*****

STEFAN ZWEIG

BİR KALBİN
ÇÖKÜŞÜ

*****

Can Modern

Bir Kalbin Çöküşü, Stefan Zweig

Almanca aslından çeviren: Esen Tezel

Untergang eines Herzens

© 2018, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2018

Dizi editörü: Emrah Serdan

Editör: Şebnem Sunar

Düzelti: Burçak Başpınar

Mizanpaj: Emin Petek

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-2369-8

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

STEFAN ZWEIG

BİR KALBİN

ÇÖKÜŞÜ

ÖYKÜ

Almanca aslından çeviren

Esen Tezel

*****

Stefan Zweig’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Dünün Dünyası, 1985

Amok Koşucusu, 1990

Yarının Tarihi, 1991

Lyon’da Düğün, 1992

İnsanlığın Yıldızının Parladığı Anlar, 1995

Joseph Fouché, 1996

Günlükler, 1997

Satranç, 1997

Değişim Rüzgârı, 1998

Amerigo, 2005

Marie Antoinette, 2006

Sabırsız Yürek, 2006

Rotterdamlı Erasmus, 2008

Balzac, 2009

Macellan, 2010

Hayatın Mucizeleri, 2011

Montaigne, 2012

Vicdan Zorbalığa Karşı ya da Castellio Calvin’e, 2014

Üç Usta: Balzac, Dickens, Dostoyevski, 2015

Mary Stuart, 2016

Şeytanla Savaş: Hölderlin, Kleist, Nietzsche, 2017

Kendi Hayatını Yazan Üç Yazar: Casanova, Stendhal, Tolstoy, 2017

Bilinmeyen Bir Kadının Mektubu - Bir Kadının Hayatından 24 Saat, 2017

O Muydu?, 2018

Olağanüstü Bir Gece, 2019

Émile Verhaeren, 2019

*****

STEFAN ZWEIG, 1881’de Viyana’da doğdu. Avusturya, Fransa ve Almanya’da öğrenim gördü. Savaş karşıtı kişiliğiyle dikkat çekti. 1919-1934 yılları arasında Salzburg’da yaşadı, Nazilerin baskısı yüzünden Salzburg’u terk etmek zorunda kaldı. 1938’de İngiltere’ye, 1939’da New York’a gitti, birkaç ay sonra da Brezilya’ya yerleşti. Önceleri Verlaine, Baudelaire ve Verhaeren çevirileriyle tanındı, ilk şiirlerini ise 1901’de yayımladı. Çok sayıda deneme, öykü, uzun öykünün yanı sıra büyük bir ustalıkla kaleme aldığı yaşamöyküleriyle de ünlüdür. Psikolojiye ve Freud’un öğretisine duyduğu yoğun ilgi, Zweig’ın derin karakter incelemelerinde ifade bulur. Özellikle tarihsel karakterler üzerine yazdığı yorumlar ve yaşamöyküleri, psikolojik çözümlemeler bakımından son derece zengindir. Zweig, Avrupa’nın içine düştüğü siyasi duruma dayanamayarak 1942’de Brezilya’da karısıyla birlikte intihar etti.

ESEN TEZEL, 1978’de İstanbul’da doğdu. Alman Lisesi’ni ve İstanbul Üniversitesi Gazetecilik Bölümü’nü bitirdi. Franz Kafka, Stefan Zweig, Thomas Mann, Emine Sevgi Özdamar, Cees Nooteboom gibi yazarların yapıtlarını dilimize kazandırdı. Halen serbest editör ve çevirmen olarak çalışmaktadır.

*****

Bir kalbi temelinden sarsmak için kader her zaman sillesini vurmaya, sertçe müdahale gücüne gerek duymaz; aksine, asıl sudan sebeplerden yıkım üretmek onun zapt edilemez yaratma hevesini kamçılar. Biz bu ilk hafif temasa kendi karanlık insan dilimizde vesile der ve onun ufacık boyutlarını genelde muazzam bir etki yaratan gücüyle karşılaştırıp şaşırırız; ancak nasıl ki teşhis hastalık sürecinin çok küçük bir parçasıysa, gün yüzüne çıkan ve olay olarak nitelenebilecek kısmı da insan kaderinin çok küçük bir parçasıdır. Kader daima, dışarıdan ruha temas etmeden çok önce zihinde ve bedende hüküm sürmeye başlar. Kendini idrak etmek kendini savunmaktır; ve çoğu zaman boşunadır.

Yaşlı adam –adı Salomonsohn’du ve yaşadığı yerde özel ticaret müşaviri olarak tanınıyordu– Paskalya vesilesiyle ailesiyle birlikte geldiği Gardone’deki otelde gecenin bir yarısı şiddetli bir ağrıyla uyandı: Gövdesi keskin kenarlı fıçı tahtalarıyla sarılı gibiydi, sıkışan göğsünden güçlükle nefes alabiliyordu. Defalarca safrakesesi spazmı geçirdiği için korkuya kapıldı; doktorların tavsiyesine rağmen kendisine tedavi olarak verilen Karlsbad kürü yerine ailesinin hatırına güneyde konaklamayı seçmişti. Tehlikeli türden bir kriz endişesiyle geniş gövdesini çekinerek yokladı ve neyse ki hemen –ağrısı hâlâ aynı şiddetle sürdüğü halde rahatlayarak– anladı: Sadece midesinde bir ağırlık vardı, sebebi belli ki alışık olmadığı İtalyan yemekleri ya da o bölgede turistlerin sık sık geçirdikleri şu hafif zehirlenmelerden biriydi. Derin bir nefes alarak titreyen elini indirdi ama baskı sürüyor, nefesini daraltıyordu; bunun üzerine biraz hareket etmek için oflaya puflaya, güçbela yataktan çıktı. Gerçekten de ayakta dururken, hele yürürken baskı iyice azalmıştı. Ama karanlık odada adım atacak yer yoktu, ayrıca bitişik yatakta uyuyan karısını uyandırıp boş yere endişelendirmekten de korkuyordu. O yüzden ropdöşambrını giydi, çıplak ayaklarına keçe terliklerini geçirdi ve biraz gezinip nefes darlığını hafifletmek üzere temkinli adımlarla koridora yöneldi.

Karanlık koridora bakan kapıyı araladığında, ardına kadar açık pencereden kilise çanının sesi geldi; önce kuvvetli, sonra gölün üzerinde yumuşakça titreşen dört vuruş; saat sabahın dördüydü.

Uzun koridor zifirî karanlıktı. Fakat yaşlı adam onun dümdüz ve geniş olduğunu gündüzden gayet iyi hatırlıyordu; dolayısıyla ışığa gerek duymadan, derin nefes alarak bir uçtan diğer uca yürüdü, sonra tekrar, tekrar; göğsündeki sıkışmanın giderek azaldığını hissetmek onu memnun etmişti. Bu rahatlatıcı egzersiz sayesinde ağrıdan neredeyse tamamen kurtulmuş olarak odasına dönmeye hazırlanıyordu ki, duyduğu bir sesle irkilerek donakaldı. Bir ses; karanlığın içinde yakınlardan bir fısıltı, hafif ama yine de belirgin. Kirişlerden bir çıtırtı geldi, biri fısıldadı, bir hareket oldu ve aralanan bir kapıdan sızan koni şeklindeki ince ışık huzmesi, şekilsiz karanlığı bir saniyeliğine deldi. Neydi bu? Yaşlı adam gayriihtiyarı bir köşeye büzüldü; bunun sebebi kesinlikle merak değil, sadece böyle tuhaf bir biçimde uyurgezer gibi hareket ederken yakalanmaktan duyduğu, rahatlıkla anlaşılabilir utançtı. Fakat ışığın koridoru aydınlattığı bu bir saniye içinde neredeyse istemediği halde o odadan beyaz giysili bir kadın siluetinin dışarı süzüldüğünü ve koridorun sonuna doğru ilerleyerek gözden kaybolduğunu fark eder gibi oldu. Ve gerçekten de koridorun sonundaki kapılardan birinin kolu hafifçe tıkırdadı. Sonra her şey yeniden karanlığa ve sessizliğe gömüldü.

Yaşlı adam birden kalbine yumruk yemiş gibi sendelemeye başladı. Orada, koridorun en sonunda, orada, o kapı kolunun bir şeyleri ifşa edercesine oynadığı yerde... Orada sadece kendi odaları vardı; ailesi için tuttuğu üç odalı daire. Karısını daha birkaç dakika önce derin uykuda bırakmıştı, demek ki –hayır, yanılmış olamazdı– macera yaşadığı başka bir odadan dönen bu kadın silueti, daha on dokuz yaşındaki kızı Erna’dan başkası olamazdı.

Yaşlı adam zangır zangır titriyordu; kapıldığı dehşet öylesine içini ürpertmişti. Kızı Erna, çocuğu, o pırıl pırıl, cıvıl cıvıl çocuk – hayır, bu mümkün değildi, yanılmış olmalıydı. Başkasının odasında ne işi vardı, tabii eğer... Uğursuz bir hayvanı kovar gibi bu düşünceyi kafasından uzaklaştırdı ama kaçıp giden siluetin hayaletimsi görüntüsü hükmedercesine şakaklarına yapışmıştı; yaşlı adam onu koparamıyor, söküp atamıyordu. Emin olmalıydı. Koridorun duvarına tutunarak nefes nefese kızının kendininkine bitişik odasına kadar ilerledi. Fakat korkunçtu bu: Tam burada, koridorda bir bu kapının, bu bir tek kapının kenarından hafif bir ışık sızıyor ve her şeyi açıklayan beyaz bir nokta anahtar deliğini delip geçiyordu: Kızının odasında sabahın dördünde ışık vardı! Derken yeni bir delil daha: İçeride elektrik düğmesi çıt etti, beyaz ışık huzmesi hiçbir iz bırakmadan karanlıkta kayboldu –hayır, hayır, kendini kandırmanın faydası yoktu– Erna’ydı bu, kızıydı, gece vakti başkasının yatağından kendininkine yılan gibi süzülen oydu.

Yaşlı adam dehşetten ve soğuktan titriyor, bir yandan da vücudundan boşalan ter gözeneklerinden taşıyordu. Önce içinden kapıyı kırıp kızını, o utanmazı tekme tokat dövmek geldi. Ama geniş gövdesini taşıyan ayakları birbirine dolanıyordu. Son bir gayretle odasına gidip kendini yatağa attı ve duyuları uyuşarak, vurulmuş bir hayvan gibi yastıkların arasına düştü.

Yaşlı adam yatağında kımıldamadan yatıyordu; karanlıkta gözleri fal taşı gibi açıktı. Yan yataktaki karısıysa huzur içinde, derin derin nefes alıp vermeyi sürdürüyordu. Adam önce onu dürtüp uyandırmayı, korkunç keşfini anlatmayı, içindekileri haykırmayı, öfkesini boşaltmayı düşündü. Ama bunu, bu feci durumu nasıl kelimelere dökebilirdi? Hayır, asla, bunları söylemeye asla dili varmazdı. Peki ama ne yapmalıydı? Ne yapmalıydı?

Düşünmeye çalıştı. Ama düşünceleri körlemesine uçan yarasalar gibi birbirine giriyordu. Ne korkunçtu: Erna, tatlı bakışlarıyla o narin, o terbiyeli çocuk... Onu zor harfleri minik pembe parmağıyla güçbela takip ederek okuduğu ders kitabının başında bulmasının üzerinden ne kadar geçmişti? Uçuk mavi elbiseciğiyle okuldan alıp şekerciye götürmesinin, hâlâ şekerli dudaklarıyla verdiği çocuk öpücüğünü yanağında hissetmesinin üzerinden... Bütün bunlar daha dün değil miydi? Hayır, bunlar yıllar önceydi. Yine de dün, gerçekten daha dün, vitrinde renkleriyle dikkat çeken o mavili altın sarılı kazağı kendisine alması için nasıl da çocuk gibi yalvarmış, ellerini kavuşturup yaşlı adamın asla karşı koyamadığı o kendinden emin, neşeli gülüşüyle, “Babişim, n’olur, n’olur!” demişti. Ve şimdi, şimdi babasının kapısının iki adım ötesinde gece vakti tanımadığı bir adamın yatağına girip orada şehvetle, çırılçıplak yuvarlanarak...

“Tanrım! Tanrım!” diye inledi yaşlı adam gayriihtiyarı. “Ne rezillik! Ne rezillik! Benim çocuğum, gözümden sakındığım, gül gibi evladım herifin tekiyle... Peki kiminle? Kim olabilir? Gardone’ye geleli daha üç gün oluyor ve bu iki dirhem bir çekirdek züppelerden hiçbirini önceden tanımıyordu, ne şu yassı kafalı Kont Ubaldi’yi ne İtalyan subayı ne de şu Mecklenburg’lu biniciyi... Onlarla ancak ikinci gün dansta tanıştı, demek ki içlerinden biriyle hemen... Hayır, ilki olamaz, hayır. Daha önce başlamış olmalı... evde... ve ben hiçbir şey anlamadım, hiçbir şey sezmedim, ah ben budala, ah ben kadersiz budala... Ama zaten benimkiler hakkında ne biliyorum ki? Onlar için sabahtan akşama eşek gibi çalışıyorum, her gün on dört saat bürodayım, tıpkı eskiden elimde numune çantasıyla demiryollarını aşındırdığım gibi... Sırf onlar için para kazanayım diye, para, para, sırf güzel elbiseler alsınlar, zengin olsunlar diye... Akşam yorgun argın, pestilim çıkmış vaziyette eve geldiğimde çoktan gitmiş oluyorlar; yok tiyatro, yok bale, yok davet... Onlardan, onların bütün gün ne yaptıklarından haberim mi var? Şimdi de tek bildiğim, çocuğumun gece vakti genç ve temiz bedeniyle birtakım adamların yanına gittiği; tıpkı bir sokak kadını gibi... Ah, ne rezillik!”

Yaşlı adam durmadan inliyordu. Her yeni düşünce yarasını derinleştiriyordu; sanki beyni kanlı kanlı açıktaydı da içinde kırmızı kurtçuklar cirit atıyordu.

“Peki ama bütün bunlara neden tahammül ettim? Kızım iffetsiz bedeniyle mışıl mışıl uyurken ben niye burada uzanmış, kendime işkence ediyorum? Ne diye o anda odaya dalmadım ki rezilliğini bildiğimi öğrensin? Niçin kemiklerini kırmadım? Çünkü zayıfım... korkağım. İkisine karşı daima zayıftım... Her şeylerine müsamaha gösterdim... Benim hayatım mahvolurken onlarınkini kolaylaştırmakla övündüm... Parayı tırnaklarımla kazıyarak kazandım, kuruş kuruş... Sırf onları mutlu görmek için derimi yüzdürmeye razıydım... Ama ben onları zengin eder etmez onlar benden utanmaya başladılar... Artık onlar için yeterince kaliteli değildim... Fazla kültürsüzdüm... Nerede kültürlenecektim ki? On iki yaşındayken beni okuldan aldılar, sonra da hep para kazanmak zorunda kaldım, kazanmak, kazanmak... Elimde numune çantasıyla köy köy gezmek, ardından şehir şehir dolaşıp pazarlamacılık yapmak, ta ki kendi işimi kurana dek... Onlarsa yükselip ev sahibi olur olmaz benim eski, şerefli, güzel adımı istemez oldular. Onlara artık Frau Salomonsohn denilmesin diye, kibar havalarına girsinler diye ticari danışman, gizli danışman unvanını satın almak zorunda kaldım... Kibarmış! Kibar! Onların o kibarlık budalalığına, ‘yüksek’ sosyetesine karşı kendimi savunduğumda, nur içinde yatsın, annemin sırf babamı ve bizi düşünerek evimizi nasıl tevazu ve sükûnetle idare ettiğini anlattığımda benimle dalga geçtiler... Bana eski kafalı dediler... ‘Eski kafalısın babişim,’ diye alay ediyordu kızım... Evet ya, eski kafalıyım, evet... Kendisiyse şimdi tanımadığı erkeklerle onların yatağında, benim çocuğum, biricik evladım... Ah, ne rezillik, ne rezillik...”

Yaşlı adamın göğsünden kopan ıstırap dolu inilti öylesine korkunçtu ki, yanında yatan karısı uyandı. “Ne oluyor?” diye sordu uyku sersemi. Yaşlı adam hareket etmedi ve nefesini tuttu. Böylece kurtçukları andıran düşünceleri tarafından kemirilerek, ıstırabının karanlık tabutunda hiç kımıldamadan sabaha kadar yattı.

Sabah kahvaltı sofrasına ilk gelen oydu. İçini çekerek masaya oturdu; lokmalar ağzında büyüyordu.

“İşte yine yalnızım,” diye düşündü, “hep yalnızım! Ben sabah işe giderken onlar danslarından ve tiyatrolarından bitap düşmüş vaziyette, tembel tembel uyuyorlar. Akşam eve geldiğimdeyse eğlenceye, gezmeye gitmiş oluyorlar; tabii orada bana ihtiyaç yok... Ah bu para, adı batasıca para onları mahvetti... Benden uzaklaştırdı... Ben budala, o parayı dişimle tırnağımla kazandım ve aslında bunu yaparken kendimi soyup soğana çevirmiş oldum, kendimi yoksul ettim, onları da kötü... Elli saçma sapan yıl boyunca eşek gibi çalıştım, bir gün olsun kendime izin vermedim ve şimdi yalnızım...”

Gittikçe sabırsızlanıyordu. “Neden gelmiyor? Onunla konuşmak istiyorum, ona söylemem şart... Buradan gitmeliyiz, hemen... Neden gelmiyor? Muhtemelen hâlâ yorgun, rahat bir vicdanla mışıl mışıl uyuyor, benimse burada kalbim parçalanıyor, ah ben budala... Annesi zaten saatlerce hazırlanır; yıkanır, giyinir, manikürüydü, saçıydı, on birden önce aşağı inmez... Eh, bunda şaşılacak ne var, anasına bak kızını al demezler mi? Ah o para, adı batasıca para...”

Arkadan hafif adım sesleri duyuldu. “Günaydın babişim, iyi uyudun mu?” Birisi zarifçe yandan eğildi, seğiren alnına hafif bir öpücük kondurdu. Yaşlı adam gayriihtiyarı başını çekti; Coty marka parfümün tatlımsı ağır kokusu içini kaldırmıştı. Ardından...

“Neyin var babişim... Yine keyifsizsin... Garson, kahve alayım, bir de ham and eggs1... Eee, kötü mü uyudun, yoksa kötü haberler mi var?”

Yaşlı adam kendini tuttu. Kızına bakmak üzere kaldırmaya cesaret edemediği başını öne eğip sustu. Şimdi sadece onun masanın üzerindeki ellerini, güzelim ellerini görüyordu; bu manikürlü eller beyaz örtünün üzerindeki boş alanda tıpkı şımarık, ince uzun tazılar gibi, kayıtsızca oynaşıyordu. Yaşlı adam titredi. Ürkek bakışları onun narin genç kız kollarına doğru yükseldi; bu çocuksu kollarla kendisine eskiden... Kaç yıl önceydi... Akşam yatmadan önce kendisine kim bilir kaç kez sarılmıştı... Kızının nefes alıp verirken yeni kazağının altında serbestçe kalkıp inen memelerinin hafif kabarıklığını gördü. “Çırılçıplak... Çırılçıplak... Tanımadığı bir adamla alt alta üst üste...” diye düşündü için için kaynayan bir öfkeyle. “O adam bütün bunları tuttu, elledi, okşadı, tattı, bütün bunların keyfini sürdü... Benim kanımdan canımdan olan... Benim çocuğum... Ah o it herif... Ah... Ah...”

Farkında olmadan yine inlemişti. “Neyin var babişim?” dedi kızı ona kedi gibi sokularak.

“Neyim mi var?” diye gürlüyordu yaşlı adam içinden. “Aşifte bir kızım var ve bunu ona söyleyecek cesaretim yok.”

Fakat dışından sadece, “Hiçbir şey! Hiçbir şey!” diye belli belirsiz homurdandı ve aceleyle gazeteyi kapıp çarşaf gibi açarak kızının soru işareti yüklü bakışlarıyla arasına duvar ördü, çünkü onunla göz göze gelecek gücü kalmadığını hissediyordu. Elleri titriyordu. “Şimdi söylemem lazım, şimdi, hazır yalnızken,” diye eziyet ediyordu ona içindeki ses. Ama bu ses dışarı çıkamadı; yaşlı adam başını kaldırıp bakacak kuvveti bile bulamıyordu.

Birden ani bir hareketle koltuğunu geri iterek