*****

STEFAN ZWEIG

O MUYDU?

*****

Can Modern

O Muydu?, Stefan Zweig

Almanca aslından çeviren: Esen Tezel

War er es?

© 2018, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2018

Dizi editörü: Emrah Serdan

Editör: Şebnem Sunar

Düzelti: Mert Tokur

Mizanpaj: Emin Petek

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-4423-5

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

STEFAN ZWEIG

O MUYDU?

UZUN ÖYKÜ

Almanca aslından çeviren

Esen Tezel

*****

Stefan Zweig’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Dünün Dünyası, 1985

Amok Koşucusu, 1990

Yarının Tarihi, 1991

Lyon’da Düğün, 1992

İnsanlığın Yıldızının Parladığı
Anlar, 1995

Joseph Fouché, 1996

Günlükler, 1997

Satranç, 1997

Değişim Rüzgârı, 1998

Amerigo, 2005

Marie Antoinette, 2006

Sabırsız Yürek, 2006

Rotterdamlı Erasmus, 2008

Balzac, 2009

Macellan, 2010

Hayatın Mucizeleri, 2011

Montaigne, 2012

Vicdan Zorbalığa Karşı ya da Castellio Calvin’e, 2014

Üç Usta: Balzac, Dickens, Dostoyevski, 2015

Mary Stuart, 2016

Şeytanla Savaş: Hölderlin, Kleist, Nietzsche, 2017

Kendi Hayatını Yazan Üç Yazar: Casanova, Stendhal, Tolstoy, 2017

Bilinmeyen Bir Kadının Mektubu - Bir Kadının Hayatından 24 Saat, 2017

Bir Kalbin Çöküşü, 2018

Olağanüstü Bir Gece, 2019

Émile Verhaeren, 2019

*****

STEFAN ZWEIG, 1881’de Viyana’da doğdu. Avusturya, Fransa ve Almanya’da öğrenim gördü. Savaş karşıtı kişiliğiyle dikkat çekti. 1919-1934 yılları arasında Salzburg’da yaşadı, Nazilerin baskısı yüzünden Salzburg’u terk etmek zorunda kaldı. 1938’de İngiltere’ye, 1939’da New York’a gitti, birkaç ay sonra da Brezilya’ya yerleşti. Önceleri Verlaine, Baudelaire ve Verhaeren çevirileriyle tanındı, ilk şiirlerini ise 1901’de yayımladı. Çok sayıda deneme, öykü, uzun öykünün yanı sıra büyük bir ustalıkla kaleme aldığı yaşamöyküleriyle de ünlüdür. Psikolojiye ve Freud’un öğretisine duyduğu yoğun ilgi, Zweig’ın derin karakter incelemelerinde ifade bulur. Özellikle tarihsel karakterler üzerine yazdığı yorumlar ve yaşamöyküleri, psikolojik çözümlemeler bakımından son derece zengindir. Zweig, Avrupa’nın içine düştüğü siyasi duruma dayanamayarak 1942’de Brezilya’da karısıyla birlikte intihar etti.

ESEN TEZEL, 1978’de İstanbul’da doğdu. Alman Lisesi’ni ve İstanbul Üniversitesi Gazetecilik Bölümü’nü bitirdi. Franz Kafka, Stefan Zweig, Thomas Mann, Emine Sevgi Özdamar, Cees Nooteboom gibi yazarların yapıtlarını dilimize kazandırdı. Halen serbest editör ve çevirmen olarak çalışmaktadır.

*****

Şahsen katilin o olduğundan neredeyse eminim; ama elimde çürütülmesi imkânsız o son kanıt yok. “Betsy,” der kocam hep bana, “sen zeki bir kadınsın, hızlı ve keskin gözlem yapıyorsun, ama genellikle duygularına kapılıp hüküm vermekte acele ediyorsun.” Neticede kocam beni otuz iki yıldır tanıyor ve belki de, hatta büyük ihtimalle, bu uyarısında haklı. Dolayısıyla elimde o son kanıt olmadığı için, kendimi var gücümle içimdeki şüpheyi diğer herkesten gizlemeye zorlamam gerek. Fakat ne zaman onunla karşılaşsam, ne zaman teklifsizce ve dostça bir edayla yanıma yaklaşsa, kalbim duracak gibi oluyor. Ve içimden bir ses bana şöyle diyor: Katil kesinlikle, kesinlikle oydu.

Bu nedenle kendi kendime ve sadece kendim için bütün hikâyeyi bir kez daha kurmaya çalışacağım. Yaklaşık altı yıl önce kocam kolonilerde üst düzey devlet memuru olarak geçirdiği görev süresini doldurdu ve onunla İngiliz taşrasının sessiz sakin bir köşesine çekilmeye karar verdik; amacımız, yaşlılığımızın geri kalan, akşamı hafif serin günlerini orada sükûnet içinde –çocuklarımız evleneli çok olmuştu–, çiçekler ve kitaplar gibi hayattaki küçük, huzurlu şeylerle geçirmekti. Kendimize Bath yakınlarında, kırsalda ufak bir yer bulduk. Çeşitli köprülerin altından kıvrıla kıvrıla aktıktan sonra, daima yeşil olan Limpley Stoke Vadisi’ne uzanan dar ve durgun bir ırmak olan Kenneth Avon Kanalı bu eski, saygıdeğer kentin ortasından geçiyordu. Yüz yıldan uzun zaman önce, Cardiff’ten çıkan kömürü Londra’ya nakletmek için bu su boyuna gerçek bir ustalıkla ve büyük masraf edilerek tahta kapaklı su bentleri ve gözcü kulübeleri yapılmıştı. Kanalın sağındaki ve solundaki dar yan yollarda ağır ağır yürüyen atlar geniş, siyah barkaları sakin bir biçimde uzun yol boyunca çekerdi. Bu cömert yatırım, zamanın henüz pek az hükmünün olduğu bir devir için son derece vaatkârdı. Fakat sonra, kara yükü başkente daha hızlı, ucuz ve rahat taşıyacak olan demiryolu geldi. Trafik durdu, su bendi gözcüleri işten çıkarıldı, kanal tenhalaştı ve bataklığa döndü; ama onu bugün bu denli romantik ve büyüleyici kılan aslında tam da bu bütünüyle terk edilmişlik ve işe yaramazlık. Durgun siyah suda dipten yükselen sık yosunlar, suyun yüzeyine bakır taşı gibi koyu yeşil bir parlaklık veriyor, çiçek kaplı bayırları, köprüleri ve bulutları bir fotoğraf sadakatiyle yansıtan, uyku hareketsizliği içindeki dümdüz yüzeyde renkli su zambakları salınıyor, ara sıra yarısı suya batmış, rengârenk otlar bürümüş, işlerin yoğun olduğu devirlerden kalma eski, kırık bir sandal kıyıda görünüyor, su bentlerinin demir çivileri çoktan paslanmış, üstü kalın bir yosun tabakasıyla kaplı. Bu eski kanal artık kimsenin umurunda değil, Bath’a yüzmeye gelenler bile onu bilmiyorlar ve biz iki yaşlı insan onun kenarındaki, eskiden atların barkaları halatlarla zar zor çekerek ilerlettikleri düz yolda yürürken saatlerce, henüz nişan ya da nikâhla onaylanmamış genç mutluluğunu kaçırıp bu komşu dedikodularından uzak köşeye saklamak isteyen gizli âşıklardan başka hiç kimseyle karşılaşmıyoruz.

Tam da bu tepelerle süslü yumuşak coğrafyanın ortasındaki sessiz sakin, romantik ırmak fevkalade hoşumuza gitmişti. Bathampton Tepesi’nin güzel, gür bir çayırlık halinde kanala kadar tatlı tatlı indiği yerde, boşluğun ortasında bir arazi satın aldık. Tepeye küçük bir kır evi yaptık, oradan inen bahçeyse iç açıcı patikalarla meyve, sebze ve çiçeklerin yanından geçerek kanala kadar uzanıyordu; böylece evin hemen yanındaki bahçe taraçamızda oturduğumuzda çayırlığın, evin ve bahçenin sudaki yansımasını da görebiliyorduk. Ev hayal bile edemeyeceğim kadar huzurlu ve iç açıcıydı; tek şikâyetim biraz ıssız bir yerde kalması, hiç komşumuzun olmamasıydı. “Gelecekler,” diye teselli ediyordu kocam beni, “burada ne kadar güzel yaşadığımızı görünce gelecekler.” Ve gerçekten de daha küçük şeftali ve erik ağaçlarımız doğru dürüst meyve vermeden, günün birinde komşu inşaatın ilk işaretleri belirdi: önce çalışkan emlakçılar, sonra ölçüm yapan harita kadastro mühendisleri, onların ardından da inşaat işçileri ve marangozlar. Birkaç hafta içinde ortaya, kırmızı tuğla çatısı ve tüm sevimliliğiyle bizimkinin yanında yükselen küçük bir ev çıktı; en sonunda da bir kamyonetle mobilyalar geldi. Ortamın sessizliğinde hiç durmadan çakma ve vurma sesleri duyuyorduk ama hâlâ komşularımızla karşılaşmamıştık.

Bir sabah birisi kapımızı tıklattı. Zeki, sıcak bakışlı, en fazla yirmi sekiz-yirmi dokuz yaşında, ince yapılı hoş bir kadın, komşumuz olduğunu söyleyerek testeremizi ödünç istedi; ustalar kendilerininkini getirmeyi unutmuşlardı. Konuşmaya başladık. Kocasının Bristol’de bir bankada çalıştığını, ama ikisinin de uzun zamandır biraz gözden uzak ve kırsal bir yerde yaşamak istediklerini, bir pazar günü kanal boyunca yürürken evimizi görür görmez beğendiklerini söyledi. Tabii kocası için bu, evle iş arasında sabah ve akşam birer saat yol gitmek anlamına geliyordu, ama yolda ahbaplık edecek birilerini bulur ve bu duruma kolayca alışırdı. Ertesi gün de biz onu ziyaret ettik. Hâlâ evde yalnızdı ve neşeli bir edayla, kocasının her şey bittikten sonra geleceğini söyledi. Öncesinde ona ihtiyacı olmayacakmış, zaten acelesi de yokmuş. Neden bilmiyorum, kocasının yokluğundan söz ederkenki umursamaz, neredeyse memnun hali hoşuma gitmemişti. Sonradan, evde kocamla baş başa sofrada otururken, kadının kocasını pek de önemsemediğini düşündüğümü belirttim. Kocamsa beni paylayarak böyle peşin hüküm vermemem gerektiğini söyledi; ona göre kadın son derece sempatik, zeki ve hoştu, kocasının da öyle olmasını umuyordu.

Çok geçmeden onunla tanıştık. Cumartesi akşamı her zamanki yürüyüşümüzü yapmak üzere evden çıktığımızda arkamızda telaşlı ve ağır ayak sesleri duyduk; dönüp baktığımızda iri cüsseli bir adam neşeyle karşımızda durmuş, kocaman, kırmızı, çilli elini bize uzatıyordu. Yeni komşumuz olduğunu, karısına ne kadar yakınlık gösterdiğimizi duyduğunu söyledi. Tabii evvela resmî bir ziyarette bulunmadan böyle ceketsiz, kolları sıvalı peşimizden koşması aslında yakışıksız olmuştu. Fakat karısı ona bizimle ilgili o kadar güzel şeyler anlatmıştı ki, bize teşekkür etmek için bir dakika bile bekleyememişti. Ve işte buradaydı, John Charleston Limpley, günün birinde burada ev yapmak üzere arazi alacağını daha kendisi bile bilmezken onun şerefine vadiye Limpley Stoke adını koymaları gerçekten fevkalade bir şey değil miydi; evet, işte buradaydı ve Tanrı yaşamasına izin verdiği sürece burada kalmayı umuyordu. Burayı dünyanın diğer her yerinden daha mükemmel buluyor, düzgün ve terbiyeli bir komşu olacağı konusunda bize hemen oracıkta bütün samimiyetiyle söz vermek istiyordu. O kadar hızlı ve canlı, öylesine bir akıcılıkla konuşuyordu ki, insan onun sözünü kesmeye fırsat bulamıyordu. Böylece en azından onu adamakıllı inceleyecek kadar vaktim oldu. Bu Limpley iriyarı bir adamdı, en az 1.80 m boyundaydı, bir hamalın iftihar edeceği türden, geniş omuzları vardı ama dev insanların çoğu gibi çocuksu bir iyi niyetlilik sergiliyordu. Kırmızımsı gözkapaklarının altında kırpıştırdığı hafif ıslak, küçük gözleri insana kayıtsız şartsız bir güvenle bakıyordu. Hiç durmadan gülerek konuşurken ışıl ışıl beyaz dişleri görünüyordu; büyük, ağır ellerini nereye koyacağını bilemiyor, onları hareketsiz tutmakta zorlanıyor ve insan onun aslında karşısındakinin omzuna dostça vurmak istediğini hissediyordu; bunu yapamayınca da gücünü boşaltmak için en azından parmaklarını çıtlatıyordu. Bu haliyle, ceketi olmaksızın bize yürüyüşümüzde eşlik edebilir mi diye sordu. Eşlik edebileceğini söyleyince de bizimle birlikte dolaştı, laf arasında anne tarafından İskoçyalı olduğunu ama Kanada’da büyüdüğünü söyledi; bir yandan da görkemli bir ağacı ya da güzel bir bayırı gösteriyor, ne kadar da muhteşem, nasıl eşsiz bir şekilde muhteşem olduğuna dikkat çekiyordu. Konuşuyor, gülüyor, neredeyse hiç ara vermeden heyecanlanıyordu; bu kuvvetli, sağlıklı, hayat dolu insandan, ister istemez karşısındakini de önüne katıp sürükleyen, canlandırıcı bir güç ve mutluluk rüzgârı esiyordu. En sonunda vedalaşırken kocam da ben de adeta ısınmış gibiydik. “Uzun zamandır bu kadar içten, bu kadar enerjik bir insanla karşılaşmamıştım,” dedi, daha önce de belirttiğim gibi normalde insanlar hakkında hüküm verirken çok dikkatli ve temkinli olan kocam.

Fakat bu durum uzun sürmedi ve yeni komşumuzun bizde yarattığı sevinç gözle görülür şekilde azalmaya başladı. İnsan olarak Limpley’e söylenecek hiçbir şey yoktu. Aşırılık derecesinde iyi niyetliydi, ilgiliydi ve o kadar yardımseverdi ki, insan durmadan tekliflerini reddetmek zorunda kalıyordu; ayrıca terbiyeli, dürüst, samimi bir adamdı ve kesinlikle aptal değildi. Fakat sürekli mutlu olup bu mutluluğu yüksek sesli, gürültülü bir biçimde yaşaması, onu katlanılması zor hale getiriyordu. Islak gözleri daima, her şeyden ama her şeyden duyduğu memnuniyetten parlıyordu. Ona ait olan, karşısına çıkan her şey harikulade, her şey wonderful’du1; karısı dünyanın en iyi karısı, gülleri dünyanın en güzel gülleri, piposu en iyi tütünle doldurulmuş en iyi pipoydu. Piponun tam da kendisinin doldurduğu gibi doldurulması gerektiğini, kendi aldığı tütünün bir peni daha ucuz ama buna rağmen pahalı markalardan daha iyi olduğunu kanıtlamak için kocama on beş dakikalık bir nutuk atabiliyordu. Gayet eften püften, alakasız ve sıradan şeylerin ona verdiği aşırı coşkunun hararetiyle, bu bayağı hayranlıklarını uzun uzadıya gerekçelendirme ve açıklama ihtiyacı duyuyordu. İçindeki gürültülü motor bir an olsun durmuyordu. Yüksek sesle şarkı söylemeden, konuşmadan, gülmeden ve el kol hareketleri yapmadan bahçede çalışamıyor, kendisini heyecanlandıran bir haber görünce derhal ayağa fırlayıp koşa koşa bize gelmeden gazete okuyamıyordu. Kocaman, çilli elleri de geniş kalbi gibi daima agresifti. Sadece karşısına çıkan her atın sırtına pat pat vurup her köpeği okşamakla yetinse iyiydi; ondan rahat yirmi beş yaş büyük olmasına rağmen kocam bile hep birlikte samimi bir şekilde otururken onun bir dost ve bir Kanadalı teklifsizliğiyle dizine vurmasına izin vermek durumunda kalıyordu. Sıcacık, tıka basa dolu ve adeta sürekli duygu patlaması halindeki kalbiyle herkese ilgi gösterdiği için, herkesten ilgi görmeyi de doğal buluyor ve insan onun ısrarcı iyi niyetliliğinden kaçmak için bin bir numara çevirmek zorunda kalıyordu. Dinlenme ve uyku ihtiyacına saygı göstermiyor, çünkü kendisinde o güç bolluğu varken bir başkasının yorgun ya da keyifsiz olabileceğini tasavvur edemiyor ve insan içten içe, her gün brom enjekte ederek onun o muhteşem ama katlanılmaz yaşam enerjisini normal bir seviyeye çekme isteği duyuyordu. Birçok kez kocamı, Limpley bir saat bizde oturduğunda –ki aslında oturmuyor, ikide bir ayağa fırlayıp odada dört dönüyordu– sanki oda bu dinamik ve bir şekilde barbar insanın varlığıyla aşırı ısınmış gibi içgüdüsel olarak pencereyi açarken yakaladım. Karşısında durup o açık renk, iyi, hatta iyilik akan gözlerine baktığında insan ona kızamıyor, ancak sonradan, kendi bitkinliğini görünce cehennemin dibine gitmesini istediğini anlıyordu. Biz yaşlı insanlar iyi niyetlilik, içtenlik, samimiyet ve sıcak duygular gibi düzgün niteliklerin bıktırıcı aşırılıklarıyla insanı umutsuzluğa sürükleyebileceğini Limpley’i tanımadan önce hiç düşünmemiştik.

Bana ilk başta anlaşılmaz gelen şeyi de şimdi anlıyordum; kadın için kocasının yokluğundan böyle sevinçli bir memnuniyet duymak, ona bağlılığında kesinlikle bir zafiyet anlamına gelmiyordu. Çünkü adamın abartma huyunun asıl kurbanı karısıydı. Tabii ki onu tutkuyla seviyordu; kendisine ait ya da kendisinin bir parçası olan her şeyi tutkuyla sevdiği gibi. Etrafında pervane olurken sergilediği şefkat, üstüne titrerken gösterdiği özen göz yaşartıcıydı; karısı bir kerecik öksürse koşup mantosunu getiriyor ya da ateşi tazelemek için şömineyi eşeliyor, kadın şehre giderken sanki tehlikeli bir seyahate çıkıyormuş gibi bin türlü tembihte bulunuyordu. Birbirlerine kötü bir söz söylediklerini hiç duymadım; aksine, adam karısını öyle bir övüyor, öyle bir göklere çıkarıyordu ki, bu huyu bazen insanı rahatsız etme noktasına varıyordu. Bizim yanımızda da kendini onu okşamaktan, elini saçında gezdirmekten ve bilhassa akla gelebilecek bütün meziyetlerini bir bir saymaktan alıkoyamıyordu. Birdenbire, “Ellen’ımın ne güzel tırnakları var, gördünüz mü?” diye sorabiliyor ve karısı utanarak itiraz ettiği halde ellerini göstermek zorunda kalıyordu. Aynı şekilde ben de her seferinde kadının saçlarını toplayışındaki beceriye hayran olmak durumundaydım; pek tabii ki, karısının yaptığı ve adama göre İngiltere’nin bütün ünlü markalarıyla mukayese kabul etmeyecek kadar güzel olan her küçük marmelatın tadına bakmamız da şarttı. Sessiz sakin, kendi halinde kadın, böyle rahatsız edici anlarda gözlerini telaşla yere dikerek oturuyordu. Görünüşe bakılırsa, kocasının taşkın davranışları karşısında savunmaya geçmekten çoktan vazgeçmişti. Bırakıyordu adam konuşsun, anlatsın, gülsün; kendi ağzındansa olsa olsa zayıf bir “Ah” ya da “Öyle ya” çıkıyordu. “Karısının işi kolay değil,” demişti bir keresinde kocam, eve döndüğümüzde. “Fakat insan Limpley’in hiçbir şeyine kızamıyor. Adamın özü iyi ve karısı onunla mutlu olabilir.”

“Mutluluğu batsın,” dedim öfkeyle. “Böyle insanın gözüne sokarcasına mutlu olmak ve duygularını arsızca sağa sola saçmak utanmazlık. Böyle bir taşkınlık, böyle bir münasebetsizlik karşısında ben olsam çıldırırdım. Adamın mutluluk gösterileriyle ve insanı öldüren canlılığıyla karısını ağır bir mutsuzluğa sürüklediğini görmüyor musun?”

“Hep de abartırsın,” diye payladı beni kocam; aslında haklıydı da. Limpley’in karısı kesinlikle mutsuz değildi; daha doğrusu, artık mutsuz bile değildi. Herhangi bir şey hissetme yetisini kaybetmiş, bu ölçüsüz yaşam enerjisinden adeta felç olmuş ve bitkin düşmüştü. Limpley sabahları ofisine giderken veda etmek üzere söylediği o son “görüşürüz”ün yankısı bahçe kapısında yavaş yavaş kaybolurken, kadının sırf bu sıra dışı durumun, yani etrafındaki sessizliğin tadını çıkarmak için evvela hiçbir şey yapmadan oturduğunu ya da uzandığını görüyordum. Sonra da gün boyu hareketlerinde hafif bir yorgunluğun izleri oluyordu. Onunla konuşmak kolay değildi, çünkü sekiz yıllık evliliğinde konuşmayı neredeyse unutmuştu. Bir