*****

RECAİZADE MAHMUT EKREM

ARABA SEVDASI

RESİMLİ MİLLİ HİKÂYE

GÜNÜMÜZ TÜRKÇESİYLE

*****

Can Miras

Araba Sevdası, Recaizade Mahmut Ekrem

© 2019, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Âlem Matbaası, 1898

Can Yayınları’nda 1. basım: 2019

Dizi editörü: Mustafa Çevikdoğan

Düzelti: Aylin Samancı Elmasdağ

Mizanpaj: Emin Petek

Sanat yönetmeni: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

Kapak tasarımı: Seda Yüksel

E-kitap: ISBN 978-975-07-2042-0

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

RECAİZADE MAHMUT EKREM

ARABA SEVDASI

RESİMLİ MİLLİ HİKÂYE

GÜNÜMÜZ TÜRKÇESİYLE

Günümüz Türkçesine uyarlayan

Necati Tonga

ROMAN

*****

Recaizade Mahmut Ekrem’in Can Yayınları’ndaki diğer kitabı:

Araba Sevdası (Açıklamalı orijinal metin), 2019

*****

RECAİZADE MAHMUT EKREM, 1 Mart 1847’de İstanbul’da doğdu. Küçük yaşta babasından Arapça ve Farsça öğrendi, bir süre Vaniköy Sıbyan Mektebi ile Beyazıt Rüştiyesi ve Mekteb-i İrfan’da öğrenim gördü. Daha sonra Harbiye İdadisi’ne girdiyse de ikinci sınıftayken hastalanması üzerine bu okuldan ayrılmak zorunda kaldı. 1862’de Hariciye Mektubî Kalemi’nde çalışmaya başladı. Bu dönemde Divan şiiri tarzında şiirler kaleme aldı, Fransızcadan tercümeler yapmaya başladı. İlk yazıları Tasvir-i Efkâr, Hakayıkü’l-vekayi ve Hazine-i Evrak gazetelerinde yayımlandı. 1867’de yurtdışına kaçan Namık Kemal, Tasvir-i Efkâr’ın sorumluluğunu ona bıraktı. Öğrencisi Ahmet İhsan’a Servet-i Fünûn dergisinin sayfalarını genç şair ve yazarlara açmasını tavsiye etti. Bu sayede 1896 başlarında Edebiyat-ı Cedide hareketi gelişti. Hikâyelerini Muhsin Bey Yahut Şairliğin Hazin Bir Neticesi (1889) ve Şemsâ (1896) adlı iki kitapta toplayan yazar, Afife Anjelik (1870), Atala Yahut Amerika Vahşileri (1873), Vuslat Yahut Süreksiz Sevinç (1874), Çok Bilen Çok Yanılır (1916) adlı beş tiyatro eserine imza attı. Edebiyatımızda yenileşme akımının en önemli temsilcilerinden biri olan yazar, 31 Ocak 1914’te İstanbul’da vefat etti.

Recaizade Mahmut Ekrem

(Taha Toros Arşivi)

Araba Sevdası, Servet-i Fünûn’un 258. sayısında tefrika edilmeye başlanıyor.

8 Şubat 1311 (20 Şubat 1896).

Araba Sevdası tefrikaya başlarken Recaizade Mahmut Ekrem’in Servet-i Fünûn’da çıkan fotoğrafı.

“Edib-i muhterem ve mükerrem Recaizade utufetlu Ekrem Beyefendi Hazretleri.”

(Servet-i Fünûn, No. 258, S. 372).

*****

Sunuş

Recaizade Mahmut Ekrem’in Araba Sevdası romanı, edebiyatımızda realizm akımı doğrultusunda kaleme alınan ilk eserlerden biridir. Yazar, kitabın önsözünde “Muhsin Bey” adlı uzun hikâyesi gibi Araba Sevdası’nda da insanlık hallerini ibretli bir ayna gibi yansıtmaya çalıştığını belirtir. Araba Sevdası ele aldığı tema ve bu temanın işleniş tarzı bakımından Tanzimat dönemi romanımızın olduğu kadar Türk roman tarihinin de köşe taşlarından biridir. Yazar, romanını eğlendirmek için kaleme aldığını belirtse de Bihruz Bey özelinde toplumumuzun Batılılaşma serüveni dönemin sosyal hayatını da yansıtacak şekilde ironik bir dille anlatılır.

Araba Sevdası, ilk olarak Servet-i Fünûn dergisinde 20 Şubat 1896-8 Ekim 1896 tarihleri arasında tefrika edilmiş, kitap olarak ilk baskısı ise 1898’de Âlem Matbaası’nda yapılmıştır. Yazarının sağlığında yapılan bu baskının ardından 1940’lı yıllarda Latin harflerine aktarılan Araba Sevdası, ilerleyen dönemde pek çok yayınevi tarafından yayımlanmıştır.

Kitabı günümüz Türkçesine uyarlarken 1898’deki ilk baskısını esas aldık, yazarın diline en az müdahaleyle artık Türkçe sözlüklerden neredeyse tamamen çıkmış kelime ve terkiplerin en uygun karşılıklarını vermeye çalıştık. Bugün sık kullanılmayan Türkçe kökenli bazı kelimelerle gündelik hayata dair bazı açıklayıcı bilgileri dipnotlarda vermeye çalıştık. Az da olsa hâlâ kullanımda olan ve bağlamdan anlamı çıkarılabilen kelimelere müdahale etmedik, bunlar için kitabın sonuna küçük bir sözlük hazırladık.

Araba Sevdası, Bihruz Bey’in alafrangalığı etrafında şekillendiği için romanda sık sık Fransızca kelimeler ve cümleler kullanılmıştır. Bu kelimeler ve cümleler; romanın gerek tefrikasında, gerekse kitap halindeki baskısında Türkçe okunuşlarıyla yer almış ve rika yazıyla dizilmiştir. Romanın bu baskısında da aynı esas göz önünde bulundurulmuş, Türkçe söylenişlerine göre yazılan Fransızca kelime ve cümleler italik olarak dizilmiş, dipnotlarda bu kelime ve cümleler açıklanmaya çalışılmıştır.

Romanın dikkat çeken yönlerinden biri de gerek tefrikada gerekse kitap halindeki baskısında “Musavver Milli Hikâye” alt başlığıyla sunulması ve resimli olmasıdır. Araba Sevdası’ndaki resimler, bizzat bu roman için Ressam Halil Bey tarafından çizilmiştir. Biz de romanın bu baskısında Araba Sevdası’nda yer alan orijinal resimleri kullanmaya özen gösterdik. Romanda, bu resimlere dönemi yansıtan ve çoğu Atatürk Kitaplığı Arşivi’nden alınan kartpostallar ile fotoğraflar eşlik etmiştir.

Kitabın yayına hazırlanışı aşamasında emeği geçen Can Yayınları çalışanlarına teşekkür ederim.

Necati Tonga

Kırıkkale, 2019

*****

Okuyuculara

Malumdur ki insan eğlencesiz yaşayamaz. Bendeniz gibi yaratılışı gereği inzivayı sevenler içinse okuma veya yazmadan iyi eğlence olamaz. Şu kadar ki bu uğraş, devamlı ve özellikle ciddi olunca yorgunluğuna dayanmak mümkün değildir. Bu halde yorgunluğu az, eğlencesi çok meşguliyetler aranmak tabiidir. İşte şu ihtiyacın yönlendirmesiyle ara sıra böyle şeyler yazarak vakit öldürmeye mecbur oluyorum.

İyi bilirim ki içimizde bu türlü uğraşıları mesela satranç oynamaktan on kat saçma, bahçe kazmaktan on kat faydasız kabul edenler az değildir. İhtimal ki bu hüküm doğrudur. Ne fayda ki ben satrancı merak edemedim... Bahçe kazmayaysa mevsimin müsaadesi yok!

“Muhsin Bey...”1 hikâyesi hiçbir şey değilken okuyucular tarafından epeyce rağbet gördüğü için bu hikâyenin de yayımlanmasına cesaret edildi. Naçizane niyetim bunları birkaç parçaya ulaştırıp ve ondan sonra biraz daha büyüklerini de yazmaktır.

İnsanlıkla ilgili olarak geçen ibret verici olay ve durumlara şiir ve hikmetin iç içe geçtiği bir bakışla bakılırsa hepsi de az çok hüzünlü görünür. Bunlardan birtakımının üzüntülü gözyaşlarıyla, diğer bir kısmının tuhaf gülümsemelerle algılanmasındaki fark olayların asli özelliklerindeki fecilikten değil algılanış şekilleriyle ilgilidir. Hakikat veya imkân dairesinde tasarlamak ve tasvir etmek şartlarını yerine getiren büyük küçük hikâyelerse olayların ve insanlık hallerinin birer ibret verici aynalarıdır.

Bu düşünceye göre “Muhsin Bey...” hikâyesi okurlar tarafından ağlanacak şeylerden görülmüş olduğu halde bu Araba Sevdası gülünecek hallerden sayılsa gerektir. Fakat dikkat olunursa bu ondan elbette daha ziyade hüzünlü, elbette daha çok ıstırap vericidir!

İstinye

28 Kasım 1899

Recaizade M. Ekrem

1. Recaizade Mahmut Ekrem’in 1888 yılında yayımladığı, sevgilisini kaybeden Muhsin Bey’in dünyayla bağlarını koparışını anlatan uzun hikâyesi. (Y.N.)

*****

Birinci Kısım

1

Üsküdar Belediye Bahçesi (Resim: Halil Bey)

Üsküdar’dan Bağlarbaşı yoluyla Çamlıca’ya gidilirken Tophanelioğlu’ndaki dört yol ağzı mevkisinden yaklaşık olarak bir yüz adım ileriye bakış atılırsa o geniş şosenin sonunda, etrafı bir buçuk arşın kadar yükseklikte, duvarla çevrilmiş bir ağaçlık görülür.

Bu ağaçlığa varıldığı gibi şose yol, sağ ve sol olmak üzere ikiye ayrılır. Duvarla çevrili olan ağaçlığın büyükçe bir kapısı vardır ki iki yolun tam ayrılma noktasında bulunur.

Sağ ve soldaki yollardan hangisine gidilecek olsa diğer taraf bahsedilen ağaçlıkla çevrilidir. Ağaçlığın yanındaki duvar alçacık olduğundan üzerinden hayvan ve özellikle insan aşamasın diye boyunca teller uzatılarak korunmuştur.

Orta derecede bir yokuş üzerindeki bu yollardan basit bir yürüyüşle dört-beş dakika kadar gidilince daima duvarla çevrili olan ağaçlık bir meydancığa varılır. Ağaçlığın burada da cephede aşağıkine paralel bir kapısı vardır. Yüksekten kuşbakışı bir bakışla bakmak mümkün olsa bir koni şeklinde görünecek olan ağaçlık burada biterse de iki yol yine birleşemez. Meydancığın bir otuz adım ötesinde epeyce geniş ve yüksek bir set üzerinde –eski tarz binaları taklit yolunda yapılmış– enli, saçaklı, bir kattan ibaret bir bina ve bunun etrafında bazı büyücek ağaçlar mevcuttur. Onun üst yanında diğer bir setle başlayan yerse birtakım servi ve meşe ağaçlarını ve vaktiyle kırılamayıp kalmış ve mevkinin “Sarı Kaya” ismiyle adlandırılmasına sebep olmuş büyük büyük sararmış kayaları olan inişli yokuşlu kendi haline terk edilmiş bir mezarlıktır ki geçtiğimiz meydancıktan buraya değin olan mesafe de yine bir beş dakikalık kadar tahmin olunur.

Bu mezarlık da geçildikten sonradır ki iki yol hem birleşir hem de düzleşir. Buradan yine bir beş dakika kadar ileri yürünürse artık Çamlıca Dağı’nın eteğinde Kısıklı köyünün çarşısına varılmış olur.

Buraya çıkıncaya kadar yorulmadıksa yine aşağı doğru inelim de noktalarını ve sınırlarını belirlediğimiz yerleri inceleyelim. Tabiidir ki bu incelemeye de bahsi geçen ağaçlıktan başlayacağız.

Burası “Çamlıca Bahçesi”2 adıyla İstanbul’da en önce düzenlenmiş ve açılmış olan bahçedir. Birkaç zamandan beri halkın rağbetinden bütün bütün uzak olduğundan çoğu günler kapıları kapalı durur.

Yazın ve özellikle baharlarda bu bahçeyi açtırıp da aşağıki kapıdan içerisine girerseniz beş-on adım ilerleyerek etrafınıza bakınca çok büyük ve bayındır, iç açıcı bir bahçe içinde bulunduğunuzu derhal anlarsınız.

Bahçenin yalnız meydana geldiği tarihte güzel görünmesi fikriyle değil, ileride yani zamanlar gelip geçtikçe ağaçların, ormanların büyüyerek kazanacakları hale göre güzelliklerini daima artırarak koruyabilmesine dair ileri görüşlülükle yapılan iç bölümleme ve o büyüklü küçüklü tarhlarının3 uyumuna ve konumlanmalarına bakarak önce düzenlenmesini üstlenen tabiatsever kim ise sanatını alkışladıktan sonra her tarafı birer birer dikkat ve beğeniyle seyretmeye başlarsınız.

Dışarısının meraklı bakışlarını kesmek için kenarlara düzenli bir sırada dikilip gereği gibi büyümüş, dal budak salıvermiş salkım, aylandoz, atkestanesi gibi gölgeli ağaçlarla orta yerlerde yer yer dikilmiş çınar, kavak, manolya, salkımsöğüt gibi çeşit çeşit ağaçların ve bazı yerlerde bakışın ışığının değil güneş ışıklarının bile içerisine kolaylıkla nüfuz edemeyeceği şekilde sıklaşmış ormancıkların etrafında dolaşır; bunları ziyadesiyle gönlünüze uygun bulursunuz.

Biraz ilerleyince bir düzlüğün ortasında üstü kapalı, etrafı açık kameriye4 gibi bir şey ve bazı kenar yollar üzerinde kulübe tarzında düzenli ve hoş ufak ufak binalar gözünüze çarpar. Bunlardan çardağa benzeyen şeyin –özel günlerde müzik icrası için çağrılacak– çalgıcı takımına ayrılmış bir yer ve o kulübelerin de bahçe içinde yiyecek ve içecek satmak için yapılmış “büfe”ler olduğunu anlar, bunları da beğenirsiniz.

Azıcık daha ileri gidince bir büyük lak5, onun ortasında gönlünüze göre bir adacık, bu adayı kenara bağlamak üzere düzensiz bir şekilde çitten yapılmış tabii güzel köprüler ve adanın üzerinde yine işlenmemiş ağaç dal ve kütüklerinden inşa olunmuş zarif bir köşk gözlemler, bunlardan da aşırı hoşlanırsınız. En sonra yukarıki kapıdan çıkarak bahsettiğimiz meydancığı geçip ve set üzerine çıkarak evvelce gördüğünüz binayı da yakından seyrettiğiniz ve bunun da bahçeye bağlı bir “gazino” olduğunu öğrendiğiniz halde bahçenin her şekilde kusursuzluğunu kabul edersiniz.

2. 1870’te Millet Bahçesi adıyla açılan bahçe. (Y.N.)

3. Çiçek dikmeye ayrılan kısım. (Y.N.)

4. Yazın oturulmak üzere ahşap veya demirden yapılmış çardak. (Y.N.)

5. (Fr.) Lac: Göl. (Y.N.)

*****

2

Şu birkaç sözle nitelikleri kabaca tarif edilmiş olan Çamlıca Bahçesi bundan evvel şimdiki gibi hüzünlü bir tenhalık ve sessizlik mekânı değil şamatalı bir neşe ve fitne şenliğiydi.

Düzleştirilmesi ve düzenlemesiyle bir hayli zaman uğraşılan bu bahçenin 1870 yılının bahar mevsiminde açılacağı haberi İstanbul ile bilad-ı selase6 olarak adlandırılan yerlerin ahalisi arasında duyulunca zevk ve eğlenceye düşkün gençler ve özellikle böyle eğlenceleri erkeklerden birkaç kat fazla aramaya yaratılışları gereği mecbur olan hanımlar belirlenmiş zamanın gelmesini bekleyerek elbiseye, süse bağlı hazırlıklara gereği gibi hararet vermişler ve bizim memlekette örneği henüz görülmeyen bu “moda” seyir yerinden her vakit ve belki mehtaplı gecelerde bile faydalanma amacı kolaylıkla gerçekleşsin diye pek çok aileler Çamlıca, Bulgurlu, Kısıklı, Tophanelioğlu, Bağlarbaşı taraflarında köşkler, haneler kiralayarak bahar gelir gelmez hemen taşınmaya girişmişlerdi.

Nihayet o senenin mayıs ayı başlarında “bahçe” açıldı. Dinlenmeye ve dolaşmaya ayrılmış olan cuma ve pazar günleri Üsküdar, Kadıköyü, Beylerbeyi gibi Çamlıca’ya civar sayılan yerlerden başka İstanbul’un uzak yerlerinden, Boğaziçi’nden ve diğer yerlerden arabalar, hayvanlarla ve bazen yayan olarak gelen kadın erkek binlerce seyircinin bahçeye hücumu hakikaten görülecek temaşalardandı.

Çevresi bir çeyrek saatte ancak dolaşılabilen bahçe, o kadar genişliğiyle beraber o insan kalabalığını taşıyamadığından halkın birtakımı girdikçe diğer birtakımını çıkmaya mecbur ederdi. Bu şekilde gerek yukarıki gerek aşağıki kapıdan sürekli girip çıkan seyircilerin izdihamının çokluğuyla o koca bahçe –benzetme biraz kabacaysa da– büyük bir arı kovanını andırırdı. Fakat bu bir kovandı ki arıların bal alacakları çiçekler de içinde bulunurdu! İçeride kalanlardan –alafranga bir tabirle– taife-i latifeye7 mensup olanlar bahar çiçekleriyle rekabet eder gibi en parlak, en güzel renkler içinde ve üçü beşi bir yerde çiçekler gibi iki taraflarına salınarak gezinirler ve bunlardan bal almak hevesiyle kararsız olan arı mizaçlı genç beyler de çiçeklerin arasında ikişer ikişer dolaşırlardı.

Bahçenin dışarısına gelince o da bir başka âlemdi: Süslü hanımları, şık beyleri taşıyan birkaç yüz kadar araba bahçenin etrafını kuşatarak hareketli bir zincir gibi birbiri ardınca sürekli ve art arda dönerlerdi.

Gerçi o tarihte ağaçlar daha pek genç ve belki çocuk, ormanlarsa pek seyrek olmakla beraber bitki türleri içinde manzara güzelliğine sahip ve bahçeyi süslemeye yarar ağaçların ve çiçeklerin ve çimenlerin makbul ve itibarlı her türü kendisinde mevcut bulunduğu için tabiat denilen bahar ülkesinin özel olarak seçilmiş bir derlemesi gibi bakılmaya layık olan ve fazla olarak içinde lak ve köşk gibi bakışları başkaca memnun edecek şeyleri ve özellikle dinlenme ve huzur arzu edenler için yer yer sandalyeleri, kanepeleri bulunan bu bahçe halkın diğer seyir yerlerine olan rağbetini tamamıyla kendisine çekmişti. Bu sebeple cuma ve pazardan başka günlerde ve bazen mehtaplı gecelerde bile “bahçe” ziyaretçisiz kalmazdı. Onun için demiştik ki: Çamlıca Bahçesi bundan evvel şimdiki gibi hüzünlü bir tenhalık ve sessizlik mekânı değil şamatalı bir arzu ve fitne şenliğiydi. Gerçekten o yaşlı ağaçlar vaktiyle gençti, arzularının istekleri önünde kararsız olan gençler gibi bunlar da en hafif bir rüzgârla hemen sallanmaya, şevk ve ümide dair konuşmaya başlarlardı!

6. “Üç belde” anlamında Galata, Üsküdar ve Eyüp için kullanılır. (Y.N.)

7. Güzeller taifesi, hanımlar. (Y.N.)

*****

3

O senenin haziran ayı ortalarına doğru sıcaklar günden güne şiddetini artırdı. Sıcaklar arttıkça bahçedeki hararet azalmaya başlamıştı. O esnada bir perşembe gecesi olan fırtınayı takiben sabaha kadar devam eden yağmur havayı temizleyip düzelttiği ve tozları tamamen bastırdığı gibi dağlara bağlara da yeni bir tazelik verdiğinden bir gün sonraki cuma günü saat sekiz sularında8 “bahçe” örneği görülmedik bir kalabalığa erişmişti.

Bu kalabalığın çoğunluğu –kadınlar başka erkekler yine başka olarak– üçer beşer bahçenin içinde aşağı yukarı gezinirler, diğerleri de tarhların arasındaki kanepelere, sandalyelere oturarak ve çalgıcıların –o zamanlar İstanbulca pek “moda” olan– Bel Elen9 operasından çaldıkları havaları dinleyerek gezinenleri seyrederek eğlenirlerdi.

Bu seyircilerin içinde yaklaşık olarak yirmi üç-yirmi beş yaşlarında top simalı, saz benizli, ela gözlü, kara saçlı, az bıyıklı, kısaca boylu, güzel giyinmiş bir bey görülürdü ki aşağıki kapıya yakın ve kapıdan her gireni çıkanı görmeye uygun bir yer tutarak bir masanın iki yanındaki birer sandalyeden birisine kendisi kurulmuş, diğerine de yakasının iç tarafındaki “Terzi Mir”10 markası yakından geçenlerin gözlerine çarpmakta olan “pardösü”sünü sanki gelişigüzel atmıştı.

Masanın üzerinde bir tepsi içinde görülen bir “arpa suyu” kadehi hemen bir saatten beri geldiği gibi dolu durmaktaydı. Genç beyse oturduğu yerde sol ayağı üzerine atmış olduğu sağ ayağını mızıkanın usulüne uygun bir hareketle sürekli oynatır ve o ayağı pek de küçük değilken ziyadesiyle nazik ziyadesiyle biçimli gösteren “Heral”11 işi parlak ayakkabısının sivrice burnuna elindeki bağa saplı ve sapının üzeri Fransızca “M.B.” harflerini gösterir gümüş markalı bastonuyla devamlı vurur ve en azı her beş dakikada bir kere uçları altınlı bir siyah ipek şeride bağlı mineli saatini beyaz yeleğinin cebinden çıkarıp baktıktan ve sabırsızlıkla yerinden fırlayarak kapı tarafına doğru beş-on adım gittikten sonra yine sandalyesine dönerek evvelki vaziyetini alırdı. Genç beyin bu haline dikkat edenler kendisinin mühim bir bekleyiş rahatsızlığı içinde bulunduğuna hükmedebilirlerdi.

8. Alaturka saate göre. Bugünkü saatle yaklaşık 17.00. (Y.N.)

9. La Belle Hélène (Güzel Helen): Librettosu Henri Meilhac ve Ludovic Halévy tarafından yazılmış, Jacques Offenbach tarafından bestelenmiş bir operadır. Helen’in Troya Savaşı’nın başlamasına yol açmasını anlatan eser, ilk olarak 17 Aralık 1864’te Fransa’da sahnelenmiştir. (Y.N.)

10. Terzi Mir, Osmanlı’nın son dönemlerinde Beyoğlu’nda faaliyet gösteren (günümüzde Beyoğlu Derviş Sokak’ta yer alan 2 numaralı dükkânın olduğu yerde hizmet vermiştir) meşhur erkek terzilerindendir. O dönemde Terzi Mir’de dikilen kıyafetleri giymek, alafrangalaşma ve modaya uyma konusunda statü göstergelerinden biri kabul edilmiştir. (Y.N.)

11. Kunduracı Herald, İstiklal Caddesi 401 numarada hizmet veren dönemin meşhur ayakkabıcısıdır. (Y.N.)

*****

4

Muhteşem Bihruz Bey eski vezirlerden vefat etmiş ... Paşa’nın oğludur.

Şehirden şehre taşınarak on beş sene kadar aralıksız İstanbul’a ayak basmamış olan babasıyla küçük yaşlarında memleket memleket dolaştığından dolayı Bihruz Bey bir çocuk için birinci derecede öğrenilmesi gereken bilgileri on altı yaşına kadar elde edememişti. Sonunda pederinin görevinden alınması üzerine İstanbul’a dönmesiyle küçükbeyin bir ortaokula konulmasına nasılsa girişildi. Aradan altı ay geçmeden ... Paşa yine bir şehrin valiliğine memur ve İstanbul’dan tekrar ayrılmaya mecbur olduysa da artık bu defa Bihruz Bey eğitiminden geri kalmamak için validesiyle beraber İstanbul’da bırakıldı.

İki sene sonra paşa yine görevinden alınıp İstanbul’a geldiği zaman küçükbeyi kara cümleden12, imladan, okumadan bizzat imtihan ederek bilgisini yeterli derecede görmekle eğitimini tamamlayıp da bir diploma alıncaya kadar okula devam ettirmeye lüzum görmeyerek çocuğu kendi arzusu üzerine Babıâli kalemlerinden birisine çırak ettirmiş ve beyefendi için eğitimi artık elbette zorunlu görünen Fransızcayla beraber ikinci derecede lüzumu kabul edilen Arapça ve Farsçayı öğrenmek üzere Bihruz Bey’e başka başka maaşlı hocalar tutmuştu.

Bihruz Bey ilk hevesle beş-altı ay kadar kaleme devam ederek daha Fransızca bir ibare okumaya güç kazanamadan ağızdan bellediği bir hayli söz ve tamlamalarla en alafranga genç beylerin tavır ve kıyafet ve hal ve hareketini taklitte gerçekten büyük bir yatkınlık gösterdi.

Bihruz Bey anne ve babasının tek evladı olduğu için zaten pek şımarık büyümüştü. Babasının servet ve geliri, oğulun her arzu ettiği şeyi kolaycacık elde edebilmesine müsait olduğu gibi gençlik gereklerinden olan eğilimlere de hiçbir taraftan, hiçbir şekilde engelleme görmediği için Bihruz Bey sonraları kaleme gidip gelmeyi pek seyrekleştirmişti.

Kaleme gitmediği günlerse saçlarını kestirmek, terziye giysi ısmarlamak, kunduracıya ölçü vermek gibi hiç eksik olmayan vesilelerle Beyoğlu’nda, ötede beride vakit geçirir, cumaları pazarları da sabahleyin hocalarıyla yarımşar saat ders yaptıktan sonra hanesinden çıkar, akşamlara kadar seyir yerlerinde dolaşırdı.

Şehirlerde bulunduğu zaman en büyük zevki sırmalı giysiler içinde, midilli13 veya at üzerinde, arkasında çifte çifte uşaklarla sokak sokak gezip dolaşmaktan ibaret olan bu beyin İstanbul’a geldikten sonra merakı üç şeye yöneldi ki birincisi araba kullanmak; ikincisi alafranga beylerin hepsinden daha süslü gezmek; üçüncüsü de berberler, kunduracılar, terziler ve gazinolardaki “garson”larla Fransızca konuşmaktı.

Bey, kışları Süleymaniye’deki konaklarında, yazları da Küçük Çamlıca’daki köşklerinde ikamet ederdi. Kendisi gibi kibarzadelerin rağbet göstereceği hiçbir seyir yeri bulunmazdı ki bu beyefendi en son modaya uygun şekilde giyinmiş olduğu halde bazen yağız ve bazen kır bir çift beygir koşulu dört tekerlek üzerinde üstü ve yanları açık süslü bir peykeden ibaret olan ve seyisin oturmaya ayrılmış yeri arka tarafında bulunan arabasıyla orada hazır bulunmasın.

Kışın mesela zemheri içinde bir açık hava görünce arkasında özellikle süse halel vermemek için dar ve incerek ceket, dizlerinin üzerindeyse yalnızca süslü görünmek için bir kadife örtü bulunduğu halde Beyoğlu Caddesi’nde, Kâğıthane yollarında araba kullanmak isteğiyle en şiddetli poyrazın karşısında tiril tiril titreyen Bihruz Bey yazın da otuz-otuz beş derece sıcak günlerde Çamlıca, Haydarpaşa, Fenerbahçesi yollarında yine o hevesle en kızgın güneşin altında haşım haşım haşlanır ve fakat bu azabı kendisine en büyük zevk kabul ederdi. Bihruz Bey her nereye gitse, her nerede bulunsa amacı görünmekle beraber görmek değil, yalnız görünmekti.

Nihayet ... Paşa’nın ölümü üzerine küçükbey birden yirmi sekiz bin liralık bir mirasa kavuşarak eylemlerinde de serbest kalınca o büyük serveti az zaman içinde tüketecek bir eğlence hayatına koyuldu. Çünkü annesinin küçükbey hakkında eskiden beri hiçbir hükmü, hiçbir tehdidi işlemez ve etkili olamazdı. Babasının ölümüyle oğluna kalan servetin güzelce idaresi yolunda akrabadan bazı kişileri işe karıştırmak gibi önlemlere girişmişse de sonuçsuz kalacağını anladığı gibi çocuğu bütün bütün kendi havasına bırakmak zaafını göstermiş ve fazla olarak genç beye o yönden de bir sıkıntı çektirmemek üzere konağın mutfak masraflarını ve hizmetlerinde bulundurdukları bazı (emektar) çalışanların maaşlarını kendi gelirinden karşılamaya razı olmuştu.

Mirasyedi beyefendinin kendi eğlence hayatından başka hiçbir masrafı olmadığı halde her ay eline geçen yüz elli lira kadar bir para o eğlence hayatına yetmezdi.

Bu sıradaydı ki beyin Arapça ve Farsça hocaları birer birer aşağılandıkları için konağa gelmemeye başladılar. Yalnız Mösyö “Piyer” namındaki Fransızca hocası beyin mizacına göre şerbet verir kurnaz bir ihtiyar olduğu için onun eskiden olduğu gibi devamına izin verildi ve hatta dört liradan ibaret maaşı altı liraya çıkarıldı.

Genellikle mirasyedilerin düşündüğü gibi Bihruz Bey de servetini yemekle bitmez tükenmez zannederdi. Bu sebeple uluorta giriştiği harcamalara nakitten başlandı. Onlar bitince İstanbul tarafındaki en az gelir getiren dükkânlardan birer birer kurtulundu. Ardından Beyoğlu’ndaki mühim mağazalara sıra geldi. Bunlar da elden çıkarıldı. Gelir namına Galata’da bir han kalmıştı. Nihayet o da satıldı. Mülk olarak elde Süleymaniye’deki konakla Küçük Çamlıca’daki köşkten başka bir şey kalmadı. Fakat Bihruz Bey dalmış olduğu sefahat bataklığına arabasıyla, çalışanlarıyla, debdebesiyle batmakta devam ediyordu. Çünkü annesinin renk renk kadife kutular içinde çekmecelere süs veren mücevherlerine ve takılarına henüz el sürülmemiş ve hanımın kendi üzerinde bulunan diğer beş-on parça kira getiren mülküne ise hiç saldırılmamıştı.

12. Dört işlem. (Y.N.)

13. Çeşitli işler yanında çocuklar için binek hayvanı olarak kullanılan küçük boylu bir cins at. (Y.N.)

*****

5

Çamlıca Millet Bahçesi’nin açılacağını yakınlığı sebebiyle elbette herkesten evvel haber alan Bihruz Bey mart gelir gelmez annesini zorlaya zorlaya yazlığa taşınmaya razı etmiş ve köşke taşınmalarının ertesi günü hemen jarden püblik’e14 aceleyle girip içini ve dışını kontrol ederek buranın pek alamod15 ve özellikle kendi arzusu yönünden süslerini göstermeye pek favorabl16 bir promenad17 yeri olacağını anlayınca ekipaj’ına18 biraz daha süs vermek için Beyoğlu’nda sağladığı bazı vasıtalarla “Bender”19 fabrikası üretiminden olmak üzere gayet hafif ve zarif bir arabayla mevcutlarına nispeten ikişer parmak daha boylu bir çift eğitilmiş Macar araba hayvanı ısmarlamıştı.

Arabayla hayvanlar bahçenin açıldığının ikinci haftasında geldi yetişti. Bihruz Bey de hemen o haftadan itibaren her cuma ve pazar günü Millet Bahçesi seyircileri arasında görünmeye başladı.

Araba gerçekten o senenin moda rengi olan gayet açık tatlı sarıya boyanmış, yan tarafları beyin isim ve mahlasının ilk harflerini içeren yaldızlı birer markayla süslenmiş, tekerleklerinin çubukları incecik fakat kendisi ziyadesiyle yüksek, zarif ve nazik ve basit bir tabirle kız gibi bir şeydi.

Macar cinsinin en güzellerinden olan kır hayvanlara gelince bunların da gerek boyları gerek renkleri arabayla uygun olduğu gibi koşum takımı da tabii en iyisindendi.

Mevsimin modasına göre bazen koyu bazen açık renkte gayet dar elbisesi, bal renginde eldivenleri, ufarak fesiyle yan taraftan simasının bir yarısı Frenk gömleğinin dimdik duran yüksek yakasıyla örtülmüş, bileğinden aşağı ellerinin yarısından ziyadesi yine o gömleğin uzun kolları içinde saklanmış olduğu halde Bihruz Bey arabanın ön tarafında bulunarak hayvanların terbiyesini20 tutar, parlak düğmesi, lacivert setresi21, malta renginde açık ve dar pantolonu, dizkapaklarına kadar çıkan uzun konçlarının22 yukarıdan tersine kıvrılmış tarafı beyaz oradan aşağısı siyah çizmeleri ve beyinkinden daha açık, büyücek fesiyle seyis de kendi yerinde oturarak beyefendinin hareketlerine dikkat ederdi.

Bu sebeple Bihruz Bey’in ekipaj’ı –yukarıda tarif olunduğu gibi– bahçenin etrafını sürekli ve zincirleme dolaşan hareketli zincirin birinci övünç halkası sayılmaya layıktı!

Bihruz Bey bahçe seyrinde araba kullandığı zamanlar bir kimseyi çiğneyip de bir kaza çıkarmamak, arabayı bir yere çarptırıp da bir sakatlığa meydan vermemek için kendi hayvanlarının ve özellikle öndeki ve gerideki arabaların hareketlerine sürekli dikkat etmek mecburiyetinde bulunduğundan dolayı hiçbir şey göremez, hiçbir kimseye bakamazdı. Ancak görmek, bakmak da istemezdi. Çünkü tek amacı süs ve gösteriş hususunda araba seyrinin seçkinleri içinde birinciliği kazanmaktan ibaret olarak bu amacın gerçekleşeceğindense kendisi tamamıyla emindi. Şu kadar ki o kıyafette, o vaziyette ve özellikle o kalabalık içinde saatlerce araba kullanmak yorgunluğuna tahammül edemediğinden hem dinlenmek hem de ekipaj’ının seyirciler üzerinde oluşturduğu efe’yi23 bizzat gözlemlemek için ara sıra bahçenin üst tarafındaki meydancığın –gelen geçen arabaları görmeye, içindekileri seçmeye müsait– bir noktasında arabasını durdurur ve bazı vakit arabadan inerek bahçenin içerisinde bir tur yapmaya da rağbet gösterirdi.

Millet Bahçesi’nde Bihruz Bey’le Keşfi Bey’in karşılaşıp konuşması.
(Resim: Halil Bey)

Yine bir defa o şekilde araba içinde sürekli devreden bir seyirle eğlenirken kalem arkadaşlarından kendisi gibi epeyce süslü fakat arabalı değil hatta hayvanlı da değil yaya bir genç bey Bihruz Bey’in arabasına yaklaşarak beyefendiye a la mod yani kısacık bir selam vererek el de verdikten ve arabayı, hayvanları öven ve yücelten birkaç sözden sonra Bihruz Bey’in daveti üzerine arabaya çıkmış, ötekinin yanına oturmuştu.

İki arkadaş hem konuşurlar hem de gözleri önünden geçmekte olan arabaları seyrederlerdi. Bu arabalardan bir tanesi ikisinin birden dikkatini çekti. Çünkü bu araba güzel bir çift doru beygir koşulu, büyücek ve yeni bir landoydu. Çünkü landonun siyej’i24 üzerinde özel bir temkinle oturmakta olan koşe25 yani arabacı parlak düğmeliydi. Çünkü landonun içinde bulunan iki beyaz baştan bir tanesi beylerin bulundukları noktaya gelince arabadan dışarıya doğru özel bir tavırla uzanarak önce arabaya, hayvanlara, sonra da beyefendilere başka başka dikkatli bakışlarını yöneltmişti.

Lando ikinci defa geçtiği sırada o beyaz baş yine evvelki hareketi tekrar edince Bihruz Bey’in söze başlamasıyla iki genç arasında şu konuşma gerçekleşti:

“Tre şik!”26

“Trez elegant!”27

“Mon şer28 kimin bu lando?”

“Landoyu tanıyamadım.”

“E la blond?”29

“Blond’u30 tanıyacağım gibi...”

“Kim bakayım?”

“Fakat pek sür31 değilim. Bilmem. Benzetiyor muyum?”

“Kem port, dit!”32

“Zannederim ki bizim köyden. Belki de bizim kartiye’den...33”

“Drol!34 Dünyada ne kadar güzel varsa hepsi de sizin köyden mi olur?”

“Hepsi değil amma bazıları... Ne zannettin ya? Bizim köy cennetten bir parça, bunlar da hurileri!”

“Fenerbahçesi’nden dolayı mı?”

“Hayır, Kuşdili’nden dolayı...”

“Ben o dilden anlamam. Fener âlemi nasıl gidiyor? Mond35 geliyor mu?”

“Ne gezer! Sizin bu jarden’iniz36 yok mu, Papazın Bağı’nı da kuruttu, Fener’in parlaklığını da söndürdü, Moda’yı da eskitti! Şimdi buradan başka her yer dezer!37”

14. (Fr.) Jardin public: Umumi bahçe. (Y.N.)

15. (Fr.) À la mode: Son moda. (Y.N.)

16. (Fr.) Favorable: Uygun. (Y.N.)

17. (Fr.) Promenade: Gezinti. (Y.N.)

18. (Fr.) Équipage: Araba takımı. (Y.N.)

19. Bender fabrikası, o dönemde Fransızlara ait açık ve kapalı araba üreten ünlü bir müessesedir. (Y.N.)

20. Koşum, dizgin. (Y.N.)

21. Eskiden daha çok resmî dairelerde giyilen, düz yakalı, önü ilikli, Avrupai kesim bir tür ceket. (Y.N.)

22. Ayağa giyilen şeylerin ayak bileğinden baldıra doğru çıkan kısmı. (Y.N.)

23. (Fr.) Effet: Tesir. (Y.N.)

24. (Fr.) Siège: Arabacının oturduğu yer. (Y.N.)

25. (Fr.) Cocher: Arabacı. (Y.N.)

26. (Fr.) Très chic: Çok şık. (Y.N.)

27. (Fr.) Très élégant: Çok zarif. (Y.N.)

28. (Fr.) Mon cher: Azizim. (Y.N.)

29. (Fr.) Et la blonde: Ya sarışın? (Y.N.)

30. (Fr.) Blonde: Sarışın. (Y.N.)

31. (Fr.) Sûr: Emin. (Y.N.)

32. (Fr.) Qu’importe, dites: Ne önemi var, söyleyin. (Y.N.)

33. (Fr.) Quartier: Semt. (Y.N.)

34. (Fr.) Drôle: Tuhaf şey! (Y.N.)

35. (Fr.) Monde: Sosyete. (Y.N.)

36. (Fr.) Jardin: Bahçe. (Y.N.)

37. (Fr.) Désert: Issız, tenha, çöl. (Y.N.)

*****

6

Arkadaşıyla bu konuşmayı yaptığı kısa süre zarfında Bihruz Bey’in zihninden bir alay düşünceler geçmişti.

“Ne münasebet? Kadıköyü gibi burjuva kartiye’de38 bu derece şık bir ekipaj bulunsun! Ne münasebet? Orada olanlar hep malum. Blond’u tanırım demesi de ağız... Tanısaydı öyle mi dururdu? Oh! Kel bote divin!39 Sürtu kel gu ekselan!40 Benim ekipaj’a ne kadar dikkatli bakıyordu! Yaratılışının güzelliğini bu da ispat etmez mi? Acaba kimdir bu? Şüphesiz ün jön fiy blond41. Lakin şu Keşfi’yi nasıl savayım? O vakit çabuk anlaşılır, bakalım iltifat bana mı yönelikmiş yoksa ona mı? Kim olduğunu öğrenmek kolay. Takip de eder, gittiği yeri görürüm.”

Şu düşüncelerinden de anlaşılır ki Bihruz Bey “lando”nun Kadıköyü tarafından olduğuna ihtimal veremiyor ve arkadaşı Keşfi Bey’in, “Landoyu her ne kadar tanımazsam da sarışın hanımı bileceğim,” yollu sözünü –hanıma birlikte bakıyor olmak yönünden– bir tür tedbire yormakla beraber bu konuda da bütün bütün şüpheden geri duramıyordu.

“Lando”yu Kadıköyü’ne yakıştıramıyordu çünkü pek alafranga beylerle arkadaşlık etmesi sayesinde edindiği bazı fikir garipliği kapsamında olmak üzere Bihruz Bey İstanbul ile çevresindeki yerleri ve mahalleleri –birincisi kendisi gibi nobles42 yani itibarlı ve asil kişilerden oluşan sivilize43 kibara, ikincisi burjuva sınıfına yani medeni fikirlerden o kadar nasibi olmayan kaba tabiatlı, orta halli halka, üçüncüsü esnaf takımına mahsus olmak üzere– üç sınıfa ayırmış ve Kadıköyü’nü birinciye geçirmek lazım gelirken her nasılsa ikinci sınıfa dahil etmişti.

Arkadaşı Keşfi Bey’in, “Sarışın hanımı tanırım,” demesini hakikatten çok tedbir amaçlı bir yalana yormasındaki sebepse şuydu: Güya Keşfi Bey bu nazlı güzele kur44 edecek olursa –kendi köyünden bulunduğu ve zaten tanıdığı için– Bihruz Bey’in bir şey demeye hakkı ve rekabete kalkışmaya yüzü olamayacak. Halbuki Bihruz Bey nerede? Keşfi Bey nerede? İkisinin arasında asillik, layıklık, zariflik bakımından ve şahsen mevcut olan fark Küçük Çamlıca ile Kadıköyü arasındaki fark kadar büyük olarak “lando”nun seçkin koltuğunu süsleyen nazlı güzelin bu farkı bilmemesiyse Bihruz Bey’in fikrince mümkün değildi. Burası öyleyse de hanımefendinin bir aralık Keşfi Bey’e de bakışındaki hikmet neydi?

Bu bakışın manası Keşfi Bey’e, “Bey! Sen o arabaya hiç de yakışmıyorsun!” demek miydi? Yoksa kendisine karşı, “Ne için öyle adi adamlarla görüşüyorsunuz?” Veyahut, “Yanınızda o bulunmasaydı size daha başka türlü bakacaktım...” yollu bir şey miydi? Bunu derhal anlamak Bihruz Bey için pek önemli ve bu da Keşfi Bey’in savuşturulmasına bağlıydı. Onun için Keşfi Bey’i yanından defetmeye zihninde bir çare arayıp dururken Keşfi Bey’in, “Monşer, ben biraz da bahçeye gireceğim, arkadaşlardan birisiyle randevu’muz var, bakayım gelmiş mi...” yollu ayrılma talebinde bulunmasını, “Öyleyse orövuvar45,” diye karşılayarak iki arkadaş birbirinden ayrıldı.

38. (Fr.) Quartier bourgeois: Orta sınıf mahallesi. (Y.N.)

39. (Fr.) Quelle beauté divine: Ne ilahî bir güzellik! (Y.N.)

40. (Fr.) Surtout quel goût excellent: Özellikle ne ince bir zevk! (Y.N.)

41. (Fr.) Une jeune fille blonde: Sarışın bir genç kız. (Y.N.)

42. (Fr.) Noblesse: Asiller. (Y.N.)

43. (Fr.) Civilisé: Medeni. (Y.N.)

44. (Fr.) Cour: Kur yapmak. (Y.N.)

45. (Fr.) Au revoir: Hoşça kal. (Y.N.)

*****

7

Keşfi Bey gerçekten doğru bahçeye girdi ve kalabalığın içinde kayboldu. Bihruz Bey de fesini, boyunbağını düzelttikten, potinlerinin tozunu arabacısına aldırdıktan sonra yerine rahatça yerleşti. “Lando”nun gelmesini bekledi.

Aradan iki dakika geçmeksizin “lando” bahçenin öbür köşesinden göründü. Zavallı Bihruz Bey o güne gelinceye kadar öyle bir yürek çarpıntısına uğramamıştı. Başındaki kan kalbine doğru hücum ederek çehresinde mavi bir renk ortaya çıktı. Kendi kendine, “Diyabl! Par hazar sörej amurö?”46 gibi alafranga söylenmeye başladı. Oturduğu yerde bazı poz’lardan47 sonra landoya gözlerini dikti. Lando bütün gösterişiyle Bihruz Bey’in bulunduğu noktaya geliyorsa da içindekilerde katiyen bir hareket görülmüyordu. Bihruz Bey arabasını biraz geri almak bahanesiyle hayvanlarını hareket ettirdi. Bundan maksadı landonun içindekilere, “Ben buradayım!” demekti. Bu hareketin de etkisi olamadı. Lando geldiği gibi geçti gitti.

“Ne bayağı kadın! Yazık ekipaj’a. O da bir şey değil a... Zaten modası geçmiş! Hayvanlar dersen kaç paralık şeyler? Öyle ordiner48 insanlar kendileri gibi insanlara meyleder. Setu natürel49 lakin domaj!50 Vuala ün bote mal plase! Si se tün bote par ekzampl!51”

Bihruz Bey’in böyle sözler söylemeye kalkışması arabadan evvel iltifata kavuşamamasının getirdiği mahrumiyeti teselli etmek içindi; yoksa gerçekte o zamana kadar bir kerecik olsun tadını tatmadığı bir hasedin acılığını birdenbire tatmış ve bu hasedin tabii sonuçlarından olmak üzere ansızın beliren bir öfke nöbetine tutulmuş, gözleri kararmış, fikirleri bulanmıştı. Bu sebepten kendisine bir dakika evvel sevinçli bir şenlik âlemi gibi görünen o toplanma yerini gözleri huzursuz eden bir kargaşalıktan ibaret görmeye ve bahçeden doğru gelen mızıka seslerini kulakları tırmalayan bir cehennem ezgisi gibi duymaya başladı.

Fakat ne yapsın? Arabanın arkasından gitmek bir tenezzül, orada durmak tahammül edilemez bir durum, bütün bütün savuşup gitmek varsa da o da üzüntüye yorulacağı için kendince bir tür küçüklük. Biçare Bihruz Bey zihninde hiçbir şeye karar veremediği için olduğu yerde durup düşünüyordu.

Fransızca hocasıyla beraber okuduğu bazı romanlarda kendisinin karşılaştığı zor duruma benzer bazı olaylar geçmişti. Bir aralık hatırına onlar geldi. Onları düşündükçe yavaş yavaş kanındaki hiddet soğumaya başladı. Çünkü böyle durumlarda kadınlara karşı endiferans52 göstermekten başka etkili ve faydalı bir tedbir olamayacağına dair tecrübeyle sabit kuralı o romanların kendisine kazandırdığı faydalardan biri olmak üzere hatırlayarak olduğu gibi orada kalmaya ve “lando” tekrar gelip geçtiği vakit kendisi de amaçsız bir şekilde başka bir tarafa bakmaya karar verdi. Bu defa “lando”yu rahatlamış bir şekilde bekledi.

“Lando” dördüncü defa olmak üzere yine öbür taraftan göründü. Fakat bu defa doğruca bahçenin kapısı hizasına geldi durdu. Hanımların emir ve işaretleri üzerine arabacı derhal aşağıya atladı, arabanın kapısını açtı. Zihninde tamamıyla amaçsız görünmeye karar veren Bihruz Bey’in gözleri evvelkinden daha çok açılmış, ileriden bu duruma bakıyordu. Arabanın kapısı açılır açılmaz birbirini takip eden iki hanım indiler. Bunlardan birincisi o bildiğimiz sarışın hanım, diğeri de eşliğindeki hanımdı.

Hanımlar arabadan indikten sonra arabacı aldığı bir emir üzerine landoyu öbür tarafa doğru yürüttü. Sarışın hanım –kendisi gibi gönül avcılığında ustalık kazanmış nazlı güzellerin işveli tavırlarından biri olmak üzere– yanındaki hanıma bir şey söylemiş de ona gülüyor gibi gülümseyerek Bihruz Bey’e bakış attıktan sonra ağır ağır yürüdü. Arkadaşıyla birlikte bahçeye girdi.

Bunlar landolarını bahçenin hizasında durdurur durdurmaz Bihruz Bey kendi kendine, “Keşfi’nin randevusu anlaşıldı! Hay şıllık hay! Se ne kün grizet!53 Ya berikinin o ağızları neydi? Lakin bu kim? Belki bir kokot!54 Böyle bir bayağı kokot’la Keşfi gibi bir bayağı kurör’ün55 muamelelerini görmek de hoştur ya! Ben de bahçeye girer, bir tarafta bunları seyrederim. Ne ehemmiyeti var ki, ah o zevzeğe niçin yüz verdim de arabama çağırdım, yanıma oturttum? Lakin şunun kim olduğunu öğrenmeliyim. Laparans e trompöz56 derler. Ne kadar doğru bir söz,” yollu birtakım sözler söyleyerek bahçeye girmeye zaten karar vermişken sarışın hanımın o şekilde bakışından yine kendisine yönelmiş ve ümit veren bir mana çıkardığı için kadıncağız hakkındaki sözlerini geçici olarak geri alarak hemen arabasından fırladı, bahçeye girdi, önü sıra lakırdı ederek gayet yavaşça yürümekte olan iki hanımı takibe başladı.

46. (Fr.) Diable! Par hasard serai-je amoureux?: Vay canına! Yoksa âşık mı oluyorum? (Y.N.)

47. (Fr.) Pose: Yapmacık duruş. (Y.N.)

48. (Fr.) Ordinaire: Alelade, basit. (Y.N.)

49. (Fr.) C’est tout naturel: Bu çok tabii bir şey. (Y.N.)

50. (Fr.) Dommage: Yazık. (Y.N.)

51. (Fr.) Voilà une beauté mal placée! Si c’est une beauté par exemple: İşte yerini bulmamış bir güzellik! Eğer güzellik denebilirse. (Y.N.)

52. (Fr.) Indifférence: Kayıtsızlık. (Y.N.)

53. (Fr.) Ce n’est qu’une grisette: Basit bir kızdan başka bir şey değil! (Y.N.)

54. (Fr.) Cocotte: Fahişe. (Y.N.)

55. (Fr.) Coureur: Çapkın, hovarda. (Y.N.)

56. (Fr.) L’apparence est trompeuse: Görünüş aldatıcıdır. (Y.N.)

*****

8

Sarışın hanım kısadan uzunca, uzundan kısaca, tam orta boylu, narin yapılı, yürürken ansızın durur, dururken birdenbire hareket eder, döner döner arkasına bakar, hani şu:

“Ahû zî tu âmûht be-hengâm-ı devîden

Rem gerden u üstâden u vâpes nigerîden!57

meşhur sözünde tarif olunan cazibeli tavra sahip bir nazlı güzeldi. Saçları şimdiki boyaların verdiği kızıl renkte değil gayet açık tabii sarı, gözleriyse tabiatın ressamının güzel bir hatası olmak üzere mavi değil de çizgili koyu sarı, kaşları kumral, siması vücudunun narinliğine nispeten dolgunca, burnuysa çehrenin dolgunluğuna nispeten incecik “çekme” tabir olunan biçimde, ağzı şairlerin tasavvur ettikleri görünmeyecek kadar küçük nokta derecesinden beş-on bin defa büyük, fakat yine alışılmışın dışında küçüktü.

Şu özellikleriyle epeyce güzel denilen sarışın hanımın en büyük, en etkili güzelliği bakışıyla dudaklarındaydı. O bakışta bilmem ne keskinlik vardı ki dikilip durduğu vakit yöneldiği gözlere bir şimşek parıltısı gibi nüfuz ederek ta can evine ulaşır ve olağanüstü tabiatı ve yakıcılığı karşısında yürekleri tir tir titretirdi! O dudaklarda bilmem ne kuvvet vardı ki nazikçe konuşarak veya zarifçe tebessümle hareket etmeye başladığı zaman hasret çeken bakışlara türlü türlü manalar sunar ve bu manalar sakinlik ve dayanma gücünü yakardı!

Nazlı hanım ne kadar da güzel giyinmişti: O zamanın modasına pek de uygun olmayarak biraz darca kesilmiş süt mavisi rengindeki atlas feracesi boyundaki orantılılığı gizlemekten âciz olduğu halde araba içinde saatlerce üzerine oturulmaktan dolayı birçok kıvrımlar bükümler oluşması nedeniyle güneşe karşı gelince –usta bir ressam için örnek olmaya layık tarzda– gayet güzel, gayet gönül okşayıcı ışıklar gölgeler içinde bakışı çelen bir dalgalanma manzarası göstermekteydi. En ince cinsinden yaşmağı tozpembesi rengindeki yanakları üzerinde yeni açmış bir gülü süsleyen güzel bir çiğ tanesi gibiydi ve yaşmağın iki yanından haylazcasına dışarıya sarkmış olan ve en hafif esintiyle hemen oynamaya başlayan sırma tellerse beyaz bir bulut parçasına yansıyan güneş ışıklarını andırırdı. Başındaki hotoz da havaî maviydi. (Benzetmemizin bayağılaşmayacağından emin olsak bunu da o sarı saçlarla beraber güneşli bir gökyüzüne benzetirdik.) Eflatunun açığı eldivenler içinde saklı ellerin ve tahminen otuz dört numara iskarpin içinde ipek çorapla örtülü ayakların uyum ve inceliklerinin derecesi bilinemezse de arzulu bir bakış için bunlar da pek sevimli, pek nazikti.

Sarışın hanımın şemsiyesine gelince öyle dantelli, saçaklı nev’inden parlak renkli değil de yaratılışındaki –hani ya şu Bihruz Bey’i ilk görüşte “Kel gu ekselan!”58 sözüyle kendisine övgüler düzdüren– zarafetin en büyük nişanı olmak üzere sade, güzel ve yalnız sapına feracesinin renginde bir kurdele bağlı siyah ağır atlastandı. (Okuyucular isterlerse bu şemsiyeyi de o güneşli gökyüzünün bir tarafında bir kara buluta benzetebilirler. Şu kadar ki o zaman benzetmenin sunacağı hayal terse çevrilmiş olur. Çünkü bulut göğün içinde olmak lazım gelirken gökyüzü bulutun içine girmiş olur.)

Sarışın hanımın yaşından bahsetmedik, çünkü bilmiyoruz. Dişlerini anlatmadık, çünkü göremedik. Fakat tahminimizce nazlı hanım olsa olsa yirmi yaşını henüz bitirmiş olmalı. Dişler de elbette iki dizi incidir!

Buna refakat eden hanıma gelince, bu ötekinden boylu, ötekinden enli, ötekinden yaşlı, hem de çok yaşlı... Mavi gözlü, esmer yüzlü fakat canlı canlı yürüyüşü sebebiyle pek dinç, lakırdıyı çok etmesi, latifeyi çok sevmesi ve daima gülmesinden dolayı pek neşeli, yanlarından gelen geçenlere hemen bir şey söyleyecek gibi dikkatli dikkatli bakması sebebiyle serbestliğe alışmış, sanki Kalpakçılarbaşı’ndaki dükkânlardan çokça alışveriş etmiş olmasını akla getirir bir hanımdı.

Siyaha yakın koyu yeşil canfesten59 feracesine söz yoksa da bunun arka eteğini daima sağ eliyle tutup kaldırmasında pek de zarafet yoktu. “Karamandola”dan60 potinleri eski değilse de yürürken feracenin etekleri çok kalktığından o potinlerin üst tarafından beyaz tire çorapların görünüşü pek güzel gelmiyordu. Sol elindeki beyaz şemsiye ipekli gibi parlıyorsa da büküm yerlerinin bir parçacık sararmış olması o kadar hoş görünmüyordu. Kalınca yaşmağı o yaşta bir hanım için pek münasipse de bu yaşmağın ara sıra çenesinden aşağıya doğru düşmesi hiç de sevilir şey değildi. Bununla birlikte bu iki hanımın birbirlerine refakati aşırılıkları gidererek bir güzel manzara meydana getiriyordu. Sarışın hanım mesela bir sarı gül, diğeriyse o güle bağlanmış bir mazı61 dalıydı. Yahut sarışın hanım çiçek açmış bir nazik fidan, yanındakiyse o fidanın biçimsiz bir gölgesiydi. Veyahut sarışın hanım parlak bir güneş, öbürüyse o güneşin yanından ayrılmaz, o güneşi daha şaşaalı göstermekle beraber kendisi de hoş görünür bir kara buluttu.

57. Molla Câmî’ye ait olan, suzinak ve bayati makamlarında bestelenen beyit, Türkçeye şöyle aktarılabilir: “Ceylan koşarken ürkmeyi, durmayı ve dönüp arkasına bakmayı senden öğrendi.” (Y.N.)

58. (Fr.) Quel goût excellent: Ne ince bir zevk! (Y.N.)

59. Bir tür desensiz ipekli kumaş. (Y.N.)

60. Ayakkabı ve terlik yüzü olarak kullanılan, satene benzer sağlam ve parlak kumaş. (Y.N.)

61. Servigiller familyasından her mevsimde yeşil olan bir süs ağacı. (Y.N.)

*****

9

İki hanım ağır ağır gittiler, bahsedilen lak’ın yanında durdular. Oraya beş-altı kadar çiçek, birkaç da arı toplanmış, havuzu temaşa ediyordu. Bihruz Bey de berikilerin arkaları sıra gitti. Dört-beş adım kadar uzakta, lak’ın kenarında bastonuna dayandı durdu.

Havuz bu türden durgun sularca eskilik ve beklenmişlik işareti olan ve bazı vakit berraklıktan daha çok hoşa giden yeşil rengi henüz kazanamamışsa da epeyce bulanmış, sararmış olduğundan yüzeyi kenar ve civarındaki ağaç ve bitkilerle temaşasına gelenlerin şekil, dış görünüş, endam ve suretlerine aynalık edebiliyordu. İçerisindeki kırmızı, beyaz, siyah renkte balıklar güneşten hayat hisselerini almak için ta suyun yüzüne kadar çıkmış ve su âlemi içinde sakince ve kendinden geçmişçesine dolaşmaya dalmıştı. Havuzun güneş ışıklarının yansımasıyla parıl parıl parlayan yüzeyi –içindeki bu balıklarla beraber– çirkin renkte çiçekli bir ipek kumaş gibi görünürdü.

Sarışın hanımla refakatindeki hanım lak’ın kenarına gidip de yüzünde kendi akislerini görünce sarışın hanımın söze başlamasıyla aralarında şöyle bir konuşma geçmeye başladı:

“Bak bak Çengi Hanım yer aynası! Görüyor musun kendini?”

“Yer aynası mı? O da nedir? Yerelması bilirim ama yer aynası hiç işitmedimdi!”

“Yaşmağını biraz sıyırır da bakarsan yer aynasının içinde iki tane yerelması da görürsün...”

“Nesine bakayım, bulanık bir su... O kırmızı şeyler de galiba Amasya elması olacak.”

“Ay Amasya’da elmas çıkar mıymış? Ben de bunu işitmedimdi.”

“Elma, ayol elma! Elmas değil. Elmasın, pırlantanın İngiltere’de çıktığını bilmeyecek ne var? Sen de eğlence bulamadın da besbelli benimle eğleniyorsun...”

Hanımların bu konuşmasını büyük bir dikkatle ve ehemmiyet vererek işitmek için olduğu yerde –alafranga bir tabirle– baştan ayağa kulak kesilen Bihruz Bey “yer aynası” benzetmesi ve özellikle “yer aynası içinde yerelması görüneceği” göndermesinden dolayı kendi kendine, “Kel espri! Kel fines!”62 diyerek sarışın hanımın zarafetine hayran olup dururken en sonra “İngiltere” sözünü işittiği gibi bunu yalnızca kendisine ait olmak üzere fırlatılmış –pırlanta kadar kıymetli– bir ufak taş olmak üzere telakki etmek istedi. Bunda da esasen hakkı vardı. Çünkü o toplanma yerinde kendisinden başka –İngiltere’den henüz gelmiş bir mösyö gibi– alafranga giyinmiş kimse yoktu. Dünyalara değer böyle bir iltifata kavuşmaktan dolayı kendisini en birinci bahtiyarlardan addetmeye kalkışan Bihruz Bey bu taşın, yani bu zarif hediyenin altında kalmayacak şekilde güzel bir karşılık hazırlamaya başladı.

Bu sırada orada mevcut olan seyirciler de çekiliyorlardı. Beyefendi bu güzel tesadüften faydalanarak derhal hanımlara yaklaştı, jaket’inin bir iliğine sokulmuş olan beyaz jeranium’u63, yani kaba Türkçesi “sardalya” çiçeğini yerinden çıkardı ve, “Kıymeti İngiltere’yi, Fransa’yı ve belki bütün Avrupa’yı satın alabilecek olan pırlantanıza böyle bir fane64 çiçekle karşılık vermek layık değilse de kabulüne tenezzül buyurmanızı ricaya cesaret etmekle kendimi bahtiyar sayarım. Öyle bir iltifatınız admiratör’ünüzü65 ne derecelere kadar örö66 ettiğini tarif edemem...” diyerek çiçeği sarışın hanıma doğru uzattı. Sarışın hanım bu lakırdıyı hiç üzerine almayarak güya kendi temaşasıyla meşgul oluyordu. Nihayet refakatindeki hanımın uyarısı ve zorlamasıyla Bihruz Bey’e doğru döndü, “Teşekkür ederim,” dedi, çiçeği aldı, bir topluiğneyle göğsünün bir tarafına iliştirdi. Ardından yanındaki hanıma, “Acaba köşke girmeye izin var mıdır?” diyecek oldu. Öteden Bihruz Bey hemen söze karışarak, “Bahçenin her tarafını gezmeye herkesin druva’sı67 vardır. Zaten böyle rüstik68 yerlere sizin gibi huriler, periler yakışır!” dedi. Bunun üzerine sarışın hanım gülerek arkadaşına doğru eğildi, gizlice bir şey söyledi. Söylediği, “A... bu benim adımı nereden öğrenmiş?” sözünden ibaretti.

Bihruz Bey derece derece sarışın hanıma yaklaşmak, onunla bilişmek, tanışmak, konuşmak istiyor, halbuki birinci tesadüfte o kadar yakından kendisini Bihruz Bey’e göstermek (artık bari ismiyle analım) Periveş Hanım’ın hesabına uymuyordu. Bu sebeple iki hanım köşkü gezmekten vazgeçerek aşağı doğru yürüdüler, beş-on adım sonra kalabalığın içine girdiler. Bihruz Bey de gölge gibi bunları takibe başladı.

62. (Fr.) Quel esprit! Quelle finesse!: Ne zekâ! Ne ince düşünüş! (Y.N.)

63. (Fr.) Geranium: Sardunya. (Y.N.)

64. (Fr.) Fanée: Solmuş. (Y.N.)

65. (Fr.) Admirateur: Hayran. (Y.N.)

66. (Fr.) Heureux: Mutlu. (Y.N.)

67. (Fr.) Droit: Hak. (Y.N.)

68. (Fr.) Rustique: Köy, kır hayatına ait. (Y.N.)

*****

10

Bihruz Bey hem ağır ağır yürür hem de Periveş Hanım’ın güzelliğinin niteliklerini ve halinin güzelliklerini birer birer anarak ve tekrarla –böyle yüzü melek, huyu melek, espri’si fevkalade, edükasyon’u69 mükemmel ve bu özelliklerle gayet nobl70 bir aileye mensubiyeti şüphesiz olan bir hanımefendinin Keşfi gibi bir bayağı, bir mal elöve71 adama iltifata tenezzül etmesi mümkün olmayacağını– düşünür ve biraz evvel bu hanım hakkındaki kötü zannından dolayı ortaya çıkan duygularını şu aşağıki düşünceleriyle düzeltmeye çalışırdı:

“Bu nasıl bote72? Uzaktan güneş gibi görünüyor, gözleri kamaştırıyordu. Yakından ay gibi parlıyor da insanın baktıkça bakacağı geliyor! Ne kadar poetik73 bir bote! Ya o konversasyon’un74 güzelliği! Miruvar terestr, o glas parter. Tre bel komparezon pur ön pöti lak.. Se trejoli!75 İngiltere pırlantası! Bu da güzel. Benim için ön pö tro flatan me sa nöfe riyen.76 Çiçeği pek güç aksepte77 etti. Tabii, öyle bir jönperson78 için sa va bien, sa ne kö dö la püdör, se dö la kandör!79 Acaba adı nedir? Ah! Aceleyle soramadım. Emosyon80 bırakmıyordu ki... Ben de güzel karşılık verdim ya. Örözman81 üzerimde o çiçek bulundu. Gerçekten pek poetik bir rankontr82 oldu. Viktuar!83 Öyle bir lak’ın kenarında... Lamartin!84 Ah Lamartin! Gelip de bu hali görmeliydin! Beş dakika içinde en parlaklarından beş yüz ver85 yazmak için ne şairane bir “tablo”ydu! Çengi Hanım... Kel drol dö nom!86 Çengi... Malum sözler.. Lakin bu kelimeyi isim olarak hiç işitmedimdi. Orijinal, bu da pek orijinal. Şu tuvalet’e87 bak! Şu yürüyüşe bak! Gerçekten bir “Kalipso88”, sanki “Kalipso”yu adasından almışlar... Yaşmaklamışlar, feracelemişler de şu bahçenin içine salıvermişler!”

İşte Bihruz Bey bu yolda düşünür, düşündüğü kadar da mesut olur ve övünürdü. Çünkü önü sıra tam bir naz ve edayla yürümekte ve güzelliğine, zarafet ve kıyafetine yalnız erkekleri değil kendi derecesinde süslü hanımları bile hayran etmekte olan Periveş Hanım’a beğenilmek bahtiyarlığı o kadar şık beyler içinde yalnız kendisine nasip olmuştu. Gerçekten nazlı hanım her adımda beş-on kişiyi kendisine yol açtırmak için yollarında durdurduğu halde bunların hiçbirisine bakış atmaya bile tenezzül etmeyerek ve yalnız güzellikte, parlaklıkta kendisine rakip saydığı taze çiçekleri hafiften küçümseyici bakışlarla kuşatarak ilerlerdi.

Bihruz Bey başarısından emindi. Yalnız bir hatıracık ara sıra kendisini huzursuz ediyordu ki o da –Keşfi Bey bahçedeyse elbette görüleceğinden– sarışın hanımın ona karşı ne muamelede bulunacağı endişesiydi.

Çalgı mevkisine kadar Keşfi Bey görülmedi. Bihruz Bey’in de mutluluk göğünün ufkundaki o kara hatıra bulutu yavaş yavaş dağılmaya başladı. Biraz daha ilerlediler. Burası kalabalıktan uzaktı. Bihruz Bey adımlarını sıklaştırdı, hanımlara yetişti. Bu süratten maksadı sarışın hanımı bir daha nerede ve ne vakit görmek mümkün olacağını sormaktı. Sarışın hanım buna meydan vermeksizin Çengi Hanım’a hitaben, “Burası pek güzel... Pek hoşuma gitti... Gelecek cuma da gelelim, hem doğruca buraya girelim,” dedi. Bunun üzerine Bihruz Bey, “Akel ör?89 Pardon efendim, saat kaçta?” der demez geriden doğru bir, “Haset! Haset!” bağırtısı geldi. Hepsi birden döndüler baktılar. Bunu söyleyen oracıkta ağaçlarla çevrili bir tarhın içinde yalnız başına oturmakta olan Keşfi Bey’di. Hanımlar bağırışın sahibini tanıyarak birbirlerine bir şey söylediler, gülüşmeye başladılar. Bu sırada aşağıki kapıya da ulaşmışlardı. Bihruz Bey’in, “Saat kaçta?” suali cevapsız kaldı.

Hanımlar kapıdan çıktılar. “Lando” evvelce aldığı emir üzerine oraya gelmişti. Arabacı mevkisinden indi, arabanın kapısını açtı, hanımlar içeriye girer girmez kapı “tak” diye kapandı. Arabacı mevkisine çıktı, ardından bir kırbaç şakırtısı işitildi, lando süratle aşağı doğru yürümeye başladı.

69. (Fr.) Éducation: Eğitim, yetişme tarzı. (Y.N.)

70. (Fr.) Noble: Asil. (Y.N.)

71. (Fr.) Mal élevé: Fena yetişmiş. (Y.N.)

72. (Fr.) Beauté: Güzellik. (Y.N.)

73. (Fr.) Poétique: Şairane. (Y.N.)

74. (Fr.) Conversation: Konuşma. (Y.N.)

75. (Fr.) Miroir terrestre... Ô glace parterre... Très belle comparaison pour un petit lac. C’est très jolie!: Yer aynası. O yerdeki ayna. Bir küçük göl için çok hoş bir karşılaştırma... Çok sevimli! (Y.N.)

76. (Fr.) Un peu trop flattant, mais ça ne fait rien: Biraz fazla övücü ama zararı yok. (Y.N.)

77. (Fr.) Accepter: Kabul etmek. (Y.N.)

78. (Fr.) Jeune personne: Genç. (Y.N.)

79. (Fr.) Ça va bien, ça n’est que de la pudeur, c’est de la candeur: Pek güzel, bu durum yalnızca iffetten, saflıktan. (Y.N.)

80. (Fr.) Émotion: Heyecan. (Y.N.)

81. (Fr.) Heureusement: Çok şükür. (Y.N.)

82. (Fr.) Rencontre: Tesadüf. (Y.N.)

83. (Fr.) Victoire: Yaşasın. (Y.N.)

84. Lamartine’in “Le Lac” şiirine atıfta bulunulmaktadır. (Y.N.)

85. (Fr.) Vers: Mısra. (Y.N.)

86. (Fr.) Quel drôle de nom: Ne tuhaf isim. (Y.N.)

87. (Fr.) Toilette: Giyim kuşam. (Y.N.)

88. Yunan mitolojisinde tanrılardan uzakta, ıssız Ogygie adasında yaşayan peri. İsmi “saklamak, gizlemek” anlamındaki kalyptein’den gelmektedir. (Y.N.)

89. (Fr.) À quel heure: Saat kaçta? (Y.N.)

*****

11

Bihruz Bey Çamlıca Bahçesi’nde. (Resim: Halil Bey)

Bihruz Bey bu dakikada pek bedbahttı. Keşfi Bey’in o şekilde haykırması, hanımların o şekilde gülüşmesi, sualinin cevapsız kalması, arabacının, o teresin de landonun kapısını açmakta, hanımları alıp gitmekteki sürati, nihayet sarışın hanımın arabadan bakıp da bir adiyö’cük90 bile demeksizin çıkıp gitmesi zavallı beye pek çok tesir etmişti. Bu aşırı üzüntü şaşkınlığı içinde birden hatırına landoyu takip etmek fikri geldi. Kapının yanında bağcı kılığında iki kişi durmuş konuşuyorlardı. Onlara bakarak sertçe bir edayla, “Mon ekipaj?”91 dedi ve muhataplarının hızlıca hareket etmelerini bekledi. Fakat herifler bundan bir şey anlamadıklarından şaşırmışçasına birbirine bakmaktan başka hiçbir şey yapamadılar. Bihruz Bey’in buna da canı sıkıldı. Artık kendi gözleriyle arabasını aramaya başladı. Halbuki yukarıki kapıdan bahçeye girdiği zaman ekipaj’ı aşağıki kapıya getirmesini koşe’ye tembih etmemişti. Onun için araba kendisini bıraktığı yerde bekliyordu. Sarışın hanımın ardı sıra bir kere bahçeden dışarıya çıkmış bulunduğu için şoseden yukarıya doğru aceleyle yürümek istediyse de birbiri ardınca gelmekte olan arabaların izdihamından ve özellikle bir sarı bulut gibi havaya yükselmekte olan tozun yoğunluğundan ürktü. Tekrar bahçeye girdi. Aceleyle giriş ücreti vermeyi unutmuştu. Gerçekleşen ihtar üzerine elini cebine soktu, bir mecidiye92 çıkardı, para alan adama fırlattı. Mecidiyenin üst tarafını almaya meydan yoktu. Koşar gibi bir süratle yürürken Keşfi Bey’i biraz evvel gördüğü yerde göremeyince süratini daha da artırdı. Bu aralık yolunun üzerinde karşılaştığı süslü bir madamanın fistanına bastı yırttı. Telaşından zarar gören kişinin cinsiyetini ve özellikle yabancılığını düşünemeyerek, “Pardon mon şer!”93 dedi geçti. Biraz daha ötede bir tepsi içinde kahve ve bira götürmekte olan “garson”a çarptı, tepsiyi yere düşürdü. Şişeler kırıldı. Dökülen kahveler, biralar kendisiyle beraber kadın erkek birkaç kişinin daha üstüne başına sıçradı. O yine koşup gidiyordu. Garson, “Beyefendi! Beyefendi! Bizim zararlar ne olacak?” diye haykırmaya ve arkasından koşmaya başladı. Çaresiz bunun için de durdu. Jile’sinin94 cebinden bir altın çıkardı, garsona doğru attı. Bu aralık tanıdığı bir kişiye rast geldi. O zat bir şey söylemek, bir şey anlatmak için kendisini yolundan alıkoymak istediyse de bey, “Je afer! Je afer! Jö süi tre prese,”95 diyerek bundan da kurtuldu. Hele güçbela kapıdan çıktı, arabasını buldu. Par malhör96 arabacı hayvanların önüne birisini bırakarak o da kendinin bir ufak işi için bir tarafa gitmişti. Bihruz Bey arabacının dönmesini beklemedi. Hemen yerine çıktı, terbiyeleri eline aldı, hayvanları kırbaçladı, aşağıya doğru mümkün olan süratle gitmeye başladı.

Beylerbeyi, tarihsiz. (Atatürk Kitaplığı Fotoğraf Arşivi)

Yolun üzeri arabalar, hayvanlar, insanlarla hıncahınç dolu olduğundan Bihruz Bey dakikada bir durmaya mecbur oldukça sabırsızlığından pek ziyade sıkılırdı. Hele aşağıki kapıyı da buldu. Oradan ötesi tenhacaydı. Arabayı alabildiğine koşturarak Tophanelioğlu mevkisine geldi, birdenbire durdu. Çünkü burada karşısına çıkan dört yoldan hangisine gitmek lazım geleceğini evvelce düşünüp kararlaştıramamıştı. Burada dahi çok sıkılmaya başladı. İki dakika kadar durakladıktan sonra Beylerbeyi’ne inen yolu tutturdu. İstavroz97 üzerlerine kadar bir koşu gitti. Landodan bir iz bile bulamadı. Oradan döndü. Bağlarbaşı, Nuhkuyusu yoluyla Haydarpaşa’ya indi, landodan yine iz bulamayınca bütün bütün üzüldü.

Bu esnada vakit de on ikiyi geçmiş, yarıma98 geliyordu. Çaresizce Koşuyolu’ndan ağır ağır giderek büyük bir teessürle köşküne döndü. Doğruca odasına çıktı. Fesini bir tarafa attı, eldivenlerini çıkardı. O aralık, “Mösyö e servi, e Mösyö Piyere e la...”99 diye gelen uşağı Mişel’i uyararak savdıktan sonra trapeze’nin100 üzerinde bir tabak içinde duran frenk sigaralarından birisini aldı, tepesini dişiyle kopardı, sigarayı lambadan yaktı, kanepeye geçti oturdu ve sigarasının tavana doğru yükselmekte olan mavi dumanını bakışıyla takip ederek üzüntülü bir şekilde düşünmeye başladı.

90. (Fr.) Adieu: Hoşça kal. (Y.N.)

91. (Fr.) Mon équipage: Arabam nerede? (Y.N.)

92. Sultan Abdülmecid tarafından bastırılan 20 kuruş değerindeki gümüş para. (Y.N.)

93. (Fr.) Pardon mon cher: Affedersiniz azizim. (Y.N.)

94. (Fr.) Gilet: Yelek. (Y.N.)

95. (Fr.) J’ai affaire! J’ai affaire! Je suis tre pressé: İşim var! İşim var! Çok acelem var. (Y.N.)

96. (Fr.) Par malheur: İşe bak ki. (Y.N.)

97. Bugünkü Beylerbeyi’nin bulunduğu bölgenin Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde geçen eski adı. (Y.N.)

98. Alaturka saate göre. Bugünkü saatle yaklaşık 20.00-20.30. (Y.N.)

99. (Fr.) Monsieur est servi, et Monseiur Pierre est là: Mösyönün yemeği hazır ve Mösyö Pierre burada. (Y.N.)

100. (Fr.) Trapeze: Masa. (Y.N.)

*****

12

Periveş Hanım’la arkadaşı Çengi Hanım’a gelince, bunların terbiye ve erdem bakımından özellikleri bahçede lak’ın yanında Bihruz Bey’e karşı gösterdikleri laubali tavırlardan ve biraz aşağıda anlatılacak olan konuşmalarından anlaşılır. Burada yalnız şunu anlatmak lazımdır ki Periveş Hanım –Bihruz Bey’in yakıştırdığı gibi– öyle şerefli bir aileye, asil bir hanedana mensup olmadığı gibi ikametgâhının bulunduğu yer de Bihruz Bey’in sınıflandırmasına göre tahminine uygun olmak üzere kibar sınıfına mahsus olan yerlerden değildi.

Kaşıkçı esnafından Sakin Ağa adında namuslu bir adamın kızı ve arzuhalcilikle geçimini sağlayan Mağmum Efendi adında şerefli bir kişinin eşi olan Periveş Hanım on altı yaşında pederini kaybettikten ve yirmi üç yaşında kocasından ayrıldıktan sonra validesi Zaime Hanım’la birlikte Karabaş Mahallesi’nde bulunan dört odalı evlerinde fakirlik içinde ve fakat yine namuslu bir şekilde geçinir giderlerdi. Gerçekten fevkalade denecek güzellerden olan Periveş Hanım’ı bir kötü tesadüf Çengi Hanım denilen yoldan çıkarıcıyla biliştirmiş ve bu şekilde zavallının az zaman içinde güzelliğinin ve zarafetinin şöhreti gereği gibi yayılmış ve fakat –yazık ki!– mücevher değerindeki erdemi bütün bütün kaybolmuştu.

Bu kötü ilişkinin kurulmasından sonra Periveş Hanım çoğunlukla Çengi Hanım’la bir araya gelir, daima onunla gezer ve gerektikçe de Çengi Hanım’ın evinde gecelerdi.

Bunların Çamlıca Bahçesi’nde görüldükleri günün sabahı Periveş Hanım adi bir yatak bağına bürünmüş olduğu halde Karabaş Mahallesi’nden çıkarak sekiz yaşında bir komşu çocuğu refakatiyle bir hayli mesafe kat ettikten sonra güneş görmez ve bu yüzden çamuru kurumaz bir sokağın izbe bir köşesinde –karşısı bostan, arkası yine bostan her iki tarafı bekâr odaları, ahır filan gibi önemsiz basit binalarla çevrili olmak üzere– tek başına bulunan şüpheli bir eve gelmişti.

Burası Çengi Hanım’ın ikametgâhıdır. Periveş Hanım’ın varışından bir saat sonra bu iki hanım yukarıda tarif olunan zarif kıyafete girmiş oldukları halde yaşlısı önde, genci arkada olarak evden çıktılar, Aksaray Caddesi’ne doğru yürüdüler.

Hanımların evden çıktıkları zaman kararları Samatya’ya kadar yaya inerek oradan demiryoluyla Makriköyü’ne101, oradan da Sakızağacı mesiresine gitmekti. İşte bu kararla yürürlerken Periveş Hanım, “Çamlıca Bahçesi’ni pek methediyorlar... Bugün de oraya gitsek acaba nasıl olur?” yolundaki sorusuna Çengi Hanım tarafından verilen olumlu karşılık Sakızağacı kararını Millet Bahçesi’ne çevirmişti. Bunun üzerine hanımlar hareketlerini hızlandırarak Aksaray’ın tramvay durağına yetiştiler ve hemen hareket etmek üzere bulunan tramvay arabasına çıktılar oturdular. Üç çeyrek saat sonra Köprübaşı’nda tramvaydan indiler, Köprü’yü geçerek Üsküdar vapuruna girdiler. Vapura girdikten yarım saat sonra da Üsküdar Vapur İskelesi’ne çıktılar. Beylik ambarın önüne doğru yürümeye başladılar.

Diğer günler vapurdan çıkan halkı karşılamaya koşarak, “Boş araba! Araba lazım mı? Sizi şu temiz kupayla102 götüreyim?” yollu sözlerle rahatsız edici çığırtkanlıklarla birbirleriyle yarışan arabacılardan hiçbirisi görünmedi. Çünkü o gün mesire yerlerine dağılmak için kira arabalarına yapılan hücum diğer vakitlerden pek çok fazla olduğundan bir saatten beri iskelede boş bir tek araba bile kalmamıştı.

Çengi Hanım’ın orada rast geldiği işsiz bir adama, “Ayol! Kira arabası arıyoruz, acaba nerede bulunur?” sorusuna, “Hanımefendi boşuna aramayınız, bulamazsınız,” diye aldığı cevap üzerine hanımların ikisi birden, “A! Vah vah, o kadar uzak yerden gelişimiz hiçbir şeye yaramadı!” demekle beraber beri taraftaki Çeşme Meydanı’na yönelerek ilerlediler ve orada da rast geldikleri birkaç kişiye, “Ayol! Buralarda hiçbir araba bulunmaz mı?” sorusunu tekrar ettiler.

O gün sabahleyin Beyoğlu kira arabalarından bir lando, Kadıköyü’ne bir hasta götürerek Üsküdar’a dönmüş, araba vapurunu bekler vaziyette çeşmenin yanında durmaktaydı. Landonun arabacısı hanımların araba arayışında olduklarını görünce kendi kendine, “İki saat daha burada boş boşuna vapur bekleyeceğime şu hanımları alsam götürsem daha iyi olmaz mı?” dedikten sonra hanımlara doğru ilerledi ve Çengi Hanım’a hitaben, “Nereye gideceksiniz hanımefendi? İsterseniz sizi bu landoyla götüreyim...” deyince hanımlar ikisi birden dönerek landoyu inceleyerek –talihin sırf yokluk içinde meydana getirdiği– bu istediklerinin çok daha ötesindeki imkânı bakışlarıyla, gülüşleriyle birbirlerine belirttikten sonra Çengi Hanım gidilecek yeri belirleyerek pazarlığa girişti.

O mevkide bulunan kayıkçı, hamal, beygir sürücüsü gibi birtakım alelade kimseler Periveş Hanım’ın etrafına toplanarak iğrenç iğrenç laf atmalarla nazlı güzeli rahatsız etmeye ve haziran güneşinin gökyüzünün ucundan yerde yaşayanların kafalarına diklemesine yansıyan ateşli ışıkları çaresiz kızı sıkıntıdan terletmeye başlamıştı. Bu zor durumdan bir an evvel kurtulmak ihtiyacını fazlasıyla hisseden Periveş Hanım arabacıya işaret edip arabanın kapısını açtırdı, hemen içeriye kendisini attı. Ardından Çengi Hanım da girdi.

101. Günümüzde Bakırköy. (Y.N.)

102. (Fr.) Coupe: Dört tekerlekli, kapalı, oturacak yeri arkada olan iki kişilik atlı araba. (Y.N.)

*****

13

İşte Bihruz Bey’in Periveş Hanım hakkındaki dış görünüşe dair tahminlerine ve zor beğenir hisleri ile düşüncelerine tam bir dayanak olan landonun bu nazlı güzeli taşır halde Millet Bahçesi seyrinde bulunması –pek o kadar nadir olmayan– tesadüflerden birisiydi. Bununla birlikte böyle bir tesadüfün gerçekleşme düşüncesi Bihruz Bey’in hatırından bile geçmediğinden dolayı beyefendi landoya bakarak hanımları ve hanımlara nispetle landoya –gördüğümüz derecelere kadar– ehemmiyet vermiş ve bu ehemmiyetin neticesi olarak bahçenin içinde Periveş Hanım’a –bildiğimiz şekilde– musallat olmuştu.

Yukarıda tarif olunduğu şekilde hanımlar –Bihruz Bey dahi arkalarında olduğu halde– bahçeden çıkarak landolarına binerek araba hareket eder etmez Periveş Hanım’ın, “Daha pek toy zavallı!” demesiyle iki hanım arasında şu konuşma cereyan etmeye başladı:

“Adeta budala ayol!”

“Biraz hoppaya da benzer.”

“Zıpır derler bunlara zıpır... Fani çiçeği ne yaptın? Bakayım hâlâ göğsünde duruyor mu?”

Çengi Hanım, Bihruz Bey’in bir aralık söylemiş olduğu Fransızca fane kelimesini “fani” diye işittiğinden ve bir hanıma ilk görüşte aşkını ilan etmek için sunulan çiçeğin faniliğinden bahsetmekte güzel bir bağlantı, bir zarafet ve hoşluk bulamadığından, “Fani çiçeği ne yaptın?” demekle Bihruz Bey’in o münasebetsizliğini hatırlatmak istedi.

“Ha! Gerçek o ne demekti acaba? ‘Benim aşkım da bu çiçek gibidir, böyle solar gider,’ mi demek istedi?”

“Adam sen de! Onun ne söylediğinden, ne yaptığından kendisinin de haberi yoktu.”

“Gelecek cumaya bekleyecek...”

“İşi yoksa beklesin dursun.”

“Adam gelelim, eğleniriz, bahçe de hiç fena değil doğrusu...”

“Her vakit böyle süslü arabayı nereden bulacaksın?”

“Böylesi olmasın da basiti olsun, amaç eğlenmek değil mi?”

“Ya o vakit alafranga bey yine sana bakar mı dersin?”

“Bakmazsa bakmayıversin... O da tasamın on beşi103 sanki!”

“Bahçeden çıkarken o deli deli bağıran da kimdi?”

“Aa, bilemedin mi? Geçen gün Kadıköyü vapurundan çıkarken benim feracemin eteğine basıp da pardon diyen bey değil mi ya?”

“O budala mıydı o? Değil değil, onun sakalı vardı.”

“A, hiç ben bilmez miyim? Ta kendisiydi.”

“Adam nemize lazım... Acaba iskelede çok bekleyecek miyiz?”

“Sanırım ki beklemeyiz. Olmazsa kayığa da binmek olabilir.”

“Galiba sen canını yabanda bulmuşsun. Ey, şimdi paraları sayacak mıyız?”

“Sayacağız ya, arabacının bahşişini de unutma!”

“Bahşiş mi? İki saat için yüz kuruş verdikten sonra bir de bahşiş öyle mi? Üstüme iyilik sağlık! Ben çıldırmadım ayol!”

Bu aralık araba Üsküdar İskelesi hizasında gündüz hanımları aldığı noktada birdenbire durunca Çengi Hanım, “A, geldik mi? Ne çabuk geldik, vallahi iyi!” diyerek evvelce hazırladığı dört mecidiyeyle bir miktar bakır parayı arabacıya verdi. İki hanım arabadan indiler, ağır ağır iskeleye doğru yürüdüler, vapura girdiler. On dakika sonra vapur da iskeleden ayrılarak İstanbul’a yöneldi ve yirmi dakika içinde Haliç dahilindeki gemilerin arasına karışarak gözden kayboldu.

103. Umrumda değil! (Y.N.)

*****

İkinci Kısım

1

Bihruz Bey odasında. (Resim: Halil Bey)

Odasında sigara içerek düşünür bıraktığımız Bihruz Bey düşüne düşüne sonunda fikirlerini bir neticeye ulaştırmayı, tasarılarını bir karara bağlamayı başardı. Bu karar da kendisini daha şimdiden eziyet çeken âşığı kabul ettiği Periveş zalimine, aşkını ilan eden ve ayrılık ânında kendisinin, “Saat kaçta?” sorusuna cevap verilmemesinden ve özellikle landonun hareketi esnasında bir veda işareti edilmemesinden dolayı sitem ve serzenişi içeren bir mektup yazmak, gelecek cuma günü saat sekizde ve belki daha erken bahçede bulunarak Periveş Hanım’ın gelmesini beklemek ve hanımefendi görünür görünmez hazırlanacak mektubu yaklaşarak kendisine takdim edip ondan sonraki hareket ve davranışlarını duruma göre ayarlamaktan; kısacası emel ormanının süsü olan hoş görünüşlü ve güzel endamlı ceylanı Keşfi zevzeğine rağmen arzunun tuzağına düşürmeye çalışmaktan ibaretti.

Bu esnada üçüncü defa olarak –izin isteyerek– salona giren Mişel lambaları kontrol ederek fitillerini biraz indirip yine çıkardıktan sonra beyefendinin çehresine gizlice baktı. Halinde gözlemlediği sakinlik belirtilerinden cesaret alarak yavaş bir sesle, “Yemek soğuyor,” diyebildi.

Bihruz Bey’in zihninin bıktırıcı meşguliyeti bahsolunan karardan sonra her ne kadar bütün bütün geçmemişse de hayli hafiflemiş ve sal a manje’de104 hemen üç çeyrek saatten fazla bir vakitten beri kendisini bekleyen muallim Mösyö Piyer’i daha ziyade bekletmek çirkin olacağı düşüncesi o zihnin bir köşesinde kendi kendini gösterebilmişti. Bu sebeple bey yerinden kalktı, üçte ikisinden ziyadesi yana yana bitmiş olan sigaranın uzamış beyaz külünü masanın bir tarafındaki sigara tablasına bıraktıktan sonra sigaradan kalan parçayı dudaklarının arasına kıstırarak yemek odasına yöneldi. Kapıdan içeriye girer girmez muallim efendiye hitaben –şüphe yok ki artık bu defa pek halis Fransızca olarak– “Affedersiniz, azizim muallim efendi! Pek mühim bir şey düşünüyordum da sizi beklettim. Ümit ederim ki bana gücenmediniz!” dedi. Ve tokalaşmak için hoca efendiye elini uzattı.

Mösyö Piyer oralarda değildi. Zaten bütün bütün denecek derecelerde yemekten kesilmiş ve olanca iştahı, zevki, eğlencesi siyasi gazetelerin günlük meselelere dair sütun sütun neşrettikleri makale ve bahislerin okunmasına yönelmiş olan bu altmış beşlik ihtiyar, köşke geç vakit gelip ikinci kata çıkar çıkmaz açgözlü Mişel’in, “İsterseniz buraya buyurun, şimdi yemek çıkacaktır,” demesi üzerine doğruca yemek odasına girerek, sakosunun cebinden çıkardığı bir yığın gazetelerden ayırdığı çarşaf kadar bir tanesini katlayıp küçülterek bir iskemlenin üstünde tam bir dikkat ve ehemmiyetle okumaya koyulmuş ve yemeğin gecikip gecikmediğinden kesinlikle haberdar olmamıştı.

Bu sebeple Bihruz Bey’in o yolda af dilemesine şaşırmakla beraber, “Hiç zararı yok, zaten ben gazetemi okuyordum...” diyerek karşılık verdikten ve Bihruz Bey’ in uzattığı eli sıkıp bıraktıktan sonra beyle karşı karşıya sofraya geçtiler, oturdular.

Mösyö Piyer’in o çarşaf kadar gazetede tam bir dikkatle okuduğu şey o devrin en mühim siyasi meselelerinden olan Süveyş Kanalı’na105 dair uzun bir makaleydi ki meselenin özü hakkında servet, ticaret, siyaset bakımından birtakım fikir ve hükümleri içeriyordu.

Politikaya ziyadesiyle merakı olan Mösyö Piyer gazetede okuduğu şeylerin hâlâ tesiri altında bulunarak fikrini onlarla biraz daha meşgul etmek ihtiyacında olduğundan sofraya oturur oturmaz Bihruz Bey’e hitaben, “Patri’de106 şimdi bir makale okudum. Süveyş Kanalı hakkında pek mühim düşünceleri içeriyor,” diye söze başlayarak okuduğu şeyleri kısa kısa özetleyip anlatarak bunlara kendi görüşlerini de eklemeye kalkıştı.

Beri tarafta bir ucu Periveş Hanım’ın saçlarına ilişip kalmış, diğer ucu Keşfi Bey’in püskülüne takılıp dolaşmış olan düşüncelerinin keşmekeşi arasında zihni yeniden perişan olmaya başlayan Bihruz Bey, Mösyö Piyer’in sözlerini kesinlikle dinlemiyordu ve dinlese de anlayamazdı.

Öğrencisinin böyle siyasi ve ciddi bahislere muhatap olmak için kabiliyetsiz olduğunu herkesten iyi takdir etmiş olması gereken Mösyö Piyer’in söz söylerken Bihruz Bey’in yüzüne bakması, önünde bulunan sürahiye, Bordo şişesine hitap etmektense kaşı gözü hareket eder, eli ayağı oynar bir istatüye107 hitap etmenin daha uygun olacağı fikrine dayanıyordu.

104. (Fr.) Salle à manger: Yemek odası. (Y.N.)

105. Süveyş Kanalı 17 Kasım 1869 tarihinde açılmıştır. (Y.N.)

106. La Patrie: 1841’de kurulmuş Fransız gazetesi. (Y.N.)

107. (Fr.) Statue: Heykel. (Y.N.)

*****

2

Bihruz Bey, hocası Mösyö Piyer’le karşı karşıya sofraya oturdular.
(Resim: Halil Bey)

Mösyö Piyer bir aralık bahsin kendince en can alıcı bir noktası üzerinde hararetli hararetli nutuklar atıp dururken bu gevezelikler, bu gürültüler ister istemez kulağına yansıyıp beynini tırmalanan, fikri bütün bütün karışan Bihruz Bey’in, “Pardon mon şer! Parlon damur ön pö, sil vu ple,”108 diye hocasını aşk ve alaka konusuna davet etmesi Mösyö Piyer’i ansızın büyük bir hayretin sessizlik ve sakinliğine düşürdü. Zavallı ihtiyar, çatalı bıçağı bırakarak iki eliyle gözlüğünü iyice yerleştirdikten ve Bihruz Bey’in yüzüne –sofraya oturduğundan beri henüz birinci defa olmak üzere– dikkatlice bir hayli baktıktan sonra Fransızca, “Peki buyurunuz, ondan bahsedelim,” dedi ve çatalı bıçağı tekrar eline alarak sözüne devam eyledi:

“Dö kel amur vulevu kö jö parl? Vu save biyen kil ya lamur dö la patri, lamur filyal, lamur maternel, lamur dö proşen, lamur propr, lamur dö suva... Sö son dezamur dö diferant natür. Dükel vule vu kö nu parliyon?”

“Dö lamur döfam, biyen sür!”109

Bihruz Bey tarafından girişilmek istenilen bu bahsin Mösyö Piyerce yersizliği, zamansızlığı ihtiyarın epeyce canını sıkmıştı. Beyin birdenbire söylediği, “Dö lamur dö fam!”110 tabirindeki münasebetsizlik üzerine herifin o yorgun sinirleri şiddetle oynamaya, o soğuk kanı süratle kızışmaya başladı. Çehresi kızardı. Gözleri açıldı. Edepsiz öğrencisini iyice haşlamak istedi. Fakat istediğini yapamadı çünkü Küçük Çamlıca’nın havadar bir köşkünde haftanın iki gecesini gönül rahatlığıyla geçirmek için vapur ve araba ücretlerinden başka peşin olarak her ay eline geçirdiği altı adet yirmi iki frank yetmiş beş santim111 Mösyö Piyer’e hatırlıca bir dosttu. Bihruz Bey karakterinin zayıflığıyla, tembelliğiyle, garip garip davranışlarıyla ve sözleriyle ne zaman Mösyö Piyer’i kızdırsa o hatırlıca dost meydana çıkar, Mösyö Piyer’in kulağına, “Canım, o daha pek gençtir. Gençliğin bu tür hallerinin mazur görülmesi lazımdır. Şu zavallı çocuğa kızmanın ne lüzumu var? Sen bilge bir adamsın, öyle kusurlara bakmamalısın!” yollu söz söyler. Muallim efendi de bu hatırlı, bu yumuşak yüzlü, bu sevimli dostunun gönlüne hoş gelen o öğüdünü onaylayarak Bihruz Bey’in her fenalığını hoş görürdü.

Bu defa da yine o dostun onun hayrını isteyen zorlayıcı uyarısı üzerine kendini tuttu. Yalnız Bihruz Bey’in damdan düşercesine ortaya sürmek istediği kadın düşkünlüğü ile ilgili hevesler bahsini beyin hoşlanamayacağı bir şekle dökerek manevi bir intikam almak arzusundan geçemediği için tekrar şu şekilde söze başladı:

“La Bruyer112 mi yoksa La Roşfokol113 mu? Bilmem hangisidir. Der ki: ‘Bağımlılığın her türlüsü insanlara türlü maskaralıklar ettirir. Özellikle aşk ve sevda insanı hepsinden ziyade maskara eder.’ Manasını iyi anladınız ya?”

“Hayır, fikrinizi anlayamadım.”

“Pardon! Bu benim fikrim değil. Kendi fikrimi söylesem o hiç hoşunuza gitmez. Bazı filozoflara göre aşk ve alaka, sahibini gülünç eder. Bencesi gülünç değil, adeta... çünkü aşk ve alaka zevzeklikten başka bir şey değildir!”

“Siz ihtiyarsınız, muhabbete tabii düşman olursunuz.”

“Kadın muhabbetine öyle mi?”

“Şüphe yok.”

“Ha! Ahlak yönünden ekseriya pek çirkin olan o güzeller topluluğunun, o akıl ve zarafetleri makul şeylerden ziyade delilikleri destekleyen kadınların muhabbetine, öyle mi? Korkarım öğrencim bir kadına âşık olmuş olmalı!”

“Hayır, pek de öyle değil...”

“Kendini gözet evladım! Kendini gözet! Kadınlar çok muzırdırlar. Onlar azap meleklerinin yeryüzünde ortaya çıkmış benzerleridir. Bizi cennet kapısından cehenneme düşürürler... Bir âmâya demişler ki: ‘Eşiniz bir güldür.’ O da, ‘Dikenlerinden öyle anlıyorum,’ cevabını vermiş.”

“Pardon! Mösyö Piyer...”

“Dinleyiniz, dinleyiniz! Daha bitmedi. Sokrat114 ne diyor bilir misiniz? Diyor ki: ‘Kadın her türlü fenalığın kaynağıdır.’ Aristofan115 da, ‘Dünyada kadınlar kadar idaresi zor mahluk yoktur. Ne deliler ne de canavarlar onlar kadar kaçınılmaya layık olamaz!’ demiş.”

“Me mon şer profesör!”116

“Dinleyin, dinle genç bey!”

“Mon profesör!117 Bu akşam her vakitki Mösyö Piyer değilsiniz. Ahlakınız değişmiş. Pek nervö118 olmuşsunuz. Bilmem niçin?”

“İhtimal. Lakin siz her vakitki Bihruz Bey’siniz!”

108. (Fr.) Pardon mon cher! Parlons d’amour un peu s’il vous plaît: Affedersiniz azizim! Lütfen biraz da aşktan bahsedelim. (Y.N.)

109. (Fr.) Du quel amour voulez-vous que je parle? Vous savez bien qu’il y a l’amour de la patrie, l’amour filial, l’amour maternel, l’amour du prochain, l’amour propre, l’amour de soi. Ce sont des amours de différentes natures, du quel voulez-vous que nous parlions? – Le l’amour de femme, bien sûr!

Yazarın dipnotta yaptığı çeviri: “Sevdanın hangi nevinden bahsetmek istiyorsunuz? Malum ya, muhabbetin envai vardır: Evlat muhabbeti, valide muhabbeti, hısım akraba muhabbeti, nefse muhabbet... Bunlar hep ayrı ayrı şeylerdir. Hangisinden bahsedelim? – “Hangisinden olacak? Karı muhabbetinden!”

110. (Fr.) De l’amour de femme: Kadın aşkından. (Y.N.)

111. O dönemde 1 lira 22,75 franktır. (Y.N.)

112. Jean de La Bruyère (1645-1696): Denemeleriyle ünlü Fransız yazar. (Y.N.)

113. François de La Rochefoucauld (1613-1680): Hatıraları ve özdeyişleriyle ünlü Fransız yazar. (Y.N.)

114. Sokrates (MÖ 469-MÖ 399): Antik Yunan filozofu. (Y.N.)

115. Aristofanes (MÖ 446 - MÖ 386): Antik Yunan tiyatro yazarı. (Y.N.)

116. (Fr.) Mais mon cher professeur: Fakat aziz hocam. (Y.N.)

117. (Fr.) Mon professeur: Hocam! (Y.N.)

118. (Fr.) Nerveux: Sinirli. (Y.N.)

*****

3

Bihruz Bey’in son sözü pek doğruydu. Daha üç-dört ay evvel Pol e Virjini’yi119 birlikte okudukları zaman bu iki tabiat çocuğunun hemen kendileriyle birlikte doğup kendileriyle birlikte gelişip büyüyen ruhani alakalarını, iki saf kalbi birbirine bağlayan o masum aşkın –ıssız bir adanın tenha yerlerinde, akarsuların kenarlarında, karanlık ormanların kıyıcıklarında, kumluk sahillerde, muz ağaçlarının tepelerinde, yavru kuşların yuvaları yanında aydınlık denizlere, renkli günbatımlarına, parlak güneşlere, güzel mehtaplara karşı gerçekleşen– görüntülerin güzelliklerini Mösyö Piyer ne kadar tatlı tatlı anlatmış, ne kadar tatlı tatlı yorumlamış ve açıklamıştı! Daha üç-dört hafta evvel La Dam O Kamelya’yı120 köşke getirip de, “Vuala ön şe dövr dü roman!”121 diyerek kitabı hemen o gece yukarıdan aşağıya Bihruz Bey’e dinletip anlatırken Margrit’in122 o aslında temiz olmayan bahtsız kadıncağızın sevgilisi “Arman” hakkındaki aşkının temizliğinden ve bu aşktan kaynaklanan duyguların saflık ve incelik ve temizliğinden ve nihayet çaresiz âşığın vereme yakalanıp garip bir şekilde vefatından Mösyö Piyer ne kadar etkilenmiş, öğrencisini de ne kadar etkilemişti! Özellikle daha üç-dört gün evvel Alfons Karr’ın123 Ihlamurların Altında124 adlı romanını Bihruz Bey okuyup da romanın kahramanı olan “Istefan”ın aşkla o derece çılgınlıklarını zihnine aldıramadığından bahsettiği zaman nefsani alakanın o derecesine pasyon125 denilip bu alakaya tutulanları adeta mecnuna döndüreceğini ve bu mecnunluğa yakalananların genellikle sevgililerine kavuşmakla da teselli olamayıp mahiyeti kendilerince de meçhul bir öldürücü his neticesi olarak intihar edegeldiklerini ve bu tutku halini Alman şairi Göte126 meşhur Verter127 hikâyesinde gayet tabii bir şekilde anlatmış olduğundan bir kere de o hikâyenin Fransızca tercümesini okumak lazım olduğunu Mösyö Piyer ne kadar ciddi bir tavırla öğrencisine anlatmıştı!

Bu akşam Mösyö’ye ne oldu da daima saygıyla andığı aşk ve muhabbeti böyle aşağılamaya kalkıştı?

Zavallı Bihruz Bey, muallim efendiye hitaben, “Pardon damur sil vu ple!”128 dediği vakit neler düşünmüştü: Gündüzki aşk macerasını bütün ayrıntılarıyla özetleyerek Mösyö Piyer’e anlattıktan sonra o özeti muallim efendinin dil becerisiyle giydirilmiş, kuşatılmış, süslenmiş, kıvraklanmış olarak tekrar işitecekti! Evet! İhtişam denilen arabanın süsü olan, nazlı nazlı salınan sarı saçlı kızla âşıkçasına karşılıklı ilk bakışmalardan başlanarak bahçeye inişler, lak’ın kenarında duruşlar, gülüşler, söylenişler, yer aynası latifesi, pırlanta sohbeti, çiçek muhabbeti, gezinişler, yürüyüşler, randevu talebi, rakip belası, hüzün veren ayrılık, veda etmeksizin gidiş, engellere karşı koyma, zamansız takip, sonuçsuz koşturmaca, kalp çarpıntıları, hiddetler sırasıyla üçer beşer kelimeyle söylendikçe Mösyö Piyer bu cümle ve kısımları kendine has belagat ve şenlikle genişletip süsleyerek tekrar edecek... Bihruz Bey de bunları dinledikçe bu güzel, bu şairane romanın kahramanı bizzat kendisi olduğunu düşünerek mutlu olacak ve övünecekti.

Bihruz Bey’in istifadesi bundan ibaret de kalmayacaktı: Henüz birinci bölümü meydana gelebilen bu güzel romanı arzuladığı şekilde sonuçlandırmak için ne türlü entrig’lere129, tedbirlere başvurmak gerekeceği konusunda Mösyö Piyer’in teorik bilgisinden ve pratik deneyimlerinden yardım dahi istenecekti. Par malör130 muallim efendinin bu akşam tersliği tuttu. Netice hakkında kendisinden bir fikir almak şöyle dursun başlangıçtan bile bahse imkân bulunamadı.

Diğer taraftan Mösyö Piyer de öğrencisine karşı gösterdiği kaba davranışta o kadar haksız değildi. Herif Süveyş Kanalı meselesi gibi ciddi ve derin bir konu içinde yuvarlanıp uğraşır, söylenip dururken Bihruz Bey’in damdan düşer gibi, “Parlon damur sil vu ple,” demesi ve özellikle, “Dö kel amur vule vu köjö par?”131 tecahül-i arifanesine “Dö lamur döfam!” kaba tabiriyle karşılık vermesi affolunur münasebetsizliklerden, hazmolunur kabalıklardan mıdır?

Halbuki Bihruz Bey kendi kabahatini anlayamadığından Mösyö Piyer’in münasebetsizliğini mizacındaki sinirliliğin her nedense heyecanda bulunmasına ve bu kötü tesadüfü fatalite’ye132 bağlayarak zorunlu olarak konuşmaktan kaçınmaya karar verdi. Yemek gürültüsü de bitmişti. Meyveyi beklemeksizin sofradan kalktı. Onun başlatmasıyla aralarında şu sözler söylendi:

“Pardon Mösyö Piyer! Rahatsızım, başım pek ağrıyor. Müsaadenizle içeri gideceğim. Siz yarın belki erken inmiş olursunuz, o halde a mardi, nes pa?133”

“Nasıl isterseniz...”

“Bon suar134 mösyö.”

“Bon suar bey. Allah rahatlık versin!”

119. Paul et Virginie (Paul ve Virginie), Bernardin Saint-Pierre’in 1787’de yayımlanan romanı. (Y.N.)

120. La Dame Aux Camélias (Kamelyalı Kadın), Alexandre Dumas’nın 1848’de yayımladığı roman. (Y.N.)

121. (Fr.) “Voilà un chef-d’oeuvre de roman”: “İşte romanların bir şaheseri.” (Y.N.)

122. Kamelyalı Kadın romanının kahramanı Marguerite Gautier kastedilmektedir. (Y.N.)

123. Jean Baptiste Alphonse Karr (1808-1890): Fransız gazeteci, yazar, romancı. (Y.N.)

124. Alphonse Karr’ın 1832’de yayımladığı orijinal adı Sous les Tilleuls olan romanı. (Y.N.)

125. (Fr.) Passion: İhtiras. (Y.N.)

126. Johann Wolfgang Von Goethe (1749-1832): Alman yazar, şair, ressam. (Y.N.)

127. Goethe’nin 1774 yılında yayımladığı Genç Werther’in Acıları (Die Leiden desjungen Werthers) adlı ünlü romanı. (Y.N.)

128. (Fr.) Parlons d’amour sil vous plaît: Lütfen aşktan bahsedelim. (Y.N.)

129. (Fr.) Intrigue: Entrika. (Y.N.)

130. (Fr.) Par malheur: Ne yazık ki. (Y.N.)

131. (Fr.) De quel amour voulez-vous que je parle: Hangi aşktan bahsetmemi istiyorsunuz? (Y.N.)

132. (Fr.) Fatalité: Kader. (Y.N.)

133. (Fr.) A mardi n’est-ce pas?: Salı görüşürüz değil mi? (Y.N.)

134. (Fr.) Bonsoir: İyi akşamlar. (Y.N.)

*****

4

Zavallı Bihruz Bey bu dakikada gerçekten pek ziyade üzgündü. Gündüzün saat dokuzundan135 beri zihninin aşırı bir faaliyet halinde bulunmasından, kalbinin nöbetler halinde şiddetli çarpıntılara tutulmasından zavallı gencin sinirlerinde tam bir sarsıntı meydana gelmişti. Odasında yalnız başına bir hayli düşünerek yapacağı şeyi kararlaştırdıktan sonra bir dereceye kadar sakinleştirmeyi başardığı sinir sarsıntısını Mösyö Piyer’den alacağı öğütler sayesinde bütün bütün yatıştırabileceğini ümit ederek bu ümitle sofraya oturmuşken muallim efendiden ansızın uğradığı muamelenin şiddeti sinirlerini yeniden altüst ettiğinden biçarenin sevdalı başına şiddetli bir ağrı yapışmış ve bu ağrı kendisini istirahata muhtaç etmişti.

Bu yüzden bey sofradan kalktığı gibi salona dahi uğramaksızın harem dairesine geçti. Doğruca yatak odasına gitti. Kendisini soymak için gelen dadı kalfayı, “Biraz başım ağrıyor, yatacağım. Bugün çok dolaştım, yoruldum da. Valide beni soracak olursa yarın erken gidecekmiş, yattı deyiver,” diye savdıktan, oda kapısını da sürmeledikten sonra hemen yatağına düştü. Dört-beş saat yatağın içinde bir taraftan bir tarafa döne döne nihayet gözlerini kapayabildi.

Bihruz Bey yemek odasından çıkar çıkmaz Mösyö Piyer yüz otuz altı frank elli santimle136 yüz yüze geldiler. Bu yumuşak yüzlü, bu tatlı dilli hayırsever dost Mösyö Piyer’e bu defa kim bilir ne acı sözler söyledi ki zavallı ihtiyar sakin sakin biraz düşündükten sonra henüz ısırdığı bir akça armudunu ezmeye uğraşan dişsiz ağzından, “Lakin bazen ben de münasebetsizlik ediyorum! Zavallı çocuğu fena sıktım. Şuna gelecek salı kadın aşkına dair güzel bir eser getireyim,” sözleri farkında olmaksızın dökülüverdi.

Koca profesör! Gelecek salı akşamı öğrencisine cildi yaldızlı bir Kont dö Bokas137 hediye etmeyi planlamıştı. Bu şefkatli niyet üzerine Bihruz Bey’e dair artık hiçbir endişesi kalmadı. Önündeki Bordo şişesine uzandı, kadehini doldurdu, kendi sıhhatine olarak içti, sofradan kalktı. Bihruz Bey’in evvelce büfenin kenarına bıraktığı sigar138 parçasını kendinin zannıyla yakaladı, lambadan yaktıktan sonra gazetelerini aldı, bir tarafa çekildi, yine rahat bir şekilde okumaya koyuldu.

Öte tarafta Bihruz Bey uykuya dalar dalmaz gündüzki olaylar o kapalı gözlerin önünde karmakarışık bir şekilde cereyan etmeye, sofra başındaki konuşmalarsa o kaynar beynin içinde bağlantısız bir halde çın çın ötmeye başladı: [Periveş Hanım’ın landosu İstavroz’un üzerinden Beylerbeyi’ne doğru yokuş aşağı bir derecede süratle gidiyor ki tekerlekler yere değmiyor! Landoyu çekenler beygire asla benzemez bir çift acayip mahluk! Bunları kullananlar bildiğimiz parlak düğmeli “koşe” değil... Keşfi Bey’in kendisi! Bihruz Bey yağız bir ata binmiş, landoyu takip ediyorsa da bir türlü yetişemiyor! Atı kırbaçlıyor, sürüyor, koşturuyor, tam landoya yetişeceği vakit hayvan geri geri gitmeye başlıyor! Bihruz Bey bu halden fevkalade eziyet çektiği halde arkasına dönüp görüyor ki “Madam Piyer” olması lazım gelen bir ihtiyar madam hayvanın kuyruğuna yapışmış, geri geri çekip duruyor! Bu aralık Mösyö Piyer etekleri yerlere sürünür derecede uzun bir rob dö şambr139 giymiş, başında renkli tüylerle süslü bir kadın şapkası, iki koltuğunda da birer Bordo şişesi olduğu halde birdenbire meydana çıkıyor, “Kes köse kö lamur? Se tön tambur, se tön tambur! Me mon şer kavalye! Javu anfen kö lö bo seks vo miyö kön lapen!”140 diye haykırıp sıçradıkça landoyu çeken acayip şekilli mahluklar şaha kalkıp landoyu deviriyorlar! Landonun içinden bir çift kaplumbağayla bir de fino köpeği ortaya çıkıyor! Derken Bihruz Bey’in yağız atı beyin altından sıyrılıp ve büyük bir atmaca gibi havalanıp uçmaya, kaplumbağalar dans etmeye, fino köpeği de Bel Elen operasından bir parçayı söyleyerek havlamaya başlıyor!

Bunlara benzer daha birçok şekil, durum, davranış gariplikleri!]

Zavallı Bihruz Bey bunları görmekten, bunları işitmekten ziyadesiyle huzursuz oluyorsa da gözlerini o sıkıntılı uykudan bir türlü açamıyordu. Hele sabaha karşı dadı kalfanın oda kapısına vurarak, “Beyim nasılsın? Başağrısı geçti mi?” diye haykırması genç beyi uyandırdı. Bey hemen yatağından fırladı. Önce bir pencere açtı. Sonra kapıya doğruldu. Dadı kalfayla birkaç lakırdı ettikten ve lavaboda uzun uzadıya yüzünü gözünü yıkayıp kuruladıktan sonra tekrar geldi, açık pencerenin önüne bahçeye karşı oturdu, yine düşünmeye başladı. Düşündüğü şeyler uyku âleminde gördüğü şeyler kadar biçimsiz, garip, münasebetsiz değilse de hemen onlar kadar karışık, onlar kadar bağlantısızdı.

Sabahleyin Büyük Çamlıca Dağı’ndan kopup kendisine kadar gelen taze ve saf havayı soluması sayesinde yorgun vücuduna bir zindelik, ağrılı başına bir hafiflik geldi. Sinirlerindeki gerginlik geçti. Bu arada iki rafadan yumurta, bir parça taze tereyağıyla büyükçe bir fincan içinde sütlü kahveden, iki ufak dilim de francaladan ibaret olmak üzere dadı kalfanın getirdiği kahvaltıyı epeyce bir iştahla yiyip içtikten ve bir sigara da tellendirip beş-altı nefes çektikten sonra hemen giyindi, selamlığa çıktı.

Mösyö Piyer sabahleyin çıkıp gitmişti. Bunu haber alınca sevinerek doğruca odasına girdi. Kütüphanesinin önünde durdu. Raflardaki irili ufaklı, ciltli ciltsiz, yaldızlı yaldızsız kitapları camın arkasından inceledikten sonra kütüphanenin kapısını açtı. İki cilt kitap aldı. Orta yerdeki yeşil çuha örtülü masanın üzerine koydu. Kendi de bir iskemleyle masanın yanına geçti oturdu.

135. Alaturka saate göre. Bugünkü saatle yaklaşık 18.00. (Y.N.)

136. Yaklaşık altı lira. (Y.N.)

137. Contes de Boccace, İtalyan yazar Boccaccio’nun (1313-1375), 1353 yılında tamamladığı, on kişinin aşk ve cinsellikle ilgili anlattığı hikâyeleri içeren Decameron adlı eseri. (Y.N.)

138. (Fr.) Cigare: Puro, yaprak sigarası. (Y.N.)

139. (Fr.) Robe de chambre: Sabahlık. (Y.N.)

140. (Fr.) “Qu’est-ce que c’est que l’amour? C’est un tambour, c’est un tambour! Mais mon cher cavalier? J’avoue enfin que le beau sexe vaut mieux qu’un lapin!”: Aşk da nedir ki? Bir davul, bir davuldur! Fakat sevgili süvari! Şunu itiraf edeyim ki, kadın kısmı bir tavşandan iyidir. (Y.N.)

*****

5

Bihruz Bey’in kütüphaneden aldığı iki ciltten birisi Jan Jak Ruso’nun141 âşıkçasına yazışmaları içeren meşhur Nuvel Eloiz’i142 diğeriyse Sökreter dez Aman143 adında ufak bir kitaptı.

Bihruz Bey, kolası parlak Frenk gömleğinden başlayarak Terzi Mir markalı hafif ve zarif pardösüsüne kadar üzerinde bulundurduğu yakalı ne kadar şey varsa her biriyle başka başka yakasını pençesine teslim etmeye özendiği amur dö fam!144 hakkında Profesör Mösyö Piyer hazretlerinden her ne kadar bir öğüt alamamışsa da –yukarıda bahsi geçtiği şekilde– gelecek cuma günü Periveş Hanım’a sunulmak üzere mükemmel bir sitem mektubu hazırlamak şeklindeki akşamdan kendi kendine vermiş olduğu karardan vazgeçmemişti.

Fakat beyin fikrince Periveş Hanım gibi nobl bir aileye mensup, mükemmel terbiye görmüş bir nazlı güzele sunulacak aşk mektubunun içereceği tabirler, santiman’lar145 da nobl olmak lazımdı ve bu hususta Fransızca o yolda yazılmış şeylere müracaat zaruriydi.

Bu yüzden beyefendi ilk önce Nuvel Eloiz’i açtı. Ötesinden