.

O zaman reybiyyetine bir başka felsefenin, necat ve selamet veren bir felsefenin saffet ve iffeti kaim olurdu. Kendi kendisine, “İşte beşer fazileti,” derdi, “tehlikeyi gördüğünüzde kaçmak, karınıza, çocuklarınıza, evinize iltica etmek ve orada, bu mültecanın pak ve nezih ağusunda uyuyarak şifa bulmak. Tehlike küçük bir gözün sizi cezbeden minimini bir ibtisam şulesindedir. Bu şule, ihtişamının cazibe sihri altında sizi karınızla, çocuklarınızla, hayatınızın saadetiyle beraber yakacak, yutacak bir yangın saklıyor. Selamet ondan kaçmaktadır, yetişir ki ondan her zaman kaçabilmek mümkün olsun.”

Ve kaçardı. Kaç defalar kaçmak için sarf ettiği kuvvetin harabisiyle ezilmiş, hastalaşmış bir halde, onu birkaç saat içinde aylarca cenk etmiş kadar yorup kıran bir izmihlalle kaçılan şeyin mahrumiyet acısı ciğerlerini yorarak, tedaviye muhtaç bir mariz sefaletiyle evine gelir, birden başlayan bir faaliyet hummasıyla yazı odasına kapanarak, karşısında Vedide, uzakta Selma ile Leyla’nın gürültüleri, çalışırdı.

Yalnız mesleki hayatında bu tehlikeden azadeydi. Hastalarının içinde onu hastalıklarından başka bir sebeple işgal eden olmamıştı. Tabiplik sıfatı nefsinden, insanlığından tecerrüt ederek bir manevi hüviyet suretinde nümayan olurdu.

Bu Ömer Behiç yalnız hastaların ıstıraplarıyla inleyen, onları işkenceden kurtarmak için beşer hayatının fevkinde bir merhamet ve şefkat hayatıyla yaşayan bir mahluk olurdu. Onu harap eden cemiyet hayatıydı. Ne zaman sanatının boş saatleri onu cemiyet hayatına sevk etse nefsinde o diğer Ömer Behiç’in bütün garam ve şegafiyle, hüviyetinin her mesammında ateşten bir kadın ihtiyacı yanan mahlukun inkişafını hisseder ve bu hüviyeti, diğerini öyle vahşi bir tahakkümle heveslerine mağlup etmek, nihayet taşmak isteyen bu mazbut sevda emelleriyle öyle bir girdap içine atmak isterdi ki bu mücadeleden hırpalanmış çıkardı.

Mağlubiyet dakikaları da olurdu. Kendi kendisine izdivaca tam sadakatini muaheze ederek, “Ahmak!” derdi. Bu izdivaç mademki onun bu sevda ihtiyacını tatmin edemiyor, şu halde izdivaç sevdadan başka bir şeydi, onları birbirinden ayırmalıydı, ikincisinden birincisine mazarrat gelmemek çaresini temin etmek, namus kaygısında bir vicdanı mutmain etmek için kâfi olmalıydı. Derhal bu muhakemenin sakat taraflarını fark ederek güler, “İşte,” derdi, “bütün fena yapanların kaidesini ben de tatbike başlıyordum: En evvel vicdanı aldatmak...”

Lakin eğlence âlemlerinde geçirilen gecelerin, insanı o en teşrih edilemez ihtiyaçların, en tahakkuku muhal emellerin yakıcı temasıyla zedeleyen saatlerin hummalarına karşı ne yapmalıydı? Böyle saatlerde ne anlatılamaz işkenceleri olurdu. İlk önce kendisini işgal eden birkaç çehre olurdu. Birinin çıplak omuzları, diğerinin elbisesi, ötekinin gözlerinde fark edilen derin bir mana, bir dördüncüsünün geçerken işitilmiş sesi, bütün bu ayrı ayrı şeyler onun ayrı ayrı bir damarını acıtarak tehziz ederdi. Birden onu galebe çalınmayan bir hüzün sarardı, etraftan yağan ziyaların şaşaası arasında o siyah bir adam kesilirdi. O çıplak omuzlar dudaklarının önünde mermerden heykel soğukluğuyla geçecekti, o ipek elbisenin feşafeşi kulaklarında bir istihza safiri bırakarak uzaklaşacaktı, o efsunlu gözler esrarından bir şey söylemeden kaybolacaktı, bu ses, demin ta ruhuna nüfuz eden bu müterennim ses ona, yalnız ona mahsus olarak iki kelime söylemeyecekti, bütün bu arkalarından titrenen, ölünen şeyler sizin için yabancıydı. Onların hepsine birden malik olmak istediğiniz halde bir tanesine malik olmayacaktınız. Onlar başkalarınındı, her biri bir başkasının... Sonra onlar da, o başkaları da aynıyla sizin kadar aç, sizin kadar mahrum. Onların da kalplerini yoran başka çıplak omuzlar, feşfeşeli etekler, hain gözler, müstehzi sesler vardı. Muzlim bir gölge hüznüyle dolaşırdı, sonra birden bir çehreye, ruhunu kavrayan bir vücuda tesadüf ederdi. Bu onun bütün emellerini, mahrumiyetlerini, ifade edilememiş hislerini, bir şekil alamamış rüyalarını icmal ve cem eden bir hayal zübdesi, bu hayalin etrafındakiler de gittikçe sönen bir hale olurdu. Uzaktan gözleriyle ona bakar, sanki ruhu eriyerek onda massolur, kalbinde derin bir hırman duyar, orada birkaç saat can çekişir gibi olurdu.

Bir defa büyük bir müsamerede böyle bir çehreye tesadüf etmişti. Bu bir genç kızdı ki biraz süzülmüş simasının saz rengiyle50, iri gözleriyle, hafifçe açık duran ince soluk dudaklarıyla hasta bir çiçeğe benziyordu. Sonra bu hasta haliyle tezat teşkil eden öyle taşkın, öyle çocukça bir şetareti vardı ki herkesi etrafına topluyordu. Ömer Behiç bu neşeden garip bir eza duyuyordu. Onu mahzun, herkes tarafından ihmal edilmiş, bir köşede unutulmuş, kendisinden başka hiç kimse tarafından fark edilmemiş görmek isterdi. Bütün bu etraftakilere izah olunamaz bir kin duyuyor; onu eğlendirdikleri, oynattıkları için bütün bu adamları affetmiyordu. O isterdi ki onu gören yalnız kendisi olsun; bu raks kasırgası, bu musiki tufanı, bu ziya çağlayanı içinde onunla kalabalığın arasında karşı karşıya, yapayalnız, ancak ikisi kalsın ve o, herkes tarafından ihmal edilirken yalnız, bir ruhun kendisi için eridiğini, süzülüp mahvolduğunu hissederek mesut olsun. O zaman bu genç kızın karşısında hayalinin bir pervaz hamlesiyle bir rüya yapmıştı. Bir gece bilinemez nasıl bir tesadüfle onunla yalnız bulunacaktı, o kadar yalnız bulunmak istiyordu ki hatta bu gece karanlık, bütün cihanı saklayan bir gece olacaktı. Onlar birbirini bile göremeyeceklerdi, yalnız hissedeceklerdi. O küçük, narin elleriyle Ömer Behiç’in başını çekecek, dizlerinin üstüne yatıracak, bu siyah gecenin sırlarla dolu sinesinden geliyor zannolunan hafif bir sesle, “Hani ya o akşam,” diyecekti, “o kadar eğleniyor görünüyordum. Bu bir yalandı, anlıyor musunuz? Tersine pek sıkılıyordum, bütün etraftakilerden, rakstan, musikiden, eğlenceden, her şeyden, her şeyden... Yalnız bir kişiyi görüyordum ve istiyordum ki onunla işte böyle siyah bir gecede, her şeyden uzak, yalnız onunla beraber, onun başını dizlerimin üstüne alarak, parmaklarımla saçlarını tarayarak, istiyordum ki bunu karanlıkta ona söyleyeyim...”

Ömer Behiç cevap vermeyecekti, o söylerken bu geceyi ona bahşettiğine teşekkür için yalnız dizlerini öpecekti. Bu gece bitmeyecek, hep böyle devam edecekti. O bu hülyayı yaparken bir dostu onu dalgınlıktan çıkardı:

“Ne düşünüyorsunuz?”

“Hiç!”

“Oh! Hiç! Emin misiniz? Geliniz, sizin için takdim olunacak biri var.”

Ve elinden çekerek ona doğru yürümüştü. Ömer Behiç bu dakikada mümkün olsaydı geri dönecekti. Müthiş bir şey yapmak üzereymişçesine korkuyordu, ağzının kuruduğunu hissediyordu; ona bir söz söyleyemeyecek, başı dönerek oraya yığılıverecek zannetti.

O, Ömer Behiç’i birden ciddileşen bir çehreyle selamladı, sonra etrafındakilere şuh handesiyle sordu:

“Niçin duruyoruz, rica ederim?”

Dostu Ömer Behiç’in kulağına, “Bu vals benimdir,” dedi, “ister misiniz, yarısını size vereyim?”

Beş dakika sonra yeni bir valsin mukaddimesi başlarken o, Ömer Behiç’in kollarının arasındaydı. İkisi de ciddiydiler, dört kelime teati etmediler. O, Ömer Behiç’e, “Demin düşündüklerinizi tamamıyla hissediyordum, uzaktan,” diyor gibiydi.

Birden Ömer Behiç onu dostuna iade etmek zamanının geldiğine hüküm verdi. Tevakkuf ettiler. Ömer Behiç koşarak takarrüp eden dostuna teslim ederken teşekkür etmesine vakit bırakmadan gene kız elini uzattı, “Teşekkür ederim efendim,” dedi ve sonra bir saniyelik bir vakfeyi müteakip ilave etti: “Yine görüşürüz...”

O şimdi ötekinin kolları arasında o derece şen şatır, kendisini raksın mest eden dalgalarına terk ederek böyle akıp gitmekten o kadar mahzuz görünüyordu ki Ömer Behiç acı bir ezayla bir an içinde hakikate ricat etti. Bu genç kız ruhu ondan, onun rüyasından ne kadar, ne kadar uzaktı Yarabbi! Aralarında ne bitmez tükenmez fersahların mesafesi vardı. Yarın bu genç kız ihtimal şimdi onu kollarının arasında götüren adama çocuklar yapacak, birden hayatın maddiliği derekesine düşecekti. Onda bir gecenin şu yarım saatlik rüyasından hiç, hiçbir şey kalmayacaktı ve o, Ömer Behiç, onun için bir müsamerede tesadüf olunmuş, beş dakika beraber raks olunmuş yabancı, kayıtsız bir çehreden ibaret kalacaktı. Hepsi böyleydi. Bütün o sokaklarda, bahçelerde, ötede beride tesadüf olunan, size hayatınızın birkaç dakika en münevver anlarını yaşatan çehreler, gözlerinizi açınca bulunmayan rüyalar tayeranıyla, tespit olunamayarak, anlaşılmayarak uçup mahvolan şimşeklerdi ki sizi bir saniye müşaşa, hayalî bir cihanda kamaştırdıktan sonra zulmetlere boğulup kaybolacaktı.

O halde niçin, “Yine görüşürüz...” demişti? Mademki hayat böyleydi, mademki bu neticesiz bir rüyadan başka bir şey olamazdı, mademki rüyalar hep böyle kalmaya mahkûmdu, tekrar görmekten, tekrar zehirlenmekten ne çıkacaktı?

O hâlâ kendisine bir küçük nazar bile atfetmeyerek, bu beş dakikalık aşinalıktan zihninde bir gölge bile kalmamış, rakstan, musikiden bahtiyar, kâh uzakta çiftlerin arasında kaybolarak kâh önünden geçerek gidiyordu. Ömer Behiç bunaldı, şimdi bütün bu kalabalık onu boğan bir mengene oluyordu. Buradan kaçmak için galebe çalınamaz bir ihtiyaç duydu.

Kendisini sokakta bulunca bu kış gecesinin buzlu havasından azîm bir inşirah hissetti. Arabaların arasından sıyrılarak, şemsiyesi koltuğunda, elleri paltosunun cebinde, hiçbir yerde tevakkuf etmeyerek, fenerlerin sisli camları arasından kayarak sokağın ıslak taşları üstünde titreyen zayıf ziyaların karanlığa yakın aydınlığında böyle uzun uzun yürümekten garip bir hazla Taksim’e kadar yürümüştü. Yalnız orada kaldırımın kenarında bekleyen bir araba görerek karar verdi, evet, eve gidecekti, eve, ancak orada bu zehirleyen rüyalar yoktu.

Ruh ve hayalinin bu ihtiyaç isyanlarından sonra kendisini Vedide’ye manevi bir hıyanetle müttehem görerek ona daha ziyade sokulur, onun yanında daha uzun saatler geçirmek için çareler bulur, hıyanetinin affını onu daha ziyade sevmekte aramak isterdi.

Hayalinin bu ölü doğmuş şiirlerinden, bu rüya ihtiyacından başka bir şeyle hırpalanırdı. Bu cismaniyetinin ani bir tuğyanıydı. Bu kanını tutuşturan, bütün asabiyetini sarsan öyle bir ateşli rüzgâr olurdu ki, onu hiçbir şeyi düşünmeye vakit bırakmayan bir sürat ve kuvvetle çekip sürüklemek isterdi. Bu dakikalarda Ömer Behiç tayin edilemez bir hayalî gaye için sevda ve garam kasideleri yapan bir şair değil, yalnızlık hayatına uzaktan gelmiş bir nefhayla sarhoşlaşmış bir erkek canavar olurdu. Bu dakikalarda mücadele öyle elîm, öyle mağlubiyete mücavir neticelerin tehlikesindeydi ki kendisinden korkar, iğrenirdi.

O zaman cismaniyetinin asabi bir maluliyetine ihtimal vererek kendi kendisini, hayatının bütün aşk teferruatına tenkit nazarını isal ederek tahlile çalışırdı. İzdivacından evvel hayatında aşk hemen hiçbir vazife icra etmemişti. Hayatının asıl aşkı izdivacıydı, Vedide’siydi. Eğlencelerinde, nihayet bir gece devam eden münasebetlerinde haşarı olmaktan ziyade uslu bir genç şöhretine malikti; hatta bu eğlencelerden, onu haftalarca tekrar etmekten alıkoyan bir teneffürle çıkardı. Onda öyle bir ismet mayası vardı ki hiçbir zaman, kendisine en az malik olduğu dakikalarında bile muaheze sedasını refetmekten hâlî kalmazdı. Ömer Behiç hükmederdi ki bu mücadelelerden birinde mağlup olsa, izdivaç hayatına bir küçük hıyanet günahı koysa onun levsi her zaman kendisini takip edecekti, onu her zaman nefsiyle saadetinin arasında bulacaktı. Ve isyan zamanlarında, bir hasta tedavi edercesine, kendi kendisine, “Bunlar öyle humma devreleri ki geçirmek için biraz mukavemet lazım!” derdi.

O zaman bir sükûndan sonra gözlerini kaldırmayarak karısına sordu:

“Sahi Vedide! Eğer arzu etmiyorsan itizar edeyim.”

Onun böyle bir sözüyle Vedide’nin bütün endişeleri sükût ederdi. Birden, demin ağzından ihtiyarsız kaçan o cümleden o kadar utandı ki kocasının zihninde hasıl olan şüpheyi bir dargınlık icat ederek defe çalışmak için, “A... siz de,” dedi, “artık hiç latife etmeyelim. Bir söz söylemeye gelmiyor ki...”

Ertesi gün sabahleyin Ömer Behiç’i almak için uğrayan Bekir Servet, yaya olarak geçtikleri caddeden Nişantaşı’na saparken refikini birden tevkif etti ve elbisesinin düğmesinden tutarak, “Sana bir şey söylesem inanır mısın?” dedi. “Seni onlar düşündüler...”

Ömer Behiç birden anlamayarak bakıyordu. O ilave etti:

“Hastanın istişareye lüzum gösterecek hiçbir şeyi yok. Nezle, biraz şiddetlice, göğsüne inmiş o kadar. İlk önce istişareyi, sonra seni küçük Neyyir meydana çıkardı. Eğer teklif Nebile’den olsaydı, anlıyor musun?”

Ömer Behiç güldü:

“Hayır, hiç anlamıyorum...”

Bekir Servet tekrar yürümeye başlayarak, “Kurnazlık ediyorsun,” dedi, “eğer seni Nebile düşünmüş olsaydı o zaman ben de düşünecektim. Neyyir’i nerede görmüştün azizim?”

“Her yerde yahut hiçbir yerde. Veli Bey’in kızlarını herkes ne kadar tanırsa ben de o kadar tanırım. Hem pek ziyade taaccüp ederim ki Neyyir Hanım beni düşünmüş olsun...”

Bekir Servet hep alay eden haliyle cevap verdi:

“Ben hiç taaccüp etmem. Bu olsa olsa küçüğün zevkine delalet eder.”

Ömer Behiç hoş bulmadığı bu muhavereyi keskince bir mukabeleyle bitirmek istedi:

“Zevk meselesinde ablasından pek geri kalmamış zannederim.”

Bekir Servet, Ömer Behiç’in en eski mektep refiklerindendi. Tamamıyla, bütün ahlakıyla bir mahalle çocuğu olan Bekir Servet sokakların çamurlarında yetişmiş bir nebat kirliliğiyle büyümüş gitmiş, yapraklarının çamurlarından tamamıyla temizlenememişti. Cami avlularında,